يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَأْكُلُوا الرِّبَوا أَضْعافاً مُضاعَفَةً وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (١٣٠) وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ (١٣١) وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (١٣٢)
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَأْكُلُوا الرِّبَوا أَضْعافاً مُضاعَفَةً وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (١٣٠) وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ (١٣١) وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (١٣٢) } “Ey iman edenler! Kat kat katlanmış olarak faiz yemeyin; Allah'tan sakının ki kurtuluşa eresiniz. Kâfirler için hazırlanmış olan ateşten sakının. Allah'a ve Peygamber'e itaat edin ki merhamet olunasınız.”
لا تَأْكُلُوا الرِّبَوا أَضْعافاً مُضاعَفَةً نهى عن الربا مع توبيخ بما كانوا عليه من تضعيفه كان الرجل منهم إذا بلغ الدين محله زاد في الأجل فاستغرق بالشيء الطفيف مال المديون .
{ لا تَأْكُلُوا الرِّبَوا أَضْعافاً مُضاعَفَةً } “Kat kat katlanmış olarak faiz yemeyin” [ifadesi], faizi katlama hususundaki eski hallerini kınamakla birlikte faizden nehyetmektedir. Onlardan bir adamın borcunun vadesi geldiğinde süreyi uzatır, böylece önemsiz bir şeyle borçlunun malını tamamen elinden alırdı.
وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ كان أبو حنيفة ﵀ يقول: هي أخوف آية في القرآن حيث أوعد اللَّه المؤمنين بالنار المعدة للكافرين إن لم يتقوه في اجتناب محارمه. وقد أمدّ ذلك بما أتبعه من تعليق رجاء المؤمنين لرحمته بتوفرهم على طاعته وطاعة رسوله. ومن تأمّل هذه الآية وأمثالها لم يحدث نفسه بالأطماع الفارغة والتمني على اللَّه تعالى، وفي ذكره تعالى «لعلّ» و «عسى» في نحو هذه المواضع- وإن قال الناس ما قالوا- ما لا يخفى على العارف الفطن من دقة مسلك التقوى، وصعوبة إصابة رضا اللَّه، وعزة التوصل إلى رحمته وثوابه.
{ وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ } “Kâfirler için hazırlanmış olan ateşten sakının.” Ebû Hanîfe rahimehullâh şöyle derdi: 'Bu, Kur'an'daki en korkutucu ayettir; çünkü Allah, haramlarından kaçınarak Kendisinden sakınmadıkları takdirde müminleri kâfirler için hazırlanmış ateşle tehdit etmiştir.' Allah Teâlâ, müminlerin O'nun rahmetine olan ümitlerini Kendisine ve Peygamberine itaate sarılmalarına bağlayarak bu tehdidi daha da pekiştirmiştir. Bu ayeti ve benzerlerini düşünen kimse, nefsini boş kuruntularla ve Allah Teâlâ'ya karşı temennilerle oyalamaz. İnsanlar ne derse desin, Allah Teâlâ'nın bu gibi yerlerde 'lealle' (لعلّ) ve 'asâ' (عسى) lafızlarını zikretmesinde, takva yolunun inceliğini, Allah'ın rızasına nail olmanın zorluğunu, O'nun rahmetine ve sevabına ulaşmanın ne kadar kıymetli ve güç olduğunu anlayışlı ve basiret sahibi bir arif asla gözden kaçırmaz.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٣٣ الى ١٣٧]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyetler 133-137]
وَسارِعُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ (١٣٣) الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَالْكاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعافِينَ عَنِ النَّاسِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٣٤) وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلاَّ اللَّهُ وَلَمْ يُصِرُّوا عَلى ما فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ (١٣٥) أُولئِكَ جَزاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَجَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ (١٣٦) قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُروا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ (١٣٧)
{ وَسارِعُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ (١٣٣) الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَالْكاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعافِينَ عَنِ النَّاسِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٣٤) وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلاَّ اللَّهُ وَلَمْ يُصِرُّوا عَلى ما فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ (١٣٥) أُولئِكَ جَزاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَجَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ (١٣٦) قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُروا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ (١٣٧) } “Rabbinizden bir bağışlanmaya ve takva sahipleri için hazırlanmış, genişliği gökler ve yer kadar olan cennete koşun! (133) Onlar bollukta da darlıkta da infak ederler, öfkelerini yutarlar ve insanları affederler. Allah, iyilik edenleri sever. (134) Yine onlar, çirkin bir hayasızlık işlediklerinde yahut kendilerine zulmettiklerinde Allah'ı hatırlayıp hemen günahları için bağışlanma dilerler —zaten günahları Allah'tan başka kim bağışlayabilir ki?— ve yaptıklarında bilerek ısrar etmezler. (135) İşte onların mükafatı, Rablerinden bir bağışlanma ve altlarından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetlerdir. [Böyle] amel edenlerin ecri ne güzeldir! (136) Kuşkusuz sizden önce de nice kanunlar [ve ibret verici olaylar] gelip geçmiştir; yeryüzünde gezip dolaşın da [hakkı] yalanlayanların sonunun nasıl olduğuna bakın! (137)”
في مصاحف أهل المدينة والشام سارعوا بغير واو. وقرأ الباقون بالواو. وتنصره قراءة أبىّ وعبد اللَّه: وسايقوا. ومعنى المسارعة إلى المغفرة والجنة: الإقبال على ما يستحقان به عَرْضُهَا السَّماواتُ وَالْأَرْضُ أى عرضها عرض السموات والأرض، كقوله: (عَرْضُها كَعَرْضِ السَّماءِ وَالْأَرْضِ) والمراد وصفها بالسعة والبسطة، فشبهت بأوسع ما علمه الناس من خلقه وأبسطه.
Medine ve Şam ehlinin mushaflarında { سارعوا } [kelimesi] vav harfi olmaksızın yer almaktadır. Diğerleri ise vav ile okumuştur. Übeyy ve Abdullah'ın { وسايقوا } şeklindeki kıraati de bunu desteklemektedir. Bağışlanmaya ve cennete koşmanın anlamı, o ikisini hak ettirecek şeylere yönelmektir. { عَرْضُهَا السَّماواتُ وَالْأَرْضُ } “genişliği gökler ve yer kadar” yani onun genişliği göklerin ve yerin genişliği kadardır; tıpkı { عَرْضُها كَعَرْضِ السَّماءِ وَالْأَرْضِ } “genişliği göğün ve yerin genişliği gibi olan” ayetinde olduğu gibi. Bununla kastedilen, cenneti genişlik ve büyüklükle vasfetmektir; nitekim insanların O'nun yaratıkları arasında bildiği en geniş ve en büyük şeye benzetilmiştir.
وخص العرض، لأنه في العادة أدنى من الطول للمبالغة، كقوله: (بَطائِنُها مِنْ إِسْتَبْرَقٍ) . وعن ابن عباس رضى اللَّه عنه: كسبع سموات وسبع أرضين لو وصل بعضها ببعض فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ في حال الرخاء واليسر وحال الضيقة والعسر، لا يخلون بأن ينفقوا في كلتا الحالتين ما قدروا عليه من كثير أو قليل، كما حكى عن بعض السلف: أنه ربما تصدّق ببصلة. وعن عائشة رضى اللَّه عنها أنها تصدّقت بحبة عنب أو في جميع الأحوال لأنها لا تخلو من حال مسرة ومضرّة، لا تمنعهم حال فرح وسرور، ولا حال محنة وبلاء، من المعروف. وسواء عليهم كان الواحد منهم في عرس أو في حبس، فإنه لا يدع الإحسان. وافتتح بذكر الإنفاق لأنه أشق شيء على النفس وأدله على الإخلاص، ولأنه كان في ذلك الوقت أعظم الأعمال للحاجة إليه في مجاهدة العدو ومواساة فقراء المسلمين.
Genişlik (arz) özellikle zikredilmiştir; çünkü mübalağa için adeten boydan daha kısadır, tıpkı { بَطائِنُها مِنْ إِسْتَبْرَقٍ } “astarları kalın ipektendir” ayetinde olduğu gibi. İbn Abbâs radıyallâhu anh'tan: 'Birbirine eklenecek olsa yedi kat gök ve yedi kat yer kadardır.' { فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ } “bollukta da darlıkta da”; genişlik ve kolaylık halinde de, sıkıntı ve zorluk halinde de. Çok veya az güçlerinin yettiği kadarıyla her iki durumda da infak etmekten geri durmazlar. Nitekim seleften birinin kimi zaman bir soğan sadaka verdiği nakledilmiştir. Âişe radıyallâhu anhâ'dan da bir üzüm tanesi sadaka verdiği rivayet edilmiştir. Yahut bütün hallerde [infak ederler]; çünkü haller sevinç ve sıkıntıdan hali değildir. Ne bir sevinç ve neşe hali ne de bir imtihan ve bela hali onları iyilik yapmaktan alıkoyar. İster düğünde isterse hapiste olsunlar, onlar için birdir; ihsanı asla terk etmezler. İnfakın ilk olarak zikredilmesi, nefse en ağır gelen ve ihlasa en çok delalet eden şey olmasındandır; ayrıca düşmanla mücadelede ve fakir Müslümanlara yardımlaşmada duyulan ihtiyaç sebebiyle o vakit en büyük amellerden biri olmasındandır.
كظم القربة: إذا ملأها وشد فاها. وكظم البعير: إذا لم يجتر. ومنه كظم الغيظ، وهو أن يمسك على ما في نفسه منه بالصبر ولا يظهر له أثرا. وعن النبي ﵌» من كظم غيظا وهو يقدر على إنفاذه ملأ اللَّه قلبه أمنا وإيمانا » وعن عائشة رضى اللَّه عنها: أن خادماً لها غاظها فقالت: للَّه درّ التقوى، ما تركت لذي غيظ شفاء. وَالْعافِينَ عَنِ النَّاسِ إذا جنى عليهم أحد لم يؤاخذوه. وروى «ينادى مناد يوم القيامة: أين الذين كانت أجورهم على اللَّه فلا يقوم إلا من عفا» وعن ابن عيينة أنه رواه للرشيد وقد غضب على رجل فخلاه. وعن النبي صلى
Tulumu doldurup ağzını bağladığında كظم القربة (kazeme'l-kırbeh) denir. Deve geviş getirmediğinde كظم البعير (kezeme'l-ba‘îr) denir. Öfkeyi yutmak (kazmü'l-gayz) da buradan gelir; bu, sabrederek içindeki öfkeyi tutması ve onun hiçbir eserini dışa vurmamasıdır. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den [şöyle rivayet edilmiştir]: «Kim gereğini yerine getirmeye gücü yettiği halde bir öfkeyi yutarsa, Allah onun kalbini emniyet ve imanla doldurur.» Âişe radıyallâhu anhâ'dan [rivayet edildiğine göre] bir hizmetçisi onu öfkelendirmiş, bunun üzerine şöyle demiştir: "Takvaya hayran olmamak elde değil; o, öfke sahibine [öfkesini dindirecek] hiçbir şifa bırakmadı!" { وَالْعافِينَ عَنِ النَّاسِ } “ve insanları affedenler”; bir kimse kendilerine haksızlık yaptığında onu cezalandırmazlar. [Bir hadiste] şöyle rivayet edilmiştir: «Kıyamet günü bir münadi: 'Mükâfatları Allah'a ait olanlar nerede?' diye seslenir. Bunun üzerine ancak [insanları] affetmiş olanlar ayağa kalkar.» İbn Uyeyne'den rivayet edildiğine göre o, bir adama öfkelenen Reşîd'e bu hadisi rivayet etmiş, o da adamı serbest bırakmıştır. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den...
اللَّه عليه وسلم: «إن هؤلاء في أمّتى قليل إلا من عصم اللَّه، وقد كانوا كثيراً في الأمم التي مضت «وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ يجوز أن تكون اللام للجنس فيتناول كل محسن ويدخل تحته هؤلاء المذكورون. وأن تكون للعهد فتكون إشارة إلى هؤلاء وَالَّذِينَ عطف على المتقين، أى أعدت للمتقين وللتائبين. وقوله: (أُولئِكَ) إشارة إلى الفريقين. ويجوز أن يكون والذين مبتدأ خبره أولئك فاحِشَةً فعلة متزايدة القبح أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ أو أذنبوا أى ذنب كان مما يؤاخذون به. وقيل: الفاحشة الزنا. وظلم النفس ما دونه من القبلة واللمسة ونحوهما. وقيل:
aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre: «Allah'ın koruduğu kimseler hariç, ümmetim içinde bunlar pek azdır; oysa gelip geçmiş ümmetlerde pek çok idiler.» { وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ } “Allah iyilik edenleri sever.” 'Lâm' harfinin cins için olması caizdir; bu takdirde her muhsini kapsar ve bu zikredilenler de onun altına girer. Ahid için olması da caizdir; bu takdirde bunlara işaret olur. { وَالَّذِينَ } [ifadesi], { الْمُتَّقِينَ } kelimesi üzerine matuftur; yani [cennet] takva sahipleri ve tevbe edenler için hazırlanmıştır. { أُولئِكَ } “İşte onların” buyruğu ise her iki gruba da işarettir. { وَالَّذِينَ } kelimesinin mübteda (özne), { أُولئِكَ } cümlesinin ise onun haberi (yüklemi) olması da caizdir. { فاحِشَةً } “bir kötülük”; çirkinliği haddi aşmış bir fiil. { أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ } “ya da nefislerine zulmettikleri zaman”; yahut hesaba çekilecekleri herhangi bir günah işlediklerinde. Şöyle de denilmiştir: Fahşa (çirkin kötülük) zinadır; nefse zulmetmek ise öpmek, dokunmak ve benzeri daha aşağı derecedeki fiillerdir. Şöyle de denilmiştir:
الفاحشة الكبيرة. وظلم النفس الصغيرة ذَكَرُوا اللَّهَ تذكروا عقابه أو وعيده أو نهيه، أو حقه العظيم وجلاله الموجب للخشية والحياء منه فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ فتابوا عنها لقبحها نادمين عازمين وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ وصف لذاته بسعة الرحمة وقرب المغفرة وإنّ التائب من الذنب عنده كمن لا ذنب له، وأنه لا مفزع للمذنبين إلا فضله وكرمه، وأنّ عدله يوجب المغفرة للتائب، لأن العبد إذا جاء في الاعتذار والتنصل بأقصى ما يقدر عليه وجب العفو والتجاوز وفيه تطييب لنفوس العباد، وتنشيط للتوبة، وبعث عليها وردع عن اليأس والقنوط وأن الذنوب وإن جلت فإن عفوه أجل وكرمه أعظم. والمعنى: أنه وحده معه مصححات المغفرة.
Fahşa büyük günah, nefse zulmetmek ise küçük günahtır. { ذَكَرُوا اللَّهَ } “Allah'ı hatırlayıp”; O'nun cezasını, tehdidini, nehyini yahut Kendisinden korkmayı ve haya etmeyi gerektiren yüce hakkını ve celalini hatırlarlar. { فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ } “hemen günahları için bağışlanma dilerler”; çirkinliğinden ötürü pişman olarak ve [bir daha yapmamaya] azmederek o günahlardan tevbe ederler. { وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ } “günahları Allah'tan başka kim bağışlar?”; O'nun zatını rahmetinin genişliği ve mağfiretinin yakınlığı ile nitelemektir. Günahtan tevbe eden kimse O'nun katında hiç günahı olmayan gibidir; günahkarlar için O'nun lütfu ve kereminden başka bir sığınak yoktur; O'nun adaleti tevbe edeni bağışlamayı gerektirir; zira kul özür dileme ve günahtan sıyrılma hususunda elinden gelenin en son noktasını ortaya koyduğunda affetmek ve bağışlamak vacip olur. Bu ifadede kulların gönüllerini ferahlatma, tevbeye teşvik etme, ona yönlendirme, yeis ve ümitsizlikten alıkoyma vardır; ayrıca günahlar ne kadar büyük olursa olsun O'nun affının daha yüce, kereminin daha büyük olduğu [vurgulanmaktadır]. Anlam şudur: Mağfireti geçerli kılacak sebepler yalnızca O'nun katındadır.
وهذه جملة معترضة بين المعطوف والمعطوف عليه وَلَمْ يُصِرُّوا ولم يقيموا على قبيح فعلهم غير مستغفرين. وعن النبي ﷺ «ما أصرّ من استغفر وإن عاد في اليوم سبعين مرّة» وروى «لا كبيرة مع الاستغفار ولا صغيرة مع الإصرار » وَهُمْ يَعْلَمُونَ حال من فعل
Bu, matuf ile matufun aleyh arasında yer alan bir ara cümledir (cümle-i mu'teriza). { وَلَمْ يُصِرُّوا } “ve [günahlarında] ısrar etmediler”; bağışlanma dilemeksizin yaptıkları çirkin fiil üzerinde ısrarla durup kalmadılar. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: «ما أصرّ من استغفر وإن عاد في اليوم سبعين مرّة» «Günde yetmiş defa tekrarlasa bile, istiğfar eden kimse [günahta] ısrar etmiş sayılmaz.» Yine şöyle rivayet edilmiştir: «لا كبيرة مع الاستغفار ولا صغيرة مع الإصرار» «İstiğfar ile birlikte büyük günah [büyük olarak kalmaz], ısrar ile birlikte de küçük günah [küçük kalmaz].» { وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “bile bile”; [ısrar] fiilinden [gelen bir] hâl (durum bildiren öge)dir
الإصرار وحرف النفي منصب عليهما معاً. والمعنى: وليسوا ممن يصرون على الذنوب وهم عالمون بقبحها وبالنهى عنها وبالوعيد عليها، لأنه قد يعذر من لا يعلم قبح القبيح. وفي هذه الآيات بيان قاطع أنّ الذين آمنوا على ثلاث طبقات متقون وتائبون ومصرّون، وأن الجنة للمتقين والتائبين منهم، دون المصرّين . ومن خالف في ذلك فقد كابر عقله وعاند ربه. قال أَجْرُ الْعامِلِينَ بعد قوله: (جَزاؤُهُمْ) لأنهما في معنى واحد. وإنما خالف بين اللفظين لزيادة التنبيه على أنّ ذلك جزاء واجب على عمل، وأجر مستحق عليه، لا كما يقول المبطلون . وروى أنّ اللَّه ﷿ أوحى إلى موسى: «ما أقلّ حياء من يطمع في جنتي بغير عمل، كيف أجود برحمتي على من يبخل بطاعتي» وعن شهر بن حوشب: طلب الجنة بلا عمل ذنب من الذنوب، وانتظار الشفاعة بلا سبب نوع من الغرور، وارتجاء الرحمة ممن لا يطاع حمق وجهالة. وعن الحسن رضى اللَّه عنه:
hâl (durum bildiren öge)dir ve nefy (olumsuzluk) edatı her ikisine birden yöneliktir. Anlam şudur: Onlar, günahların çirkinliğini, onlardan nehyedildiğini ve onlara yönelik tehditleri bildikleri halde günahlarda ısrar eden kimselerden değildirler; zira çirkin olanın çirkinliğini bilmeyen kimse mazur görülebilir. Bu ayetlerde iman edenlerin üç tabaka olduğuna dair kesin bir beyan vardır: Takva sahipleri, tevbe edenler ve [günahında] ısrar edenler. Cennet ise ısrar edenler hariç, onlardan takva sahipleri ve tevbe edenler içindir. Bu hususta muhalefet eden kimse, aklına karşı büyüklenmiş ve Rabbine inat etmiştir. { جَزاؤُهُمْ } “onların mükafatı” dedikten sonra { أَجْرُ الْعامِلِينَ } “çalışanların ecri” buyurmuştur; çünkü ikisi aynı manadadır. İki lafzı farklı getirmesi, batıl ehlinin iddia ettiği gibi değil, bunun bir amel karşılığında vacip olan bir ceza (karşılık) ve hak edilmiş bir ecir olduğunu daha fazla vurgulamak içindir. Rivayet edildiğine göre Allah azze ve celle Mûsâ'ya şöyle vahyetmiştir: «Amelsiz olarak cennetime göz dikenin hayası ne kadar da azdır! Bana itaat etmekte cimrilik edene rahmetimi nasıl bolca vereyim?» Şehr b. Havşeb'den: 'Amelsiz cennet istemek günahlardan bir günahtır; sebepsiz şefaat beklemek bir tür aldanıştır; itaat edilmeyenden rahmet ummak ise ahmaklık ve cehalettir.' Hasan radıyallâhu anh'tan:
يقول اللَّه تعالى يوم القيامة «جوزوا الصراط بعفوي، وادخلوا الجنة برحمتي، واقتسموها بأعمالكم» وعن رابعة البصرية رضى اللَّه عنها أنها كانت تنشد:
Allah Teâlâ kıyamet günü şöyle buyurur: «Sıratı affımla geçin, cennete rahmetimle girin ve orayı amellerinizle aranızda taksim edin.» Râbia el-Adeviyye radıyallâhu anhâ'dan onun şu şiiri terennüm ettiği rivayet edilmiştir:
تَرْجُو النَّجَاةَ وَلَمْ تَسْلُكْ مَسَالِكَهَا … إنّ السَّفِينَةَ لَا تَجْرِى عَلَى اليَبَسِ
Kurtuluşu umarsın da onun yollarına girmezsin … Şüphesiz gemi karada yürümez
والمخصوص بالمدح محذوف تقديره: ونعم أجر العاملين ذلك. يعنى المغفرة والجنات قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ يريد ما سنه اللَّه في الأمم المكذبين من وقائعه، كقوله: (وَقُتِّلُوا تَقْتِيلًا سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ) (ثُمَّ لا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً) ، (سُنَّةَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلُ) .
Övgüye mahsus olan öge (mahzûf bi'l-medh) hazfedilmiştir; takdiri: 'Çalışanların ecri olan o şey ne güzeldir!' şeklindedir. Yani mağfireti ve cennetleri kastetmektedir. { قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ } “Sizden önce de nice sünnetler (kanunlar ve uygulamalar) gelip geçmiştir”; Allah'ın yalanlayan ümmetler hakkında uyguladığı cezalandırma kanunlarını kastetmektedir, nitekim şöyle buyrulmuştur: { وَقُتِّلُوا تَقْتِيلًا سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ } “öldürüldükçe öldürülürler. Allah'ın daha önce geçenler hakkındaki sünneti (kanunu) budur”, { ثُمَّ لا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً } “sonra ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilirler”, { سُنَّةَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلُ } “Allah'ın önceden beri süregelen sünneti (kanunu)dur”.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٣٨ الى ١٣٩]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyetler 138-139]
هذا بَيانٌ لِلنَّاسِ وَهُدىً وَمَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ (١٣٨) وَلا تَهِنُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١٣٩)
{ هذا بَيانٌ لِلنَّاسِ وَهُدىً وَمَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ } “Bu, insanlara bir açıklama, takva sahipleri için bir hidayet ve bir öğüttür.” (138) { وَلا تَهِنُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Gevşemeyin, hüzünlenmeyin; eğer gerçekten inanıyorsanız, en üstün olan sizlersiniz.” (139)
هذا بَيانٌ لِلنَّاسِ إيضاح لسوء عاقبة ما هم عليه من التكذيب، يعنى: حثهم على النظر في سوء عواقب المكذبين قبلهم والاعتبار بما يعاينون من آثار هلاكهم وَهُدىً وَمَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ يعنى أنه مع كونه بيانا وتنبيهاً للمكذبين فهو زيادة تثبيت وموعظة للذين اتقوا من المؤمنين: ويجوز أن يكون قوله: (قَدْ خَلَتْ) جملة معترضة للبعث على الإيمان وما يستحق به ما ذكر من أجر العاملين، ويكون قوله: (هذا بَيانٌ) إشارة إلى ما لخص وبين من أمر المتقين والتائبين والمصرّين وَلا تَهِنُوا وَلا تَحْزَنُوا تسلية من اللَّه سبحانه لرسوله ﷺ وللمؤمنين عما أصابهم يوم أحد وتقوية من قلوبهم، يعنى ولا تضعفوا عن الجهاد لما أصابكم، أى لا يورثنكم ذلك وهنا وجبنا، ولا تبالوا به، ولا تحزنوا على من قتل منكم وجرح وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ وحالكم أنكم أعلى منهم وأغلب، لأنكم أصبتم منهم يوم بدر أكثر مما أصابوا منكم يوم أحد. أو وأنتم الأعلون شأنا، لأنّ قتالكم للَّه ولإعلاء كلمته، وقتالهم للشيطان لإعلاء كلمة الكفر، ولأنّ قتلاكم في الجنة وقتلاهم في النار. أو هي بشارة لهم بالعلو والغلبة، أى وأنتم الأعلون في العاقبةَ إِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ)
{ هذا بَيانٌ لِلنَّاسِ } “Bu, insanlara bir açıklama”; içinde bulundukları yalanlamanın kötü akıbetini bir açıklamadır. Yani kendilerinden önceki yalanlayanların kötü akıbetlerine bakmaya ve onların helak oluşlarının gözle görülen kalıntılarından ibret almaya teşviktir. { وَهُدىً وَمَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ } “takva sahipleri için bir hidayet ve bir öğüttür”; yani yalanlayanlar için bir beyan ve uyarı olmakla birlikte, müminlerden takva sahibi olanlar için daha fazla bir sebat ve öğüttür. { قَدْ خَلَتْ } ayetinin, imana ve zikredilen çalışanların ecrini hak ettirecek şeylere sevk etmek için getirilmiş bir ara cümle (cümle-i mu'tarıza) olması; { هذا بَيanٌ } ifadesinin ise takva sahipleri, tevbe edenler ve ısrar edenlerin durumuna dair özetlenen ve açıklanan şeylere bir işaret olması da caizdir. { وَلا تَهِنُوا وَلا تَحْزَنُوا } “Gevşemeyin, üzülmeyin”; Uhud günü başlarına gelenlerden ötürü Allah Sübhânehu'nun Resûlü ﷺ'e ve müminlere bir tesellisi ve onların kalplerine bir kuvvettir. Yani başınıza gelenlerden ötürü cihaddan geri kalıp zayıflık göstermeyin, yani bu size bir gevşeklik ve korkaklık vermesin; buna aldırmayın ve sizden öldürülenlere ve yaralananlara üzülmeyin. { وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ } “en üstün olan sizlersiniz”; durumunuz şu ki siz onlardan daha üstün ve daha galipsiniz; zira Bedir günü onlara verdiğiniz zayiat, onların Uhud günü size verdiklerinden daha fazlaydı. Yahut şan bakımından en üstün sizlersiniz; çünkü sizin savaşınız Allah içindir ve O'nun kelimesini yüceltmek içindir; onların savaşı ise şeytan içindir ve küfür kelimesini yüceltmek içindir; hem sizin öldürülenleriniz cennette, onların öldürülenleri ise cehennemdedir. Yahut bu, onlara üstünlük ve galibiyet müjdesidir; yani akıbet bakımından en üstün olan sizlersiniz, nitekim { إِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ } “Şüphesiz bizim ordumuz galip gelecektir” [buyrulmuştur].
. إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ متعلق بالنهى بمعنى: ولا تهنوا إن صح إيمانكم على أن صحة الإيمان توجب قوة القلب والثقة بصنع اللَّه وقلة المبالاة بأعدائه. أو بالأعلون، أى إن كنتم مصدّقين بما يعدكم اللَّه ويبشركم به من الغلبة.
{ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “eğer inanıyorsanız” [ifadesi], nehiy cümlesine bağlıdır; şu manadadır: Eğer imanınız sahih ise gevşemeyin; zira imanın sıhhati kalbin kuvvetini, Allah'ın yapacağına güveni ve O'nun düşmanlarına aldırmamayı gerektirir. Yahut { الْأَعْلَوْنَ } lafzına bağlıdır; yani Allah'ın size vaat ettiği ve sizi müjdelediği galibiyeti tasdik ediyorsanız [en üstün sizlersiniz].
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٤٠ الى ١٤١]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyetler 140-141]
إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُداوِلُها بَيْنَ النَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ (١٤٠) وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَمْحَقَ الْكافِرِينَ (١٤١)
{ إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُداوِلُها بَيْنَ النَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ (١٤٠) وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَمْحَقَ الْكافِرِينَ (١٤١) } “Eğer size bir yara dokunduysa, o topluluğa da benzeri bir yara dokunmuştu. O günleri biz insanlar arasında döndürür dururuz; ta ki Allah iman edenleri bilsin ve sizden şehitler edinsin. Allah zalimleri sevmez. Ve Allah, iman edenleri arındırsın, kâfirleri de mahvetsin diye [böyle yapar].”
قرئ (قرح) بفتح القاف وضمها، وهما لغتان كالضعف والضعف. وقيل: هو بالفتح الجراح، وبالضم ألمها. وقرأ أبو السمال (قرح) بفتحتين. وقيل القرح والقرح كالطرد والطرد.
{ قرح } kelimesi kaf harfinin fethası ve dammesi ile okunmuştur; bunlar 'da'f' (ضعف) ve 'du'f' (ضعف) gibi iki ayrı lehçedir. Fetha ile olanın yara (cerâhat), damme ile olanın ise yaranın acısı olduğu söylenmiştir. Ebü's-Semmâl { قَرَح } şeklinde iki fetha ile okumuştur. 'Kareh' (القرح) ve 'karh' (القرح) kelimelerinin 'tared' (الطرد) ve 'tard' (الطرد) gibi olduğu da söylenmiştir.
والمعنى: إن نالوا منكم يوم أحد فقد نلتم منهم قبله يوم بدر، ثم لم يضعف ذلك قلوبهم ولم يثبطهم عن معاودتكم بالقتال، فأنتم أولى أن لا تضعفوا. ونحوه (فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَما تَأْلَمُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ ما لا يَرْجُونَ) وقيل: كان ذلك يوم أحد، فقد نالوا منهم قبل أن يخالفوا أمر رسول اللَّه ﷺ. فإن قلت: كيف قيل (قَرْحٌ مِثْلُهُ) وما كان قرحهم يوم أحد مثل قرح المشركين؟
Anlam şudur: Uhud günü onlar size bir zarar verdilerse, daha önce Bedir günü siz de onlara zarar vermiştiniz; sonra bu durum onların kalplerini zayıflatmadı ve sizinle tekrar savaşmaktan onları alıkoymadı; şu halde zayıflık göstermemeye siz daha layıksınız. Bunun benzeri şu ayettir: { فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَما تَأْلَمُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ ما لا يَرْجُونَ } “Eğer siz acı çekiyorsanız, şüphesiz onlar da sizin acı çektiğiniz gibi acı çekmektedirler; üstelik siz Allah'tan onların ummadıkları şeyleri ummaktasınız.” Bunun Uhud günü olduğu da söylenmiştir; nitekim Resûlullah ﷺ'in emrine muhalefet etmeden önce onlara zarar vermişlerdi. Eğer: 'Nasıl { قَرْحٌ مِثْلُهُ } “benzeri bir yara” denildi, halbuki Uhud günü onların yarası müşriklerin yarası gibi değildi?' dersen,
قلت: بلى كان مثله، ولقد قتل يومئذ خلق من الكفار. ألا ترى إلى قوله تعالى: (وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتَّى إِذا فَشِلْتُمْ وَتَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ما أَراكُمْ ما تُحِبُّونَ) .
Derim ki: Bilakis onun gibiydi; nitekim o gün kâfirlerden pek çok kimse öldürülmüştü. Allah Teâlâ'nın şu buyruğunu görmez misin: { وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتَّى إِذا فَشِلْتُمْ وَتَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ما أَراكُمْ ما تُحِبُّونَ } “Andolsun ki Allah size verdiği sözü tuttu; hani O'nun izniyle onları kırıp geçiriyordunuz. Nihayet sevdiğiniz şeyi (zaferi) size gösterdikten sonra gevşediniz, [verilen] emir konusunda çekiştiniz ve isyan ettiniz.”
وَتِلْكَ الْأَيَّامُ تلك مبتدأ، والأيام صفته. ونُداوِلُها خبره، ويجوز أن يكون (تِلْكَ
{ وَتِلْكَ الْأَيَّامُ } “O günleri”; 'tilke' (تِلْكَ) mübteda (özne), 'el-eyyâm' (الْأَيَّامُ) onun sıfatıdır. { نُداوِلُها } “biz döndürürüz” ise onun haberidir (yüklemidir). { تِلْكَ الْأَيَّامُ } terkibinin
الْأَيَّامُ)
el-eyyâm)
مبتدأ وخبراً، كما تقول: هي الأيام تبلى كل جديد. والمراد بالأيام: أوقات الظفر والغلبة، نداولها: نصرفها بين الناس نديل تارة لهؤلاء وتارة لهؤلاء، كقوله وهو من أبيات الكتاب:
mübteda ve haber olması da caizdir; nitekim 'Günler böyledir, her yeniyi eskitir' dersin. Günlerden kasıt, zafer ve galibiyet vakitleridir. 'Nudâviluhâ' (نداولها): Onları insanlar arasında evirip çeviririz; bir defasında bunlara zafer veririz, bir defasında şunlara; nitekim el-Kitâb'ın (Sîbeveyh'in kitabının) beyitlerinden olan şu şiirde denildiği gibi:
فَيَوْماً عَلَيْنَا وَيَوماً لَنَا … وَيَوْماً نُسَاءُ وَيَوما نُسَرّ
Bir gün aleyhimizedir, bir gün lehimize … Bir gün üzülürüz, bir gün seviniriz
ومن أمثال العرب: الحرب سجال. وعن أبى سفيان أنه صعد الجبل يوم أحد فمكث ساعة ثم قال: أين ابن أبى كبشة، أين ابن أبى قحافة، أين ابن الخطاب. فقال عمر: هذا رسول اللَّه ﷺ، وهذا أبو بكر، وها أنا عمر. فقال أبو سفيان يوم بيوم والأيام دول والحرب سجال. فقال عمر رضى اللَّه عنه: لا سواء، قتلانا في الجنة، وقتلاكم في النار. فقال: إنكم تزعمون ذلك فقد خبنا إذن وخسرنا ، والمداولة مثل المعاورة. وقال:
Arap darbımesellerinden biri de şudur: 'Harp nöbetleşedir (sırayladır).' Ebû Süfyân'dan rivayet edildiğine göre, o Uhud günü dağa çıkmış, bir süre beklemiş ve sonra şöyle demiştir: 'İbn Ebî Kebşe nerede? İbn Ebî Kuhâfe nerede? İbnü'l-Hattâb nerede?' Ömer şöyle dedi: 'İşte Allah'ın Resûlü ﷺ, işte Ebû Bekir ve işte ben Ömer!' Ebû Süfyân: '[Bu] güne karşı bir gündür; günler nöbetleşedir, harp sırayladır' dedi. Ömer radıyallâhu anh: 'Eşit değiliz! Bizim ölülerimiz cennette, sizin ölüleriniz cehennemdedir' dedi. Ebû Süfyân: 'Siz öyle iddia ediyorsunuz, o halde biz hüsrana uğradık ve kaybettik' dedi. Müdâvele (مداولة), muâvere (معاورة - nöbetleşme) gibidir. Şair şöyle demiştir:
يَرِدُ المِيَاهَ فَلَا يَزَالُ مُدَاوِلا … فِى النَّاسِ بَيْنَ تَمَثُّلٍ وَسَمَاعِ
Sulara varır da durmaksızın nöbetleşir … İnsanlar arasında örnek getirme ve dinleme arasında
يقال: داولت بينهم الشيء فتداولوه وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا فيه وجهان: أحدهما أن يكون المعلل محذوفا معناه: وليتميز الثابتون على الإيمان منكم من الذين على حرف، فعلنا ذلك وهو من باب التمثيل. بمعنى: فعلنا ذلك فعل من يريد أن يعلم من الثابت على الإيمان منكم من غير الثابت، وإلا فاللَّه ﷿ لم يزل عالما بالأشياء قبل كونها. وقيل: معناه وليعلمهم علماً يتعلق به الجزاء،
Şöyle denir: «داولت بينهم الشيء فتداولوه» (Şeyi aralarında elden ele/nöbetleşe dolaştırdım, onlar da onu nöbetleşe aldılar/dolaştırdılar). { وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا } “...ve Allah iman edenleri bilsin diye” [ifadesinde] iki vecih vardır: Birincisi, gerekçelendirilen (muallel) kısmın hazfedilmiş olmasıdır; manası: 'İçinizden imanda sebat edenler ile [şüphe ve tereddüt içinde] bir kenarda duranlar birbirinden ayrılsın diye bunu yaptık' şeklindedir ve bu, temsil kabilindendir. Yani: 'İçinizden imanda sebat eden ile sebat etmeyeni bilmek isteyen kimsenin fiili gibi bir fiil yaptık' demektir; aksi takdirde Allah Azze ve Celle var olmadan önce de eşyayı ezelden beri bilmektedir. Bir diğer görüşe göre ise manası: 'Karşılığın (ceza/mükâfatın) taalluk edeceği bir bilgiyle onları bilsin diye' demektir,
وهو أن يعلمهم موجوداً منهم الثبات، والثاني أن تكون العلة محذوفة، وهذا عطف عليه، معناه:
bu da onlardan sebatın fiilen gerçekleştiğini bilmesidir. İkincisi ise, illetin (gerekçenin) hazfedilmiş olmasıdır ve bu ifade ona matuftur; anlamı şöyledir:
وفعلنا ذلك ليكون كيت وكيت وليعلم اللَّه. وإنما حذف للإيذان بأن المصلحة فيما فعل ليست بواحدة، ليسليهم عما جرى عليهم، وليبصرهم أن العبد يسوءه ما يجرى عليه من المصائب، ولا يشعر أنّ للَّه في ذلك من المصالح ما هو غافل عنه وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ وليكرم ناسا منكم بالشهادة، يريد المستشهدين يوم أحد. أو وليتخذ منكم من يصلح للشهادة على الأمم يوم القيامة بما يبتلى به صبركم من الشدائد، من قوله تعالى: (لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ) . وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ اعتراض بين بعض التعليل وبعض. ومعناه: واللَّه لا يحب من ليس من هؤلاء الثابتين على الإيمان، المجاهدين في سبيل اللَّه، الممحصين من الذنوب. والتمحيص: التطهير والتصفية وَيَمْحَقَ الْكافِرِينَ ويهلكهم. يعنى: إن كانت الدولة على المؤمنين فللتمييز والاستشهاد والتمحيص، وغير ذلك مما هو أصلح لهم. وإن كانت على الكافرين، فلمحقهم ومحو آثارهم.
'Şöyle şöyle olsun diye ve Allah bilsin diye bunu yaptık.' [İlletin] hazfedilmesi, yapılan şeydeki maslahatın tek bir şeyden ibaret olmadığını bildirmek içindir; başlarına gelenlerden ötürü onları teselli etmek ve kula başına gelen musibetler ağır gelse de Allah'ın bunda kendisinin habersiz olduğu nice maslahatlar bulunduğunu ona göstermek içindir. { وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ } “ve sizden şehitler edinsin”; sizden birtakım kimseleri şehadetle şereflendirsin; Uhud günü şehit olanları kastetmektedir. Yahut Allah Teâlâ'nın: { لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ } “insanlara şahitler olasınız diye” buyruğundan hareketle, sıkıntılar karşısındaki sabrınızın sınanması suretiyle kıyamet günü ümmetlere şahitlik etmeye layık kimseleri sizden seçip çıkarsın diyedir. { وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ } “Allah zalimleri sevmez” [ifadesi], gerekçelerin (ta'lîl) arasına girmiş bir ara cümledir (cümle-i mu'tarıza). Anlamı şudur: Allah, imanda sebat eden, Allah yolunda cihat eden ve günahlardan arınmış olan bu kimselerden olmayanları sevmez. Temhis (التَّمْحِيصُ): Temizlemek ve arındırmaktır. { وَيَمْحَقَ الْكافِرِينَ } “kâfirleri de mahvetsin diye”; onları helak etsin diye. Yani: Şayet üstünlük müminlerin aleyhine olmuşsa bu; ayırt etmek, şehitlik mertebesi vermek, arındırmak ve onlar için daha hayırlı olan başka hikmetler içindir. Eğer kâfirlerin aleyhine olmuşsa bu da onları mahvetmek ve izlerini silmek içindir.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٤٢]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyet 142]
أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ (١٤٢)
{ أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ (١٤٢) } “Yoksa siz, Allah içinizden cihat edenleri ve sabredenleri bilip ayırt etmeden cennete gireceğinizi mi sandınız?”
أَمْ منقطعة ومعنى الهمزة فيها الإنكار وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ بمعنى ولما تجاهدوا، لأنّ العلم متعلق بالمعلوم فنزل نفى العلم منزلة نفى متعلقه لأنه منتف بانتفائه. يقول الرجل: ما علم اللَّه في فلان خيراً، يريد: ما فيه خير حتى يعلمه. ولما بمعنى لم، إلا أن فيها ضربا من التوقع فدلّ على نفى الجهاد فيما مضى وعلى توقعه فيما يستقبل. وتقول: وعدني أن يفعل كذا، ولما تريد، ولم يفعل، وأنا أتوقع فعله. وقرئ (وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ) بفتح الميم. وقيل أراد النون الخفيفة ولما يعلمن
[Buradaki] { أَمْ } munkatıdır; içindeki hemzenin anlamı ise inkârdır (kınama/reddetme). { وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ } [ifadesi], "henüz cihat etmemişken" anlamındadır; çünkü ilim maluma taalluk eder. Dolayısıyla ilmin nefyedilmesi (olumsuzlanması), taalluk ettiği şeyin (malumun) nefyedilmesi makamına kaim kılınmıştır; zira [ilim], malumun yokluğu sebebiyle yok olur. Nitekim bir kimse: "Allah falancada hiçbir hayır bilmemiştir" (ما علم اللَّه في فلان خيراً) derken "onda [zaten] bir hayır yoktur ki [Allah] onu bilsin" demek ister. [Arapçada] lemmâ (لَمَّا), lem (لَمْ) anlamındadır; ancak onda bir tür [vuku] beklentisi (tevakkû) manası vardır. Dolayısıyla [bu edat], geçmişte cihadın bulunmadığına ve gelecekte ise beklendiğine delalet etmiştir. [Nitekim] şöyle dersin: "Bana şöyle yapacağını vaadetti, ve lemmâ (henüz yapmadı)" (وعدني أن يفعل كذا، ولما); bununla "yapmadı, fakat ben onun yapmasını bekliyorum" demek istersin. [Ayetteki lafız] { وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ } şeklinde mimin fethasıyla da okunmuştur. [Bunun] hafif nûn-ı müşeddedeyi [veya hafif nûnu] kastederek ve lemmâ ya‘lemen (ولما يعلمن) [şeklinde olduğu] da söylenmiştir.
فحذفها وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ نصب بإضمار أن والواو بمعنى الجمع، كقولك لا تأكل السمك وتشرب اللبن. وقرأ الحسن بالجزم على العطف. وروى عبد الوارث عن أبى عمرو (ويعلم) بالرفع على أنّ الواو للحال، كأنه قيل: ولما تجاهدوا وأنتم صابرون.
de söylenmiştir. { وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ } lafzı gizli bir 'en' ile mansub kılınmıştır ve vav 'birliktelik' (cem) manasındadır; tıpkı 'Balık yiyip aynı anda süt içme' (لا تأكل السمك وتشربَ اللبن) sözünde olduğu gibi. Hasan [el-Basrî] atıf sebebiyle cezm ile okumuştur. Abdülvâris ise Ebû Amr'dan { ويعلمُ } şeklinde merfû olarak rivayet etmiştir; bu takdirde vav hâl içindir; sanki 'Siz sabrediciler olduğunuz halde henüz cihat etmemişken' denilmiş gibidir.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٤٣ الى ١٤٤]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyetler 143-144]
وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (١٤٣) وَما مُحَمَّدٌ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئاً وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ (١٤٤)
{ وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (١٤٣) وَما مُحَمَّدٌ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئاً وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ (١٤٤) } “Andolsun ki siz, onunla karşılaşmadan önce ölümü arzuluyordunuz. İşte onu gözlerinizle baka baka gördünüz! Muhammed ancak bir peygamberdir; ondan önce de peygamberler gelip geçmiştir. Şimdi o ölür veya öldürülürse gerisin geriye mi döneceksiniz? Kim iki ökçesi üzerinde gerisin geriye dönerse, Allah'a hiçbir şekilde zarar veremez. Allah şükredenleri mükafatlandıracaktır.”
وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ خوطب به الذين لم يشهدوا بدراً وكانوا يتمنون أن يحضروا مشهداً مع رسول اللَّه ﷺ ليصيبوا من كرامة الشهادة ما نال شهداء بدر، وهم الذين ألحوا على رسول اللَّه ﷺ في الخروج إلى المشركين، وكان رأيه في الإقامة بالمدينة، يعنى: وكنتم تمنون الموت قبل أن تشاهدوه وتعرفوا شدّته وصعوبة مقاساته فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ أى رأيتموه معاينين مشاهدين له حين قتل بين أيديكم من قتل إخوانكم وأقاربكم وشارفتم أن تقتلوا. وهذا توبيخ لهم على تمنيهم الموت، وعلى ما تسببوا له من خروج رسول اللَّه ﷺ بإلحاحهم عليه، ثم انهزامهم عنه وقلة ثباتهم عنده. فإن قلت: كيف يجوز تمنى الشهادة وفي تمنيها تمنى غلبة الكافر المسلم؟ قلت: قصد متمنى الشهادة إلى نيل كرامة الشهداء لا غير، ولا يذهب وهمه إلى ذلك المتضمن، كما أن من يشرب دواء الطبيب النصراني قاصد إلى حصول المأمول من الشفاء، ولا يخطر بباله أنّ فيه جرّ منفعة وإحسان إلى عدوّ اللَّه وتنفيقا لصناعته. ولقد قال عبد اللَّه بن رواحة رضى اللَّه عنه- حين نهض إلى مؤتة وقيل له ردكم اللَّه :
{ وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ } “Andolsun ki siz... ölümü arzuluyordunuz” hitabı, Bedir'de bulunmayan ve Bedir şehitlerinin elde ettiği şehadet kerametine kavuşmak için Resûlullah ﷺ ile bir savaşa katılmayı temenni eden kimseleredir; müşriklere karşı Medine dışına çıkması hususunda Resûlullah ﷺ'e ısrar edenler de onlardı. Oysa onun görüşü Medine'de kalmaktı. Yani: Siz onu bizzat görmeden, şiddetini ve ona katlanmanın zorluğunu tatmadan önce ölümü temenni ediyordunuz. { فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ } “İşte onu gözlerinizle baka baka gördünüz!”; yani kardeşlerinizden ve yakınlarınızdan öldürülenler gözlerinizin önünde öldürülürken ve siz de neredeyse öldürülecek bir hale gelmişken onu bizzat müşahede ederek gördünüz. Bu, ölümü temenni etmelerinden, ısrarlarıyla Resûlullah ﷺ'in dışarı çıkmasına sebep olmalarından, ardından da savaştan kaçıp onun yanında az sebat göstermelerinden ötürü onlara bir azarlamadır. Eğer: 'Şehadeti temenni etmekte kâfirin Müslümana galip gelmesini temenni etmek varken şehadeti temenni etmek nasıl caiz olur?' dersen, derim ki: Şehadeti temenni eden kimsenin kastı sadece şehitlerin kerametine nail olmaktır; zihni bunun kapsadığı diğer şeye gitmez. Tıpkı Hristiyan bir tabibin ilacını içen kimsenin sadece umulan şifaya kavuşmayı kastetmesi ve aklına bunun Allah'ın düşmanına bir menfaat ve ihsan sağlama ve onun mesleğini revaçta tutma anlamına geldiğinin gelmemesi gibi. Nitekim Abdullah b. Revâha radıyallâhu anh -Mûte'ye doğru hareket ettiğinde ve kendisine 'Allah sizi sağ salim geri getirsin' denildiğinde- şöyle demiştir:
لكِنَّنِى أَسْألُ الرَّحْمنَ مَغْفِرَةً … وَضَرْبَةً ذَاتَ فَرْغٍ تَقْذِفُ الزَّبَدَا
Fakat ben Rahmân'dan bir mağfiret diliyorum … Ve köpükler saçan geniş bir kılıç darbesi,
أو طَعْنَةً بِيَدَىْ حَرَّانَ مُجْهِزَةً … بِحَرْبَةٍ تَنْفُذُ الأَحْشَاءَ وَالكَبِدَا
Yahut öfkeli birinin elleriyle işi bitiren bir mızrak saplaması … İç organları ve ciğeri delip geçen bir kargı ile,
حَتَّى يَقُولُوا إذَا مَرُّوا عَلَى جَدَثِى … أرشدَكَ اللَّهُ مِنْ غَازٍ وَقَد رَشَدَا
Kabrimin yanından geçtiklerinde: “Allah seni doğru yola iletsin ey gazi! —ki o gerçekten doğru yolu bulmuştur—” desinler.
لما رمى عبد اللَّه بن قمئة الحارثي رسول اللَّه ﷺ بحجر فكسر رباعيته وشج وجهه، أقبل يريد قتله فذب عنه ﷺ مصعب بن عمير وهو صاحب الراية يوم بدر ويوم أحد، حتى قتله ابن قمئة وهو يرى أنه رسول اللَّه ﷺ، فقال: قد قتلت محمداً.
Abdullah b. Kamîe el-Hârisî, Resûlullah ﷺ'e bir taş atıp ön dişini kırınca ve yüzünü yaralayınca, onu öldürmek kastıyla yöneldi. Bedir ve Uhud günü sancaktar olan Mus'ab b. Umeyr, İbn Kamîe onu Resûlullah ﷺ sanıp öldürünceye kadar Peygamber ﷺ'i savundu. Bunun üzerine İbn Kamîe: 'Muhammed'i öldürdüm!' dedi.
وصرخ صارخ: ألا إن محمداً قد قتل. وقيل: كان الصارخ الشيطان، ففشا في الناس خبر قتله فانكفؤا، فجعل رسول اللَّه ﷺ يدعو: «إلىّ عباد اللَّه» حتى انحازت إليه طائفة من أصحابه، فلامهم على هربهم، فقالوا: يا رسول اللَّه- فديناك بآبائنا وأمهاتنا- أتانا خبر قتلك فرعبت قلوبنا فولينا مدبرين . فنزلت. وروى أنه لما صرخ الصارخ قال بعض المسلمين:
Bir münadi: «Haberiniz olsun, Muhammed öldürüldü!» diye haykırdı. Bu haykıranın şeytan olduğu da söylenmiştir. Onun öldürüldüğü haberi insanlar arasında yayıldı ve geri çekilip dağıldılar. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bana doğru [gelin], ey Allah'ın kulları!» diye seslenmeye başladı; nihayet ashâbından bir grup onun yanına sığındı. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] kaçtıkları için onları kınayınca: «Ey Allah'ın Resûlü! -Anamız babamız sana feda olsun- senin öldürüldüğün haberi bize ulaştı, kalplerimiz dehşete kapıldı ve arkamızı dönüp kaçtık» dediler. Bunun üzerine [bu ayet] indi. Rivayet edildiğine göre münadi haykırdığında Müslümanlardan bazıları:
ليت عبد اللَّه بن أبىّ يأخذ لنا أمانا من أبى سفيان. وقال ناس من المنافقين: لو كان نبيا لما قتل، ارجعوا إلى إخوانكم وإلى دينكم. فقال أنس بن النضر- عم أنس بن مالك-: يا قوم، إن كان قتل محمد فإن رب محمد حىٌّ لا يموت، وما تصنعون بالحياة بعد رسول اللَّه ﷺ، فقاتلوا على ما قاتل عليه، وموتوا على ما مات عليه. ثم قال: اللهم إنى أعتذر إليك مما يقول هؤلاء، وأبرأ إليك مما جاء به هؤلاء، ثم شدّ بسيفه فقاتل حتى قتل. وعن بعض المهاجرين:
'Keşke Abdullah b. Übeyy bizim için Ebû Süfyân'dan bir eman alsa!' Münafıklardan bazıları da: 'Eğer bir peygamber olsaydı öldürülmezdi; kardeşlerinize ve dininize geri dönün!' dediler. Bunun üzerine Enes b. Mâlik'in amcası Enes b. en-Nadr şöyle dedi: 'Ey kavmim! Eğer Muhammed öldürüldüyse, şüphesiz Muhammed'in Rabbi diridir, asla ölmez! Resûlullah ﷺ'den sonra yaşayıp da ne yapacaksınız? Onun uğrunda savaştığı dava için savaşın ve onun öldüğü hâl üzere ölün!' Sonra şöyle dedi: 'Allahım! Bunların söylediklerinden ötürü Senden özür dilerim ve şunların getirdiklerinden de Sana sığınırım!' Ardından kılıcını sıyırıp öldürülünceye kadar savaştı. Muhacirlerden bazısından rivayet edildiğine göre:
أنه مرّ بأنصارى يتشحط في دمه، فقال يا فلان، أشعرت أن محمداً قد قتل، فقال: إن كان قتل فقد بلغ، قاتلوا على دينكم. والمعنى وَما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ فسيخلو كما خلوا، وكما أن أتباعهم بقوا متمسكين بدينهم بعد خلوهم، فعليكم أن تتمسكوا بدينه بعد خلوه، لأن الغرض من بعثة الرسل تبليغ الرسالة وإلزام الحجة، لا وجوده بين أظهر قومه أَفَإِنْ ماتَ الفاء معلقة للجملة الشرطية بالجملة قبلها على معنى التسبيب، والهمزة لإنكار أن يجعلوا خلو الرسل قبله سببا لانقلابهم على أعقابهم بعد هلاكه بموت أو قتل، مع علمهم أنّ خلو الرسل قبله وبقاء دينهم متمسكا به يجب أن يجعل سببا للتمسك بدين محمد ﷺ، لا للانقلاب عنه. فإن قلت: لم ذكر القتل وقد علم أنه لا يقتل؟ قلت: لكونه مجوّزا عند المخاطبين. فإن قلت: أما علموه من ناحية قوله: (وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ) ؟ قلت: هذا مما يختص بالعلماء منهم وذوى البصيرة. ألا ترى أنهم سمعوا بخبر قتله فهربوا، على أنه يحتمل العصمة من فتنة الناس وإذ لا لهم. والانقلاب على الأعقاب: الإدبار عما كان رسول اللَّه ﷺ يقوم به من أمر الجهاد وغيره. وقيل: الارتداد. وما ارتد أحد من المسلمين ذلك اليوم إلا ما كان من قول المنافقين. ويجوز أن يكون على وجه التغليظ عليهم فيما كان منهم من الفرار والانكشاف عن رسول اللَّه ﵌ وإسلامه فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئاً فما ضر إلا نفسه، لأن اللَّه تعالى لا يجوز عليه المضارّ والمنافع وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ الذي لم ينقلبوا كأنس بن النضر وأضرابه. وسماهم شاكرين، لأنهم شكروا نعمة الإسلام فيما فعلوا. المعنى: أن موت الأنفس محال أن يكون إلا بمشيئة اللَّه، فأخرجه مخرج فعل لا ينبغي لأحد أن يقدم عليه إلا أن يأذن اللَّه له فيه تمثيلا، ولأن ملك الموت هو الموكل بذلك، فليس له أن يقبض نفساً إلا بإذن من اللَّه. وهو على معنيين: أحدهما تحريضهم على الجهاد وتشجيعهم على لقاء العدوّ بإعلامهم أن الحذر لا ينفع، وأن أحداً لا يموت قبل بلوغ أجله وإن خوّض المهالك واقتحم المعارك.
[Enes b. en-Nadr'ın], kanlar içinde kıvranan Ensâr'dan bir adamın yanından geçtiği, ona: "Ey falan! Muhammed'in öldürüldüğünü duydun mu?" dediği, onun da: "Eğer öldürüldüyse şüphesiz [vahyedileni] tebliğ etmiştir; siz dininiz uğruna savaşın!" karşılığını verdiği rivayet edilmiştir. Anlam şudur: { وَما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ } “Muhammed, ancak bir resûldür. Ondan önce de resûller gelip geçmiştir.” Dolayısıyla onlar nasıl gelip geçtilerse o da gelip geçecektir. Tıpkı onların tâbilerinin, peygamberleri gelip geçtikten sonra dinlerine sımsıkı bağlı kalmaları gibi, sizin de o gelip geçtikten sonra onun dinine sımsıkı sarılmanız gerekir. Çünkü peygamberlerin gönderilmesindeki gaye, mesajın tebliğ edilmesi ve hüccetin ikame edilmesidir; [peygamberin] kavminin arasında bizzat bulunması değildir. { أَفَإِنْ ماتَ } [ibaresindeki] fâ (ف), şart cümlesini sebep bildirme anlamıyla kendisinden önceki cümleye bağlamaktadır. Hemze (أ) ise, ondan önceki peygamberlerin gelip geçmesi ve dinlerine bağlı kalınmasının Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in dinine sımsıkı sarılmanın gerekçesi kılınması gerektiğini ve ondan geri dönmenin gerekçesi olamayacağını bildikleri halde, ondan önceki peygamberlerin gelip geçmesini onun ölüm veya öldürülme suretiyle vefatından sonra ökçeleri üzerinde gerisin geri dönmelerine gerekçe kılmalarını kınamak ve reddetmek içindir. Eğer: "Onun öldürülmeyeceği bilindiği halde öldürülme niçin zikredilmiştir?" dersen, derim ki: Muhatapların nezdinde bunun mümkün [caiz] görülmesinden ötürüdür. "Peki onlar bunu, { وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ } “Allah seni insanlardan koruyacaktır” buyruğundan ötürü bilmiyorlar mıydı?" dersen, derim ki: Bu, onlardan ancak âlimlere ve basiret sahiplerine mahsus bir bilgidir. Görmez misin ki onlar onun öldürüldüğü haberini işitince kaçtılar! Bununla birlikte [ayetteki] korunmanın insanların fitnesinden ve onları saptırmalarından korunma anlamına gelmesi de muhtemeldir. Ökçeleri üzerine gerisin geri dönmek (el-inkılâbu ale'l-a'kâb); Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yürüttüğü cihat ve benzeri işlerden geri durmaktır. [Bunun] irtidat (dinden dönme) olduğu da söylenmiştir; o gün münafıkların sözleri dışında Müslümanlardan hiç kimse dinden dönmemiştir. Bunun, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanından kaçıp dağılmaları ve onu yalnız bırakmaları hususunda onlara yönelik bir kınama ve şiddetlendirme kabilinden olması da mümkündür. { فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئاً } “Allah'a hiçbir şekilde zarar veremez.” Dolayısıyla o ancak kendi nefsine zarar vermiş olur; zira Allah Teâlâ hakkında zararlar ve menfaatler düşünülemez [mümkün değildir]. { وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ } “Allah şükredenleri mükâfatlandıracaktır.” [Yani] Enes b. en-Nadr ve onun gibiler gibi gerisin geri dönmeyenleri [mükâfatlandıracaktır]. Yaptıklarıyla İslam nimetine şükrettikleri için Allah onları "şükredenler" olarak isimlendirmiştir. [Âyetteki] anlam şudur: Canların ölmesi, ancak Allah'ın dilemesiyle vuku bulabilir. Temsil yoluyla bunu, Allah kendisine izin vermedikçe hiç kimsenin kalkışmaması gereken bir fiil gibi sunmuştur. Çünkü ölüm meleği bununla görevlendirilmiştir ve Allah'tan bir izin olmadıkça hiçbir canı kabzetmesi mümkün değildir. Bu da iki anlama gelir: Birincisi, sakınmanın fayda vermeyeceğini ve tehlikelere atılsa, savaşlara dalsa bile eceli gelmedikçe hiç kimsenin ölmeyeceğini bildirerek onları cihada teşvik etmek ve düşmanla karşılaşmaya cesaretlendirmektir.
والثاني ذكر ما صنع اللَّه برسوله عند غلبة العدوّ والتفافهم عليه وإسلام قومه له، نهزة للمختلس من الحفظ والكلاءة وتأخير الأجل
İkincisi ise, düşman galip gelip etrafını sardığında ve kavmi onu yalnız bıraktığında, fırsat kollayan kâfirlere karşı koruma, muhafaza etme ve eceli erteleme suretiyle Allah'ın Resûlüne ne yaptığını zikretmektir.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٤٥]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyet 145]
وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ كِتاباً مُؤَجَّلاً وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الدُّنْيا نُؤْتِهِ مِنْها وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْها وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ (١٤٥)
{ وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ كِتاباً مُؤَجَّلاً وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الدُّنْيا نُؤْتِهِ مِنْها وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْها وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ (١٤٥) } “Hiçbir nefis, Allah'ın izni olmadan ve belirlenmiş bir vakte bağlanmış bir yazı bulunmadan ölmez. Kim dünya menfaatini isterse, ona ondan veririz; kim de ahiret sevabını isterse, ona da ondan veririz. Biz şükredenleri mükafatlandıracağız.”
كِتاباً مصدر مؤكد، لأن المعنى: كتب الموت كتابا مُؤَجَّلًا موقتا له أجل معلوم لا يتقدّم ولا يتأخر وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الدُّنْيا تعريض بالذين شغلتهم الغنائم يوم أحد نُؤْتِهِ مِنْها أى من ثوابها وَسَنَجْزِي الجزاء المبهم الذين شكروا نعمة اللَّه فلم يشغلهم شيء عن الجهاد. وقرئ: يؤته. وسيجزى، بالياء فيهما.
{ كِتاباً } tekit bildiren bir mef'ûl-i mutlaktır; çünkü anlam: "Ölümü kesin bir yazı olarak yazdı" demektir. { مُؤَجَّلًا } öne alınması veya ertelenmesi mümkün olmayan, belirlenmiş bir vakte bağlanmış demektir. { وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الدُّنْيا } Uhud günü ganimetlerle meşgul olan kimselere üstü kapalı bir sitemdir (ta‘rîz). { نُؤْتِهِ مِنْها } yani onun karşılığından (sevabından) veririz. { وَسَنَجْزِي } Allah'ın nimetine şükredip hiçbir şeyin kendilerini cihaddan alıkoymadığı kimselere o [büyük ve] belirsiz (mübhem) mükâfatı vereceğiz. Her iki fiil de yâ ile "yü'tihî" ve "seyeczî" şeklinde de okunmuştur.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٤٦ الى ١٤٨]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyetler 146-148]
وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ فَما وَهَنُوا لِما أَصابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَما ضَعُفُوا وَمَا اسْتَكانُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ (١٤٦) وَما كانَ قَوْلَهُمْ إِلاَّ أَنْ قالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَإِسْرافَنا فِي أَمْرِنا وَثَبِّتْ أَقْدامَنا وَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (١٤٧) فَآتاهُمُ اللَّهُ ثَوابَ الدُّنْيا وَحُسْنَ ثَوابِ الْآخِرَةِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٤٨)
{ وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ فَما وَهَنُوا لِما أَصابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَما ضَعُفُوا وَمَا اسْتَكانُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ (١٤٦) وَما كانَ قَوْلَهُمْ إِلاَّ أَنْ قالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَإِسْرافَنا فِي أَمْرِنا وَثَبِّتْ أَقْدامَنا وَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (١٤٧) فَآتاهُمُ اللَّهُ ثَوابَ الدُّنْيا وَحُسْنَ ثَوابِ الْآخِرَةِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٤٨) } “Nice peygamberler vardı ki, beraberinde pek çok rabbânî (ihlaslı ve olgun dindarlar) savaştı. Allah yolunda başlarına gelenlerden dolayı gevşemediler, zaaf göstermediler ve boyun eğmediler. Allah sabredenleri sever. Onların sözü sadece şunları söylemekten ibaretti: 'Rabbimiz! Günahlarımızı ve işimizdeki aşırılıklarımızı bağışla, ayaklarımızı sabit kıl ve inkârcı topluluğa karşı bize yardım et!' Bunun üzerine Allah da onlara hem dünya mükâfatını hem de ahiret mükâfatının en güzelini verdi. Allah güzel davrananları sever.”
قرئ قاتل. وقتل. وقتل، بالتشديد، والفاعل ربيون، أو ضمير النبي. ومَعَهُ رِبِّيُّونَ حال عنه بمعنى: قتل كائنا معه ربيون. والقراءة بالتشديد تنصر الوجه الأوّل. وعن سعيد بن جبير ﵀: ما سمعنا بنبىّ قتل في القتال. والربيون الربانيون. وقرئ بالحركات الثلاث، فالفتح على القياس، والضم والكسر من تغييرات النسب. وقرئ: فَما وَهَنُوا) بكسر الهاء.
Bu kelime "kātele", "kutile" ve şeddeli olarak "kuttile" şeklinde okunmuştur. Fail, "ribbiyyûn" kelimesi yahut peygambere dönen zamirdir. { مَعَهُ رِبِّيُّونَ } ise "beraberinde rabbânîler bulunduğu halde öldürüldü" anlamında haldir. Şeddeli okuyuş birinci veçhi desteklemektedir. Saîd b. Cübeyr radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet edilmiştir: "Biz savaşta öldürülmüş bir peygamber işitmedik." Ribbiyyûn, rabbânîler demektir. Üç harekeyle de okunmuştur; fetha [kurala uygun] kıyasa göredir; damme ve kesre ise nisbet değişimlerindendir. { فَما وَهَنُوا } ifadesi de he harfinin kesresiyle (fe-mâ vehinû) okunmuştur.
والمعنى: فما وهنوا عند قتل النبي وَما ضَعُفُوا عن الجهاد بعده وَمَا اسْتَكانُوا للعدوّ. وهذا تعريض بما أصابهم من الوهن والانكسار عند الإرجاف بقتل رسول اللَّه ﷺ، وبضعفهم عند ذلك عن مجاهدة المشركين واستكانتهم لهم، حين أرادوا أن يعتضدوا بالمنافق عبد اللَّه بن أبىّ في طلب الأمان من أبى سفيان وَما كانَ قَوْلَهُمْ إِلَّا هذا القول وهو إضافة الذنوب والإسراف إلى أنفسهم مع كونهم ربانيين، هضما لها واستقصاراً. والدعاء بالاستغفار منها مقدّما على طلب تثبيت الأقدام في مواطن الحرب والنصرة على العدوّ، ليكون طلبهم إلى ربهم عن زكاء وطهارة وخضوع، وأقرب إلى الاستجابة فَآتاهُمُ اللَّهُ ثَوابَ الدُّنْيا من النصرة
Anlam şudur: Peygamberin öldürülmesi karşısında gevşemediler, { وَما ضَعُفُوا } ondan sonra cihada karşı zaaf göstermediler ve { وَمَا اسْتَكانُوا } düşmana boyun eğmediler. Bu ifade, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in öldürüldüğü dedikodusu yayıldığında [müminlerin] başına gelen gevşeklik ve kırılganlığa; o esnada müşriklerle cihat etmekten geri durup Ebû Süfyân'dan eman istemek hususunda münafık Abdullah b. Übeyy'e dayanmak istedikleri vakit onlara karşı gösterdikleri boyun eğmeye üstü kapalı bir sitemdir (ta‘rîz). { وَما كانَ قَوْلَهُمْ إِلَّا } onların sözü sadece bu sözden ibaretti. Bu da rabbânî kimseler olmalarına rağmen nefislerini kırmak ve kusurlarını itiraf etmek maksadıyla günahları ve aşırılıkları nefislerine isnat etmeleridir. Savaş meydanlarında ayakların sabit kılınması ve düşmana karşı yardım talebinden önce bu günahlardan istiğfar etmeyi öne almaları, Rablerinden olan taleplerinin bir arınma, temizlik ve boyun eğiş üzere olması ve icabete daha yakın bulunması içindir. { فَآتاهُمُ اللَّهُ ثَوابَ الدُّنْيا } Allah onlara yardım (zafer),
والغنيمة والعز وطيب الذكر. وخص ثواب الآخرة بالحسن دلالة على فضله وتقدّمه، وأنه هو المعتدّ به عنده (تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيا وَاللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ) .
ganimet, izzet ve hayırla anılma gibi dünya mükâfatını verdi. Ahiret mükâfatını ise onun üstünlüğüne, önceliğine ve katında asıl itibar edilenin o olduğuna delalet etsin diye "en güzel" (hüsün) vasfıyla niteledi: { تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيا وَاللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ } “Siz geçici dünya malını istiyorsunuz, Allah ise ahireti [kazanmanızı] istiyor.”
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٤٩ الى ١٥١]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyetler 149-151]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا الَّذِينَ كَفَرُوا يَرُدُّوكُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِينَ (١٤٩) بَلِ اللَّهُ مَوْلاكُمْ وَهُوَ خَيْرُ النَّاصِرِينَ (١٥٠) سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ بِما أَشْرَكُوا بِاللَّهِ ما لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَمَأْواهُمُ النَّارُ وَبِئْسَ مَثْوَى الظَّالِمِينَ (١٥١)
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا الَّذِينَ كَفَرُوا يَرُدُّوكُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِينَ (١٤٩) بَلِ اللَّهُ مَوْلاكُمْ وَهُوَ خَيْرُ النَّاصِرِينَ (١٥٠) سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ بِما أَشْرَكُوا بِاللَّهِ ما لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَمَأْواهُمُ النَّارُ وَبِئْسَ مَثْوَى الظَّالِمِينَ (١٥١) } “Ey iman edenler! Eğer inkâr edenlere itaat ederseniz, sizi ökçeleriniz üzerinde gerisin geriye döndürürler de hüsrana uğrayanlar haline gelirsiniz. Hayır! Sizin mevlânız (yardımcınız) Allah'tır ve O, yardım edenlerin en hayırlısıdır. Hakkında hiçbir delil indirmediği şeyleri Allah'a ortak koştuklarından ötürü, inkâr edenlerin kalplerine korku salacağız. Onların varacağı yer ateştir. Zalimlerin barınağı ne kötüdür!”
إِنْ تُطِيعُوا الَّذِينَ كَفَرُوا قال علىّ رضى اللَّه عنه نزلت في قول المنافقين للمؤمنين عند الهزيمة: ارجعوا إلى إخوانكم وادخلوا في دينهم. وعن الحسن رضى اللَّه عنه: إن تستنصحوا اليهود والنصارى وتقبلوا منهم، لأنهم كانوا يستغوونهم ويوقعون لهم الشبه في الدين، ويقولون:
{ إِنْ تُطِيعُوا الَّذِينَ كَفَرُوا } Hz. Ali radıyallâhu anh, bu ayetin münafıkların hezimet anında müminlere: "Kardeşlerinize dönün ve onların dinine girin" demeleri üzerine indiğini söylemiştir. Hasan[-ı Basrî] radıyallâhu anh'tan ise şöyle rivayet edilmiştir: "Eğer Yahudi ve Hristiyanların nasihatini ister ve onlardan kabul ederseniz demektir; çünkü onlar müminleri saptırmaya çalışıyor, dine dair şüpheler atıyor ve şöyle diyorlardı:
لو كان نبيا حقا لما غلب ولما أصابه وأصحابه ما أصابهم، وإنما هو رجل حاله كحال غيره من الناس يوما له ويوما عليه. وعن السدى: إن تستكينوا لأبى سفيان وأصحابه وتستأمنوهم يَرُدُّوكُمْ إلى دينهم. وقيل هو عامّ في جميع الكفار، وإنّ على المؤمنين أن يجانبوهم ولا يطيعوهم في شيء ولا ينزلوا على حكمهم ولا على مشورتهم حتى لا يستجرّوهم إلى موافقتهم بَلِ اللَّهُ مَوْلاكُمْ أى ناصركم، لا تحتاجون معه إلى نصرة أحد وولايته. وقرئ بالنصب على: بل أطيعوا اللَّه مولاكم سَنُلْقِي قرئ بالنون والياء. والرُّعْبَ- بسكون العين وضمها-. قيل: قذف اللَّه في قلوب المشركين الخوف يوم أحد فانهزموا إلى مكة من غير سبب ولهم القوة والغلبة. وقيل:
'Eğer o gerçekten bir peygamber olsaydı yenilmezdi ve onunla arkadaşlarının başına bu gelenler gelmezdi. O, durumu diğer insanların durumu gibi olan bir adamdır; bir gün lehine olur, bir gün aleyhine.'" Süddî'den ise: "Eğer Ebû Süfyân ve adamlarına boyun eğer ve onlardan eman dilerseniz { يَرُدُّوكُمْ } sizi dinlerine döndürürler" şeklinde rivayet edilmiştir. Bunun bütün kâfirler hakkında genel olduğu; müminlerin onlardan uzak durmaları, hiçbir hususta onlara itaat etmemeleri, onların hükmüne ve istişaresine boyun eğmemeleri gerektiği, böylece onları kendi bâtıllarına uymaya sürükleyemeyecekleri de söylenmiştir. { بَلِ اللَّهُ مَوْلاكُمْ } yani yardımcınızdır; O varken başkasının yardımına ve dostluğuna muhtaç olmazsınız. "Bel etîullāhe mevlâküm" (Bilakis Mevlânız olan Allah'a itaat edin) takdiriyle nasb ile de okunmuştur. { سَنُلْقِي } nun ve yâ ile ("senulkī" ve "yulkī") okunmuştur. { الرُّعْبَ } ise ayın harfinin sükûnu ve dammesiyle ("er-ru'be" ve "er-ruube") okunmuştur. Şöyle denilmiştir: Allah Uhud günü müşriklerin kalplerine korku saldı da hiçbir sebep yokken, üstelik güç ve üstünlük ellerindeyken Mekke'ye doğru kaçtılar. Bir diğer rivayete göre ise:
ذهبوا إلى مكة فلما كانوا ببعض الطريق قالوا: ما صنعنا شيئا، قتلنا منهم ثم تركناهم ونحن فاهرون ارجعوا فاستأصلوهم، فلما عزموا على ذلك ألقى اللَّه الرعب في قلوبهم فأمسكوا. بِما أَشْرَكُوا بسبب إشراكهم، أى كان السبب في إلقاء اللَّه الرّعب في قلوبهم إشراكهم به ما لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً آلهة لم ينزل اللَّه بإشراكها حجة. فإن قلت: كان هناك حجة حتى ينزلها اللَّه
Mekke'ye doğru gittiler. Yolun bir kısmına vardıklarında şöyle dediler: "Hiçbir şey yapmış olmadık; onlardan [bir kısmını] öldürdük, sonra da üstün/galip durumda olduğumuz halde onları bırakıp geldik. Geri dönün ve onların kökünü kazıyın!" Buna azmettiklerinde ise Allah kalplerine korku saldı ve [bunun üzerine geri dönmekten] vazgeçtiler. { بِما أَشْرَكُوا } “Şirk koşmalarından ötürü”, yani Allah'ın onların kalplerine korku salmasının sebebi, O'na { ما لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً } “hakkında hiçbir delil indirmediği şeyleri”, [yani] kendilerine şirk koşulmasına dair Allah'ın hiçbir hüccet (delil) indirmediği ilahları ortak koşmalarıydı. Eğer: "[Ortada] bir delil mi vardı ki Allah onu indirsin
فيصح لهم الإشراك؟ قلت: لم يعن أن هناك حجة إلا أنها لم تنزل عليهم، لأن الشرك لا يستقيم أن يقوم عليه حجة، وإنما المراد نفى الحجة ونزولها جميعا، كقوله:
ki şirk koşmaları sahih olsun?" dersen, derim ki: Ortada bir delil vardı da onların üzerine indirilmedi anlamında değildir; zira şirkin üzerine bir delil ikame edilmesi asla mümkün değildir. Bilakis kastedilen, şu beyitte olduğu gibi, hem delilin hem de inmesinin birlikte nefyedilmesidir:
وَلَا تَرَى الضَّبَّ بِهَا يَنْجَحِر
"Orada kertenkelenin deliğe girdiğini görmezsin."
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٥٢ الى ١٥٤]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyetler 152-154]
وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتَّى إِذا فَشِلْتُمْ وَتَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ما أَراكُمْ ما تُحِبُّونَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ وَلَقَدْ عَفا عَنْكُمْ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ (١٥٢) إِذْ تُصْعِدُونَ وَلا تَلْوُونَ عَلى أَحَدٍ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْراكُمْ فَأَثابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلا تَحْزَنُوا عَلى ما فاتَكُمْ وَلا ما أَصابَكُمْ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ (١٥٣) ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعاساً يَغْشى طائِفَةً مِنْكُمْ وَطائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ يَقُولُونَ هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ ما لا يُبْدُونَ لَكَ يَقُولُونَ لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ ما قُتِلْنا هاهُنا قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلى مَضاجِعِهِمْ وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ ما فِي صُدُورِكُمْ وَلِيُمَحِّصَ ما فِي قُلُوبِكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (١٥٤)
{ وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتَّى إِذا فَشِلْتُمْ وَتَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ما أَراكُمْ ما تُحِبُّونَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ وَلَقَدْ عَفا عَنْكُمْ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ (١٥٢) إِذْ تُصْعِدُونَ وَلا تَلْوُونَ عَلى أَحَدٍ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْراكُمْ فَأَثابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلا تَحْزَنُوا عَلى ما فاتَكُمْ وَلا ما أَصابَكُمْ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ (١٥٣) ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعاساً يَغْشى طائِفَةً مِنْكُمْ وَطائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ يَقُولُونَ هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ ما لا يُبْدُونَ لَكَ يَقُولُونَ لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ ما قُتِلْنا هاهُنا قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلى مَضاجِعِهِمْ وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ ما فِي صُدُورِكُمْ وَلِيُمَحِّصَ ما فِي قُلُوبِكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (١٥٤) } “Andolsun ki, O'nun izniyle onları kökten kırıp geçirdiğiniz sırada Allah size olan vaadini yerine getirmişti. Nihayet O, size sevdiğiniz şeyi (zaferi) gösterdikten sonra gevşediniz, iş hususunda çekiştiniz ve isyan ettiniz. İçinizden kimi dünyayı istiyordu, kimi de ahireti istiyordu. Sonra sizi denemek için onlardan yüzünüzü çevirdi (hezimete uğrattı). Yine de sizi affetti. Zira Allah, müminlere karşı lütuf sahibidir. O zaman siz hiç kimseye dönüp bakmaksızın uzaklaşıp kaçıyordunuz; Peygamber ise arkanızdan sizi çağırıyordu. Bunun üzerine Allah, elinizden çıkana ve başınıza gelene üzülmeyesiniz diye sizi keder üstüne kederle cezalandırdı. Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. Sonra o kederin ardından üzerinize öyle bir güvenlik ve içinizden bir topluluğu bürüyen öyle bir uyuklama indirdi ki! Bir topluluk da canlarının derdine düşmüştü; Allah hakkında cahiliye zannı gibi haksız bir zanda bulunuyor ve: 'Bu işten bize bir pay var mı?' diyorlardı. De ki: 'Bütün iş Allah'ındır.' Sana açıklamadıkları şeyi içlerinde gizliyorlar; 'Eğer bu işten bize bir pay olsaydı burada öldürülmezdik' diyorlar. De ki: 'Evlerinizde dahi olsaydınız, üzerlerine ölüm yazılmış olanlar mutlaka devrilecekleri (ölecekleri) yerlere çıkıp gideceklerdi.' Bu, Allah'ın göğüslerinizdekini denemesi ve kalplerinizdekini temizlemesi içindir. Allah, göğüslerin özünü çok iyi bilir.”
وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ وعدهم اللَّه النصر بشرط الصبر والتقوى في قوله تعالى: (إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هذا يُمْدِدْكُمْ) ويجوز أن يكون الوعد قوله تعالى: (سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ) فلما فشلوا وتنازعوا لم يرعبهم. وقيل: لما رجعوا إلى المدينة قال ناس من
{ وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ } “Andolsun ki Allah, size olan vaadini yerine getirdi”; Allah Teâlâ, { إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هذا يُمْدِدْكُمْ } “Eğer sabreder, [Allah'a itaatsizlikten] sakınırsanız ve onlar da hemen şu anda üzerinize gelirlerse [Rabbiniz] size yardım eder” buyruğunda onlara sabır ve takva şartıyla zafer vadetmişti. Bu vaadin, Yüce Allah'ın { سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ } “İnkâr edenlerin kalplerine korku salacağız” buyruğu olması da mümkündür; nitekim onlar gevşeyip çekiştiklerinde [Allah] kâfirlerin kalbine korku salmadı. Şöyle de denilmiştir: Medine'ye döndüklerinde müminlerden bazıları...
المؤمنين من أين أصابنا هذا وقد وعدنا اللَّه النصر فنزلت. وذلك أنّ رسول اللَّه ﷺ جعل أحدا خلف ظهره، واستقبل المدينة وأقام الرماة عند الجبل، وأمرهم أن يثبتوا في مكانهم ولا يبرحوا- كانت الدولة للمسلمين أو عليهم- فلما أقبل المشركون جعل الرماة يرشقون خيلهم، والباقون يضربونهم بالسيوف حتى انهزموا والمسلمون على آثارهم. يحسونهم أى يقتلونهم قتلا ذريعا.
"Allah bize zafer vadetmişken bu başımıza nereden geldi?" dediler de bunun üzerine bu ayet indi. Şöyle ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Uhud Dağı'nı arkasına aldı, yüzünü Medine'ye döndü, okçuları dağın tepesine yerleştirdi ve galibiyet Müslümanların lehine veya aleyhine olsun yerlerinde sebat etmelerini ve asla ayrılmamalarını emretti. Müşrikler hücum edince okçular onların atlarını oka tuttu, diğerleri de hezimete uğrayıncaya kadar onları kılıçtan geçirdi; Müslümanlar da onların peşine düştü. { يحسونهم } yani onları şiddetli ve kökten bir biçimde öldürüyorlardı.
حتى إذا فشلوا. والفشل: الجبن وضعف الرأى. وتنازعوا، فقال بعضهم: قد انهزم المشركون فما موقفنا هاهنا وقال بعضهم: لا نخالف أمر رسول اللَّه ﷺ، فممن ثبت مكانه عبد اللَّه بن جبير أمير الرماة في نفر دون العشرة وهم المعنيون بقوله: (وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ) ونفر أعقابهم ينهبون، وهم الذين أرادوا الدنيا، فكرّ المشركون على الرماة، وقتلوا عبد اللَّه بن جبير رضى اللَّه عنه، وأقبلوا على المسلمين، وحالت الريح دبورا وكانت صبا، حتى هزموهم وقتلوا من قتلوا، وهو قوله ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ ليمتحن صبركم على المصائب وثباتكم على الإيمان عندها وَلَقَدْ عَفا عَنْكُمْ لما علم من ندمكم على ما فرط منكم من عصيان أمر رسول اللَّه ﷺ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ يتفضل عليهم بالعفو، أو هو متفضل عليهم في جميع الأحوال سواء أديل لهم أو أديل عليهم لأنّ الابتلاء رحمة كما أنّ النصرة رحمة. فإن قلت: أين متعلق (حَتَّى إِذا) ؟ قلت: محذوف تقديره: حتى إذا فشلتم منعكم نصره. ويجوز أن يكون المعنى: صدقكم اللَّه وعده إلى وقت فشلكم إِذْ تُصْعِدُونَ
Nihayet gevşedikleri zamana kadar [bu devam etti]. Feşel (فشل); korkaklık ve görüş zayıflığı demektir. Çekiştiler; bazısı: "Müşrikler yenildi, artık burada durmamızın ne anlamı var?" derken bazısı da: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in emrine aykırı davranmayız" dedi. Yerinde sebat edenlerden biri, on kişiden az bir grupla okçuların komutanı Abdullah b. Cübeyr idi ki { وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ } “İçinizden kimi de ahireti istiyordu” kavliyle kastedilenler onlardır. Onların peşinden giden bir grup ise yağma yapmaya koyuldu; onlar da dünyayı isteyenlerdi. Bunun üzerine müşrikler okçulara geri hücum ettiler, Abdullah b. Cübeyr radıyallâhu anh'ı şehit ettiler ve Müslümanların üzerine yürüdüler. Rüzgâr saba (doğu) iken debûr (batı) rüzgârına dönüştü; nihayet onları hezimete uğrattılar ve öldürdüklerini şehit ettiler. İşte bu, Teâlâ'nın şu kavlidir: { ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ } musibetlere karşı sabrınızı ve bunlar karşısında imandaki sebatınızı sınamak için [sizi onlardan çevirdi]. { وَلَقَدْ عَفا عَنْكُمْ } Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in emrine itaatsizlikten ötürü sizden sadır olan şeyden pişmanlık duyduğunuzu bildiği için sizi affetti. { وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ } affıyla onlara lütufta bulunur; yahut gerek zafer onların lehine dönsün gerekse aleyhlerine olsun her halükârda onlara lütuf sahibidir, zira zafer bir rahmet olduğu gibi imtihan da bir rahmettir. Eğer: "{ حَتَّى إِذا } ifadesinin cevabı nerededir?" dersen; derim ki: Hazfedilmiştir, takdiri: "Nihayet gevşediğinizde yardımını sizden kesti" şeklindedir. Anlamın: "Allah, sizin gevşediğiniz vakte kadar size olan vaadini yerine getirdi" olması da caizdir. { إِذْ تُصْعِدُونَ }
نصب بصرفكم، أو بقوله: (لِيَبْتَلِيَكُمْ) أو بإضمار «اذكر» والإصعاد. الذهاب في الأرض والإبعاد فيه. يقال: صعد في الجبل وأصعد في الأرض. يقال: أصعدنا من مكة إلى المدينة: وقرأ الحسن رضى اللَّه عنه: تصعدون، يعنى في الجبل. وتعضد الأولى قراءة أبىّ: إذ تصعدون في الوادي. وقرأ أبو حيوة: تصعدون، بفتح التاء وتشديد العين، من تصعد في السلم وقرأ الحسن رضى اللَّه عنه: تلون، بواو واحدة وقد ذكرنا وجهها. وقرئ: يصعدون. ويلوون بالياء وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ كان يقول «إلىّ عباد اللَّه، إلىّ عباد اللَّه، أنا رسول اللَّه، من يكرّ فله الجنة» فِي أُخْراكُمْ في ساقتكم وجماعتكم الأخرى وهي المتأخرة. يقال: جئت في آخر الناس وأخراهم، كما تقول: في أوّلهم وأولاهم، بتأويل مقدمتهم وجماعتهم الأولى فَأَثابَكُمْ عطف على صرفكم، أى فجازاكم اللَّه غَمًّا حين صرفكم عنهم وابتلاكم (ب) سبب (غم) أذقتموه رسول اللَّه ﷺ بعصيانكم له، أو غما مضاعفا، غما بعد غم، وغما متصلا بغم، من الاغتمام بما أرجف به من قتل رسول اللَّه ﷺ والجرح والقتل وظفر المشركين وفوت الغنيمة والنصر لِكَيْلا تَحْزَنُوا لتتمرنوا على تجرع الغموم، وتضروا باحتمال الشدائد، فلا تحزنوا فيما بعد على فائت من المنافع ولا على مصيب من المضار. ويجوز أن يكون الضمير في: (فَأَثابَكُمْ) للرسول، أى فآساكم في الاغتمام ، وكما غمكم ما نزل به من كسر الرباعية والشجة وغيرهما
[İz tas'adûne / إذ تصعدون ifadesi] { صَرَفَكُمْ } "sizi çevirdi" [fiiliyle], yahut { لِيَبْتَلِيَكُمْ } “sizi denemek için” sözüyle ya da gizli bir "Uzkur / [hatırla]" takdiriyle mansubdur. İshâd (إصعاد); yeryüzünde [uzaklaşarak] gitmek ve mesafe katetmektir. [Arapçada] Dağa çıkıldığı zaman "saade fi'l-cebel (صعد في الجبل)", yeryüzünde uzaklaşıldığında ise "as'ade fi'l-ard (أصعد في الأرض)" denir. Nitekim "Mekke'den Medine'ye yönelip gittik" anlamında "as'adnâ min Mekkete ile'l-Medîne (أصعدنا من مكة إلى المدينة)" denilir. Hasan [-ı Basrî] radıyallâhu anh -dağa çıkmayı kastederek- "tashadûne (تصعدون)" şeklinde okumuştur. Birinci [kıraati], Übey'in "İz tas'adûne fi'l-vâdî (إذ تصعدون في الوادي)" [Vadide uzaklaşıp kaçtığınız zaman] kıraati desteklemektedir. Ebû Hayve ise merdivenden tırmanmak manasındaki "tasassada fi's-süllem (تصعد في السلم)" fiilinden hareketle tâ harfinin fethası ve ayn harfinin şeddesiyle "tessassadûne (تَصَّعَّدُونَ)" şeklinde okumuştur. Hasan [-ı Basrî] radıyallâhu anh ise tek vâv ile "telûne (تلون)" okumuştur ki bunun vechini daha önce zikretmiştik. Yâ harfi ile "yas'adûne (يصعدون)" ve "yelvûne (يلوون)" şeklinde de okunmuştur. { وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ } “Peygamber ise arkanızdan sizi çağırıyordu”: [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] «Bana gelin ey Allah'ın kulları! Bana gelin ey Allah'ın kulları! Ben Allah'ın elçisiyim; kim geri dönüp [savaşırsa] ona cennet vardır!» diyordu. { فِي أُخْراكُمْ } “arkanızdan” [ifadesi], artçı birlikleriniz ve geride kalan diğer topluluğunuz içinde [demektir]. Tıpkı "insanların öncülerinde ve ilk grubunda" anlamında "fî evvelihim ve ûlâhum (في أوّلهم وأولاهم)" denmesi gibi, "onların artçılarında ve geride kalan grubunda" anlamında da "ci'tü fî âhiri'n-nâsi ve uhrâhum (جئت في آخر الناس وأخراهم)" denir. { فَأَثابَكُمْ } “Bunun üzerine size verdi” [ifadesi], "sarafeküm" [sizi çevirdi] ifadesine matuftur; yani Allah sizi onlardan geri çevirip imtihan ettiği vakit, kendisine isyan etmeniz sebebiyle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e tattırdığınız keder sebebiyle size bir keder verdi yahut Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in öldürüldüğüne dair çıkarılan asılsız haberden, yaralanmaktan, ölümden, müşriklerin zaferinden, ganimet ve nusretin kaçırılmasından ötürü katmerli bir keder, keder üstüne keder, birbirine eklenen keder verdi. { لِكَيْلا تَحْزَنُوا } “üzülmeyesiniz diye”: Kederleri yudumlamaya alışasınız, zorluklara katlanmaya güç yetiresiniz de bundan sonra ne elden kaçan menfaatlere ne de başa gelen zararlara üzülmeyesiniz diye [böyle yaptı]. { فَأَثابَكُمْ } ifadesindeki zamirin Peygamber'e ait olması da caizdir; yani [Resûlullah] kederde size ortak oldu/teselli etti; nitekim ön dişinin kırılması, başından yaralanması ve benzeri hallerle onun başına gelenler sizi kederlendirdiği gibi...
غمه ما نزل بكم، فأثابكم غما اغتمه لأجلكم بسبب غم اغتممتموه لأجله، ولم يثربكم على عصيانكم ومخالفتكم لأمره: وإنما فعل ذلك ليسليكم وينفس عنكم لئلا تحزنوا على ما فاتكم من نصر اللَّه، ولا على ما أصابكم من غلبة العدو. وأنزل اللَّه الأمن على المؤمنين وأزال عنهم الخوف الذي كان بهم حتى نعسوا وغلبهم النوم. وعن أبى طلحة رضى اللَّه عنه: غشينا النعاس ونحن في مصافنا، فكان السيف يسقط من يد أحدنا فيأخذه، ثم يسقط فيأخذه. وما أحد إلا ويميل تحت حجفته .
sizin başınıza gelenler de onu kederlendirdi. Böylece sizin onun için kederlenmeniz sebebiyle, kendisinin sizin için çektiği bir kederi size karşılık kıldı; üstelik itaatsizliğinizden ve emrine aykırı davranmanızdan ötürü sizi azarlamadı. Bunu da sadece sizi teselli etmek ve Allah'ın yardımından elinizden kaçanlara yahut düşmanın galebesinden başınıza gelenlere üzülmeyesiniz diye içinizi ferahlatmak maksadıyla yaptı." Allah müminlerin üzerine güven indirdi ve içlerindeki korkuyu giderdi; öyle ki uyukladılar ve onlara uyku bastırdı. Ebû Talha radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet edilmiştir: "Saflarımızda iken üzerimizi bir uyuklama bürüdü; öyle ki kılıç birimizin elinden düşüyor, o da onu alıyor, sonra tekrar düşüyor, yine alıyordu. Kalkanının altına doğru eğilip yaslanmayan hiç kimse yoktu."
وعن ابن الزبير رضى اللَّه عنه: لقد رأيتنى مع رسول اللَّه ﷺ حين اشتد علينا الخوف، فأرسل اللَّه علينا النوم. واللَّه إنى لأسمع قول معتب بن قشير والنعاس يغشاني : لو كان لنا من الأمر شيء ما قتلنا هاهنا. والأمنة: الأمن. وقرئ (أمنة) بسكون الميم، كأنها المرة من الأمن نُعاساً بدل من أمنة. ويجوز أن يكون هو المفعول، وأمنة حالا منه مقدمة عليه، كقولك: رأيت راكبا رجلا، أو مفعولا له بمعنى نعستم أمنة. ويجوز أن يكون حالا من المخاطبين، بمعنى: ذوى أمنة، أو على أنه جمع آمن، كبار وبررة يَغْشى قرئ بالياء والتاء ردا على النعاس، أو على الأمنة طائِفَةً مِنْكُمْ هم أهل الصدق واليقين وَطائِفَةٌ هم المنافقون قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ ما بهم إلا هم أنفسهم لا هم الدين ولا هم الرسول ﷺ والمسلمين، أو قد أوقعتهم أنفسهم وما حل بهم في الهموم والأشجان، فهم في التشاكى والتباثّ غَيْرَ الْحَقِّ في حكم المصدر. ومعناه: يظنون باللَّه غير الظن الحق الذي يجب أن يظن به.
İbnü'z-Zübeyr radıyallâhu anh'tan rivayetle: "Korku üzerimize çöktüğünde kendimi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraber gördüm. Allah üzerimize uyku indirdi. Vallahi beni bir uyuklama kaplamışken Muattib b. Kuşeyr'in: 'Eğer bu işten bize bir pay olsaydı burada öldürülmezdik' dediğini işitiyordum." Emenet (أمنة), emniyet/güven demektir. Mîm'in sükûnuyla "emneten" şeklinde de okunmuştur; sanki emniyetten bir defalık güven hali gibidir. { نُعاساً } emenet kelimesinden bedeldir. Mef'ûl olması, "emeneten"in de öne geçmiş hal olması caizdir; tıpkı "adamı binekli olarak gördüm" demen gibi; yahut mef'ûlün leh olup "güvenlik bulasınız diye uyukladınız" anlamındadır. Muhatapların hali olması da caizdir; yani "güvenlik sahipleri olarak" veya "bârr"ın çoğulunun "berara" gelmesi gibi "âmin"in çoğulu takdirindedir. { يَغْشى } uyuklamaya yahut güvenlik lafzına raci kılınarak yâ ve tâ ile ("yağşâ" ve "tağşâ") okunmuştur. { طائِفَةً مِنْكُمْ } onlar sıdk ve yakîn ehlidir. { وَطائِفَةٌ } onlar ise münafıklardır; { قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ } onların derdi sadece kendi canlarıydı; ne din ne Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem ne de Müslümanlar umurlarındaydı; yahut nefisleri ve başlarına gelenler onları derin kederlere ve hüzünlere düşürmüştü de karşılıklı şikâyetleşip dertleşiyorlardı. { غَيْرَ الْحَقِّ } mef'ûl-i mutlak hükmündedir. Anlamı: Allah hakkında zannedilmesi gereken hak zannın gayrısıyla zanda bulunuyorlar demektir.
وظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ بدل منه. ويجوز أن يكون المعنى: يظنون باللَّه ظن الجاهلية. وغير الحق:
{ ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ } ondan bedeldir. Anlamın: "Allah hakkında cahiliye zannıyla zanda bulunuyorlar" şeklinde olması da caizdir. "Gayra'l-hakk" ifadesi,
تأكيد ليظنون، كقولك: هذا القول غير ما تقول، وهذا القول لا قولك وظن الجاهلية، كقولك: حاتم الجود، ورجل صدق: يريد الظن المختص بالملة الجاهلية. ويجوز أن يراد ظن أهل الجاهلية، أى لا يظن مثل ذلك الظن إلا أهل الشرك الجاهلون باللَّه يَقُولُونَ لرسول اللَّه ﷺ يسألونه هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ معناه هل لنا معاشر المسلمين من أمر اللَّه نصيب قط، يعنون النصر والإظهار على العدو قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ ولأوليائه المؤمنين وهو النصر والغلبة (كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي) ، َ إِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ)
"Bu söz senin söylediğinin gayrısıdır" ve "Bu söz senin sözün değildir" demen gibi "yazunnûn" fiilinin tekitidir. "Zanne'l-câhiliyye" tamlaması ise "cömert Hâtem" ve "sadık adam" ifadelerin gibidir; yani cahiliye dinine has olan zannı kastetmektedir. Bununla cahiliye ehlinin zannının kastedilmiş olması da caizdir; yani böyle bir zannı ancak Allah'ı tanımayan şirk ehli zanneder. { يَقُولُونَ } sorarak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle derler: { هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ } anlamı şudur: Biz Müslümanlar topluluğuna Allah'ın işinden hiç pay var mıdır? Bununla zaferi ve düşmana karşı galip gelmeyi kastederler. { قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ } ve O'nun mümin dostlarınadır; o da zafer ve galebedir: { كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي } “Allah: 'Andolsun ki ben ve elçilerim muhakkak galip geleceğiz' diye yazmıştır”, [ve yine:] { وَإِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ } “Şüphesiz ordumuz, galip gelecek olanların ta kendileridir.”
يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ ما لا يُبْدُونَ لَكَ معناه: يقولون لك فيما يظهرون: هل لنا من الأمر من شيء سؤال المؤمنين المسترشدين وهم فيما يبطنون على النفاق، يقولون في أنفسهم أو بعضهم لبعض منكرين
{ يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ ما لا يُبْدُونَ لَكَ } “Sana açmadıkları şeyi içlerinde gizliyorlar” [ifadesinin] anlamı [şudur]: Açığa vurdukları şeyde sana, doğru yolu arayan müminlerin sorusu gibi: "Bu işten bize bir pay var mı?" derler; içlerinde gizledikleri hususta ise nifak üzeredirler, kendi içlerinde yahut birbirlerine inkâr ederek...
لقولك لهم إن الأمر كله للَّه لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ أى لو كان الأمر كما قال محمد أن الأمر كله للَّه ولأوليائه وأنهم الغالبون، لما غلبنا قط، ولما قتل من المسلمين من قتل في هذه المعركة قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ يعنى من علم اللَّه منه أنه يقتل ويصرع في هذه المصارع وكتب ذلك في اللوح لم يكن بد من وجوده فلو قعدتم في بيوتكم لَبَرَزَ من بينكم الَّذِينَ علم اللَّه أنهم يقتلون إِلى مَضاجِعِهِمْ وهي مصارعهم ليكون ما علم اللَّه أنه يكون. والمعنى أن اللَّه كتب في اللوح قتل من يقتل من المؤمنين، وكتب مع ذلك أنهم الغالبون، لعلمه أن العاقبة في الغلبة لهم، وأن دين الإسلام يظهر على الدين كله، وأن ما ينكبون به في بعض الأوقات تمحيص لهم وترغيب في الشهادة، وحرصهم على الشهادة مما يحرضهم على الجهاد فتحصل الغلبة. وقيل: معناه هل لنا من التدبير من شيء، يعنون لم تملك شيئا من التدبير حيث خرجنا من المدينة إلى أحد، وكان علينا أن نقيم ولا نبرح كما كان رأى عبد اللَّه بن أبىّ وغيره، ولو ملكنا من التدبير شيئا لما قتلنا في هذه المعركة، قل إن التدبير كله للَّه، يريد أن اللَّه ﷿ قد دبر الأمر كما جرى، ولو أقمتم بالمدينة ولم تخرجوا من بيوتكم لما نجا من القتل من قتل منكم. وقرئ: كتب عليهم القتال. وكتب عليهم القتل، على البناء للفاعل. ولبرِّز، بالتشديد وضم الباء وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ وليمتحن ما في صدور المؤمنين من الإخلاص، ويمحص ما في قلوبهم من وساوس الشيطان. فعل ذلك أو فعل ذلك لمصالح جمة وللابتلاء والتمحيص. فإن قلت: كيف مواقع الجمل التي بعد قوله وطائفة؟ قلت: (قَدْ أَهَمَّتْهُمْ) صفة لطائفة. و (يَظُنُّونَ) صفة أخرى أو حال بمعنى: قد أهمتهم أنفسهم ظانين. أو استئناف على وجه البيان للجملة قبلها. و (يَقُولُونَ) بدل من يظنون. فإن قلت: كيف صح أن يقع ما هو مسألة عن الأمر بدلا من الإخبار بالظن؟ قلت: كانت مسألتهم صادرة عن الظنّ، فلذلك جاز إبداله منه. ويخفون حال من يقولون. و (قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ) اعتراض بين الحال وذوى الحال. و (يَقُولُونَ) بدل من (يُخْفُونَ) والأجود أن يكون استئنافا.
senin onlara: "Bütün iş Allah'ındır" demeni inkâr ederek şöyle derler: { لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ } yani eğer durum Muhammed'in dediği gibi bütün işin Allah'a ve O'nun dostlarına ait olması ve onların galip gelecekleri şeklinde olsaydı, asla mağlup olmazdık ve bu savaşta Müslümanlardan öldürülenler öldürülmezdi. { قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ } yani Allah'ın bu savaş meydanlarında öldürülüp yere serileceğini bildiği ve bunu Levh-i Mahfuz'da yazdığı kimselerin vuku bulması kaçınılmazdı. Siz evlerinizde otursaydınız bile aranızdan Allah'ın öldürüleceğini bildiği kimseler { لَبَرَزَ } devrilecekleri yerlere { إِلى مَضاجِعِهِمْ } yani düşüp ölecekleri yerlere mutlaka çıkıp giderlerdi ki Allah'ın olacağını bildiği şey gerçekleşsin. Anlam şudur: Allah, müminlerden öldürülecek olanların katlini Levh'te yazmış ve bununla birlikte onların galip geleceklerini de yazmıştır; çünkü akıbetin onların galebesiyle biteceğini, İslam dininin bütün dinlere üstün geleceğini, zaman zaman başlarına gelen musibetlerin ise onlar için bir arınma ve şehadete teşvik olduğunu bilmektedir; şehadete olan hırsları ise onları cihada yöneltir ve böylece zafer hâsıl olur. Şöyle de denilmiştir: Bunun manası, "Bizim elimizde tedbirden bir şey var mıydı?" demektir; yani Medine'den Uhud'a çıktığımızda bizim hiçbir tedbir yetkimiz olmadı, oysa Abdullah b. Übeyy ve diğerlerinin görüşünde olduğu gibi yerimizde kalıp hiç çıkmamamız gerekirdi; eğer tedbirden elimizde bir pay olsaydı bu meydanda öldürülmezdik. De ki: Tedbirin tamamı Allah'a aittir; yani Allah Azze ve Celle işi cereyan ettiği şekilde takdir etmiştir. Medine'de kalsaydınız ve evlerinizden çıkmasaydınız bile sizden öldürülenler yine de ölümden kurtulamazlardı. Malum fiil olarak "ketebe aleyhimu'l-kıtâle" ve "ketebe aleyhimu'l-katle" şeklinde de okunmuştur. Şedde ve bâ'nın dammesiyle "ve luburrize" şeklinde de okunmuştur. { وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ } ve Allah müminlerin göğüslerindeki ihlası denemek, kalplerindeki şeytan vesveselerini arındırmak için [böyle yaptı]. Bunu yaptı, yahut bunu pek çok maslahat için, imtihan ve arındırma için yaptı. Eğer: "{ وَطائِفَةٌ } kavlinden sonra gelen cümlelerin konumu nedir?" dersen; derim ki: { قَدْ أَهَمَّتْهُمْ } ifadesi "tâifetün" kelimesinin sıfatıdır. { يَظُنُّونَ } ise ikinci bir sıfattır yahut "nefisleri onları derin kederlere düşürmüş ve zanda bulunur bir halde" anlamında haldir; ya da kendisinden önceki cümleyi açıklayan bir istînâftır. { يَقُولُونَ } ise "yazunnûn" fiilinden bedeldir. Eğer: "Bir şeyi sormaktan ibaret olan bir ifade, zannı haber vermekten nasıl bedel olabilir?" dersen; derim ki: Onların soruları bu zandan kaynaklanıyordu; bu yüzden ondan bedel kılınması caiz olmuştur. "Yuhfûne" cümlesi "yekūlûne"nin halidir. { قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ } cümlesi ise hal ile hal sahipleri arasına girmiş bir itiraziyedir (ara cümledir). { يَقُولُونَ } ise { يُخْفُونَ } fiilinden bedeldir; en tercihe şayan olanı ise istînâf olmasıdır.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٥٥]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyet 155]
إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطانُ بِبَعْضِ ما كَسَبُوا وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ (١٥٥)
{ إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطانُ بِبَعْضِ ما كَسَبُوا وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ } “İki topluluğun karşılaştığı gün sizden geri dönüp kaçanlar var ya, kazandıkları bazı [günahlar] sebebiyle şeytan yalnızca onların ayağını kaydırmak istemişti. Andolsun ki Allah onları affetti. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, Halîm'dir (hemen cezalandırmayıp mühlet verendir).” (155)
اسْتَزَلَّهُمُ طلب منهم الزلل ودعاهم إليه بِبَعْضِ ما كَسَبُوا من ذنوبهم. ومعناه إنّ الذين انهزموا يوم أحد كان السبب في توليهم أنهم كانوا أطاعوا الشيطان فاقترفوا ذنوبا، فلذلك منعتهم التأييد وتقوية القلوب حتى تولوا. وقيل: استزلال الشيطان إياهم هو التولي، وإنما دعاهم إليه بذنوب قد تقدمت لهم، لأنّ الذنب يجرّ إلى الذنب، كما أن الطاعة تجر إلى الطاعة وتكون لطفا فيها. وقال الحسن رضى اللَّه عنه: استزلهم بقبول ما زين لهم من الهزيمة. وقيل: (بِبَعْضِ ما كَسَبُوا) هو تركهم المركز الذي أمرهم رسول اللَّه ﷺ بالثبات فيه. فجرّهم ذلك إلى الهزيمة.
{ اسْتَزَلَّهُمُ } onlardan ayak kaymasını (günahı) talep etti ve onları buna çağırdı. { بِبَعْضِ ما كَسَبُوا } işledikleri bazı günahları sebebiyle [bunu yaptı]. Bunun anlamı: Uhud günü kaçanların geri dönüp kaçmalarının sebebi, daha önce şeytana uyup günah işlemiş olmalarıydı; bu sebeple o günahlar ilahi desteğe ve kalplerin kuvvet bulmasına engel oldu da nihayet geri döndüler. Şöyle de denilmiştir: Şeytanın onların ayağını kaydırması bizzat arkalarını dönüp kaçmalarıdır; onları buna daha önce işlemiş oldukları günahlar sebebiyle çağırmıştır; çünkü günah günahı çeker, tıpkı itaatin itaati çekip ona bir kolaylaştırıcı (lütuf) olması gibi. Hasan[-ı Basrî] radıyallâhu anh: "Şeytan kendilerine süslü gösterdiği hezimeti kabul etmeleriyle onların ayağını kaydırdı" demiştir. { بِبَعْضِ ما كَسَبُوا } ifadesinin, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sebat etmelerini emrettiği mevziyi terk etmeleri olduğu da söylenmiştir; bu durum onları hezimete sürüklemiştir.
وقيل: ذكرهم تلك الخطايا فكرهوا لقاء اللَّه معها، فأخروا الجهاد حتى يصلحوا أمرهم ويجاهدوا على حال مرضية. فإن قلت: لم قيل (بِبَعْضِ ما كَسَبُوا) ؟ قلت: هو كقوله تعالى (وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ) . وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ لتوبتهم واعتذارهم إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ للذنوب حَلِيمٌ لا يعاجل بالعقوبة.
Şöyle de denilmiştir: [Şeytan] onlara o günahları hatırlattı, onlar da bu günahlarla Allah'ın huzuruna çıkmayı hoş görmediler; durumlarını düzeltip razı olunacak bir hal üzere cihat edebilmek için cihadı ertelediler. Eğer: "Niçin { بِبَعْضِ ما كَسَبُوا } (kazandıklarının bir kısmı sebebiyle) denildi?" dersen; derim ki: Bu, Allah Teâlâ'nın: { وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ } “Ve çoğunu da affeder” kavli gibidir. { وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ } tevbeleri ve özür dilemeleri sebebiyle [onları affetti]. { إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ } günahları çok bağışlayandır, { حَلِيمٌ } cezalandırmada acele etmeyendir.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٥٦ الى ١٥٨]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyetler 156-158]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا وَقالُوا لِإِخْوانِهِمْ إِذا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ أَوْ كانُوا غُزًّى لَوْ كانُوا عِنْدَنا ما ماتُوا وَما قُتِلُوا لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ وَاللَّهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (١٥٦) وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ (١٥٧) وَلَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ (١٥٨)
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا وَقالُوا لِإِخْوانِهِمْ إِذا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ أَوْ كانُوا غُزًّى لَوْ كانُوا عِنْدَنا ما ماتُوا وَما قُتِلُوا لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ وَاللَّهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (١٥٦) وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ (١٥٧) وَلَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ (١٥٨) } “Ey iman edenler! İnkâr edenler ve yeryüzünde sefere çıkan veya savaşa giden kardeşleri hakkında: 'Bizim yanımızda olsalardı ölmezlerdi ve öldürülmezlerdi' diyenler gibi olmayın! Allah bunu onların kalplerine bir hasret (iç yangını) kılmak için böyle yaptı. Yaşatan da öldüren de Allah'tır. Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir. Andolsun ki, eğer Allah yolunda öldürülür veya ölürseniz, Allah'tan bir bağışlanma ve rahmet, onların topladıklarından (bütün dünyalıklarından) çok daha hayırlıdır. Andolsun, ölseniz de öldürülseniz de muhakkak Allah'ın huzurunda toplanacaksınız.”
وَقالُوا لِإِخْوانِهِمْ أى لأجل إخوانهم، كقوله تعالى: (وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا لَوْ كانَ خَيْراً ما سَبَقُونا إِلَيْهِ) ومعنى الأخوّة: اتفاق الجنس أو النسب إِذا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ إذا سافروا فيها وأبعدوا للتجارة أو غيرها أَوْ كانُوا غُزًّى جمع غاز، كعاف وعفى، كقوله: عفى الحياض أجون . وقرئ: بتخفيف الزاى على حذف التاء من غزاة. فإن قلت: كيف قيل:
{ وَقالُوا لِإِخْوانِهِمْ } yani kardeşleri hakkında [böyle dediler]; tıpkı Teâlâ'nın: { وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا لَوْ كانَ خَيْراً ما سَبَقُونا إِلَيْهِ } “İnkâr edenler, iman edenler hakkında: 'Eğer o hayırlı bir şey olsaydı ona ulaşmada bizi geçemezlerdi' dediler” kavlinde olduğu gibidir. Kardeşlikten maksat: Soy veya soy birliğidir. { إِذا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ } ticaret veya başka bir maksatla yeryüzünde sefere çıkıp uzaklaştıklarında; { أَوْ كانُوا غُزًّى } "gāzin" (gazaya çıkan) kelimesinin çoğuludur; tıpkı "âfin" kelimesinin çoğulunun "uffâ" gelmesi gibidir; nitekim şairin: "Havuzların suyu acılaşıp bozuldu" sözünde olduğu gibidir. Zây harfinin tahfifiyle (şeddesiz olarak), "guzât" kelimesinden tâ'nın hazfedilmesiyle de okunmuştur. Eğer: "Nasıl oldu da
(إِذا ضَرَبُوا) مع (قالُوا) ؟ قلت: هو على حكاية الحال الماضية، كقولك: حين يضربون في الأرض فإن قلت: ما متعلق ليجعل؟ قلت: قالوا، أى قالوا ذلك واعتقدوه ليكون حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ على أنّ اللام مثلها في: (لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً) . أو لا تكونوا، بمعنى: لا تكونوا مثلهم في
{ قالُوا } [mâzî / geçmiş zaman kipi] ile birlikte nasıl { إِذا ضَرَبُوا } denilmiştir?” dersen; derim ki: Bu, geçmişteki bir hâlin hikâye edilmesi kabilindendir; tıpkı senin “yeryüzünde sefere çıktıkları vakit” demen gibidir. Eğer: “{ لِيَجْعَلَ } [ifadesi] neye taalluk etmektedir?” dersen; derim ki: { قالُوا } fiiline [taalluk eder]; yani buradaki lâm harfinin; { لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً } “[Nihayet Firavun ailesi onu] kendilerine bir düşman ve bir hüzün [sebebi] olsun diye [aldı]” ayetindeki [âkıbet lâmı] gibi olması esasına dayalı olarak, kalplerinde bir hasret olsun diye bunu söylediler ve buna inandılar. Ya da [lâm harfi] { لا تَكُونُوا } nehyine taalluk eder; bu takdirde anlamı şudur: ...onlar gibi olmayın
النطق بذلك القول واعتقاده، ليجعله اللَّه حسرة في قلوبهم خاصة ويصون منها قلوبكم. فإن قلت:
yani Allah bunu özellikle onların kalplerinde bir hasret kılsın ve sizin kalplerinizi bundan korusun diye o sözü söylemekte ve ona inanmakta onlar gibi olmayın demektir. Eğer:
ما معنى إسناد الفعل إلى اللَّه تعالى؟ قلت: معناه أنّ اللَّه ﷿ عند اعتقادهم ذلك المعتقد الفاسد يضع الغم والحسرة في قلوبهم، ويضيق صدورهم عقوبة، فاعتقاده فعلهم وما يكون عنده من الغم والحسرة وضيق الصدور فعل اللَّه ﷿ كقوله: (يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ) ويجوز أن يكون ذلك إشارة إلى ما دلّ عليه النهى، أى لا تكونوا مثلهم ليجعل اللَّه انتفاء كونكم مثلهم حسرة في قلوبهم، لأنّ مخالفتهم فيما يقولون ويعتقدون ومضادّتهم مما يغمهم ويغيظهم وَاللَّهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ ردٌّ لقولهم. أى الأمر بيده، قد يحيى المسافر والغازي، ويميت المقيم والقاعد كما يشاء. وعن خالد بن الوليد رضى اللَّه عنه أنه قال عند موته: ما فىّ موضع شبر إلا وفيه ضربة أو طعنة، وها أنا ذا أموت كما يموت العير فلا نامت أعين الجبناء وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ فلا تكونوا مثلهم. وقرئ بالياء، يعنى الذين كفروا لَمَغْفِرَةٌ جواب القسم، وهو سادّ مسدّ جواب الشرط، وكذلك (لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ) كذب الكافرين أولا في زعمهم أن من سافر من إخوانهم أو غزى لو كان في المدينة لما مات، ونهى المسلمين عن ذلك لأنه سبب التقاعد عن الجهاد، ثم قال لهم: ولئن تم عليكم ما تخافونه من الهلاك بالموت والقتل في سبيل اللَّه، فإنّ ما تنالونه من المغفرة والرحمة بالموت في سبيل اللَّه خير مما تجمعون من الدنيا ومنافعها لو لم تموتوا.
"Fiilin Allah Teâlâ'ya isnat edilmesinin anlamı nedir?" dersen; derim ki: Anlamı şudur: Allah Azze ve Celle, onlar bu bâtıl inancı benimsediklerinde bir ceza olarak onların kalplerine keder ve hasret koyar, göğüslerini daraltır. Dolayısıyla buna inanmak onların fiili, bunun neticesinde ortaya çıkan keder, hasret ve göğüs darlığı ise Allah Azze ve Celle'nin fiilidir; tıpkı Teâlâ'nın: { يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ } “Göğe yükseliyormuş gibi onun göğsünü dar ve sıkıntılı kılar” kavlinde olduğu gibi. Bu ifadenin (zâlike), nehyin delalet ettiği şeye işaret olması da caizdir; yani onlar gibi olmayışınızı Allah onların kalplerinde bir hasret kılsın diye onlar gibi olmayın demektir; zira söyledikleri ve inandıkları şeylerde onlara muhalefet etmek ve karşı çıkmak onları kederlendiren ve öfkelendiren şeylerdendir. { وَاللَّهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ } onların sözlerine bir reddiyedir. Yani iş O'nun elindedir; dilerse yolcuyu ve gaziyi yaşatır, mukim olanı ve evinde oturanı öldürür. Hâlid b. el-Velîd radıyallâhu anh'ın vefatı anında şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Vücudumda bir karış yer yoktur ki orada bir kılıç darbesi veya mızrak saplanması bulunmasın. İşte ben devenin öldüğü gibi [yatakta] ölüyorum; korkakların gözleri uyumasın!" { وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } öyleyse onlar gibi olmayın. Yâ ile "ya'melûn" şeklinde de okunmuştur; yani kâfirlerin yaptıklarını. { لَمَغْفِرَةٌ } kasemin cevabıdır ve şartın cevabının yerine geçmiştir. Aynı şekilde { لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ } kavli de böyledir. [Allah] önce kâfirleri, kardeşlerinden sefere çıkan yahut gazaya giden kimselerin Medine'de kalmış olsalardı ölmeyecekleri yönündeki iddialarında yalanladı; cihattan geri kalmaya sebep olduğu için Müslümanları bundan nehyetti. Sonra onlara şöyle buyurdu: Eğer Allah yolunda ölüm ve öldürülmeyle helak olmaktan korktuğunuz şey başınıza gelse bile, Allah yolunda ölmekle elde edeceğiniz mağfiret ve rahmet, ölmediğiniz takdirde dünyadan ve onun menfaatlerinden toplayacağınız şeylerden çok daha hayırlıdır.
وعن ابن عباس رضى اللَّه عنهما: خير من طلاع الأرض ذهبة حمراء. وقرئ بالياء، أى يجمع الكفار لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ لإلى اللَّه الرحيم الواسع الرحمة، المثيب العظيم الثواب تحشرون ولوقوع اسم اللَّه تعالى هذا الموقع مع تقديمه وإدخال اللام على الحرف المتصل به، شأن ليس بالخفي. قرئ (مُتُّمْ) بضم الميم وكسرها، من مات يموت ومات يمات.
İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan: "Yeryüzü dolusu kızıl altından daha hayırlıdır" dediği rivayet edilmiştir. Yâ ile "yecme'ûn" şeklinde de okunmuştur; yani kâfirlerin topladıklarından. { لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ } Rahîm, rahmeti geniş ve mükâfatı pek büyük olan Allah'ın huzurunda toplanacaksınız. Allah Teâlâ'nın isminin bu makamda yer alması, öne geçirilmesi ve kendisine bitişen harfe lâm'ın dahil edilmesi gizli olmayan büyük bir öneme haizdir. { مُتُّمْ } kelimesi, "mâte yemûtü" ve "mâte yemâtü" lügatlerinden hareketle mîm'in dammesi ve kesresiyle ("müttüm" ve "mittüm") okunmuştur.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٥٩]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyet 159]
فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ (١٥٩)
{ فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ (١٥٩) } “Allah'tan bir rahmet sayesinde sen onlara yumuşak davrandın. Eğer kaba ve katı yürekli olsaydın, şüphesiz etrafından dağılıp giderlerdi. Artık onları affet, onlar için bağışlanma dile ve iş hususunda onlarla istişare et! Azmettiğin zaman da Allah'a tevekkül et. Şüphesiz Allah tevekkül edenleri sever.”
«ما» مزيدة للتوكيد والدلالة على أنّ لينه لهم ما كان إلا برحمة من اللَّه ونحوه (فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ) ومعنى الرحمة: ربطه على جأشه وتوفيقه للرفق والتلطف بهم حتى أثابهم غما بغم وآساهم بالمباثة بعد ما خالفوه وعصوا أمره وانهزموا وتركوه وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا جافيا غَلِيظَ الْقَلْبِ قاسيه لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ لتفرّقوا عنك حتى لا يبقى حولك أحد منهم فَاعْفُ عَنْهُمْ فيما
[Ayetteki] «mâ» (ما) edatı, tekit için ve onun kendilerine yumuşak davranmasının yalnızca Allah'tan bir rahmet sebebiyle olduğuna delalet etmek üzere zaittir. { فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ } “Sözlerini bozmalarından ötürü onları lânetledik” [ayeti] de bunun gibidir. Rahmetin manası ise; [Allah'ın] onun yüreğine sebat vermesi, onlar kendisine muhalefet edip emrine karşı geldikten, bozguna uğrayıp onu yalnız bıraktıktan sonra bile gam üstüne gamla karşı karşıya getirmeyip dertleşerek teselli etmesi hususunda kendisini rıfk ve lütufla muameleye muvaffak kılmasıdır. { وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا } kaba [ve sert], { غَلِيظَ الْقَلْبِ } katı yürekli [olsaydın], { لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ } etrafında onlardan hiç kimse kalmayacak şekilde çevrenden dağılıp giderlerdi. { فَاعْفُ عَنْهُمْ } sana
يختص بك وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ فيما يختص بحق اللَّه إتماما للشفقة عليهم وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ يعنى في أمر الحرب ونحوه مما لم ينزل عليك فيه وحي لتستظهر برأيهم، ولما فيه من تطييب نفوسهم والرفع من أقدارهم. وعن الحسن رضى اللَّه تعالى عنه، قد علم اللَّه أنه ما به إليهم حاجة، ولكنه أراد أن يستنّ به من بعده. وعن النبي صلى اللَّه عليه وعلى آله وسلم «ما تشاور قوم قط إلا هدوا لأرشد أمرهم» وعن أبى هريرة رضى اللَّه عنه: ما رأيت أحداً أكثر مشاورة من أصحاب الرسول ﷺ . وقيل: كان سادات العرب إذا لم يشاوروا في الأمر شق عليهم فأمر اللَّه رسوله ﷺ بمشاورة أصحابه لئلا يثقل عليهم استبداده بالرأى دونهم.
özel olan hususlarda onları affet; { وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ } onlara olan şefkatinin bir tamamlayıcısı olarak Allah'ın hakkına taalluk eden hususlarda da onlar için bağışlanma dile. { وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ } yani savaş ve benzeri hakkında sana vahiy inmeyen işlerde onların görüşlerinden yararlanmak, gönüllerini hoş etmek ve değerlerini yüceltmek için onlarla istişare et. Hasan[-ı Basrî] radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet edilmiştir: "Allah, [Peygamber'in] onlara bir ihtiyacı olmadığını elbette biliyordu; fakat kendisinden sonrakilerin onu örnek almasını (sünnet edinmesini) diledi." Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den ise şöyle rivayet edilmiştir: «İstişare eden hiçbir topluluk yoktur ki işlerinin en doğrusuna iletilmiş olmasın.» Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan da şöyle rivayet edilmiştir: "Resûlullah'ın ashabından daha çok istişare eden hiç kimse görmedim." Şöyle de denilmiştir: Arap ileri gelenleri bir işte kendileriyle istişare edilmediğinde bu onlara ağır gelirdi; bu yüzden Allah Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e, onları bırakıp tek başına karar vermesi kendilerine ağır gelmesin diye ashabıyla istişare etmesini emretti.
وقرئ: وشاورهم في بعض الأمر فَإِذا عَزَمْتَ فإذا قطعت الرأى على شيء بعد الشورى فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ في إمضاء أمرك على الأرشد الأصلح، فإن ما هو أصلح لك لا يعلمه إلا اللَّه لا أنت ولا من تشاور. وقرئ (فَإِذا عَزَمْتَ) بضم التاء، بمعنى فإذا عزمت لك على شيء وأرشدتك إليه فتوكل علىّ ولا تشاور بعد ذلك أحداً.
"Ve şâvirhüm fî ba'di'l-emr" (İşin bazısında onlarla istişare et) şeklinde de okunmuştur. { فَإِذا عَزَمْتَ } istişareden sonra bir hususta kesin karara vardığında, { فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ } işini en doğru ve en maslahatlı şekilde yürütme hususunda Allah'a tevekkül et; zira senin için neyin daha maslahatlı olduğunu ne sen ne de istişare ettiğin kimseler bilebilir, bunu ancak Allah bilir. { فَإِذا عَزَمْتَ } ifadesi tâ'nın dammesiyle ("azemtü") de okunmuştur; yani "Ben senin için bir şeye azmedip seni ona yönelttiğimde artık bana tevekkül et ve bundan sonra hiç kimseyle istişare etme" demektir.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٦٠ الى ١٦٢]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyetler 160-162]
إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلا غالِبَ لَكُمْ وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (١٦٠) وَما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِما غَلَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ (١٦١) أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَ اللَّهِ كَمَنْ باءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْواهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (١٦٢)
{ إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلا غالِبَ لَكُمْ وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (١٦٠) وَما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِما غَلَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ (١٦١) أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَ اللَّهِ كَمَنْ باءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْواهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (١٦٢) } “Eğer Allah size yardım ederse, artık sizi yenecek hiçbir kimse yoktur. Eğer sizi yardımsız bırakırsa, O'ndan sonra size yardım edecek kimdir? Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler. Hiçbir peygambere ganimete hıyanet etmek (hırsızlık yapmak) yaraşmaz. Kim hıyanet ederse, kıyamet günü hıyanet ettiği şeyle gelir. Sonra herkese kazandığı tastamam ödenir ve onlara hiçbir haksızlık yapılmaz. Allah'ın rızasına uyan kimse, Allah'tan bir gazaba uğrayan ve varacağı yer cehennem olan kimse gibi midir? O ne kötü bir varış yeridir!”
إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ كما نصركم يوم بدر فلا أحد يغلبكم وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ كما خذلكم يوم أحد أحد فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ فهذا تنبيه على أن الأمر كله للَّه وعلى وجوب التوكل عليه. ونحوه (ما يَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِنْ رَحْمَةٍ فَلا مُمْسِكَ لَها وَما يُمْسِكْ فَلا مُرْسِلَ لَهُ مِنْ بَعْدِهِ) . مِنْ بَعْدِهِ من بعد خذلانه. أو هو من قولك ليس لك من يحسن إليك من بعد فلان تريد إذا جاوزته. وقرأ عبيد بن عمير:
{ إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ } Bedir günü yardım ettiği gibi [Allah size yardım ederse], hiç kimse size galip gelemez. { وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ } Uhud günü sizi yardımsız bıraktığı gibi [eğer O sizi yardımsız bırakırsa], { فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ } [Ondan sonra size yardım edecek kimdir?] Bu, bütün işin Allah’a ait olduğuna ve O’na tevekkül etmenin gerekliliğine yönelik bir uyarıdır. Şu ayet de bunun gibidir: { مَا يَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِنْ رَحْمَةٍ فَلَا مُمْسِكَ لَهَا وَمَا يُمْسِكْ فَلَا مُرْسِلَ لَهُ مِنْ بَعْدِهِ } “Allah insanlar için bir rahmet açacak olursa artık onu tutacak (engelleyecek) yoktur; neyi de tutarsa O'ndan sonra artık onu salıverecek kimse yoktur.” { مِنْ بَعْدِهِ } O’nun yardımsız bırakmasından sonra [demektir]. Yahut bu ifade, [bir kişiyi] aştığın takdirde “Filancadan sonra sana ihsanda bulunacak kimse yoktur” sözün kabilindendir. Ubeyd b. Umeyr ise [şöyle] okumuştur:
وإن يخذلكم، من أخذله إذا جعله مخذولا. وفيه ترغيب في الطاعة وفيما يستحقون به النصر من اللَّه تعالى والتأييد، وتحذير من المعصية ومما يستوجبون به العقوبة بالخذلان وَعَلَى اللَّهِ وليخص المؤمنون ربهم بالتوكل والتفويض إليه لعلمهم أنه لا ناصر سواه، ولأن إيمانهم يوجب ذلك ويقتضيه. يقال غلّ شيئا من المغنم غلولا وأغلّ إغلالا، إذا أخذه في خفية. يقال أغلّ الجازر، إذا سرق من اللحم شيئا مع الجلد. والغل: الحقد الكامن في الصدر. ومنه قوله ﷺ «من بعثناه على عمل فغلّ شيئا جاء يوم القيامة يحمله على عنقه » وقوله ﷺ «هدايا الولاة غلول » وعنه «ليس على المستعير غير المغل ضمان » وعنه «لا إغلال ولا إسلال » ويقال: أغله إذا وجده غالا، كقولك: أبخلته وأفحمته . ومعنى وَما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ وما صحّ له ذلك، يعنى أن النبوة تنافى الغلول، وكذلك من قرأ على البناء للمفعول فهو راجع إلى معنى الأوّل، لأن معناه: وما صح له أن يوجد غالا، ولا يوجد غالا إلا إذا كان غالا.
onu yardımsız bıraktı manasındaki "ahzele"den türeterek "ve in yuhzilküm" şeklinde okumuştur. Bunda itaate, Allah Teâlâ'dan yardımı ve teyidi hak edecekleri şeylere teşvik; isyandan ve yardımsız bırakılmak suretiyle cezalandırılmayı gerektirecek şeylerden de sakındırma vardır. { وَعَلَى اللَّهِ } müminler O'ndan başka hiçbir yardımcının olmadığını bildikleri ve imanları da bunu gerektirip iktiza ettiği için tevekkülü ve işleri havale etmeyi yalnız Rablerine has kılsınlar. Ganimetten gizlice bir şey aşırmak anlamında "galle şey'en mine'l-mağnemi gulûlen" ve "eğalle iğlâlen" denir. Kasap derinin altında gizlice bir parça et aşırdığında "eğalle'l-câzir" denir. El-Gıll (الغل) ise göğüste gizlenen kindir. Nitekim Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu hadisi bundandır: «Bir göreve tayin ettiğimiz kimse bir şey aşırırsa kıyamet günü onu boynunda taşıyarak gelir.» Yine onun: «İdarecilerin hediyeleri gulûldür (hıyanettir)» sözü, yine ondan rivayet edilen: «Hıyanet etmeyen ariyet sahibine tazmin yükümlülüğü yoktur» kavli ve yine: «Hıyanet ve gizlice aşırma yoktur» hadisleri de bu köktendir. Cimri buldu ve aciz bıraktı manasındaki "ebhaltehû ve efhamtehû" sözün gibi, bir kimseyi hıyanet eder bulduğunda "eğallehû" denir. { وَما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ } ayetinin manası: Bu ona asla yakışmaz ve sahih olmaz demektir; yani peygamberlik ganimete hıyanet etmeye manidir. Aynı şekilde meçhul sığayla okuyan kimsenin kıraati de birinci manaya racidir; zira bunun anlamı: "Onun hıyanet eder bulunması sahih ve mümkün değildir; bir kimse ancak hıyanet ettiği zaman hıyanet eder bulunur" demektir.
وفيه وجهان: أحدهما أن يبرأ رسول اللَّه ﷺ من ذلك وينزه وينبه على عصمته
Bunda iki vecih vardır: Birincisi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in bundan tebrie edilip tenzih olunması ve ismetine (masumiyetine/korunmuşluğuna) dikkat çekilmesidir.
بأن النبوّة والغلول متنافيان؟ لئلا يظن به ظانّ شيئا منه وألا يستريب به أحد، كما روى أنّ قطيفة حمراء فقدت يوم بدر. فقال بعض المنافقين: لعل رسول اللَّه ﷺ أخذها .
tâ ki zanda bulunan hiç kimse onun hakkında böyle bir şey düşünmesin ve hiç kimse şüpheye düşmesin. Nitekim Bedir günü kırmızı bir kadife örtü kaybolmuştu da bazı münafıklar: "Belki de onu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem almıştır" demişlerdi.
وروى أنها نزلت في غنائم أحد حين ترك الرماة المركز وطلبوا الغنيمة وقالوا: نخشى أن يقول رسول اللَّه ﷺ: من أخذ شيئا فهو له وأن لا يقسم الغنائم كما لم يقسم يوم بدر، فقال لهم النبي ﷺ: ألم أعهد إليكم أن لا تتركوا المركز حتى يأتيكم أمرى، فقالوا:
Bu ayetin Uhud ganimetleri hakkında indiği de rivayet edilmiştir; hani okçular yerlerini terk edip ganimete yönelmişler ve: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in 'Kim bir şey aldıysa o onundur' demesinden ve Bedir günü paylaştırmadığı gibi ganimetleri paylaştırmamasından endişe ediyoruz" demişlerdi. Bunun üzerine Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: «Benim emrim size gelinceye kadar mevzinizi terk etmemenizi size tembih etmemiş miydim?» buyurmuş, onlar da:
تركنا بقية إخواننا وقوفا، فقال ﷺ: بل ظننتم أنا نغل ولا نقسم لكم: والثاني أن يكون مبالغة في النهى لرسول اللَّه ﷺ على ما روى: أنه بعث طلائع فغنمت غنائم فقسمها ولم يقسم للطلائع، فنزلت. يعنى: وما كان لنبىّ أن يعطى قوما ويمنع آخرين، بل عليه أن يقسم بالسوية. وسمى حرمان بعض الغزاة «غلولا» تغليظا وتقبيحا لصورة الأمر، ولو قرئ (أَنْ يَغُلَّ) من أغل بمعنى غل، لجاز يَأْتِ بِما غَلَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ يأت بالشيء الذي غله بعينه يحمله كما جاء في الحديث «جاء يوم القيامة يحمله على عنقه » وروى: «ألا لا أعرفنّ أحدكم يأتى ببعير له رغاء وببقرة لها خوار وبشاة لها ثغاء، فينادى يا محمد، يا محمد، فأقول: لا أملك لك من اللَّه شيئا فقد بلغتك » وعن بعض جفاة العرب أنه سرق نافجة مسك، فتليت عليه الآية
[...Biz] kardeşlerimizin geri kalanını [orada] nöbette bıraktık" dediler. Bunun üzerine [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem: «Aksine siz, bizim hıyanet edip ganimeti size paylaştırmayacağımızı zannettiniz» buyurdu. İkinci [ihtimal ise] bunun, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için nehiyde mübalağa olmasıdır; nitekim rivayet edildiğine göre o, öncü birlikler göndermişti; [bu esnada ordu] ganimetler elde etti, o da bunları paylaştırıp öncü birliklere pay ayırmadı; bunun üzerine ayet nazil oldu. Yani: Bir peygamberin bir topluluğa verip diğerlerini mahrum bırakması olacak şey değildir; bilakis ona düşen, eşit olarak paylaştırmaktır. Gazilerin bir kısmını mahrum bırakmayı ise işin çirkinliğini ve vahametini vurgulamak amacıyla "gulûl" (hıyanet) olarak isimlendirmiştir. Şayet (أَنْ يَغُلَّ) [şeklinde mâlum] okunursa, "ğalle" (hıyanet etti) manasında "eğalle"den gelir ve bu caiz olur. { يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ } “Kıyamet günü hıyanet ettiği şeyle gelir”; yani hadiste geldiği üzere hıyanet ettiği şeyin bizzat kendisini yüklenmiş olarak gelir: «...kıyamet günü onu boynunda taşır vaziyette gelir». Yine şöyle rivayet edilmiştir: «Sakın ha! Kıyamet günü sizden birinizi, böğüren bir deve, böğüren bir sığır veya meleyen bir koyun getirir vaziyette bulmayayım! O kimse: 'Ey Muhammed, ey Muhammed!' diye feryat edecek; ben de: 'Allah'ın azabından senin için hiçbir şeyi savamam, zira ben sana tebliğ etmiştim' diyeceğim». Bedevilerin kaba olanlarından birinin bir misk kesesi çaldığı, kendisine bu ayet okununca...
فقال: إذاً أحملها طيبة الريح خفيفة المحمل. ويجوز أن يراد يأتى بما احتمل من وباله وتبعته وإثمه فإن قلت: هلا قيل: ثم يوفى ما كسب، ليتصل به؟ قلت: جيء بعامّ دخل تحته كل كاسب من الغال وغيره فاتصل به من حيث المعنى، وهو أبلغ وأثبت، لأنه إذا علم الغال أن كل كاسب خيراً أو شراً مجزى فموفى جزاءه، علم أنه غير متخلص من بينهم مع عظم ما اكتسب وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ أى يعدل بينهم في الجزاء، كلٌّ جزاؤه على قدر كسبه.
"Öyleyse onu kokusu hoş, taşınması hafif olarak yüklenirim!" dediği rivayet edilmiştir. Kastedilenin, yüklendiği vebali, sorumluluğu ve günahı getirmesi olması da caizdir. Eğer: "Önceki ifadeye bitişik olması için 'Sonra kazandığı tastamam ödenir' denseydi ya?" dersen; derim ki: Hıyanet eden ve etmeyen bütün kazananların altına girdiği umumi bir ifade getirilmiştir; böylece mana bakımından ona bağlanmıştır. Bu daha beliğ ve daha pekiştiricidir; zira hıyanet eden kimse hayır veya şer her kazananın karşılığını göreceğini ve mükâfatının/cezasının tastamam ödeneceğini bildiğinde, işlediği günahın büyüklüğüyle birlikte onların arasından asla yakasını kurtaramayacağını da anlar. { وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ } yani karşılık hususunda aralarında adalet gözetilir; herkesin cezası kazandığı kadardır.