حَقَّ تُقاتِهِ واجب تقواه وما يحق منها، وهو القيام بالمواجب واجتناب المحارم، ونحوه (فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ) يريد: بالغوا في التقوى حتى لا تتركوا من المستطاع منها شيئا. وعن عبد اللَّه:
{ حَقَّ تُقاتِهِ } O'ndan hakkıyla sakınmak, O'na karşı vacip olan ve layık olan sakınmadır; o da vacipleri yerine getirmek ve haramlardan kaçınmaktır. { فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ } “Gücünüz yettiğince Allah'tan korkun” ayeti de böyledir; [yani] takvada mübalağa edin, öyle ki gücünüz dahilinde olan hiçbir şeyi terk etmeyin, demektir. Abdullah [b. Mes'ud]'dan rivayet edildiğine göre:
هو أن يطاع فلا يعصى، ويشكر فلا يكفر، ويذكر فلا ينسى » وروى مرفوعا. وقيل:
O, kendisine itaat edilip isyan edilmemesi, şükredilip nankörlük edilmemesi ve zikredilip unutulmamasıdır. Merfu olarak da rivayet edilmiştir. Şöyle de denilmiştir:
هو أن لا تأخذه في اللَّه لومة لائم، ويقوم بالقسط ولو على نفسه أو ابنه أو أبيه. وقيل: لا يتقى اللَّه عبد حق تقاته حتى يخزن لسانه، والتقاة من اتقى كالتؤدة من اتأد وَلا تَمُوتُنَّ معناه:
Kişinin Allah hakkında hiçbir kınayıcının kınamasından korkmaması ve kendi aleyhine, oğlunun veya babasının aleyhine dahi olsa adaleti yerine getirmesidir. Kul, dilini tutmadıkça Allah'tan hakkıyla sakınmış olmaz, da denilmiştir. Tukât (تُقاة), itteka (اتقى) fiilinden [türemiş olup], tüede (تؤدة) kelimesinin itteede (اتأد) fiilinden olması gibidir. { وَلا تَمُوتُنَّ } [ifadesinin] manası:
ولا تكوننّ على حال سوى حال الإسلام إذا أدرككم الموت، كما تقول لمن تستعين به على لقاء العدوّ: لا تأتنى إلا وأنت على حصان، فلا تنهاه عن الإتيان ولكنك تنهاه عن خلاف الحال التي شرطت عليه في وقت الإتيان. قولهم اعتصمت بحبله: يجوز أن يكون تمثيلا لاستظهاره به ووثوقه بحمايته، بامتساك المتدلى من مكان مرتفع بحبل وثيق يأمن انقطاعه، وأن يكون الحبل استعارة لعهده والاعتصام لوثوقه بالعهد، أو ترشيحا لاستعارة الحبل بما يناسبه. والمعنى:
Ölüm size ulaştığında kesinlikle İslam halinden başka bir hal üzere olmayın, [demektir]. Tıpkı düşmanla karşılaşmada yardım istediğin birine: 'Bana ancak at üstünde gel' demen gibidir; burada ona gelmeyi yasaklamıyorsun, bilakis gelme vaktinde şart koştuğun halin aksine davranmasını yasaklıyorsun. 'Onun ipine sarıldım' sözü; yüksek bir yerden sarkan kimsenin kopmasından emin olduğu sağlam bir ipe tutunması ile kişinin O'na sığınması ve O'nun korumasına güvenmesinin bir temsili (temsîlî istiare) olması caiz olduğu gibi, ipin O'nun ahdi, sarılmanın da ahde güvenmek için istiare olması veya ip istiaresini ona uygun unsurlarla pekiştirme (terşîh) olması da caizdir. Manası şudur:
واجتمعوا على استعانتكم باللَّه ووثوقكم به ولا تفرقوا عنه. أو واجتمعوا على التمسك بعهده إلى عباده وهو الإيمان والطاعة أو بكتابه لقول النبي ﷺ «القرآن حبل اللَّه المتين لا تنقضي عجائبه، ولا يخلق عن كثرة الردّ، من قال به صدق ومن عمل به رشد، ومن اعتصم به هدى إلى صراط مستقيم» . وَلا تَفَرَّقُوا ولا تتفرقوا عن الحق بوقوع الاختلاف
Allah'tan yardım isteme ve O'na güvenme hususunda birleşin, O'ndan ayrılmayın. Yahut kullarına olan ahdine -ki o iman ve itaattir- veya Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «القرآن حبل اللَّه المتين لا تنقضي عجائبه، ولا يخلق عن كثرة الردّ، من قال به صدق ومن عمل به رشد، ومن اعتصم به هدى إلى صراط مستقيم» «Kur'an, Allah'ın sağlam ipidir; harikaları tükenmez, çokça tekrar edilmekle eskimez. Ona dayanarak konuşan doğruyu söyler, onunla amel eden doğru yolu bulur, ona sımsıkı sarılan ise dosdoğru yola iletilir.» hadisinden dolayı O'nun Kitabı'na sımsıkı sarılma hususunda birleşin. { وَلا تَفَرَّقُوا } [ifadesi ise]; aranızda ihtilafın vuku bulmasıyla haktan ayrılmayın [demektir].
بينكم كما اختلفت اليهود والنصارى، أو كما كنتم متفرقين في الجاهلية متدابرين يعادى بعضكم بعضا ويحاربه، أو ولا تحدثوا ما يكون عنه التفرق ويزول معه الاجتماع والألفة التي أنتم عليها مما يأباه جامعكم والمؤلف بينكم، وهو اتباع الحق والتمسك بالإسلام. كانوا في الجاهلية بينهم الإحن والعداوات والحروب المتواصلة، فألف اللَّه بين قلوبهم بالإسلام. وقذف فيها المحبة فتحابوا وتوافقوا وصاروا إِخْواناً متراحمين متناصحين مجتمعين على أمر واحد قد نظم بينهم وأزال الاختلاف، وهو الأخوة في اللَّه: وقيل: هم الأوس والخزرج، كانا أخوين لأب وأم، فوقعت بينهما العداوة وتطاولت الحروب مائة وعشرين سنة إلى أن أطفأ اللَّه ذلك بالإسلام وألف بينهم برسول اللَّه ﷺ وَكُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ وكنتم مشفين على أن تقعوا في نار جهنم لما كنتم عليه من الكفر فَأَنْقَذَكُمْ مِنْها بالإسلام. والضمير للحفرة أو للنار أو للشفا وإنما أنث لإضافته إلى الحفرة وهو منها كما قال:
Yahudilerin ve Hristiyanların ihtilaf ettiği gibi aranızda ihtilafa düşmeyin veya Cahiliye devrinde birbirine sırt çevirmiş, birinizin diğerine düşmanlık ettiği ve savaştığı gibi fırkalara bölünmeyin. Yahut sizi bir araya getiren ve kaynaştıran şeyin -ki o hakka uymak ve İslam'a sarılmaktır- reddedeceği [tutumlar sergileyerek] ayrılığa yol açacak ve aranızdaki birlik ve kaynaşmayı yok edecek şeyler ihdas etmeyin. Onlar Cahiliye döneminde aralarında kinler, düşmanlıklar ve aralıksız savaşlar içindeydiler; Allah İslam ile onların kalplerini kaynaştırdı. Kalplerine sevgiyi attı, böylece birbirlerini sevdiler, anlaştılar ve aralarını düzene koyup ihtilafı ortadan kaldıran tek bir dava üzerinde toplanmış, birbirine merhamet eden, birbirine nasihat eden { إِخْواناً } kardeşler oldular; o da Allah için kardeşliktir. Denildi ki: Onlar Evs ve Hazrec idiler; anne-baba bir iki kardeştiler, aralarına düşmanlık girdi ve Allah bunu İslam ile söndürüp Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vesilesiyle aralarını kaynaştırıncaya kadar savaşlar yüz yirmi yıl sürdü. { وَكُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ } Üzerinde bulunduğunuz küfür sebebiyle cehennem ateşine düşmek üzereydiniz, { فَأَنْقَذَكُمْ مِنْها } İslam ile sizi oradan kurtardı. Zamir çukura (hufre) veya ateşe (nâr) yahut şefâ (kenar) kelimesine aittir; [şefâ eril olduğu halde zamirin dişil gelmesi], çukura (hufre) muzâf olduğu ve onun bir parçası olduğu içindir, nitekim şair şöyle demiştir:
كَمَا شَرِقَتْ صَدْرُ الْقَنَاةِ مِنَ الدَّمِ
…tıpkı mızrak ucunun kandan boğulup [içine çekememesi] gibi.
وشفا الحفرة وشفتها: حرفها، بالتذكير والتأنيث، ولامها واو، إلا أنها في المذكر مقلوبة وفي المؤنث محذوفة، ونحو الشفا والشفة الجانب والجانبة. فإن قلت: كيف جعلوا على حرف حفرة من النار؟ قلت: لو ماتوا على ما كانوا عليه وقعوا في النار، فمثلت حياتهم التي يتوقع بعدها الوقوع في النار بالقعود على حرفها مشفين على الوقوع فيها كَذلِكَ مثل ذلك البيان البليغ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ إرادة أن تزدادوا هدى.
Çukurun şefâsı (شَفَا الْحُفْرَةِ) ve şefesi (شَفَتُهَا); müzekker ve müennes olarak onun kenarı demektir. Lam harfi vavdır; ancak müzekkerde elife dönüşmüş, müenneste ise hazfedilmiştir. Şefâ ve şefe tıpkı cânib ve cânibe gibidir. Eğer: 'Nasıl ateşten bir çukurun kenarında kılındılar?' dersen, derim ki: Üzerinde bulundukları hal üzere ölselerdi ateşe düşeceklerdi; dolayısıyla ardından ateşe düşülmesi beklenen hayatları, içine düşmek üzere olarak çukurun kenarında oturmaya benzetildi. { كَذلِكَ } İşte bu beliğ açıklama gibi, { يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ } hidayetinizi artırasınız muradıyla Allah size ayetlerini açıklar.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٠٤]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyet 104]
وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٠٤)
{ وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٠٤) } “İçinizden hayra çağıran, iyiliği emredip kötülükten meneden bir topluluk bulunsun. İşte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir. (104)”
وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ من للتبعيض ، لأن الأمر بالمعروف والنهى عن المنكر من فروض الكفايات، ولأنه لا يصلح له إلا من علم المعروف والمنكر، وعلم كيف يرتب الأمر في إقامته وكيف يباشر، فإن الجاهل ربما نهى عن معروف وأمر بمنكر، وربما عرف الحكم في مذهبه وجهله في مذهب صاحبه فنهاه عن غير منكر، وقد يغلظ في موضع اللين، ويلين في موضع الغلظة، وينكر على من لا يزيده إنكاره إلا تماديا، أو على مَن الإنكار عليه عبث،
{ وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ } [ifadesindeki] 'min' (مِنْ) teb'îz (kısmîlik bildirmek) içindir; zira emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münker (iyiliği emredip kötülükten men etmek) farz-ı kifâyelerdendir. Ayrıca buna ancak ma'rûfu ve münkeri bilen, onu yerine getirirken işin sırasını nasıl gözeteceğini ve [bu görevi] nasıl icra edeceğini bilen kimse elverişli olur. Çünkü cahil kimse bazen ma'rûfu nehyedip münkeri emredebilir; yahut hükmü kendi mezhebinde bilip muhatabının mezhebinde bilmeyebilir de böylece münker olmayan bir şeyi yasaklayabilir. Bazen yumuşak davranılması gereken yerde sertlik gösterebilir, sertlik gösterilmesi gereken yerde yumuşak davranabilir. Yahut uyarısı muhatabını taşkınlığını artırmaktan başka bir şeye sevk etmeyecek kimseyi ya da uyarılması abes olan kimseyi nehyedebilir;
كالإنكار على أصحاب المآصر والجلادين وأضرابهم. وقيل «من» للتبيين، بمعنى: وكونوا أمّة تأمرون، كقوله تعالى: (كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ) . وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ هم الأخصاء بالفلاح دون غيرهم. وعن النبي ﷺ أنه سئل وهو على المنبر: من خير الناس؟ قال: آمرهم بالمعروف وأنهاهم عن المنكر، وأتقاهم للَّه وأوصلهم » . وعنه ﵇:
tıpkı haksız vergi toplayanları, cellatları ve benzerlerini nehyetmek gibi. 'Min' (منْ) edatının beyan (açıklama) için olduğu, yani 'emreden bir ümmet olun' manasında olduğu da söylenmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ } “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz; emredersiniz...” buyruğu gibidir. { وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } Başkaları değil, kurtuluşa bizzat tahsis edilenler onlardır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre minberdeyken kendisine: 'İnsanların en hayırlısı kimdir?' diye sorulmuş, o da: «İyiliği en çok emredenleri, kötülükten en çok sakındıranları, Allah'tan en çok korkanları ve akrabalık bağlarını en çok gözetenleridir» buyurmuştur. Yine ondan aleyhisselâm rivayet edildiğine göre:
«من أمر بالمعروف ونهى عن المنكر فهو خليفة اللَّه في أرضه، وخليفة رسوله، وخليفة كتابه » وعن على رضى اللَّه عنه: أفضل الجهاد الأمر بالمعروف والنهى عن المنكر. ومن شنئ الفاسقين وغضب للَّه، غضب اللَّه له . وعن حذيفة: يأتى على الناس زمان تكون فيهم جيفة الحمار أحب إليهم من مؤمن يأمرهم بالمعروف وينهاهم عن المنكر. وعن سفيان الثوري. إذا كان الرجل محببا في جيرانه محموداً عند إخوانه فاعلم أنه مداهن. والأمر بالمعروف تابع للمأمور به، إن كان واجبا فواجب، وإن كان ندبا فندب. وأما النهى عن المنكر فواجب كله، لأنّ جميع المنكر تركه واجب لاتصافه بالقبح. فإن قلت: ما طريق الوجوب؟ قلت: قد اختلف فيه الشيخان، فعند أبى على: السمع والعقل، وعند أبى هاشم: السمع وحده. فإن قلت: ما شرائط النهى؟
«Kim iyiliği emreder ve kötülükten menederse, o Allah'ın yeryüzündeki halifesidir, Resûlü'nün halifesidir ve Kitabı'nın halifesidir.» Hz. Ali radıyallâhu anh'tan: 'Cihadın en faziletlisi emr-i bi'l-ma'ruf ve nehy-i ani'l-münkerdir. Kim fasıklara buğzeder ve Allah için öfkelenirse, Allah da onun için öfkelenir' dediği rivayet edilmiştir. Huzeyfe'den: 'İnsanlar üzerine öyle bir zaman gelecek ki, o zamanda eşek leşi onlara, kendilerine iyiliği emreden ve kötülükten meneden mümin bir kimseden daha sevimli olacaktır.' Süfyan es-Sevrî'den: 'Bir adam komşuları arasında sevilen, kardeşleri nezdinde övülen biriyse bil ki o dalkavukluk yapmaktadır (müdâhin).' Emr-i bi'l-ma'ruf, emredilen şeye tabidir; eğer vacip ise vacip, mendup ise menduptur. Nehy-i ani'l-münker ise bütünüyle vaciptir; çünkü bütün münkerlerin çirkinlikle nitelenmiş olmasından ötürü terki vaciptir. Eğer: 'Vücubun yolu nedir?' dersen, derim ki: İki şeyh bu hususta ihtilaf etmiştir; Ebu Ali'ye göre işitme (nakil) ve akıldır, Ebu Haşim'e göre ise yalnızca işitmedir (nakildir). Eğer: 'Nehyetmenin şartları nelerdir?' dersen,
قلت: أن يعلم الناهي أن ما ينكره قبيح، لأنه إذا لم يعلم لم يأمن أن ينكر الحسن، وأن لا يكون ما ينهى عنه واقعا، لأن الواقع لا يحسن النهى عنه، وإنما يحسن الذم عليه والنهى عن أمثاله، وأن لا يغلب على ظنه أن المنهي يزيد في منكراته، وأن لا يغلب على ظنه أن نهيه لا يؤثر لأنه عبث.
Derim ki: Nehyedenin nehyettiği şeyin çirkin olduğunu bilmesidir; çünkü bilmezse güzel olan bir şeyi nehyetmekten emin olamaz. Nehyettiği şeyin vuku bulup bitmiş olmamasıdır; zira vuku bulup bitmiş olan şey nehyedilmeye elverişli değildir, ancak ona kınama ve benzerlerini yapmaktan nehiy uygundur. Kendisine nehiyde bulunulan kişinin kötülüklerini artıracağına dair zann-ı galibinin bulunmamasıdır. Ve nehyinin fayda vermeyeceğine dair zann-ı galibinin bulunmamasıdır, aksi halde bu beyhude bir iş olur.
فإن قلت: فما شروط الوجوب؟ قلت: أن يغلب على ظنه وقوع المعصية نحو أن يرى الشارب
Eğer: 'Peki [emr-i bi'l-ma'ruf ve nehy-i ani'l-münkerin] vacip olmasının şartları nelerdir?' dersen, derim ki: İçki içecek olan kimsenin [buna hazırlandığını] görmesi gibi, günahın işleneceğine dair zann-ı galibinin bulunmasıdır...
قد تهيأ لشرب الخمر بإعداد آلاته، وأن لا يغلب على ظنه أنه إن أنكر لحقته مضرة عظيمة. فإن قلت: كيف يباشر الإنكار؟ قلت: يبتدئ بالسهل، فإن لم ينفع ترقى إلى الصعب، لأنّ الغرض كف المنكر. قال اللَّه تعالى: فأصلحوا بينهما، ثم قال: فقاتلوا، فإن قلت: فمن يباشره؟ قلت:
aletlerini hazırlayarak şarap içmeye hazırlandığını görmesi gibi. Ve nehyettiği takdirde kendisine büyük bir zararın dokunacağına dair zann-ı galibinin bulunmamasıdır. Eğer: 'İnkâr (müdahale) bizzat nasıl icra edilir?' dersen, derim ki: Kolay olanla başlar, fayda vermezse zora doğru yükselir; çünkü amaç münkeri engellemektir. Allah Teâlâ: 'Aralarını düzeltin' buyurmuş, sonra da: 'Savaşın' buyurmuştur. Eğer: 'Peki bunu bizzat kim icra eder?' dersen, derim ki:
كل مسلم تمكن منه واختص بشرائطه، وقد أجمعوا أن من رأى غيره تاركا للصلاة وجب عليه الإنكار، لأنه معلوم قبحه لكل أحد. وأما الإنكار الذي بالقتال، فالإمام وخلفاؤه أولى لأنهم أعلم بالسياسة ومعهم عدتها. فإن قلت: فمن يُؤمر ويُنهى؟ قلت: كل مكلف، وغير المكلف إذا همَّ بضرر غيره مُنع، كالصبيان والمجانين، وينهى الصبيان عن المحرمات حتى لا يتعوّدوها، كما يؤخذون بالصلاة ليمرنوا عليها. فإن قلت: هل يجب على مرتكب المنكر أن ينهى عما يرتكبه قلت: نعم يجب عليه، لأن ترك ارتكابه وإنكاره واجبان عليه فبتركه أحد الواجبين لا يسقط عنه الواجب الآخر. وعن السلف: مروا بالخير وإن لم تفعلوا. وعن الحسن أنه سمع مطرف بن عبد اللَّه يقول: لا أقول ما لا أفعل، فقال: وأينا يفعل ما يقول؟ ودّ الشيطان لو ظفر بهذه منكم فلا يأمر أحد بمعروف ولا ينهى عن منكر. فإن قلت. كيف قيل (يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ) ؟ قلت: الدعاء إلى الخير عامّ في التكاليف من الأفعال والتروك والأمر بالمعروف والنهى عن المنكر خاص، فجيء بالعام ثم عطف عليه الخاص إيذانا بفضله، كقوله: (وَالصَّلاةِ الْوُسْطى) .
Buna imkân bulan ve şartlarını taşıyan her Müslümandır. Başkasının namazı terk ettiğini gören kimseye [ona] müdahale etmenin vacip olduğu hususunda icma etmişlerdir; çünkü bunun çirkinliği herkesçe bilinmektedir. Savaşla yapılacak müdahaleye gelince, devlet başkanı ve onun vekilleri daha evladır; çünkü onlar siyasette daha bilgilidir ve bunun techizatına sahiptirler. Eğer: 'Peki kime emredilir ve kim nehyedilir?' dersen, derim ki: Her mükellefe. Mükellef olmayan kimse ise başkasına zarar vermeye yeltendiğinde engellenir; çocuklar ve deliler gibi. Çocuklar, alışmasınlar diye haramlardan nehyedilir; tıpkı alışmaları için namazla yükümlü tutuldukları gibi. Eğer: 'Münkeri işleyen kimsenin, işlediği şeyden nehyetmesi vacip midir?' dersen, derim ki: Evet, ona vaciptir; çünkü o fiili terk etmek de onu nehyetmek de kendisine vaciptir; iki vacipten birini terk etmesiyle diğer vacip üzerinden düşmez. Selef'ten şöyle nakledilmiştir: 'Yapmasanız bile hayrı emredin.' Hasan[-ı Basrî]'den nakledildiğine göre o, Mutarrif b. Abdillah'ın: 'Yapmadığım şeyi söylemem' dediğini işitince şöyle demiştir: 'Hangimiz söylediğini yapıyor ki? Şeytan sizden bu zaferi bir elde etseydi, artık hiç kimse iyiliği emretmez ve kötülükten menedemezdi.' Eğer: 'Nasıl { يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ } “hayra çağırırlar ve iyiliği emrederler” denildi?' dersen, derim ki: Hayra davet etmek, fiiller ve terkler hususundaki mükellefiyetlerde geneldir; iyiliği emredip kötülükten sakındırmak ise özeldir. Genel olan zikredilmiş, ardından faziletine dikkat çekmek için özel olan ona atfedilmiştir; tıpkı: { وَالصَّلاةِ الْوُسْطى } “ve orta namaza [dikkat edin]” buyruğunda olduğu gibi.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٠٥ الى ١٠٧]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyet 105-107]
وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْبَيِّناتُ وَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (١٠٥) يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (١٠٦) وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِي رَحْمَتِ اللَّهِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (١٠٧)
{ وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْبَيِّناتُ وَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (١٠٥) يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (١٠٦) وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِي رَحْمَتِ اللَّهِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (١٠٧) } “Kendilerine apaçık deliller geldikten sonra parçalanıp ayrılığa düşenler gibi olmayın. İşte onlar için büyük bir azap vardır (105). Bazı yüzlerin ağaracağı, bazı yüzlerin de kararacağı o günde; yüzleri kararanlara: «İmanınızdan sonra inkâr mı ettiniz? Öyleyse inkâr etmekte olduğunuzdan ötürü tadın azabı!» [denir] (106). Yüzleri ağaranlara gelince, onlar Allah'ın rahmeti içindedirler; onlar orada ebedî kalıcıdırlar (107).”
كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا وهم اليهود والنصارى مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْبَيِّناتُ الموجبة للاتفاق على كلمة واحدة وهي كلمة الحق. وقيل: هم مبتدعو هذه الأمة، وهم المشبهة والمجبرة والحشوية وأشباههم يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ نصب بالظرف وهولهم، أو بإضمار اذكر، وقرئ:
{ كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا } Onlar Yahudiler ve Hristiyanlardır. { مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْبَيِّناتُ } Tek bir kelime -ki o da hak kelimesidir- üzerinde ittifak etmeyi gerektiren apaçık deliller kendilerine geldikten sonra. Şöyle de denilmiştir: Onlar bu ümmetin bidatçileridir; Müşebbihe, Mücbire, Haşviyye ve benzerleridir. { يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ } Zarf olması ve 'onlar için' (lehüm) ifadesine bağlanması ile veya 'hatırla' (izkür) fiilinin takdiri ile mansubdur. Şöyle de okunmuştur:
تبيض وتسود، بكسر حرف المضارعة. وتبياض وتسوادّ، والبياض من النور، والسواد من الظلمة، فمن كان من أهل نور الحق وسم ببياض اللون وإسفاره وإشراقه، وابيضت صحيفته وأشرقت، وسعى النور بين يديه وبيمينه. ومن كان من أهل ظلمة الباطل وسم بسواد اللون وكسوفه وكمده، واسودّت صحيفته وأظلمت، وأحاطت به الظلمة من كل جانب. نعوذ باللَّه وبسعة رحمته من ظلمات الباطل وأهله أَكَفَرْتُمْ فيقال لهم: أكفرتم، والهمزة للتوبيخ والتعجيب من حالهم.
Muzaraat harfinin kesresi ile (تِبْيَضُّ) ve (تِسْوَدُّ); ayrıca (تَبْيَاضُّ) ve (تَسْوَادُّ) şeklinde okunmuştur. Beyazlık nurdan, siyahlık ise karanlıktandır. Kim hakkın nuru ehlinden ise yüz renginin beyazlığı, aydınlığı ve parıltısıyla damgalanır; amel defteri beyaz ve parlak olur, nuru önünde ve sağında koşar. Kim de batılın karanlığı ehlinden ise yüz renginin siyahlığı, sönüklüğü ve kederiyle damgalanır; amel defteri simsiyah ve karanlık olur, karanlık onu her taraftan kuşatır. Batılın ve ehlinin karanlıklarından Allah'a ve O'nun rahmetinin genişliğine sığınırız. { أَكَفَرْتُمْ } Onlara: 'İnkâr mı ettiniz?' denilir; hemze, azarlama ve onların haline hayret bildirme içindir.
والظاهر أنهم أهل الكتاب. وكفرهم بعد الإيمان تكذيبهم رسول اللَّه ﷺ بعد اعترافهم به قبل مجيئه. وعن عطاء: تبيض وجوه المهاجرين والأنصار وتسودّ وجوه بنى قريظة والنضير. وقيل هم المرتدون. وقيل أهل البدع والأهواء، وعن أبى أمامة: هم الخوارج، ولما رآهم على درج دمشق دمعت عيناه ثم قال كلاب النار هؤلاء شر قتلى تحت أديم السماء. وخير قتلى تحت أديم السماء: الذين قتلهم هؤلاء، فقال له أبو غالب: أشىء تقوله برأيك، أم شيء سمعته من رسول اللَّه ﷺ. قال: بل سمعته من رسول اللَّه ﷺ غير مرة.
Zahir olan, onların Ehl-i Kitap olduğudur. İmanlarından sonra küfre düşmeleri, o gelmeden önce onu ikrar ettikten sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlamalarıdır. Atâ'dan nakledildiğine göre: Muhacirlerin ve Ensar'ın yüzleri ağarır; Benî Kurayza ve Benî Nadîr'in yüzleri kararır. Onların mürtedler olduğu da söylenmiştir. Bidat ve heva ehli olduğu da söylenmiştir. Ebu Ümâme'den nakledildiğine göre onlar Haricilerdir; onları Şam merdivenlerinde görünce gözleri yaşarmış, sonra şöyle demiştir: 'Bunlar cehennemin köpekleridir, gök kubbe altında öldürülenlerin en şerlileridir. Gök kubbe altında öldürülenlerin en hayırlısı ise bunların öldürdüğü kimselerdir.' Bunun üzerine Ebu Gâlib ona: 'Bunu kendi re'yinle mi söylüyorsun, yoksa Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittiğin bir şey midir?' dedi. O da: 'Bilakis onu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den defalarca işittim' dedi.
قال: فما شأنك دمعت عيناك، قال: رحمة لهم، كانوا من أهل الإسلام فكفروا. ثم قرأ هذه الآية، ثم أخذ بيده فقال: إن بأرضك منهم كثيراً. فأعاذك اللَّه منهم . وقيل هم جميع الكفار لإعراضهم عما أوجبه الإقرار حين أشهدهم على أنفسهم ألست بربكم قالوا بلى فَفِي رَحْمَتِ اللَّهِ ففي نعمته وهي الثواب المخلد، فإن قلت: كيف موقع قوله هُمْ فِيها خالِدُونَ بعد قوله: (فَفِي رَحْمَتِ اللَّهِ) ؟ قلت: موقع الاستئناف، كأنه قيل: كيف يكونون فيها؟ فقيل: هم فيها خالدون لا يظعنون عنها ولا يموتون.
[Ebu Gâlib]: 'Peki ne oldu da gözlerin yaşardı?' dedi. [Ebu Ümâme]: 'Onlara acıdığımdan; İslam ehlindendiler, sonra kâfir oldular' dedi. Sonra bu ayeti okudu, ardından onun elinden tutarak: 'Senin memleketinde onlardan çok vardır. Allah seni onlardan korusun' dedi. Allah'ın onları kendi nefislerine şahit tutarak: 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' dediğinde 'Evet' dedikleri ikrarın gerektirdiği şeyden yüz çevirmeleri sebebiyle, onların bütün kâfirler olduğu da söylenmiştir. { فَفِي رَحْمَتِ اللَّهِ } O'nun nimetindedirler, o da ebedî sevaptır. Eğer: '{ هُمْ فِيها خالِدُونَ } sözünün { فَفِي رَحْمَتِ اللَّهِ } sözünden sonraki konumu nedir?' dersen, derim ki: İstinaf (yeni bir başlangıç) konumundadır; sanki 'Orada nasıl olacaklar?' denilmiş de 'Onlar orada ebedî kalacaklardır, oradan göç etmeyecek ve ölmeyeceklerdir' denilmiş gibidir.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٠٨ الى ١٠٩]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyet 108-109]
تِلْكَ آياتُ اللَّهِ نَتْلُوها عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعالَمِينَ (١٠٨) وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (١٠٩)
{ تِلْكَ آيَاتُ اللَّهِ نَتْلُوهَا عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْمًا لِلْعَالَمِينَ } “İşte bunlar Allah'ın ayetleridir; onları sana hak ile okuyoruz. Allah âlemlere hiçbir zulüm dilemez.” (108) { وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ } “Göklerde ve yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. Bütün işler ancak Allah'a döndürülür.” (109)
تِلْكَ آياتُ اللَّهِ الواردة في الوعد والوعيد نَتْلُوها عَلَيْكَ ملتبسة بِالْحَقِّ والعدل من جزاء المحسن والمسيء بما يستوجبانه وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً فيأخذ أحداً بغير جرم، أو يزيد في عقاب مجرم، أو ثواب محسن. ونكر ظلما وقال لِلْعالَمِينَ على معنى ما يريد شيئا من الظلم لأحد من خلقه، فسبحان من يحلم عمن يصفه بإرادة القبائح والرضا بها.
{ تِلْكَ آياتُ اللَّهِ } Vaad ve vaid hakkında gelen Allah'ın ayetleridir. { نَتْلُوها عَلَيْكَ } İyilik edene ve kötülük edene hak ettikleri karşılığı verme hususunda { بِالْحَقِّ } hakka ve adalete bürünmüş olarak sana okuyoruz. { وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً } Bir kimseyi günahsız yere cezalandırmaz veya günahkârın azabını artırmaz yahut iyilik edenin mükâfatını eksiltmez. Zulmü (ظُلْماً) nekre kılmış ve { لِلْعالَمِينَ } diyerek yaratıklarından hiçbirine zulümden hiçbir şey murad etmediği manasını kastetmiştir. Kendisini çirkin şeyleri irade etmekle ve bunlara rıza göstermekle niteleyen kimselere karşı hilimle muamele eden [Allah] her türlü noksanlıktan münezzehtir.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١١٠ الى ١١١]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyet 110-111]
كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتابِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ (١١٠) لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلاَّ أَذىً وَإِنْ يُقاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبارَ ثُمَّ لا يُنْصَرُونَ (١١١)
{ كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتابِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ (١١٠) لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلاَّ أَذىً وَإِنْ يُقاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبارَ ثُمَّ لا يُنْصَرُونَ (١١١) } “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz; iyiliği emreder, kötülükten sakındırır ve Allah'a inanırsınız. Kitap ehli de inansaydı, elbette kendileri için hayırlı olurdu. İçlerinden inananlar da vardır; fakat onların çoğu fasıklardır. (110) Onlar size eziyetten başka bir zarar veremezler. Eğer sizinle savaşırlarsa arkalarını dönüp kaçarlar; sonra kendilerine yardım da edilmez. (111)”
«كان» عبارة عن وجود الشيء في زمان ماض على سبيل الإبهام، وليس فيه دليل على عدم سابق ولا على انقطاع طارئ، ومنه قوله تعالى: (وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً) ومنه قوله تعالى كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ كأنه قيل: وجدتم خير أمّة، وقيل: كنتم في علم اللَّه خير أمّة. وقيل: كنتم في الأمم قبلكم مذكورين بأنكم خير أمّة، موصوفين به أُخْرِجَتْ أظهرت، وقوله تَأْمُرُونَ كلام مستأنف بين به كونهم خير أمّة، كما تقول زيد كريم يطعم الناس ويكسوهم ويقوم بما يصلحهم وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ جعل الإيمان بكل ما يجب الإيمان به إيمانا باللَّه، لأنّ من آمن ببعض ما يجب الإيمان به من رسول أو كتاب أو بعث أو حساب أو عقاب أو ثواب أو غير ذلك لم يعتد بإيمانه، فكأنه غير مؤمن باللَّه (وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلًا، أُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ حَقًّا) والدليل عليه قوله تعالى وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتابِ مع إيمانهم باللَّه لَكانَ خَيْراً لَهُمْ
'Kâne' (كان), bir şeyin geçmiş bir zamanda belirsiz bir şekilde var oluşunu ifade eder; onda ne geçmişe ait bir yokluğa ne de sonradan ortaya çıkan bir kesintiye delil vardır. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً } “Allah çok bağışlayıcı, çok merhamet edicidir” buyruğu da böyledir. Allah Teâlâ'nın: { كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ } buyruğu da bu kabildendir; sanki 'En hayırlı ümmet olarak var edildiniz' denilmiş gibidir. 'Allah'ın ilminde en hayırlı ümmet idiniz' de denilmiştir. 'Sizden önceki ümmetler içinde en hayırlı ümmet olarak anılmış ve bununla nitelenmiş idiniz' de denilmiştir. { أُخْرِجَتْ } Ortaya çıkarıldı [demektir]. { تَأْمُرُونَ } sözü, onların en hayırlı ümmet oluşunun açıklandığı müste'nef (yeni) bir kelamdır; tıpkı senin: 'Zeyd cömerttir; insanları doyurur, onları giydirir ve durumlarını düzeltecek işleri görür' demen gibi. { وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ } İnanılması vacip olan her şeye imanı Allah'a iman kılmıştır; zira peygamberden, kitaptan, dirilişten, hesaptan, azaptan, mükâfattan veya başka şeylerden inanılması vacip olanların bir kısmına inanıp diğerine inanmayan kimsenin imanına itibar edilmez, dolayısıyla o sanki Allah'a inanmamış gibidir: { وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلًا، أُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ حَقًّا } “'Bir kısmına inanırız, bir kısmını inkâr ederiz' derler ve bunun arasında bir yol tutmak isterler. İşte onlar hakiki kâfirlerin ta kendileridir.” Buna delil de Allah Teâlâ'nın, onların Allah'a olan imanlarıyla birlikte: { وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتابِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ } buyurmasıdır.
لكان الإيمان خيرا لهم مما هم عليه، لأنهم إنما آثروا دينهم على دين الإسلام حبا للرئاسة واستتباع العوام، ولو آمنوا لكان لهم من الرياسة والأتباع وحظوظ الدنيا ما هو خير مما آثروا دين الباطل لأجله، مع الفوز بما وعدوه على الإيمان من إيتاء الأجر مرتين مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ كعبد اللَّه بن سلام وأصحابه وَأَكْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ المتمرّدون في الكفر لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذىً
İman etmeleri, üzerinde bulundukları hâlden kendileri için elbette daha hayırlı olurdu. Zira onlar, sırf liderlik sevdası ve avam tabakasını peşlerinden sürükleme arzusu yüzünden kendi dinlerini İslâm dinine tercih etmişlerdir. Şayet iman etmiş olsalardı, liderlikten, tâbilerden ve dünya nimetlerinden elde edecekleri pay, bâtıl dini uğruna tercih ettikleri şeylerden çok daha hayırlı olurdu; üstelik imana karşılık kendilerine vaat edilen mükâfatın iki kat verilmesi kazancına da nail olurlardı. { مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ } “İçlerinden inananlar da vardır”; Abdullah b. Selâm ve arkadaşları gibi. { وَأَكْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ } “Çoğu ise yoldan çıkmış fâsıklardır”; küfürde haddi aşan azgınlardır. { لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذىً } “Onlar size incitmekten başka bir zarar veremezler”.
إلا ضرراً مقتصراً على أذى بقول من طعن في الدين أو تهديد أو نحو ذلك وَإِنْ يُقاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبارَ منهزمين ولا يضروكم بقتل أو أسر ثُمَّ لا يُنْصَرُونَ ثم لا يكون لهم نصر من أحد ولا يمنعون منكم. وفيه تثبيت لمن أسلم منهم، لأنهم كانوا يؤذنونهم بالتلهى بهم وتوبيخهم وتضليلهم وتهديدهم بأنهم لا يقدرون أن يتجاوزوا الأذى بالقول إلى ضرر يبالى به، مع أنه وعدهم الغلبة عليهم والانتقام منهم وأنّ عاقبة أمرهم الخذلان والذل. فإن قلت: هلا جزم المعطوف في قوله: (ثُمَّ لا يُنْصَرُونَ) ؟ قلت عدل به عن حكم الجزاء إلى حكم الإخبار ابتداء، كأنه قيل: ثم أخبركم أنهم لا ينصرون. فإن قلت: فأى فرق بين رفعه وجزمه في المعنى؟ قلت:
Dine dil uzatma, tehdit veya benzeri sözlü eziyetle sınırlı bir zarar dışında [asla zarar veremezler]. { وَإِنْ يُقاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبارَ } Bozguna uğrayarak [kaçarlar] ve öldürme yahut esir alma suretiyle size zarar veremezler. { ثُمَّ لا يُنْصَرُونَ } Sonra hiçbir kimseden onlara bir yardım gelmez ve sizden korunamazlar. Bunda, onlardan Müslüman olanlar için bir sebat ve teselli vardır; zira onlar Müslümanlarla alay ederek, onları kınayarak, saptıklarını söyleyerek ve tehdit ederek eziyet veriyorlardı; [ayetle bildirildi ki] onlar sözle verdikleri eziyetin ötesinde kayda değer bir zarara güç yetiremezler; bununla beraber [ayet] onlara karşı zafer kazanılacağını, onlardan intikam alınacağını ve işlerinin sonunun hezimet ve zillet olacağını müjdelemiştir. Eğer: '{ ثُمَّ لا يُنْصَرُونَ } ifadesinde matuf olan fiil niçin meczum olmadı?' dersen, derim ki: Cezâ (şartın cevabı) hükmünden, ibtidâî haber verme hükmüne çevrilmiştir; sanki: 'Sonra size onların yardım görmeyeceklerini haber veriyorum' denilmiş gibidir. Eğer: 'Manada merfu ile meczum olması arasında ne fark vardır?' dersen, derim ki:
لو جزم لكان نفى النصر مقيداً بمقاتلتهم، كتولية الأدبار. وحين رفع كان نفى النصر وعدا مطلقا، كأنه قال: ثم شأنهم وقصتهم التي أخبركم عنها وأبشركم بها بعد التولية أنهم مخذولون منتف عنهم النصر والقوّة لا ينهضون بعدها بجناح ولا يستقيم لهم أمر وكان كما أخبر من حال بنى قريظة والنضير وبنى قينقاع ويهود خيبر. فإن قلت: فما الذي عطف عليه هذا الخبر؟ قلت: جملة الشرط والجزاء كأنه قيل: أخبركم أنهم إن يقاتلوكم ينهزموا، ثم أخبركم أنهم لا ينصرون. فإن قلت: فما معنى التراخي في ثمَّ؟ قلت: التراخي في المرتبة لأنّ الإخبار بتسليط الخذلان عليهم أعظم من الإخبار بتوليتهم الأدبار. فإن قلت: ما موقع الجملتين أعنى (مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ) و (لَنْ يَضُرُّوكُمْ) ؟ قلت: هما كلامان واردان على طريق الاستطراد عند إجراء ذكر أهل الكتاب، كما يقول القائل: وعلى ذكر فلان فإنّ من شأنه كيت وكيت، ولذلك جاءا من غير عاطف.
Eğer meczum olsaydı, yardımın nefyedilmesi tıpkı arkalarını dönüp kaçmaları gibi onlarla savaşma şartına bağlı kılınmış olurdu. Merfu olduğunda ise yardımın nefyedilmesi mutlak bir vaad haline geldi; sanki şöyle demiştir: 'Sonra onların arkalarını dönüp kaçmalarından sonra size haber verdiğim ve müjdelediğim halleri ve durumları şudur ki, onlar yardımsız bırakılmışlardır; kendilerinden yardım ve güç büsbütün kalkmıştır; bundan sonra artık bel doğrultamazlar ve hiçbir işleri yolunda gitmez.' Nitekim Benî Kurayza, Benî Nadîr, Benî Kaynukâ ve Hayber Yahudilerinin durumu haber verdiği gibi gerçekleşti. Eğer: 'Peki bu haber neye atfedilmiştir?' dersen, derim ki: Şart ve ceza cümlesine atfedilmiştir; sanki 'Size haber veriyorum ki, sizinle savaşırlarsa hezimete uğrarlar; sonra yine haber veriyorum ki, onlara yardım edilmez' denilmiştir. Eğer: 'Sümme (ثم) edatındaki terâhînin (zaman/derece aralığının) manası nedir?' dersen, derim ki: Mertebe bakımından terâhîdir; zira onların üzerine hezimet ve zilletin musallat kılındığını haber vermek, arkalarını dönüp kaçacaklarını haber vermekten daha büyüktür. Eğer: '{ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ } ve { لَنْ يَضُرُّوكُمْ } cümlelerinin konumu nedir?' dersen, derim ki: Bunlar Ehl-i Kitab'ın bahsi geçerken istıtrâd (söz sırası gelmişken değinme) yoluyla varit olmuş iki kelamdır; nitekim bir kimsenin 'Falancanın bahsi geçmişken, onun hali şöyledir böyledir' demesi gibi. Bundan ötürü bu iki cümle atıf harfi olmaksızın gelmiştir.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١١٢]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyet 112]
ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ ما ثُقِفُوا إِلاَّ بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ (١١٢)
{ ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ ما ثُقِفُوا إِلاَّ بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ (١١٢) } “Onlar nerede bulunurlarsa bulunsunlar, Allah'ın ahdine ve insanların ahdine sığınmadıkça üzerlerine zillet damgası vurulmuştur; Allah'ın gazabına uğramışlar ve üzerlerine miskinlik damgası vurulmuştur. Bu, Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri ve peygamberleri haksız yere öldürmelerindendir. Bu, isyan etmeleri ve haddi aşmalarındandır. (112)”
بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ في محل النصب على الحال، بتقدير: إلا معتصمين أو متمسكين أو ملتبسين بحبل من اللَّه وهو استثناء من أعم عام الأحوال. والمعنى: ضربت عليهم الذلة في عامّة الأحوال إلا في
{ بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ } [ifadesi], “Allah’ın ahdine sarılmış veya yapışmış ya da [ona] tutunmuş olmaları müstesna” takdiriyle hâl konumunda nasb mahallindedir. Bu, hâllerin en genelinden yapılmış bir istisnadır. Anlamı ise şudur: Onlara bütün hâllerde alçaklık damgası vurulmuştur; ancak...
حال اعتصامهم بحبل اللَّه وحبل الناس، يعنى ذمّة اللَّه وذمّة المسلمين، أى لا عز لهم قط إلا هذه الواحدة وهي التجاؤهم إلى الذمّة لما قبلوه من الجزية وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ استوجبوه وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ كما يضرب البيت على أهله، فهم ساكنون في المسكنة غير ظاعنين عنها، وهم اليهود عليهم لعنة اللَّه وغضبه ذلِكَ إشارة إلى ما ذكر من ضرب الذلة والمسكنة والبواء بغضب اللَّه أى ذلك كائن بسبب كفرهم بآيات اللَّه وقتلهم الأنبياء، ثم قال ذلِكَ بِما عَصَوْا أى ذلك كائن بسبب عصيانهم للَّه واعتدائهم لحدوده ليعلم أنّ الكفر وحده ليس بسبب في استحقاق سخط اللَّه، وأنّ سخط اللَّه يستحق بركوب المعاصي كما يستحق بالكفر. ونحوه (مِمَّا خَطِيئاتِهِمْ أُغْرِقُوا) ، (وَأَخْذِهِمُ الرِّبَوا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ) .
Allah'ın ipine ve insanların ipine sarıldıkları hal müstesnadır; yani Allah'ın zimmeti ve Müslümanların zimmeti [müstesnadır]. Yani cizyeyi kabul etmelerinden ötürü zimmete sığınmaları hali dışında onlar için asla bir izzet yoktur. { وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ } Onu hak ettiler. { وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ } Çadırın ehlinin üzerine kurulması gibi [üzerlerine vurulmuştur]; binaenaleyh onlar miskinlik içinde ikamet edicidirler, ondan hiç ayrılmazlar. Onlar Yahudilerdir; Allah'ın laneti ve gazabı üzerlerine olsun. { ذلِكَ } Zillet ve miskinliğin vurulması ile Allah'ın gazabına uğramaları şeklinde zikredilen şeylere işarettir; yani bu, onların Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri ve peygamberleri öldürmeleri sebebiyledir. Sonra: { ذلِكَ بِما عَصَوْا } buyurdu; yani bu, Allah'ın gazabını hak etmede küfrün tek sebep olmadığını, küfür sebebiyle hak edildiği gibi günahları işlemekle de Allah'ın gazabının hak edildiğini bildirmek için onların Allah'a isyan etmeleri ve O'nun sınırlarını aşmaları sebebiyledir. Şunlar da bu kabildendir: { مِمَّا خَطِيئاتِهِمْ أُغْرِقُوا } “Günahları yüzünden suda boğuldular”, { وَأَخْذِهِمُ الرِّبَوا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ } “Menolundukları halde faiz almaları ve insanların mallarını haksız yere yemeleri yüzünden...”.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١١٣ الى ١١٦]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyet 113-116]
لَيْسُوا سَواءً مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ يَتْلُونَ آياتِ اللَّهِ آناءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ (١١٣) يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ وَأُولئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ (١١٤) وَما يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ يُكْفَرُوهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ (١١٥) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً وَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (١١٦)
{ لَيْسُوا سَواءً مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ يَتْلُونَ آياتِ اللَّهِ آناءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ (١١٣) يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ وَأُولئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ (١١٤) وَما يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ يُكْفَرُوهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ (١١٥) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً وَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (١١٦) } “Hepsi bir değildirler. Kitap ehlinden dosdoğru bir topluluk vardır ki, gece saatlerinde secdeye kapanarak Allah'ın ayetlerini okurlar. (113) Allah'a ve ahiret gününe inanırlar, iyiliği emreder, kötülükten menederler ve hayır işlerinde yarışırlar. İşte onlar salihlerdendir. (114) Yaptıkları hiçbir hayır karşılıksız bırakılmayacaktır. Allah, takva sahiplerini hakkıyla bilendir. (115) İnkâr edenlere gelince; onların malları da evlatları da Allah'a karşı kendilerine hiçbir fayda sağlamaz. İşte onlar cehennemliklerdir; onlar orada ebedî kalacaklardır. (116)”
الضمير في لَيْسُوا لأهل الكتاب، أى ليس أهل الكتاب مستوين. وقوله مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ كلام مستأنف لبيان قوله: (لَيْسُوا سَواءً) كما وقع قوله: (تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ) بيانا لقوله: (كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ) ، أمّة قائمة: مستقيمة عادلة، من قولك: أقمت العود فقام، بمعنى استقام، وهم الذين أسلموا منهم. وعبر عن تهجدهم بتلاوة القرآن في ساعات الليل مع السجود، لأنه أبين لما يفعلون وأدل على حسن صورة أمرهم. وقيل عنى صلاة العشاء، لأن أهل الكتاب لا يصلونها.
{ لَيْسُوا } ifadesindeki zamir Ehl-i Kitab'a aittir; yani Ehl-i Kitap eşit değildir. { مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ } sözü, { كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ } sözüne karşılık { تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ } sözünün açıklama olarak gelmesi gibi, { لَيْسُوا سَواءً } sözünü açıklayan müste'nef (yeni) bir kelamdır. 'Ümmetün kâimetün' (أُمَّةٌ قائِمَةٌ): dosdoğru ve adil olan topluluk demektir; bu, senin 'Odunu düzelttim, o da doğruldu' yani dosdoğru oldu manasındaki sözünden gelir. Onlar Ehl-i Kitap'tan Müslüman olanlardır. Onların teheccüdleri, gece vakitlerinde secde ile birlikte Kur'an tilaveti olarak ifade edilmiştir; çünkü bu, yaptıklarını daha açık ortaya koyar ve durumlarının güzel suretine daha çok delalet eder. Yatsı namazının kastedildiği de söylenmiştir; zira Ehl-i Kitap onu kılmaz.
وعن ابن مسعود رضى اللَّه عنه: أخر رسول اللَّه ﷺ صلاة العشاء، ثم خرج إلى المسجد فإذا الناس ينتظرون الصلاة، فقال: أما إنه ليس من أهل الأديان أحد يذكر اللَّه في هذه الساعة غيركم ، وقرأ هذه الآية. وقوله يَتْلُونَ ويُؤْمِنُونَ في محل الرفع صفتان لأمّة، أى أمّة قائمة تالون مؤمنون، وصفهم بخصائص ما كانت في اليهود من تلاوة آيات اللَّه بالليل
İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yatsı namazını geciktirdi, sonra mescide çıktı; bir de baktı ki insanlar namazı bekliyorlar. Bunun üzerine: « أما إنه ليس من أهل الأديان أحد يذكر اللَّه في هذه الساعة غيركم » «Bilin ki diğer din mensuplarından hiç kimse şu saatte Allah'ı sizden başka anmamaktadır.» buyurdu ve bu ayeti okudu. [Âyetteki] { يَتْلُونَ } ve { يُؤْمِنُونَ } fiilleri ref mahallinde olup "ümmet" (أُمَّةٌ) kelimesinin iki sıfatıdır; yani [mana], "dosdoğru, [geceleyin] tilavet eden ve iman eden bir ümmet" demektir. [Allah Teâlâ] onları, geceleyin Allah'ın ayetlerini tilavet etmek gibi Yahudilerde bulunmayan hususiyetlerle tavsif etmiştir.
ساجدين، ومن الإيمان باللَّه، لأن إيمانهم به كلا إيمان لإشراكهم به عزيراً، وكفرهم ببعض الكتب والرسل دون بعض. ومن الإيمان باليوم الآخر، لأنهم يصفونه بخلاف صفته. ومن الأمر بالمعروف والنهى عن المنكر، لأنهم كانوا مداهنين. ومن المسارعة في الخيرات، لأنهم كانوا متباطئين عنها غير راغبين فيها. والمسارعة في الخير: فرط الرغبة فيه لأن من رغب في الأمر سارع في توليه والقيام به وآثر الفور على التراخي وَأُولئِكَ الموصوفون بما وصفوا به مِنَ جملة الصَّالِحِينَ الذين صلحت أحوالهم عند اللَّه ورضيهم واستحقوا ثناءه عليهم. ويجوز أن يريد بالصالحين المسلمين فَلَنْ يُكْفَرُوهُ لما جاء وصف اللَّه عز وعلا بالشكر في قوله: (وَاللَّهُ شَكُورٌ حَلِيمٌ) في معنى توفيه الثواب نفى عنه نقيض ذلك. فإن قلت: لم عدى إلى مفعولين. وشكر وكفر لا يتعديان إلا إلى واحد، تقول شكر النعمة وكفرها؟ قلت: ضمن معنى الحرمان، فكأنه قيل: فلن تحرموه بمعنى فلن تحرموا جزاءه. وقرئ يفعلوا، ويكفروه، بالياء والتاء وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ بشارة للمتقين بجزيل الثواب، ودلالة على أنه لا يفوز عنده إلا أهل التقوى.
Ayrıca Allah'a iman ile vasfetmiştir; zira onların Allah'a imanı, Üzeyr'i O'na ortak koşmaları ve kitapların ve peygamberlerin bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr etmeleri sebebiyle iman sayılmaz. Ahiret gününe iman ile vasfetmiştir; zira onlar onu hakiki sıfatından başka türlü vasfederler. İyiliği emredip kötülükten sakındırmak ile vasfetmiştir; zira onlar dalkavukluk yapıyorlardı (müdâhene). Hayırlarda yarışmakla vasfetmiştir; zira onlar hayırlarda ağırdan alıyor ve ona rağbet etmiyorlardı. Hayırda yarışmak: Ona aşırı derecede rağbet göstermektir; çünkü bir şeye rağbet eden kimse onu üstlenmeye ve yerine getirmeye koşar, acele etmeyi ağırdan almaya tercih eder. { وَأُولئِكَ } Bu niteliklerle nitelenen kimseler, { مِنَ الصَّالِحِينَ } Allah katında halleri düzelmiş, O'nun kendilerinden razı olduğu ve O'nun övgüsünü hak etmiş salihler zümresindendirler. Salihlerden kastın Müslümanlar olması da caizdir. { فَلَنْ يُكْفَرُوهُ } Allah Azze ve Alâ'nın şükürle vasfedilmesi { وَاللَّهُ شَكُورٌ حَلِيمٌ } “Allah şükrün karşılığını verendir, halîmdir” buyruğunda sevabı tastamam verme anlamında gelince, bunun zıddı O'ndan nefyedilmiştir. Eğer: 'Neden iki mef'ûle geçişli kılındı? Halbuki 'şekera' (şükretti) ve 'kefera' (nankörlük etti) fiilleri sadece tek mef'ûle geçer; nitekim nimete şükretti ve ona nankörlük etti dersin?' dersen, derim ki: Mahrum bırakma (hırman) manasını tazammun etmiştir; sanki: 'Ondan mahrum bırakılmayacaksınız', yani mükâfatından mahrum bırakılmayacaksınız denilmiş gibidir. Hem yâ ile (يَفْعَلُوا، يُكْفَرُوهُ) hem de tâ ile (تَفْعَلُوا، تُكْفَرُوهُ) okunmuştur. { وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ } Takva sahiplerine bol mükâfat müjdesidir ve O'nun katında ancak takva ehlinin kurtuluşa ereceğine delildir.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١١٧]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyet 117]
مَثَلُ ما يُنْفِقُونَ فِي هذِهِ الْحَياةِ الدُّنْيا كَمَثَلِ رِيحٍ فِيها صِرٌّ أَصابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَكَتْهُ وَما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلكِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (١١٧)
{ مَثَلُ ما يُنْفِقُونَ فِي هذِهِ الْحَياةِ الدُّنْيا كَمَثَلِ رِيحٍ فِيها صِرٌّ أَصابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَكَتْهُ وَما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلكِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (١١٧) } “Onların bu dünya hayatında harcadıklarının durumu; kendilerine zulmetmiş olan bir topluluğun ekinine isabet edip onu helak eden dondurucu soğuk bir rüzgârın hali gibidir. Allah onlara zulmetmedi; fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlar. (117)”
الصرُّ: الريح الباردة نحو: الصرصر. قال:
Sırr (صِرّ): Tıpkı sarsar (صرصر) gibi soğuk rüzgârdır. Şair şöyle demiştir:
لَا تَعْدِلَنَّ أَتَاوِيِّينَ تَضْرِبُهُمْ … نَكْبَاءَ صِرً بِأصْحَابِ الْمَحَلَّاتِ
[Şair şöyle demiştir:] «Kendilerini dondurucu sert bir rüzgârın çarptığı garipleri, yurt ve hane sahipleriyle asla bir tutma!»
كما قالت ليلى الأخيلية:
Leylâ el-Ahyeliyye'nin şöyle dediği gibi:
وَلَمْ يَغْلِبِ الْخَصْمَ الألَدَّ وَيَمْلَإِ … الْجِفَانَ سَدِيفاً يَوْمَ نَكْبَاءَ صَرْصَرِ
«Ve dondurucu sert bir rüzgâr gününde inatçı hasmı yenmedi ve çanakları etle doldurmadı»
فإن قلت: فما معنى قوله مَثَلِ رِيحٍ فِيها صِرٌّ
Eğer: '{ مَثَلِ رِيحٍ فِيها صِرٌّ } sözünün manası nedir?' dersen,
؟ قلت: فيه أوجه: أحدهما أنّ الصرٌّ في صفة الريح بمعنى الباردة، فوصف بها القرّة بمعنى فيها قرة صرّ، كما تقول: برد بارد على المبالغة. والثاني:
Derim ki: Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi, sırr (صِرّ) kelimesinin soğuk manasında rüzgârın sıfatı olmasıdır; dolayısıyla mübalağa için 'bardun bârid' (dondurucu bir soğuk) denmesi gibi 'içinde dondurucu bir soğuk vardır' manasında şiddetli soğuk (kurre) onunla sıfatlanmıştır. İkincisi:
أن يكون الصر مصدراً في الأصل بمعنى البرد فجيء به على أصله. والثالث: أن يكون من قوله تعالى (لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ) ومن قولك: إن ضيعني فلان ففي اللَّه كاف وكافل. قال:
Sırr kelimesinin aslen soğuk manasında bir masdar olması ve aslı üzere getirilmiş olmasıdır. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ } “Andolsun ki Resûlullah'ta sizin için güzel bir örnek vardır” buyruğundan ve senin: 'Falan beni zayi etse de Allah'ta bir kâfi ve kefil vardır' sözünden olmasıdır. Şair şöyle demiştir:
وَفِى الرَّحْمنِ لِلضُّعَفَاءِ كَافِى
[Şüphesiz] Rahmân'da güçsüzler için yetecek bir kefil vardır.
شبه ما كانوا ينفقون من أموالهم في المكارم والمفاخر وكسب الثناء وحسن الذكر بين الناس لا يبتغون به وجه اللَّه، بالزرع الذي حسه البرد فذهب حطاما. وقيل: هو ما كانوا يتقربون به إلى اللَّه مع كفرهم. وقيل: ما أنفقوا في عداوة رسول اللَّه ﷺ فضاع عنهم، لأنهم لم يبلغوا بإنفاقه ما أنفقوه لأجله. وشبه بحرث وْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ
Onların, Allah'ın rızasını gözetmeksizin cömertlik, övünme, övgü ve insanlar arasında güzel anılma uğruna mallarından harcadıkları şeyleri; soğuğun yakıp kül ettiği ve çerçöp haline getirdiği ekine benzetmiştir. Bir rivayete göre bu, küfürleri ile birlikte Allah'a yaklaşmak için yaptıkları harcamalardır. Bir diğer rivayete göre ise, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e düşmanlık yolunda harcadıkları ve uğruna harcadıkları amaca ulaşamadıkları için zayi olup giden harcamalarıdır. [Bu harcama], nefislerine zulmeden bir topluluğun ekinine benzetilmiştir.
فأهلك عقوبة لهم على معاصيهم، لأنّ الهلاك عن سخط أشدّ وأبلغ. فإن قلت: الغرض تشبيه ما أنفقوا في قلة جدواه وضياعه بالحرث الذي ضربته الصر، والكلام غير مطابق للغرض حيث جعل ما ينفقون ممثلا بالريح.
Günahlarına bir ceza olmak üzere helak edilmiştir; çünkü gazaptan kaynaklanan helak daha şiddetli ve daha tesirlidir. Eğer: 'Maksat, harcadıkları şeyin faydasının azlığı ve zayi olup gitmesi bakımından dondurucu soğuğun vurduğu ekine benzetilmesidir; oysa söz, harcadıkları şeyleri rüzgâra benzetmek suretiyle amaca uygun düşmemiştir?' dersen,
قلت: هو من التشبيه المركب الذي مر في تفسير قوله: (كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ ناراً) ويجوز أن يراد: مثل إهلاك ما ينفقون مثل إهلاك ريح، أو مثل ما ينفقون كمثل مهلك ريح وهو الحرث وقرئ:
Derim ki: Bu, { كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ ناراً } “Ateş yakan kimsenin durumu gibidir” buyruğunun tefsirinde geçen mürekkep teşbihtendir. Şunun kastedilmiş olması da caizdir: Harcadıklarının helak oluşunun durumu, bir rüzgârın helak edişinin durumu gibidir; yahut harcadıklarının durumu, rüzgârın helak ettiği şeyin, yani ekinin durumu gibidir. Şöyle de okunmuştur:
تنفقون، بالتاء ما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ
Tâ ile { تُنْفِقُونَ } [şeklinde]. { ما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ }
الضمير للمنفقين على معنى: وما ظلمهم اللَّه بأن لم يقبل نفقاتهم، ولكنهم ظلموا أنفسهم حيث لم يأتوا بها مستحقة للقبول، أو لأصحاب الحرث الذين ظلموا أنفسهم، أى: وما ظلمهم اللَّه بإهلاك حرثهم، ولكن ظلموا أنفسهم بارتكاب ما استحقوا به العقوبة. وقرئ (ولكن) بالتشديد، بمعنى ولكنّ أنفسهم يظلمونها هم. ولا يجوز أن يراد:
Zamir harcama yapanlara aittir; şu manada: 'Allah onların harcamalarını kabul etmemekle onlara zulmetmedi; fakat onlar bu harcamaları kabule layık şekilde getirmeyerek kendi kendilerine zulmettiler.' Yahut nefislerine zulmeden ekin sahiplerine aittir; yani: 'Allah onların ekinlerini helak etmekle onlara zulmetmedi; fakat onlar cezayı hak edecek şeyleri işleyerek kendi kendilerine zulmettiler.' { وَلكِنْ } şeddeli olarak [ve lakinne] da okunmuştur; 'lakin onlar kendi nefislerine bizzat kendileri zulmediyorlar' manasındadır. Şunun kastedilmiş olması ise caiz değildir:
ولكن أنفسهم يظلمون، على إسقاط ضمير الشأن، لأنه إنما يجوز في الشعر.
Şan zamirinin hazfedilmesiyle 've lakinne enfüsehüm yazlimûn' [manasının kastedilmesi caiz değildir]; çünkü bu ancak şiirde caiz olur.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١١٨ الى ١١٩]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyetler 118-119]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ لا يَأْلُونَكُمْ خَبالاً وَدُّوا ما عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْواهِهِمْ وَما تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآياتِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ (١١٨) ها أَنْتُمْ أُولاءِ تُحِبُّونَهُمْ وَلا يُحِبُّونَكُمْ وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتابِ كُلِّهِ وَإِذا لَقُوكُمْ قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنامِلَ مِنَ الْغَيْظِ قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (١١٩)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ لَا يَأْلُونَكُمْ خَبَالًا وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاءُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ وَمَا تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآيَاتِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ (١١٨) هَا أَنْتُمْ أُولَاءِ تُحِبُّونَهُمْ وَلَا يُحِبُّونَكُمْ وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتَابِ كُلِّهِ وَإِذَا لَقُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنَامِلَ مِنَ الْغَيْظِ قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ (١١٩) } “Ey iman edenler! Kendinizden başkasını sırdaş edinmeyin; onlar size bozgunculuk çıkarmakta kusur etmezler ve sıkıntıya düşmenizi arzu ederler. Kin ve düşmanlıkları ağızlarından dökülmüştür; göğüslerinin gizlediği ise daha büyüktür. Eğer akıl erdiriyorsanız, ayetleri size gerçekten açıkladık (118). İşte siz öyle kimselersiniz ki onları seversiniz, onlar ise sizi sevmezler. Siz kitabın tamamına iman edersiniz; onlar ise sizinle karşılaştıklarında 'İman ettik' derler, baş başa kaldıklarında ise size olan öfkelerinden dolayı parmak uçlarını ısırırlar. De ki: Öfkenizle geberin! Şüphesiz Allah, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir (119).”
بطانة الرجل وولجيته: خصيصه وصفيه الذي يفضى إليه بشقوره ثقة به شبه ببطانة الثوب كما يقال: فلان شعاري. وعن النبي ﷺ «الأنصار شعار والناس دثار » مِنْ دُونِكُمْ من دون أبناء جنسكم وهم المسلمون. ويجوز تعلقه بلا تتخذوا، وببطانة على الوصف، أى بطانة كائنة من دونكم مجاوزة لكم لا يَأْلُونَكُمْ خَبالًا يقال: ألا في الأمر يألو، إذا قصر فيه، ثم استعمل معدّى إلى مفعولين في قولهم: لا آلوك نصحا، ولا آلوك جهدا، على التضمين.
Bir adamın bitânesi (بطانة) ve velîcesi (ولايجة): Kendisine güvendiği için gizli sırlarını açtığı has ve samimi dostudur. 'Falan benim iç giysimdir (şiârım)' denildiği gibi, elbisenin astarına (bitâne) benzetilmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: «Ensâr iç giysisi (şiâr), [diğer] insanlar ise dış giysisidir (disâr) ». { مِنْ دُونِكُمْ } Kendi cinsinizden olanlar, yani Müslümanlar dışındakilerden. Bunun { لا تَتَّخِذُوا } lafzına taalluk etmesi caiz olduğu gibi, sıfat olarak { بِطانَةً } lafzına taalluk etmesi de caizdir; yani sizin dışınızda bulunan, sizi aşan bir sırdaş çevresi. { لا يَأْلُونَكُمْ خَبالًا } Bir işte kusur ettiğinde 'elâ fi'l-emri ye'lû' (ألا في الأمر يألو) denir. Sonra tazammun yoluyla 'Sana nasihat etmekten geri durmam (lâ âlûke nushan)' ve 'Sana elimden gelen gayreti esirgemem (lâ âlûke cehden)' sözlerinde iki mef'ûle geçişli olarak kullanılmıştır.
والمعنى: لا أمنعك نصحا ولا أنقصكه. والخبال: الفساد وَدُّوا ما عَنِتُّمْ ودّوا عنتكم، على أنّ «ما» مصدرية. والعنت: شدّة الضرر والمشقة. وأصله انهياض العظم بعد جبره، أى تمنوا أن يضروكم في دينكم ودنياكم أشدّ الضرر وأبلغه قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْواهِهِمْ لأنهم لا يتمالكون مع ضبطهم أنفسهم وتحاملهم عليها أن ينفلت من ألسنتهم ما يعلم به بغضهم للمسلمين.
Manası şudur: 'Senden nasihati esirgemem ve onu sana eksiltmem.' Habâl (خبال): Fesat ve bozgunculuk demektir. { وَدُّوا ما عَنِتُّمْ } 'Mâ' harfinin masdariyye olması üzere 'sıkıntıya düşmenizi istediler' demektir. Anet (عنت): Şiddetli zarar ve meşakkattir. Aslı, kemiğin kaynadıktan sonra tekrar kırılmasıdır; yani dininizde ve dünyanızda size en şiddetli ve en ileri derecede zarar vermeyi temenni ettiler. { قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْواهِهِمْ } Çünkü onlar, kendilerini tutmaya ve zorlamaya çalışmalarına rağmen dillerinden Müslümanlara duydukları nefretin anlaşılacağı sözlerin kaçmasına engel olamazlar.
وعن قتادة: قد بدت البغضاء لأوليائهم من المنافقين والكفار لإطلاع بعضهم بعضا على ذلك.
Katâde'den şöyle rivayet edilmiştir: Birbirlerini bundan haberdar etmeleri sebebiyle, münafıklardan ve kâfirlerden olan dostlarına düşmanlıkları apaçık ortaya çıkmıştır.
وفي قراءة عبد اللَّه قد بدأ البغضاء قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآياتِ الدالة على وجوب الإخلاص في الدين وموالاة أولياء اللَّه ومعاداة أعدائه إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ ما بين لكم فعملتم به. فإن قلت: كيف موقع هذه الجمل؟ قلت يجوز أن يكون لا يَأْلُونَكُمْ صفة للبطانة وكذلك قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ كأنه قيل: بطانة غير آليكم خبالا بادية بغضاؤهم. وأما قَدْ بَيَّنَّا فكلام مبتدأ، وأحسن منه وأبلغ أن تكون مستأنفات كلها على وجه التعليل للنهى عن اتخاذهم بطانة ها للتنبيه. وأَنْتُمْ مبتدأ. وأُولاءِ خبره. أى أنتم أولاء الخاطئون في موالاة منافقي أهل الكتاب. وقوله تُحِبُّونَهُمْ وَلا يُحِبُّونَكُمْ بيان لخطئهم في موالاتهم حيث يبذلون محبتهم لأهل البغضاء. وقيل أُولاءِ موصول (تُحِبُّونَهُمْ) صلته. والواو في وَتُؤْمِنُونَ للحال، وانتصابها من لا يحبونكم
Abdullah [b. Mes‘ûd]’un kıraatinde { قَدْ بَدَأَ الْبَغْضَاءُ } şeklindedir. { قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآيَاتِ } “Biz size ayetleri açıkladık”; dinde ihlasın, Allah’ın dostlarını dost edinip düşmanlarına düşmanlık beslemenin gerekliliğine delalet eden [ayetleri]. { إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ } “Eğer aklediyorsanız”; yani size açıklananları kavrayıp gereğince amel ediyorsanız. Eğer: “Bu cümlelerin [kelamdaki] yeri nedir?” dersen, derim ki: { لَا يَأْلُونَكُمْ } [ifadesinin] 'bitâne' kelimesinin sıfatı olması caizdir; aynı şekilde { قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاءُ } de öyledir. Sanki şöyle denilmiş gibidir: 'Size bozgunculuk çıkarmakta kusur etmeyen, kin ve düşmanlıkları apaçık ortaya çıkmış bir sırdaş/dost çevresi.' { قَدْ بَيَّنَّا } ise mübteda bir kelamdır (yeni bir cümledir). Bundan daha güzel ve daha beliğ olanı ise, onların sırdaş edinilmesinin yasaklanmasına gerekçe (ta‘lîl) kılınmak üzere bu cümlelerin tamamının müste'nefe (yeni birer başlangıç) cümlesi olmasıdır. [Hâ-ülâi kelimesindeki] 'hâ' tenbih (uyarı) içindir. 'Entüm' (أَنْتُمْ) mübteda (özne), 'ülâi' (أُولَاءِ) ise onun haberidir (yüklemidir). Yani: Sizler, Ehl-i Kitabın münafıklarını dost edinmekle hata eden o kimselersiniz. { تُحِبُّونَهُمْ وَلَا يُحِبُّونَكُمْ } “Siz onları seversiniz, oysa onlar sizi sevmezler” kavli ise, sevgilerini kin ve nefret ehline sarf etmeleri sebebiyle onları dost edinmelerindeki yanlışlığın bir açıklamasıdır. 'Ülâi' kelimesinin ism-i mevsûl, { تُحِبُّونَهُمْ } [ifadesinin] de onun sılası olduğu söylenmiştir. { وَتُؤْمِنُونَ } ifadesindeki vâv ise hâl içindir ve mahallen mansub oluşu 'lâ yühibbûneküm'den kaynaklanmaktadır.
أى لا يحبونكم والحال أنكم تؤمنون بكتابهم كله، وهم مع ذلك يبغضونكم. فما بالكم تحبونهم وهم لا يؤمنون بشيء من كتابكم. وفيه توبيخ شديد بأنهم في باطلهم أصلب منكم في حقكم. ونحوه (فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَما تَأْلَمُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ ما لا يَرْجُونَ) ويوصف المغتاظ والنادم بعضّ الأنامل والبنان والإبهام. قال الحرث بن ظالم المري:
Yani siz onların kitaplarının tamamına inandığınız hâlde onlar sizi sevmezler ve bununla birlikte size kin beslerler. O hâlde onlar sizin kitabınızdan hiçbir şeye inanmazken siz ne diye onları seversiniz? Bunda, onların kendi batıllarında sizin hakkınızda olduğunuzdan daha sert ve tavizsiz olduklarına dair şiddetli bir kınama vardır. Şunun benzeridir: { فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَما تَأْلَمُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ ما لا يَرْجُونَ } “Şüphesiz onlar da sizin acı çektiğiniz gibi acı çekiyorlar; üstelik siz Allah'tan onların ummadığı şeyleri umuyorsunuz”. Öfkeli ve pişman kimse parmak uçlarını, parmaklarını ve başparmaklarını ısırmakla nitelenir. Hâris b. Zâlim el-Mürrî şöyle demiştir:
فَأقْتُلُ أقْوَاماً لِئَاماً أَذِلَّةً … يَعُضُّونَ مِنْ غَيْظٍ رُؤُسَ الْأبَاهِمِ
«Öyle alçak ve zelil kavimleri öldürürüm ki... öfkeden başparmaklarının uçlarını ısırırlar»
قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ دعاء عليهم بأن يزداد غيظهم حتى يهلكوا به والمراد بزيادة الغيظ زيادة ما يغيظهم من قوّة الإسلام وعز أهله وما لهم في ذلك من الذل والخزي والتبار إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ فهو يعلم ما في صدور المنافقين من الحنق والبغضاء، وما يكون منهم في حال خلوّ بعضهم ببعض، وهو كلام داخل في جملة المقول أو خارج منها. فإن قلت: فكيف معناه على الوجهين؟ قلت: إذا كان داخلا في جملة المقول فمعناه: أخبرهم بما يسرونه من عضهم الأنامل غيظا إذا خلوا، وقل لهم إنّ اللَّه عليم بما هو أخفى مما تسرونه بينكم وهو مضمرات الصدور، فلا تظنوا أنّ شيئا من أسراركم يخفى عليه. وإذا كان خارجا فمعناه: قل لهم ذلك يا محمد ولا تتعجب من اطلاعى إياك على ما يسرون فإنى أعلم ما هو أخفى من ذلك وهو ما أضمروه في صدورهم ولم يظهروه بألسنتهم. ويجوز أن لا يكون ثمَّ قول، وأن يكون قوله: (قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ) أمراً لرسول اللَّه ﷺ بطيب النفس وقوة الرجاء والاستبشار بوعد اللَّه أن يهلكوا غيظاً بإعزاز الإسلام وإذلالهم به، كأنه قيل: حدث نفسك بذلك.
{ قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ } Öfkeleriyle helak oluncaya kadar öfkelerinin artması için onlara yapılan bir bedduadır. Öfkenin artmasından maksat, İslam'ın gücü ve ehlinin izzeti ile kendilerine düşen zillet, rüsvaylık ve helak gibi onları öfkelendiren şeylerin artmasıdır. { إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } O, münafıkların göğüslerindeki kin ve nefreti ve baş başa kaldıklarında kendilerinden sadır olan durumları bilendir. Bu söz, söylenmesi emredilen sözün (makûl) cümlesine dâhil de olabilir, onun dışında da olabilir. Eğer: 'İki veche göre manası nasıldır?' dersen, derim ki: Şayet makûl cümlesine dâhil ise manası şudur: Baş başa kaldıklarında öfkeden parmaklarını ısırmak suretiyle gizledikleri şeyi onlara haber ver ve onlara de ki: 'Şüphesiz Allah, aranızda gizlediğinizden daha gizli olanı, yani göğüslerde saklananları bilendir; sırlarınızdan hiçbir şeyin O'na gizli kalacağını sanmayın.' Şayet makûlün dışında ise manası şudur: Ey Muhammed! Onlara bunu söyle ve onların gizlediklerini sana bildirmeme şaşma; zira Ben bundan daha gizli olanı, yani dilleriyle açığa vurmayıp göğüslerinde sakladıklarını da bilirim. Orada zımni bir söz olmaması ve { قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ } buyruğunun, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e İslam'ın aziz kılınması ve kendilerinin bununla zelil kılınması suretiyle öfkeden helak olacaklarına dair Allah'ın vaadiyle gönlünü hoş tutması, ümidini kuvvetlendirmesi ve müjdelenmesi yönünde bir emir olması da caizdir; sanki: 'Kendi kendine bunu söyle' denilmiş gibidir.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٢٠]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyet 120]
إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِها وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ (١٢٠)
{ إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِها وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ (١٢٠) } “Size bir iyilik dokunursa bu onları üzer; başınıza bir kötülük gelirse buna sevinirler. Eğer sabreder ve sakınırsanız, onların tuzağı size hiçbir zarar veremez. Şüphesiz Allah, onların yaptıklarını çepeçevre kuşatmıştır. (120)”
الحسنة: الرخاء والخصب والنصرة والغنيمة ونحوها من المنافع. والسيئة: ما كان ضدّ ذلك.
Hasene (iyilik): Bolluk, bereket, zafer, ganimet ve benzeri menfaatlerdir. Seyyie (kötülük) ise bunların zıddı olan şeylerdir.
وهذا بيان لفرط معاداتهم حيث يحسدونهم على ما نالهم من الخير ويشمتون بهم فيما أصابهم من الشدّة. فإن قلت: كيف وصفت الحسنة بالمس والسيئة بالإصابة؟ قلت: المس
Bu, onların aşırı düşmanlıklarının bir beyanıdır; zira onlar [müminlerin] elde ettikleri hayra haset etmekte, başlarına gelen sıkıntıdan dolayı da sevinç duymaktadırlar (şemâtet etmektedirler). Eğer: 'Nasıl oldu da iyilik dokunma (mes), kötülük ise isabet etme (isâbe) ile nitelendi?' dersen, derim ki: Dokunma (mes)...
مستعار لمعنى الإصابة فكان المعنى واحداً. ألا ترى إلى قوله: (إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكَ مُصِيبَةٌ) ، (ما أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ) ، (إِذا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعاً وَإِذا مَسَّهُ الْخَيْرُ مَنُوعاً) . وَإِنْ تَصْبِرُوا على عداوتهم وَتَتَّقُوا ما نهيتم عنه من موالاتهم. أو وإن تصبروا على تكاليف الدين ومشاقه وتنقوا اللَّه في اجتنابكم محارمه كنتم في كنف اللَّه فلا يضركم كيدهم. وقرئ (لا يَضُرُّكُمْ) من ضاره يضيره. ويضركم على أن ضمة الراء لإتباع ضمة الضاد، كقولك مدّ يا هذا. وروى المفضل عن عاصم (لا يَضُرُّكُمْ) بفتح الراء، وهذا تعليم من اللَّه وإرشاد إلى أن يستعان على كيد العدو بالصبر والتقوى. وقد قال الحكماء:
İsabet manası için istiare edilmiştir; dolayısıyla mana birdir. Baksana Allah Teâlâ'nın buyruklarına: { إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكَ مُصِيبَةٌ } “Sana bir iyilik isabet etse onları üzer; sana bir musibet isabet etse...”, { ما أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ } “Sana isabet eden her iyilik Allah'tandır, sana isabet eden her kötülük ise nefsindendir”, { إِذا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعاً وَإِذا مَسَّهُ الْخَيْرُ مَنُوعاً } “Kendisine şer dokunduğunda feryat eder, hayır dokunduğunda ise cimrileşir”. { وَإِنْ تَصْبِرُوا } Onların düşmanlıklarına [sabrederseniz], { وَتَتَّقُوا } onları dost edinmekten yasaklandığınız şeylerden [sakınırsanız]. Yahut dinin mükellefiyetlerine ve meşakkatlerine sabreder, haramlarından kaçınmak suretiyle Allah'tan sakınırsanız Allah'ın himayesinde olursunuz da onların tuzağı size zarar vermez. { لا يَضُرُّكُمْ } 'Dârahedir-yezuuruhu' fiilinden [لا يَضُرَّكُمْ / لا يَضِيرُكُمْ şeklinde] de okunmuştur. Râ harfinin zammesi dâd harfinin zammesine tebâiyetle 'lâ yedurruküm' [okunmuştur]; senin 'müdde yâ hâzâ' demen gibi. Mufaddal, Âsım'dan râ'nın fethasıyla { لا يَضُرَّكُمْ } rivayet etmiştir. Bu, Allah'tan bir talim ve düşmanın tuzağına karşı sabır ve takva ile yardım aranmasına yönelik bir irşaddır. Nitekim bilgeler şöyle demiştir:
إذا أردت أن تكبت من يحسدك فازدد فضلا في نفسك إِنَّ اللَّهَ بِما يَعْمَلُونَ من الصبر والتقوى وغيرهما مُحِيطٌ ففاعل بكم ما أنتم أهله. وقرئ بالياء بمعنى أنه عالم بما يعملون في عداوتكم فمعاقبهم عليه.
«Sana haset edeni kahretmek istersen, kendi nefsindeki fazileti artır.» { إِنَّ اللَّهَ بِما يَعْمَلُونَ } Sabır, takva ve diğerlerinden [yaptıklarınızı], { مُحِيطٌ } kuşatandır; dolayısıyla size layık olduğunuz şekilde muamele edecektir. Yâ ile [ya'melûne şeklinde] de okunmuştur; yani onların sizin aleyhinize düşmanlık olarak yaptıklarını bilendir ve onları bundan dolayı cezalandıracaktır.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٢١ الى ١٢٢]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyetler 121-122]
وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقاعِدَ لِلْقِتالِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٢١) إِذْ هَمَّتْ طائِفَتانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلا وَاللَّهُ وَلِيُّهُما وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (١٢٢)
{ وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقاعِدَ لِلْقِتالِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٢١) إِذْ هَمَّتْ طائِفَتانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلا وَاللَّهُ وَلِيُّهُما وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (١٢٢) } “Hani sen sabahleyin ailenden ayrılıp müminleri savaş için mevzilere yerleştiriyordun. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (121) Hani sizden iki fırka bozulup geri çekilmeye yeltenmişti; oysa Allah onların yardımcısıydı. Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler. (122)”
وَاذكر إِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ بالمدينة وهو غدوّه إلى أحد من حجرة عائشة رضى اللَّه عنها. روى أن المشركين نزلوا بأحد يوم الأربعاء، فاستشار النبي ﷺ أصحابه ودعا عبد اللَّه بن أبىّ ابن سلول ولم يدعه قط قبلها، فاستشاره، فقال عبد اللَّه وأكثر الأنصار:
Hatırla: { إِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ } Medine'de [ailenden sabah erken çıktığın vakti]; bu, Hz. Âişe radıyallâhu anhâ'nın odasından Uhud'a sabahleyin çıkışıdır. Rivayet edildiğine göre müşrikler çarşamba günü Uhud'a indiler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ashabıyla istişare etti ve daha önce hiç çağırmadığı halde Abdullah b. Übey b. Selûl'ü çağırdı ve ona danıştı. Abdullah ve Ensâr'ın çoğu şöyle dediler:
يا رسول اللَّه، أقم بالمدينة ولا تخرج إليهم، فو اللَّه ما خرجنا منها إلى عدوّ قط إلا أصاب منا ولا دخلها علينا إلا أصبنا منه، فكيف وأنت فينا، فدعهم فإن أقاموا أقاموا بشر محبس، وإن دخلوا قاتلهم الرجال في وجوههم ورماهم النساء والصبيان بالحجارة، وإن رجعوا رجعوا خائبين وقال بعضهم: يا رسول اللَّه، اخرج بنا إلى هؤلاء الأكلب لا يرون أنا قد جبنا عنهم. فقال ﷺ: إنى قد رأيت في منامي بقراً مذبحة حولي، فأوّلتها خيراً، ورأيت في ذباب سيفي ثلماً فأولته هزيمة، ورأيت كأنى أدخلت يدي في درع حصينة فأولتها المدينة، فإن رأيتم أن تقيموا بالمدينة وتدعوهم. فقال رجال من المسلمين قد فاتتهم بدر وأكرمهم اللَّه بالشهادة يوم أحد:
'Ey Allah'ın Resûlü! Medine'de kal, onların karşısına çıkma. Vallahi biz buradan bir düşmana karşı ne zaman çıktıysak bize zarar verdiler; üzerimize buraya ne zaman girdilerse biz onları mağlup ettik. Hele sen aramızdayken nasıl olur! Onları bırak, eğer kalırlarsa en kötü yerde hapsolup kalırlar; eğer şehre girerlerse erkekler karşılarında onlarla savaşır, kadınlar ve çocuklar da üzerlerine taş atar; dönerlerse de hüsrana uğramış olarak dönerler.' Bazıları ise şöyle dedi: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bizi bu köpeklere karşı çıkar, bizden korktuğumuzu sanmasınlar.' Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Ben rüyamda etrafımda kesilmiş sığırlar gördüm, bunu hayra yordum; kılıcımın ucunda bir gedik gördüm, bunu bir yenilgiye yordum; elimi sağlam bir zırhın içine soktuğumu gördüm, bunu da Medine olarak yorumladım. Eğer Medine'de kalıp onları bırakmayı uygun görürseniz [öyle yapalım].» Müslümanlardan Bedir'e katılamamış ve Allah'ın Uhud günü kendilerine şehadeti nasip edeceği kimseler şöyle dediler:
اخرج بنا إلى أعدائنا. فلم يزالوا به حتى دخل فلبس لأمته. فلما رأوه قد لبس لأمته ندموا وقالوا:
'Bizi düşmanlarımıza karşı çıkar!' [Peygamber'e] ısrar etmeyi sürdürdüler; sonunda o içeri girdi ve zırhını giydi. Onun zırhını giydiğini görünce pişman oldular ve şöyle dediler:
بئسما صنعنا، نشير على رسول اللَّه ﷺ والوحى يأتيه، وقالوا: اصنع يا رسول ما رأيت، فقال: لا ينبغي لنبىّ أن يلبس لأمته فيضعها حتى يقاتل، فخرج يوم الجمعة بعد صلاة
'Ne kötü yaptık! Kendisine vahiy gelen Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e fikir veriyoruz.' Ve: 'Ey Allah'ın Resûlü, nasıl uygun gördüysen öyle yap' dediler. Bunun üzerine şöyle buyurdu: «Bir peygamberin zırhını giydikten sonra savaşmadan onu çıkarması uygun olmaz.» Cuma günü namazdan sonra yola çıktı
الجمعة وأصبح بالشعب من أحد يوم السبت للنصف من شوال فمشى على رجليه فجعل يصف أصحابه للقتال كأنما بقوّم بهم القدح . إن رأى صدراً خارجا قال: تأخر، وكان نزوله في عدوة الوادي وجعل ظهره وعسكره إلى أحد وأمّر عبد اللَّه بن جبير على الرماة وقال لهم: «انضحوا عنا بالنبل لا يأتونا من ورائنا» تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ تنزلهم. وقرأ عبد اللَّه للمؤمنين، بمعنى تسوى لهم وتهيئ مَقاعِدَ لِلْقِتالِ مواطن ومواقف. وقد اتسع في قعد وقام حتى أجريا مجرى صار. واستعمل المقعد والمقام في معنى المكان. ومنه قوله تعالى: (فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ) ، (قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقامِكَ) من مجلسك وموضع حكمك وَاللَّهُ سَمِيعٌ لأقوالكم عليم بنياتكم وضمائركم إِذْ هَمَّتْ بدل من (إِذْ غَدَوْتَ) أو عمل فيه معنى (سَمِيعٌ عَلِيمٌ) . والطائفتان حيان من الأنصار: بنو سلمة من الخزرج، وبنو حارثة من الأوس، وهما الجناحان. خرج رسول اللَّه ﷺ في ألف، وقيل في تسعمائة وخمسين، والمشركون في ثلاثة آلاف ووعدهم الفتح إن صبروا، فانخزل عبد اللَّه بن أبىّ بثلث الناس وقال: يا قوم، علام نقتل أنفسنا وأولادنا؟ فتبعهم عمرو بن حزم الأنصارى فقال: أنشدكم اللَّه في نبيكم وأنفسكم، فقال عبداك:
ve Şevval ayının ortasında cumartesi günü Uhud dağ yolunda (şi'b) sabahladı. Yaya olarak yürüdü ve sanki oku düzeltir gibi ashabını savaş için saf saf dizmeye başladı. Öne çıkmış bir göğüs görse 'Geri dur' derdi. Vadi kenarına konakladı, sırtını ve ordusunu Uhud'a verdi. Abdullah b. Cübeyr'i okçuların başına komutan tayin etti ve onlara: «Oklarınızla bizi koruyun, arkamızdan üzerimize gelmesinler» buyurdu. { تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ } Onları yerleştiriyordun. Abdullah kıraatinde 'onlara düzenleyip hazırlıyordun' manasında 'lil-mü'minîn' okunmuştur. { مَقاعِدَ لِلْقِتالِ } Mevziler ve durak yerleri. 'Ka'ade' (oturdu) ve 'kâme' (kalktı) kelimelerinin kullanımı genişletilerek 'sâra' (oldu) cereyanında kullanılmıştır; mak'ad ve makâm da mekân manasında kullanılmıştır. Allah Teâlâ'nın: { فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ } “Doğruluk makamında”, { قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقامِكَ } “Makamından kalkmandan önce”, yani meclisinden ve hüküm yerinden [buyrukları] bundandır. { وَاللَّهُ سَمِيعٌ } Sözlerinizi işitendir, niyet ve vicdanlarınızı hakkıyla bilendir. { إِذْ هَمَّتْ } { إِذْ غَدَوْتَ } lafzından bedeldir yahut onda { سَمِيعٌ عَلِيمٌ } lafzının manası amel etmiştir. İki fırka, Ensâr'dan iki kabiledir: Hazrec'den Benû Selime ve Evs'ten Benû Hârise ki bunlar ordunun iki kanadıydı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bin kişiyle -dokuz yüz elli kişiyle de denilmiştir- çıktı; müşrikler ise üç bin kişiydi. Sabrettikleri takdirde onlara fethi vadetti. Abdullah b. Übey insanların üçte biriyle geri çekilip ayrıldı ve: 'Ey kavmim! Kendimizi ve çocuklarımızı ne diye öldürelim?' dedi. Amr b. Hazm el-Ensârî peşlerinden giderek: 'Peygamberiniz ve kendiniz hakkında size Allah'ı hatırlatırım!' dedi. Abdullah ise:
لو نعلم قتالا لاتبعناكم، فهمّ الحيان باتباع عبد اللَّه فعصمهم اللَّه فمضوا مع رسول اللَّه ﷺ . وعن ابن عباس رضى اللَّه عنه: أضمروا أن يرجعوا، فعزم اللَّه لهم على الرشد فثبتوا.
'Savaş olacağını bilseydik elbette sizin peşinizden gelirdik' dedi. Bunun üzerine bu iki kabile Abdullah'a uyup dönmeye yeltendi; fakat Allah onları korudu da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte yollarına devam ettiler. İbn Abbâs radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet edilmiştir: Geri dönmeyi içlerinden geçirdiler; fakat Allah onlar için doğru yolu irade etti ve sebat gösterdiler.
والظاهر أنها ما كانت إلا همة وحديث نفس، وكما لا تخلو النفس عند الشدة من بعض الهلع، ثم يردها صاحبها إلى الثبات والصبر ويوطنها على احتمال المكروه، كما قال عمرو بن الأطنابة:
Zahir olan şudur ki bu, yalnızca bir niyetleniş ve nefis muhasebesinden (hadîs-i nefs) ibaretti; nitekim nefis şiddet anında bir miktar telâştan hâli kalmaz, sonra sahibi onu sebata ve sabra döndürür ve hoşlanılmayan duruma katlanmaya alıştırır. Nitekim Amr b. el-İtnâbe şöyle demiştir:
أَقُولُ لَهَا إذَا جَشَأتْ وَجَاشَتْ … مَكَانَكِ تُحْمَدِى أوْ تَسْتَرِيحِى
Korkudan kabarıp çalkalandığı zaman ona derim ki: «Yerinde dur! Ya övülürsün ya da [ölür] rahata erersin.»
حتى قال معاوية: عليكم بحفظ الشعر، فقد كدت أضع رجلي في الركاب يوم صفين، فما ثبت منى إلا قول عمرو بن الأطنابة. ولو كانت عزيمة لما ثبتت معها الولاية، واللَّه تعالى يقول وَاللَّهُ وَلِيُّهُما ويجوز أن يراد: واللَّه ناصرهما ومتولى أمرهما، فما لهما تفشلان ولا تتوكلان على اللَّه فإن قلت، فما معنى ما روى من قول بعضهم عند نزول الآية. واللَّه ما يسرنا أنا لم نهم بالذي هممنا به وقد أخبرنا اللَّه بأنه ولينا؟ قلت: معنى ذلك فرط الاستبشار بما حصل لهم من الشرف بثناء اللَّه وإنزاله فيهم آية ناطقة بصحة الولاية، وأن تلك الهمة غير المأخوذ بها- لأنها لم تكن عن عزيمة وتصميم- كانت سببا لنزولهما. والفشل: الجبن والخور. وقرأ عبد اللَّه: واللَّه وليهم كقوله (وَإِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا) .
Hatta Muâviye şöyle demiştir: 'Şiir ezberlemeye bakın; zira Sıffîn günü neredeyse ayağımı üzengiye koyup [kaçacaktım]; beni ancak Amr b. el-İtnâbe'nin sözü sabit tuttu.' Şayet bu kesin bir azim olsaydı onunla birlikte velayet sabit kalmazdı; oysa Allah Teâlâ: { وَاللَّهُ وَلِيُّهُما } buyurmaktadır. Şunun kastedilmiş olması da caizdir: Allah onların yardımcısı ve işlerini üstlenendir; o hâlde onlara ne oluyor da gevşeklik gösteriyor ve Allah'a tevekkül etmiyorlar? Eğer: 'Âyet indiğinde bazılarının: «Vallahi Allah'ın bizim velimiz olduğunu haber vermesinden sonra, yeltendiğimiz şeye yeltenmemiş olmayı asla istemezdik» şeklindeki rivayetin manası nedir?' dersen, derim ki: Bunun manası, Allah'ın övgüsüyle ve haklarında velayetin sıhhatini bildiren bir âyet indirmesiyle elde ettikleri şereften ötürü duydukları aşırı sevinçtir; ayrıca kesin bir azim ve kararlılıkla olmadığı için hesaba çekilmeyecek olan o niyetlenmenin, bu âyetin inişine sebep olmasıdır. Feşel (فشل): Korkaklık ve gevşekliktir. Abdullah kıraatinde, Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا } buyruğunda olduğu gibi 'vallâhu veliyyühüm' şeklinde okunmuştur.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٢٣ الى ١٢٧]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyetler 123-127]
وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (١٢٣) إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُنْزَلِينَ (١٢٤) بَلى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هذا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُسَوِّمِينَ (١٢٥) وَما جَعَلَهُ اللَّهُ إِلاَّ بُشْرى لَكُمْ وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ وَمَا النَّصْرُ إِلاَّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ (١٢٦) لِيَقْطَعَ طَرَفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَوْ يَكْبِتَهُمْ فَيَنْقَلِبُوا خائِبِينَ (١٢٧)
{ وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (١٢٣) إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُنْزَلِينَ (١٢٤) بَلى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هذا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُسَوِّمِينَ (١٢٥) وَما جَعَلَهُ اللَّهُ إِلاَّ بُشْرى لَكُمْ وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ وَمَا النَّصْرُ إِلاَّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ (١٢٦) لِيَقْطَعَ طَرَفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَوْ يَكْبِتَهُمْ فَيَنْقَلِبُوا خائِبِينَ (١٢٧) } “Andolsun ki siz zayıf ve çaresiz bir durumdayken de Allah size Bedir'de yardım etmişti. O halde Allah'tan sakının ki şükretmiş olasınız. (123) Hani sen müminlere: 'Rabbinizin, indirilmiş üç bin melekle size yardım etmesi yetmez mi?' diyordun. (124) Evet, eğer sabreder ve sakınırsanız, onlar da hemen şu dakikada üzerinize gelirlerse, Rabbiniz size nişanlı beş bin melekle yardım eder. (125) Allah bunu ancak size bir müjde olsun ve bununla kalpleriniz yatışsın diye yaptı. Zafer ve yardım, ancak mutlak güç sahibi, hüküm ve hikmet sahibi Allah katındandır. (126) [Bu yardım], inkâr edenlerden bir kısmını helak etsin yahut onları perişan etsin de umutsuzluk içinde geri dönsünler diyedir. (127)”
أمرهم بألا يتوكلوا إلا عليه ولا يفوّضوا أمورهم إلا إليه ثم ذكرهم ما يوجب عليهم التوكل
Yalnızca Kendisine tevekkül etmelerini ve işlerini ancak Kendisine havale etmelerini emretti, ardından onlara tevekkül etmelerini gerektiren şeyleri hatırlattı;
مما يسر لهم من الفتح يوم بدر وهم في حالة قلة وذلة. والأذلة: جمع قلة والذلان جمع الكثرة، وجاء بجمع القلة ليدل على أنهم على ذلتهم كانوا قليلا، وذلتهم: ما كان بهم من ضعف الحال وقلة السلاح والمال والمركوب، وذلك أنهم خرجوا على النواضح يعتقب النفر منهم على البعير الواحد وما كان معهم إلا فرس واحد. وقلتهم أنهم كانوا ثلاثمائة وبضعة عشر، وكان عدوّهم في حال كثرة زهاء ألف مقاتل ومعهم مائة فرس والشكة والشوكة . وبدر: اسم ماء بين مكة والمدينة كان لرجل يسمى بدراً فسمى به فَاتَّقُوا اللَّهَ في الثبات مع رسوله لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ بتقواكم ما أنعم به عليكم من نصرته. أو لعلكم ينعم اللَّه عليكم نعمة أخرى تشكرونها، فوضع الشكر موضع الإنعام لأنه سبب له إِذْ تَقُولُ ظرف لنصركم، على أن يقول لهم ذلك يوم بدر، أو بدل ثان من (إِذْ غَدَوْتَ) على أن يقوله لهم يوم أحد. فإن قلت. كيف يصح أن يقول لهم يوم أحد ولم تنزل فيه الملائكة؟ قلت: قاله لهم مع اشتراط الصبر والتقوى، فلم يصبروا عن الغنائم ولم يتقوا، حيث خالفوا أمر رسول اللَّه ﷺ، فلذلك لم تنزل الملائكة ولو تموا على ما شرط عليهم لنزلت. وإنما قدم لهم الوعد بنزول الملائكة لتقوى قلوبهم ويعزموا على الثبات ويثقوا بنصر اللَّه. ومعنى أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ إنكار أن لا يكفيهم الإمداد بثلاثة آلاف من الملائكة. وإنما جيء بلن الذي هو لتأكيد النفي، للإشعار بأنهم كانوا لقلتهم وضعفهم وكثرة عدوّهم وشوكته كالآئسين من النصر. وبَلى إيجاب لما بعد لن، بمعنى: بل يكفيكم الإمداد بهم، فأوجب الكفاية ثم قال إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا يمددكم بأكثر من ذلك العدد مسوّمين للقتال وَيَأْتُوكُمْ يعنى المشركين مِنْ فَوْرِهِمْ هذا من قولك: قفل من غزوته وخرج من فوره إلى غزوة أخرى، وجاء فلان ورجع من فوره. ومنه قول أبى حنيفة ﵀: الأمر على الفور لا على التراخي، وهو مصدر من: فارت القدر، إذا غلت، فاستعير للسرعة، ثم سميت به الحالة التي لا ريث فيها- ولا تعريج على شيء من صاحبها فقيل: خرج من فوره، كما تقول: خرج من ساعته، لم يلبث. والمعنى: أنهم إن يأتوكم من ساعتهم هذه يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بالملائكة في حال إتيانهم لا يتأخر نزولهم عن إتيانهم، يريد: أنّ اللَّه يعجل نصرتكم وييسر فتحكم إن صبرتم واتقيتم.
Azlık ve zayıflık durumunda oldukları halde Bedir günü kendilerine müyesser kıldığı fetih gibi. Ezille (أذلة), cemi kıllettir (azlık çoğulu); zillân (ذلان) ise cemi kesrettir (çokluk çoğulu). Zayıflıklarıyla beraber az sayıda olduklarını göstermek için azlık çoğulu ile getirilmiştir. Onların zayıflığı (zilleti); hâllerinin zayıflığı, silah, mal ve bineklerinin azlığıdır; zira onlar su taşıyan develerle (nevâzıh) çıkmışlardı, birkaç kişi tek bir deveye sırayla biniyordu ve yanlarında tek bir attan başkası yoktu. Azlıkları ise üç yüz on küsur kişi olmalarıydı; düşmanları ise bin civarında savaşçıyla çokluk içindeydi, yanlarında yüz at ve tam teçhizatlı silahlar vardı. Bedir ise Mekke ile Medine arasında, Bedir adında bir adama ait olan bir suyun adıdır ve onun adıyla anılmıştır. { فَاتَّقُوا اللَّهَ } Resûlü ile birlikte sebat etmek suretiyle [Allah'tan sakının], { لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } takvanız ile Allah'ın yardım etmek suretiyle size lütfettiği nimetlere şükretmiş olasınız diye. Yahut Allah size şükredeceğiniz başka bir nimet versin diye; zira şükür, nimete sebep olduğu için nimet yerine konulmuştur. { إِذْ تَقُولُ } bunu onlara Bedir günü söylemiş olması takdirine göre 'nasaraküm'ün zarfıdır; yahut bunu onlara Uhud günü söylemiş olması takdirine göre { إِذْ غَدَوْتَ } lafzından ikinci bedeldir. Eğer: 'Uhud'da melekler inmediği halde bunu onlara Uhud günü söylemiş olması nasıl sahih olur?' dersen, derim ki: Bunu onlara sabır ve takva şartına bağlayarak söylemiştir; ancak ganimetlere karşı sabretmediler ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in emrine muhalefet etmekle sakınmadılar; melekler de bu sebeple inmedi. Eğer kendilerine koşulan şartı tamamlasalardı inerlerdi. Meleklerin indirileceği vaadinin önceden verilmesi ise kalpleri kuvvetlensin, sebata azmetsinler ve Allah'ın yardımına güvensinler diyedir. { أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ } ifadesinin manası, üç bin melekle yardım edilmesinin kendilerine yetmeyeceği zannını inkârdır. Nefyi tekid için olan 'len' lafzının getirilmesi, azlıkları, zayıflıkları, düşmanın çokluğu ve gücü sebebiyle zaferden neredeyse ümit kesmiş gibi olduklarını hissettirmek içindir. { بَلى } ise 'len'den sonrasının ispatıdır; yani: 'Aksine, onlarla yardım edilmesi size yeter' demektir; böylece yeteceğini kesinleştirmiş, ardından: { إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا } [sabredip sakınırsanız] savaş için nişanlanmış olarak bu sayıdan daha fazlasıyla size yardım eder buyurmuştur. { وَيَأْتُوكُمْ } yani müşrikler [üzerinize gelirlerse], { مِنْ فَوْرِهِمْ هذا } [hemen şu anda]. Bu, senin: 'Seferinden döndü ve hiç beklemeden (min fevrihi) başka bir sefere çıktı', 'Falan geldi ve hemen o an geri döndü' sözlerinden gelir. Ebû Hanîfe rahmetullâhi aleyh'in: 'Emir fevrîlik (derhal yerine getirme) gerektirir, terâhi (erteleme) değil' sözü de bundandır. Bu lafız, tencere kaynadığı zaman söylenen 'fârati'l-kıdru' (فارت القدر) tabirinden türemiş bir masdardır; sürat manasında istiare edilmiş, sonra içinde hiçbir gecikme ve sahibinin hiçbir şeye takılıp oyalanması bulunmayan hal bu adla anılmıştır; dolayısıyla hiç oyalanmadan 'çıktığı anda çıktı' denildiği gibi 'min fevrihi harace' denmiştir. Manası şudur: Şayet onlar hemen şu saatte üzerinize gelirlerse, onlar gelir gelmez { يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ } Rabbiniz meleklerle size yardım eder, onların inişi düşmanın gelişinden geri kalmaz; yani: Sabreder ve sakınırsanız Allah yardımınızı çabuklaştırır ve fethinizi kolaylaştırır.
وقرئ (منزلين) بالتشديد. ومنزلين بكسر الزاى، بمعنى: منزلين النصر. و (مُسَوِّمِينَ) بفتح الواو وكسرها، بمعنى: معلمين. ومعلمين أنفسهم أو خيلهم. قال الكلبي: معلمين بعمائم صفر مرخاة على أكتافهم. وعن الضحاك: معلمين بالصوف الأبيض في نواصي الدواب وأذنابها. وعن مجاهد:
Şeddeli olarak (münezzilîn / مُنَزَّلِينَ) de okunmuştur; zâ harfinin kesresiyle (münzilîn / مُنْزِلِينَ) zaferi indirenler manasında okunmuştur. { مُسَوِّمِينَ } vâv harfinin fethası ve kesresiyle (müsevvemîn ve müsevvimîn) nişanlanmış ve kendilerini veya atlarını nişanlayanlar manasında okunmuştur. Kelbî şöyle demiştir: Omuzlarına sarkıtılmış sarı sarıklarla nişanlanmışlardı. Dahhâk'tan şöyle rivayet edilmiştir: Hayvanların alınlarındaki ve kuyruklarındaki beyaz yünlerle nişanlanmışlardı. Mücâhid'den:
مجزوزة أذناب خيلهم. وعن قتادة: كانوا على حيل بلق. وعن عروة بن الزبير: كانت عمامة
atlarının kuyrukları kesilmişti. Katâde’den [şöyle rivayet edilmiştir]: Alaca atlar üzerindeydiler. Urve b. ez-Zübeyr’den [şöyle rivayet edilmiştir]: Sarığı
الزبير يوم بدر صفراء، فنزلت الملائكة كذلك، وعن رسول اللَّه ﷺ أنه قال لأصحابه «تسوّموا فإنّ الملائكة قد تسوّمت» وَما جَعَلَهُ اللَّهُ الهاء لأن يمدكم. أى: وما جعل اللَّه إمدادكم بالملائكة إلا بشارة لكم بأنكم تنصرون وَلِتَطْمَئِنَّ بِهِ قُلُوبُكُمْ كما كانت السكينة لبنى إسرائيل بشارة بالنصر وطمأنينة لقلوبهم وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ
Zübeyr'in Bedir günü sarığı sarıydı, melekler de öyle indiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına: «Nişan takının; zira melekler de nişan takındılar» buyurduğu rivayet edilmiştir. { وَما جَعَلَهُ اللَّهُ } Buradaki hü (ـه) zamiri size yardım etmesine aittir. Yani: Allah meleklerle size yardım etmeyi ancak zafer kazanacağınıza dair sizin için bir müjde, { وَلِتَطْمَئِنَّ بِهِ قُلُوبُكُمْ } kalplerinizin onunla yatışması için kıldı; nitekim Sekîne de İsrâiloğulları için zafer müjdesi ve kalplerine bir huzur vesilesi olmuştu. { وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ }
لا من عند المقاتلة إذا تكاثروا، ولا من عند الملائكة والسكينة، ولكن ذلك مما يقوى به اللَّه رجاء النصرة والطمع في الرحمة، ويربط به على قلوب المجاهدين الْعَزِيزِ الذي لا يغالب في حكمه الْحَكِيمِ الذي يعطى النصر ويمنعه لما يرى من المصلحة لِيَقْطَعَ طَرَفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا ليهلك طائفة منهم بالقتل والأسر، وهو ما كان يوم بدر من قتل سبعين وأسر سبعين من رؤساء قريش وصناديدهم أَوْ يَكْبِتَهُمْ أو يخزيهم ويغيظهم بالهزيمة فَيَنْقَلِبُوا خائِبِينَ غير ظافرين بمبتغاهم.
Çok olduklarında savaşçıların katından değildir; meleklerin ve Sekîne'nin katından da değildir; fakat bunlar, Allah'ın yardım ümidini ve rahmet beklentisini kendisiyle kuvvetlendirdiği ve mücahitlerin kalplerine kendisiyle sebat verdiği şeylerdir. { الْعَزِيزِ } Hükmünde asla mağlup edilemeyen, { الْحَكِيمِ } gördüğü maslahata binaen zaferi veren ve engelleyen. { لِيَقْطَعَ طَرَفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا } Onlardan bir fırkayı öldürmek ve esir almak suretiyle helak etsin diye; bu da Bedir günü Kureyş'in ileri gelenlerinden ve elebaşlarından yetmiş kişinin öldürülmesi ve yetmiş kişinin esir edilmesidir. { أَوْ يَكْبِتَهُمْ } Yahut hezimetle onları rüsvay etsin ve öfkelendirsin diye; { فَيَنْقَلِبُوا خائِبِينَ } böylece arzu ettiklerine kavuşamamış kimseler olarak geri dönsünler.
ونحوه (وَرَدَّ اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِغَيْظِهِمْ لَمْ يَنالُوا خَيْراً) ويقال: كبته، بمعنى كبده إذا ضرب كبده بالغيظ والحرقة. وقيل في قول أبى الطيب:
Şunun benzeridir: { وَرَدَّ اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِغَيْظِهِمْ لَمْ يَنالُوا خَيْراً } “Allah o inkâr edenleri, hiçbir hayra ulaşamadan öfkeleriyle geri çevirdi”. Öfke ve yangıyla ciğerine vurduğu zaman 'kebedehu' manasında 'kebetehu' (كبته) denir. Ebü't-Tayyib'in şu sözü hakkında denildi ki:
لِأَكْبِتَ حَاسِداً وَأرِى عَدُوًّا
«Hasetçiyi kahretmek ve düşmana göstermek için...»
هو من الكبد والرئة، واللام المتعلقة بقوله: (وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ) أو بقوله: (وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ) . أَوْ يَتُوبَ عطف على ما قبله.
Bu, ciğer ve akciğerden gelir. Lâm harfi { وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ } buyruğuna yahut { وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } buyruğuna taalluk eder. { أَوْ يَتُوبَ } ise kendisinden öncekine matuftur.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٢٨ الى ١٢٩]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyetler 128-129]
لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظالِمُونَ (١٢٨) وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٢٩)
{ لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظالِمُونَ } “[Kulların] işinden hiçbir şey sana ait değildir. [Allah] ya onların tevbelerini kabul eder yahut onlara azap eder. Çünkü onlar zalimlerin ta kendileridir.” (128) { وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Göklerde olanlar da yerde olanlar da Allah'ındır. O, dilediğini bağışlar, dilediğine de azap eder. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (129)
ولَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ اعتراض. والمعنى أنّ اللَّه مالك أمرهم، فإما يهلكهم أو يهزمهم أو يتوب عليهم إن أسلموا، أو يعذبهم إن أصروا على الكفر، وليس لك من أمرهم شيء، إنما أنت عبد مبعوث لإنذارهم ومجاهدتهم. وقيل إنّ (يَتُوبَ) منصوب بإضمار «أن» و «وأن يتوب» في حكم اسم معطوف بأو على الأمر أو على شيء، أى ليس لك من أمرهم شيء، أو من التوبة عليهم، أو من تعذيبهم. أو ليس لك من أمرهم شيء، أو التوبة عليهم، أو تعذيبهم، وقيل «أو» بمعنى «إلا أن» كقولك: لألزمنك أو تعطيني حقي، على معنى ليس لك من أمرهم شيء إلا أن يتوب اللَّه عليهم فتفرح بحالهم، أو يعذبهم فتتشفى منهم. وقيل: شجه عتبة ابن أبى وقاص يوم أحد وكسر رباعيته، فجعل يمسح الدم عن وجهه، وسالم مولى أبى حذيفة يغسل عن وجهه الدم، وهو يقول:
{ لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ } itirâziyyedir (ara cümledir). Manası şudur: Allah onların işinin yegâne sahibidir; ya onları helak eder ya hezimete uğratır ya Müslüman olurlarsa tevbelerini kabul eder ya da inkârda ısrar ederlerse onlara azap eder. Onların işinden hiçbir şey sana ait değildir; sen ancak onları uyarmak ve onlarla cihad etmek için gönderilmiş bir kulsun. { يَتُوبَ } fiilinin gizli bir 'en' ile mansub olduğu ve 'en yetûbe' terkibinin 'ev' (أو) edatıyla { الْأَمْرِ } yahut { شَيْءٌ } lafzına matuf bir isim hükmünde olduğu da söylenmiştir; yani onların işinden veya onların tevbelerinin kabulünden yahut azap edilmelerinden hiçbir şey sana ait değildir. Yahut onların işinden hiçbir şey, tevbelerinin kabulü veya azap edilmeleri sana ait değildir. 'Ev' edatının, 'Hakkımı verinceye kadar senden ayrılmayacağım' sözündeki gibi 'illâ en' (ancak şu var ki / meğerki) manasında olduğu da söylenmiştir; şu manada: 'Allah'ın onların tevbelerini kabul edip senin onların haline sevinmen yahut onlara azap edip senin ferahlaman müstesna, onların işinden hiçbir şey sana ait değildir.' Şöyle de rivayet edilmiştir: Uhud günü Utbe b. Ebî Vakkâs Peygamber'in yüzünü yardı ve ön dişini kırdı. Peygamber yüzünden kanı siliyor, Ebû Huzeyfe'nin azatlısı Sâlim de yüzündeki kanı yıkıyordu; o esnada şöyle buyuruyordu:
كيف يفلح قوم خضبوا وجه نبيهم بالدم وهو يدعوهم إلى ربهم ، فنزلت. وقيل: أراد أن يدعو اللَّه عليهم فنهاه اللَّه تعالى، لعلمه أن فيهم من يؤمن. وعن الحسن يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ بالتوبة ، ولا يشاء أن يغفر إلا للتائبين وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ ولا يشاء أن يعذب إلا
« كيف يفلح قوم خضبوا وجه نبيهم بالدم وهو يدعوهم إلى ربهم » «Onlar kendilerini Rablerine davet edip dururken, peygamberlerinin yüzünü kana bulayan bir kavim nasıl felaha erer?» [buyurdu], bunun üzerine [bu ayet] indi. Bir rivayete göre ise onlara beddua etmek istedi de Yüce Allah, içlerinde iman edecek kimselerin bulunduğunu bildiği için onu bundan nehyetti. Hasan[-ı Basrî]'den rivayet edildiğine göre { يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ } “Dilediğini bağışlar”, tevbe sebebiyle demektir; O, tevbe edenlerden başkasını bağışlamayı dilemez. { وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ } “Dilediğine de azap eder” [ifadesine gelince], O ancak...
المستوجبين للعذاب. وعن عطاء: يغفر لمن يتوب إليه ويعذب من لقيه ظالما. وإتباعه قوله أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظالِمُونَ تفسير بين لمن يشاء، وأنهم المتوب عليهم، أو الظالمون، ولكن أهل الأهواء والبدع يتصامتون ويتعامون عن آيات اللَّه فيخبطون خبط عشواء، ويطيبون أنفسهم بما يفترون على ابن عباس من قولهم. يهب الذنب الكبير لمن يشاء، ويعذب من يشاء على الذنب الصغير.
azabı hak edenlere azap etmeyi diler. Atâ'dan: Kendisine tevbe edeni bağışlar, huzuruna zalim olarak gelene de azap eder. { أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظالِمُونَ } buyruğunu hemen peşinden getirmesi; 'dilediği kimseler'in kimler olduğuna, bunların tevbeleri kabul edilenler yahut zalimler olduğuna dair apaçık bir tefsirdir. Fakat heva ve bidat ehli Allah'ın ayetlerine karşı sağır ve kör kesilirler, böylece zifiri karanlıkta bocalayıp dururlar ve İbn Abbâs'a iftira ederek uydurdukları: 'Büyük günahı dilediğine bağışlar, küçük günahtan dolayı da dilediğine azap eder' sözüyle kendilerini avuturlar.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٣٠ الى ١٣٢]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyetler 130-132]