Binûn

Âl-i İmrân Suresi — 6. Sayfa

Kaynak: el-Keşşâf Tefsiri · Zemahşerî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٦٣ الى ١٦٤]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 163-164]

هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ اللَّهِ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ (١٦٣) لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ (١٦٤)

{ هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ اللَّهِ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ } “Onlar Allah katında derece derecedirler. Allah onların yaptıklarını hakkıyla görendir.” (163) { لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “Andolsun ki Allah, müminlere kendilerinden, onlara âyetlerini okuyan, onları arındıran, onlara Kitab'ı ve hikmeti öğreten bir peygamber göndermekle büyük bir lütufta bulunmuştur. Oysa onlar daha önce apaçık bir sapıklık içindeydiler.” (164)

هُمْ دَرَجاتٌ أى هم متفاوتون كما تتفاوت الدرجات كقوله:

{ هُمْ دَرَجاتٌ } yani derecelerin farklı farklı olması gibi onlar da birbirinden farklı derecelerdedir; nitekim [şairin] şu sözünde olduğu gibi:

أَنَصْبٌ لِلْمَنِيَّةِ تَعْتَرِيهِمْ … رِجَالِى أمْ هُمُو دَرَجُ السُّيُولِ

Adamlarım ölümün ansızın yakaladığı bir hedef midir... Yoksa onlar sellerin sürükleyip götürdüğü [basamaklar] mıdır?

وقيل: ذوو درجات. والمعنى تفاوت منازل المثابين منهم ومنازل المعاقبين، أو التفاوت بين الثواب والعقاب وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ عالم بأعمالهم ودرجاتها فمجازيهم على حسبها لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ على من آمن مع رسول اللَّه ﷺ من قومه. وخص المؤمنين منهم لأنهم هم المنتفعون بمبعثه مِنْ أَنْفُسِهِمْ من جنسهم عربيا مثلهم. وقيل من ولد إسماعيل كما أنه من ولده، فإن قلت:

Şöyle de denilmiştir: Derece sahipleridirler. Bunun manası, onlardan mükâfatlandırılanların konakları ile cezalandırılanların konaklarının farklılığı yahut sevap ile ceza arasındaki farklılıktır. { وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ } “Allah onların yaptıklarını hakkıyla görendir” onların amellerini ve bu amellerin derecelerini bilendir; dolayısıyla onlara bunun derecesine göre karşılık verecektir. { لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ } “Andolsun ki Allah, müminlere lütufta bulunmuştur” kavminden Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte iman eden kimselere [lütufta bulunmuştur]. Onlardan müminleri tahsis etmiştir; çünkü onun gönderilişinden faydalananlar onlardır. { مِنْ أَنْفُسِهِمْ } “kendilerinden” yani kendi cinslerinden, kendileri gibi Arap [olan]. Şöyle de denilmiştir: Tıpkı onun İsmâil'in soyundan olduğu gibi onlar da İsmâil'in soyundandır. Eğer:

مما وجه المنة عليهم في أن كان من أنفسهم؟ قلت: إذا كان منهم كان اللسان واحداً، فسهل أخذ ما يجب عليهم أخذه عنه وكانوا واقفين على أحواله في الصدق والأمانة، فكان ذلك أقرب لهم إلى تصديقه والوثوق به، وفي كونه من أنفسهم شرف لهم، كقوله: (وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ) وفي قراءة رسول اللَّه ﷺ وقراءة فاطمة رضى اللَّه عنها: من أنفسهم، أى من أشرفهم.

"Peygamberin kendilerinden olmasındaki lütfun veçhi nedir?" dersen; derim ki: Onlardan olduğu vakit dil bir olur, böylece ondan almaları gereken şeyleri almaları kolaylaşır; hem onun doğruluk ve güvenilirlikteki hallerine vakıftırlar, bu da onu tasdik etmelerine ve ona güvenmelerine daha yakındır. Ayrıca onun kendilerinden olmasında onlar için bir şeref vardır; nitekim Allah Teâlâ: { وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ } “Şüphesiz bu [Kur'an], senin ve kavmin için bir şereftir” buyurmuştur. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ve Fâtıma radıyallâhu anhâ'nın kıraatinde { مِنْ أَنْفَسِهِمْ } [fethalı fe ile] şeklindedir; yani onların en şereflisinden.

لأن عدنان ذروة ولد إسماعيل، ومضر ذروة نزار بن معد بن عدنان، وخندف ذروة مضر، ومدركة ذروة خندف، وقريش ذروة مدركة، وذروة قريش محمد ﷺ. وفيما خطب به أبو طالب في تزويج خديجة رضى اللَّه عنها- وقد حضر معه بنو هاشم ورؤساء مضر-:

Çünkü Adnân, İsmâil evladının zirvesidir; Mudar, Nizâr b. Maad b. Adnân'ın zirvesidir; Hındıf, Mudar'ın zirvesidir; Müdrike, Hındıf'ın zirvesidir; Kureyş, Müdrike'nin zirvesidir; Kureyş'in zirvesi ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir. Ebû Tâlib'in -kendisiyle birlikte Hâşimoğulları ve Mudar'ın ileri gelenleri de hazır bulunduğu halde- Hatice radıyallâhu anhâ ile evlilik sırasında irat ettiği hutbesinde [şöyle demiştir]:

الحمد للَّه الذي جعلنا من ذرية إبراهيم وزرع إسماعيل وضئضىء معدّ وعنصر مضر، وجعلنا حضنة

Bizi İbrâhim'in zürriyetinden, İsmâil'in neslinden, Maad'ın kökünden ve Mudar'ın aslından kılan, bizi [kendi evinin] koruyucuları

بيته وسوّاس حرمه، وجعل لنا بيتاً محجوجا وحرما آمنا، وجعلنا الحكام على الناس. ثم إن ابن أخى هذا محمد بن عبد اللَّه من لا يوزن به فتى من قريش إلا رجح به، وهو واللَّه بعد هذا له نبأ عظيم وخطر جليل. وقرئ: لمن منّ اللَّه على المؤمنين إذ بعث فيهم. وفيه وجهان: أن يراد لمن منّ اللَّه على المؤمنين منه أو بعثه إذ بعث فيهم، فحذف لقيام الدلالة، أو يكون إذ في محل الرفع كإذا في قولك: أخطب ما يكون الأمير إذا كان قائما، بمعنى لمن منّ اللَّه على المؤمنين وقت بعثه يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ بعد ما كانوا أهل جاهلية لم يطرق أسماعهم شيء من الوحى وَيُزَكِّيهِمْ ويطهرهم من دنس القلوب بالكفر ونجاسة سائر الجوارح بملابسة المحرمات وسائر الخبائث.

evinin koruyucuları ve Harem'inin yöneticileri yapan, bizim için haccedilen bir ev ve güvenli bir harem var eden, bizi insanlara hükmedenler kılan Allah'a hamdolsun. Sonra, bu kardeşim oğlu Muhammed b. Abdillâh öyle bir kimsedir ki Kureyş'ten hangi genç onunla tartılsa mutlaka o ağır basar. Vallâhi bundan sonra onun pek büyük bir haberi ve yüce bir şanı olacaktır." { لَمَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ } şeklinde de okunmuştur. Bunda iki vecih vardır: { إذ بعث فيهم } denilerek "Allah'ın onlara olan lütfu veya elçisi, aralarından gönderdiği zamandır" manasının kastedilmiş olması ve delilin varlığından ötürü [mübtedanın/muzafın] hazfedilmiş olmasıdır; yahut "Emirin en beliğ konuştuğu an, ayakta olduğu andır" sözündeki { إذا } gibi { إذ } kelimesinin merfu konumda olmasıdır; yani "Allah'ın müminlere olan lütfu, onu gönderdiği vakittir" manasındadır. { يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ } “onlara âyetlerini okuyan” onlar, kulaklarına vahiyden hiçbir şey çalınmamış Câhiliye ehli iken [onlara âyetlerini okur]. { وَيُزَكِّيهِمْ } “ve onları arındıran” küfür sebebiyle kalplerin kirinden ve haramlara bulaşmak suretiyle diğer uzuvların necasetinden ve sair pisliklerden onları temizler.

وقيل: ويأخذ منهم الزكاة وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ القرآن والسنة بعد ما كانوا أجهل الناس وأبعدهم من دراسة العلوم وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ من قبل بعثة الرسول لَفِي ضَلالٍ إن هي المخففة من الثقيلة، واللام هي الفارقة بينها وبين النافية. وتقديره: وإنّ الشأن والحديث كانوا من قبل في ضلال مُبِينٍ ظاهر لا شبهة فيه.

Şöyle de denilmiştir: Onlardan zekâtı alır. { وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ } “onlara Kitab'ı ve hikmeti öğreten” onlar insanların en cahili ve ilim tahsilinden en uzağı iken onlara Kur'an'ı ve Sünnet'i [öğretir]. { وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ } “Oysa onlar daha önce” yani Elçi'nin gönderilmesinden önce, { لَفِي ضَلالٍ } “bir sapıklık içindeydiler”. Buradaki { إنْ }, şeddeli { إنّ } edatından hafifletilmiş olan muhaffefedir; { ل } harfi ise onunla olumsuzluk edatı olan { إن } arasını ayıran lâm-ı fârikadır. Takdiri şöyledir: "Ve doğrusu durum ve hakikat şudur ki onlar daha önce bir sapıklık içindeydiler." { مُبِينٍ } “apaçık” zahir, kendisinde hiçbir şüphe bulunmayan [bir sapıklık].

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٦٥ الى ١٦٨]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 165-168]

أَوَلَمَّا أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْها قُلْتُمْ أَنَّى هذا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٦٥) وَما أَصابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ (١٦٦) وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ نافَقُوا وَقِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا قاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا قالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتالاً لاتَّبَعْناكُمْ هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِيمانِ يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ ما لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يَكْتُمُونَ (١٦٧) الَّذِينَ قالُوا لِإِخْوانِهِمْ وَقَعَدُوا لَوْ أَطاعُونا ما قُتِلُوا قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٦٨)

{ أَوَلَمَّا أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْها قُلْتُمْ أَنَّى هذا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “(Düşmanlarınızı) iki katına uğrattığınız bir musibet sizin başınıza gelince mi: 'Bu nereden çıktı?' dediniz. De ki: 'O, kendi tarafınızdandır.' Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla kadirdir.” (165) { وَما أَصابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ } “İki topluluğun karşılaştığı gün başınıza gelenler ancak Allah'ın izniyledir ve müminleri bilip ortaya çıkarması içindir.” (166) { وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ نافَقُوا وَقِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا قاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا قالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتالاً لاتَّبَعْناكُمْ هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِيمانِ يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ ما لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يَكْتُمُونَ } “Bir de münafıklık edenleri bilip ortaya çıkarması içindir. Onlara: 'Gelin, Allah yolunda savaşın yahut savunma yapın' denildiğinde: 'Eğer savaşmayı bilseydik mutlaka sizin peşinizden gelirdik' dediler. Onlar o gün imandan çok küfre yakındılar. Kalplerinde olmayanı ağızlarıyla söylüyorlardı. Allah onların gizlediklerini çok iyi bilendir.” (167) { الَّذِينَ قالُوا لِإِخْوانِهِمْ وَقَعَدُوا لَوْ أَطاعُونا ما قُتِلُوا قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “(Onlar) oturup kaldıkları halde kardeşleri için: 'Eğer bize uysalardı öldürülmezlerdi' diyenlerdir. De ki: 'Eğer doğru sözlü iseniz ölümü kendinizden savın bakalım!'” (168)

أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ يريد: ما أصابهم يوم أحد من قتل سبعين منهم قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْها يوم بدر من قتل سبعين وأسر سبعين. و (لَمَّا) نصب بقلتم. و (أَصابَتْكُمْ) في محل الجرّ بإضافة (لَمَّا) إليه وتقديره: أقلتم حين أصابتكم. وأَنَّى هذا نصب لأنه مقول، والهمزة للتقرير والتقريع.

{ أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ } bununla Uhud günü onlardan yetmiş kişinin öldürülmesiyle başlarına gelen musibeti kastetmektedir. { قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْها } Bedir günü yetmiş kişiyi öldürüp yetmiş kişiyi de esir alarak [iki katına uğratmıştınız]. { لَمَّا } edatı { قلتم } fiiliyle mansuptur. { أَصابَتْكُمْ } ise { لَمَّا } ona muzâf olduğu için cer mahallindedir; takdiri de şöyledir: "Başınıza geldiği vakit mi dediniz?". { أَنَّى هذا } ise makûl (söylenen söz) olduğu için mansuptur. Baştaki hemze ise takrir (ikrar ettirme) ve takrî (azarlama/kınama) içindir.

فإن قلت: علام عطفت الواو هذه الجملة؟ قلت: على ما مضى من قصة أحد من قوله: (وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ) ويجوز أن تكون معطوفة على محذوف، كأنه قيل: أفعلتم كذا وقلتم حينئذ كذا، أنى هذا: من أين هذا. كقوله تعالى: (أَنَّى لَكِ هذا) لقوله مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ وقوله: (مِنْ عِنْدِ اللَّهِ)

Eğer: "Vâv bu cümleyi neye atfetmiştir?" dersen; derim ki: Uhud kıssasından geçen { وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ } “Andolsun ki Allah size verdiği sözü yerine getirdi” buyruğuna atfetmiştir. Mahzuf bir ifadeye matuf olması da caizdir; sanki şöyle denilmiştir: "Böyle yaptınız da o vakit şöyle mi dediniz?". { أَنَّى هذا } "Bu nereden çıktı?" demektir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { أَنَّى لَكِ هذا } “Bu sana nereden geldi?” âyetinde olduğu gibidir; zira devamında { مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ } “O, kendi tarafınızdandır” ve [diğer ayette] { مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “Allah katındandır” buyrulmuştur.

والمعنى: أنتم السبب فيما أصابكم، لاختياركم الخروج من المدينة، أو لتخليتكم المركز.

Manası şudur: Medine'den çıkmayı tercih etmenizden veya mevziyi terk etmenizden ötürü başınıza gelen musibetin sebebi sizsiniz.

وعن علىّ رضى اللَّه عنه: لأخذكم الفداء من أسارى بدر قبل أن يؤذن لكم إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ فهو قادر على النصر وعلى منعه، وعلى أن يصيب بكم تارة ويصيب منكم أخرى وَما أَصابَكُمْ يوم أحد يوم التقى جمعكم وجمع المشركين (ف) هو كائن (بإذن الله) أى بتخليته، استعار الإذن لتخليته الكفار، وأنه لم يمنعهم منهم ليبتليهم، لأنّ الآذن مخل بين المأذون له ومراده وَلِيَعْلَمَ وهو كائن ليتميز المؤمنون والمنافقون، وليظهر إيمان هؤلاء ونفاق هؤلاء وَقِيلَ لَهُمْ من جملة الصلة عطف على نافقوا، وإنما لم يقل فقالوا لأنه جواب لسؤال اقتضاه دعاء المؤمنين لهم إلى القتال، كأنه قيل: فماذا قالوا لهم. فقيل: قالوا: لو نعلم. ويجوز أن تقتصر الصلة على: (نافَقُوا)

Ali radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre: Size izin verilmeden önce Bedir esirlerinden fidye almanız sebebiyledir. { إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla kadirdir” O, zafere de ona engel olmaya da; bir defasında sizin vasıtanızla [düşmana] musibet vermeye, diğer defasında da sizden bir musibet almaya kadirdir. Uhud gününde, sizin topluluğunuz ile müşriklerin topluluğunun karşılaştığı gün { وَما أَصابَكُمْ } “başınıza gelenler”, { فَبِإِذْنِ اللَّهِ } “ancak Allah'ın izniyledir” yani O'nun [onları] serbest bırakmasıyladır. İzin kelimesini kâfirleri serbest bırakması ve onları sınamak için onlara engel olmaması manasında istiare yoluyla kullanmıştır; zira izin veren kimse, izin verilen kişi ile onun muradı arasına girmez. { وَلِيَعْلَمَ } “ve bilip ortaya çıkarması içindir” bu, müminlerin ve münafıkların birbirinden ayırt edilmesi, şunların imanı ile bunların nifakının açığa çıkması için gerçekleşmiştir. { وَقِيلَ لَهُمْ } sılanın bir parçası olup { نافَقُوا } fiiline matuftur. [Hemen ardından fa ile] { فقالوا } denilmeyip { قالوا } denilmesi ise, müminlerin onları savaşa davet etmesinin gerektirdiği bir soruya cevap olmasındandır; sanki "Peki onlara ne dediler?" denilmiş, buna karşılık "Eğer bilseydik dediler" denilmiştir. Sıla cümlesinin sadece { نافَقُوا } ile sınırlı kalması da caizdir

، ويكون (وَقِيلَ لَهُمْ) كلاما مبتدأ قسم الأمر عليهم بين أن يقاتلوا للآخرة كما يقاتل المؤمنون، وبين أن يقاتلوا إن لم يكن بهم غم الآخرة دفعا عن أنفسهم وأهليهم وأموالهم، فأبوا القتال وجحدوا القدرة عليه رأساً لنفاقهم ودغلهم وذلك ما روى أن عبد اللَّه بن أبىّ انخزل مع حلفائه، فقيل له، فقال ذلك. وقيل أَوِ ادْفَعُوا العدوّ بتكثيركم سواد المجاهدين وإن لم تقاتلوا لأنّ كثرة السواد مما يروع العدو ويكسر منه. وعن سهل بن سعد الساعدي- وقد كف بصره-:

; bu durumda { وَقِيلَ لَهُمْ } yeni bir başlangıç cümlesi olur; müminlerin savaştığı gibi ahiret için savaşmaları ile -eğer ahiret kaygıları yoksa- kendilerini, ailelerini ve mallarını savunmak için savaşmaları arasında iş onlara ikiye bölünerek sunulmuş, onlar ise nifakları ve fesatları sebebiyle savaşmaktan kaçınmış ve savaşma gücünü büsbütün inkâr etmişlerdir. Nitekim rivayet edildiğine göre Abdullah b. Übeyy müttefikleriyle birlikte geri çekilmiş, kendisine [savaşması] söylenince o da bu cevabı vermiştir. Şöyle de denilmiştir: { أَوِ ادْفَعُوا } “yahut savunun” savaşmasanız bile mücahidlerin karaltısını/sayısını çoğaltarak düşmanı savuşturun; zira karaltının çokluğu düşmanı ürküten ve cesaretini kıran unsurlardandır. Gözlerini kaybetmiş olan Sehl b. Sa'd es-Sâidî'den rivayet edildiğine göre şöyle demiştir:

لو أمكننى لبعت دارى ولحقت بثغر من ثغور المسلمين فكنت بينهم وبين عدوهم. قيل: وكيف وقد ذهب بصرك؟ قال لقوله: (أَوِ ادْفَعُوا) أراد: كثروا سوادهم. ووجه آخر وهو أن يكون معنى قولهم لَوْ نَعْلَمُ قِتالًا لو نعلم ما يصح أن يسمى قتالا لَاتَّبَعْناكُمْ يعنون أن ما أنتم فيه لخطإ رأيكم وزللكم عن الصواب ليس بشيء، ولا يقال لمثله قتال، إنما هو إلقاء بالأنفس إلى التهلكة، لأنّ رأى عبد اللَّه كان في الإقامة بالمدينة وما كان يستصوب الخروج هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِيمانِ يعنى أنهم قبل ذلك اليوم كانوا يتظاهرون بالإيمان وما ظهرت منهم أمارة تؤذن بكفرهم، فلما انخزلوا عن عسكر المؤمنين وقالوا ما قالوا، تباعدوا بذلك عن الإيمان المظنون بهم واقتربوا من الكفر. وقيل: هم لأهل الكفر أقرب نصرة منهم لأهل الإيمان، لأنّ تقليلهم سواد المسلمين بالانخزال تقوية للمشركين يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ لا يتجاوز إيمانهم أفواههم ومخارج الحروف منهم ولا تعى قلوبهم منه شيئا. وذكر الأفواه مع القلوب تصوير لنفاقهم، وأنّ إيمانهم موجود في أفواههم معدوم في قلوبهم، خلاف صفة المؤمنين في مواطأة قلوبهم لأفواههم وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يَكْتُمُونَ من النفاق، وبما يجرى بعضهم مع بعض من ذمّ

[Şöyle demiştir:] "Eğer imkânım olsaydı evimi satar, Müslümanların sınır boylarından birine katılır ve onlarla düşmanları arasında bulunurdum." Kendisine: "Gözlerin görmez olmuşken bu nasıl olur?" denilince; "Allah Teâlâ'nın: { أَوِ ادْفَعُوا } “yahut savunma yapın” buyruğundan dolayı [böyle söyledim]. [Allah bununla]: Müslümanların karaltısını (sayısını) çoğaltın [buyruğunu] murat etmiştir." demiştir. Diğer bir vecih de onların { لَوْ نَعْلَمُ قِتالًا } “Eğer bir savaş bilseydik” -yani savaş denmeye elverişli bir durum bilseydik- { لَاتَّبَعْناكُمْ } “elbette sizin ardınızdan gelirdik” sözlerinin şu anlamda olmasıdır: Onlar, görüşünüzün hatalı olması ve doğrudan sapmanız sebebiyle içinde bulunduğunuz durumun bir hiç olduğunu, böylesi bir duruma savaş denilemeyeceğini, bunun ancak kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmak olduğunu kastetmişlerdir. Zira Abdullah [b. Übey]'in görüşü Medine'de kalmaktan yanaydı ve [şehirden] çıkmayı doğru bulmuyordu. { هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِيمانِ } “Onlar o gün, küfre imandan daha yakındılar”; yani o günden önce mümin gibi görünüyorlardı ve kendilerinden küfürlerine delalet eden bir alamet ortaya çıkmamıştı. Müminlerin ordusundan ayrılıp söyledikleri sözleri söyleyince, kendilerinde var olduğu zannedilen imandan uzaklaşmış ve küfre yaklaşmış oldular. Şöyle de denilmiştir: Onlar yardım ve destek bakımından küfür ehline iman ehlinden daha yakındılar. Zira [ordudan] ayrılmak suretiyle Müslümanların sayısını azaltmaları, müşrikleri güçlendirmekti. { يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ } “Ağızlarıyla [öyle şeyler] söylüyorlar [ki]”; onların imanı ağızlarını ve harf mahreçlerini aşmaz, kalpleri ise ondan hiçbir şeyi kavramaz. Ağızların kalplerle birlikte zikredilmesi nifaklarının bir tasviridir; zira onların imanı ağızlarında mevcut, kalplerinde ise yok hükmündedir. Bu durum, kalpleri ağızlarıyla tam bir uyum içinde olan müminlerin vasfının aksinedir. { وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يَكْتُمُونَ } “Allah gizlediklerini çok iyi bilendir”; gizledikleri nifakı ve birbirleri arasında geçen zemmi...

المؤمنين وتجهيلهم وتخطئة رأيهم والشماتة بهم وغير ذلك، لأنكم تعلمون بعض ذلك علماً مجملا بأمارات، وأنا أعلم كله علم إحاطة بتفاصيله وكيفياته الَّذِينَ قالُوا في إعرابه أوجه: أن يكون نصبا على الذمّ أو على الردّ على الذين نافقوا، أو رفعا على هم الذين قالوا أو على الإبدال من واو يكتمون. ويجوز أن يكون مجروراً بدلا من الضمير في بأفواههم أو قلوبهم، كقوله:

müminleri yermeyi, onları cahil saymayı, görüşlerini hatalı bulmayı, onlara sevinip alay etmeyi ve benzeri şeyleri [en iyi bilendir]. Zira siz bunların bir kısmını birtakım karinelerle icmâlî (özet) olarak bilirsiniz; Ben ise hepsini ayrıntıları ve mahiyetleriyle kuşatıcı bir ilimle bilirim. { الَّذِينَ قالُوا } ifadesinin irabında vecihler vardır: Zem (yerme) üzere mansup olması yahut münafıklık eden kimseleri reddetme üzere mansup olması; veya { هُمْ } [takdiriyle] merfu olması yahut { يَكْتُمُونَ } fiilindeki vâv'dan bedel olarak merfu olmasıdır. Şairin şu sözünde olduğu gibi { بأفواههم } veya { قلوبهم } içindeki zamirden bedel olarak mecrur olması da caizdir:

عَلَى جُودِهِ لَضَنَّ بِالماءِ حَاتِمُ

...cömertliğine rağmen Hâtim bile suyu esirgerdi.

لِإِخْوانِهِمْ لأجل إخوانهم من جنس المنافقين المقتولين يوم أحد أو إخوانهم في النسب وفي سكنى الدار وَقَعَدُوا أى قالوا وقد قعدوا عن القتال: لو أطاعنا إخواننا فيما أمرناهم به من القعود ووافقونا فيه لما قتلوا كما لم نقتل قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ معناه:

{ لِإِخْوانِهِمْ } Uhud günü öldürülen münafıklar cinsinden kardeşleri yahut nesepten ve aynı yurtta oturmaktan ötürü kardeşleri uğruna [demişlerdir]. { وَقَعَدُوا } “ve oturup kaldıkları halde” yani savaştan geri kalmış oldukları halde şöyle dediler: "Kardeşlerimiz, oturup kalma hususunda kendilerine emrettiğimiz şeyde bize itaat etseler ve bu konuda bize uysalardı, tıpkı bizim öldürülmediğimiz gibi onlar da öldürülmezlerdi." { قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “De ki: 'Eğer doğru sözlü iseniz ölümü kendinizden savın bakalım!'” bunun manası şudur:

قل إن كنتم صادقين في أنكم وجدتم إلى دفع القتل سبيلا وهو القعود عن القتال، فجدوا إلى دفع الموت سبيلا، يعنى أن ذلك الدفع غير مغن عنكم، لأنكم إن دفعتم القتل الذي هو أحد أسباب الموت، لم تقدروا على دفع سائر أسبابه المبثوثة، ولا بد لكم من أن يتعلق بكم بعضها. وروى أنه مات يوم قالوا هذه المقالة سبعون منافقاً. فإن قلت: فقد كانوا صادقين في أنهم دفعوا القتل عن أنفسهم بالقعود، فما معنى قوله: (إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ) ؟ قلت: معناه أن النجاة من القتل

[De ki:] Eğer savaştan geri durmak suretiyle öldürülmeyi savuşturmanın bir yolunu bulduğunuz iddiasında doğru sözlü iseniz, ölümü savuşturmanın da bir yolunu bulun! Yani bu savuşturma size hiçbir fayda sağlamaz; zira ölüm sebeplerinden biri olan öldürülmeyi savuştursanız bile, onun etrafa yayılmış olan diğer sebeplerini savuşturmaya güç yetiremezsiniz ve bu sebeplerden birinin size gelip çatması kaçınılmazdır. Rivayet edildiğine göre, onların bu sözü söyledikleri gün yetmiş münafık ölmüştür. Şayet: "Onlar oturup kalarak öldürülmeyi kendilerinden savuşturdukları hususunda pekâlâ doğru söylemekteydiler; o halde { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “eğer doğru sözlü iseniz” buyruğunun anlamı nedir?" dersen, derim ki: Bunun anlamı şudur: Öldürülmekten kurtulmanın

يجوز أن يكون سببها القعود عن القتال وأن يكون غيره، لأن أسباب النجاة كثيرة، وقد يكون قتال الرجل سبب نجاته ولو لم يقاتل لقتل، فما يدريكم أن سبب نجاتكم القعود وأنكم صادقون في مقالتكم؟ وما أنكرتم أن يكون السبب غيره. ووجه آخر: إن كنتم صادقين في قولكم:

sebebi savaştan geri durmak olabileceği gibi başka bir şey de olabilir. Zira kurtuluşun sebepleri pek çoktur; bazen kişinin savaşması kurtuluşunun sebebi olur da şayet savaşmasaydı öldürülürdü. O halde kurtuluşunuzun sebebinin oturup kalmak olduğunu ve bu sözünüzde doğru olduğunuzu nereden biliyorsunuz? Sebebin başka bir şey olabileceğini nasıl inkâr edersiniz? Diğer bir vecih: Eğer şu sözünüzde doğru iseniz:

لو أطاعونا وقعدوا ما قتلوا، يعنى أنهم لو أطاعوكم وقعدوا لقتلوا قاعدين كما قتلوا مقاتلين. وقوله (فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ) استهزاء بهم، أى إن كنتم رجالا دفاعين لأسباب الموت، فادرؤا جميع أسبابه حتى لا تموتوا.

"Bize uysalardı ve oturup kalsalardı öldürülmezlerdi" [sözünüzde doğru iseniz...]; yani onlar size uyup otursalardı, tıpkı savaşırken öldürüldükleri gibi otururken de öldürülürlerdi. { فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ } buyruğu onlarla bir alaydır; yani: Eğer ölüm sebeplerini savuşturabilen erler iseniz, ölmemek için onun bütün sebeplerini savuşturun bakalım!

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٦٩ الى ١٧١]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 169-171]

وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ (١٦٩) فَرِحِينَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلاَّ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (١٧٠) يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ وَأَنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ (١٧١)

{ وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ } “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma! Bilakis onlar diridirler, Rableri katında rızıklandırılmaktadırlar.” (169) { فَرِحِينَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلَّا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Allah'ın kendilerine lütfundan verdiği şeylerle sevinç içindedirler ve arkalarından henüz kendilerine katılmamış olanlara da hiçbir korku olmayacağını ve onların üzülmeyeceklerini müjdelemek isterler.” (170) { يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ وَأَنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ } “Onlar Allah'tan bir nimeti, bir lütfu ve Allah'ın müminlerin mükâfatını zayi etmeyeceğini müjdelemek isterler.” (171)

وَلا تَحْسَبَنَّ الخطاب لرسول اللَّه ﷺ أو لكل أحد. وقرئ بالياء على:

{ وَلا تَحْسَبَنَّ } hitap Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e veya herkese yöneliktir. [Fiil] yâ ile de okunmuştur; buna göre:

ولا يحسبنّ رسول اللَّه ﷺ، أو ولا يحسبنّ حاسب. ويجوز أن يكون الَّذِينَ قُتِلُوا فاعلا، ويكون التقدير: ولا يحسبنهم الذين قتلوا أمواتا، أى ولا يحسبنّ الذين قتلوا أنفسهم أمواتا. فإن قلت: كيف جاز حذف المفعول الأوّل؟ قلت: هو في الأصل مبتدأ، فحذف كما حذف المبتدأ في قوله أَحْياءٌ والمعنى: هم أحياء لدلالة الكلام عليهما. وقرئ: ولا تحسبنّ بفتح السين، وقتلوا بالتشديد. وأحياء بالنصب على معنى: بل احسبهم أحياء عِنْدَ رَبِّهِمْ مقرّبون عنده ذوو زلفى، كقوله: (فَالَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ) . يُرْزَقُونَ مثل ما يرزق سائر الأحياء يأكلون ويشربون. وهو تأكيد لكونهم أحياء ووصف لحالهم التي هم عليها من التنعم برزق اللَّه فَرِحِينَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وهو التوفيق في الشهادة وما ساق إليهم من الكرامة والتفضيل على غيرهم، من كونهم أحياء مقرّبين معجلا لهم رزق الجنة ونعيمها. وعن النبي صلى اللَّه عليه

"Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sakın sanmasın" veya "Hiçbir sanan sakın sanmasın" manasında olur. { الَّذِينَ قُتِلُوا } ifadesinin fail olması da caizdir; bu durumda takdir: "Öldürülenler kendilerini ölüler sanmasınlar" şeklinde olur. Eğer: "İlk mefulün hazfedilmesi nasıl caiz olmuştur?" dersen; derim ki: O aslen mübtedadır; nitekim { أَحْياءٌ } buyruğunda sözün her ikisine de delaleti sebebiyle mübtedanın hazfedilip "Onlar diridirler" manasında olması gibi hazfedilmiştir. { ولا تحسَبَنّ } şeklinde sîn harfinin fethasıyla ve { قُتِّلوا } şeklinde şeddeli olarak da okunmuştur. { أحياءً } şeklinde mansup da okunmuştur; bu durumda mana: "Bilakis onları diri say" şeklinde olur. { عِنْدَ رَبِّهِمْ } “Rableri katında” O'nun katında yakın kılınmış, yakınlık makamına ermiş kimselerdir; nitekim: { فَالَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ } “Rabbinin katındakiler...” buyruğunda olduğu gibidir. { يُرْزَقُونَ } “rızıklandırılmaktadırlar” diğer dirilerin rızıklandığı gibi yer ve içerler. Bu, onların diri olduklarının bir teyidi ve Allah'ın rızkıyla nimetlenmekte oldukları hallerinin bir vasfıdır. { فَرِحِينَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } “Allah'ın kendilerine lütfundan verdiği şeylerle sevinç içindedirler” bu [lütuf], şehadete muvaffak kılınmaları ve diri, yakın kılınmış ve kendilerine cennet rızkı ve nimeti peşin olarak verilmiş olmak suretiyle kendilerine sevk edilen ikram ve başkalarına üstün kılınma durumudur. Nebi sallallâhu aleyhi

وسلم «لما أصيب إخوانكم بأحد جعل اللَّه أرواحهم في أجواف طير خضر تدور في أنهار الجنة وتأكل من ثمارها وتأوى إلى قناديل من ذهب معلقة في ظل العرش » وَيَسْتَبْشِرُونَ) بإخوانهم المجاهدين بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ أى لم يقتلوا فيلحقوا بهم مِنْ خَلْفِهِمْ يريد الذين من خلفهم قد بقوا بعدهم وهم قد تقدموهم. وقيل: لم يلحقوا بهم، لم يدركوا فضلهم ومنزلتهم أَلَّا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ بدل من الذين. والمعنى: ويستبشرون بما تبين لهم من حال من تركوا خلفهم من المؤمنين، وهو أنهم يبعثون آمنين يوم القيامة. بشرهم اللَّه بذلك فهم مستبشرون به. وفي ذكر حال الشهداء واستبشارهم بمن خلفهم بعث للباقين بعدهم على ازدياد الطاعة، والجد في الجهاد، والرغبة في نيل منازل الشهداء وإصابة فضلهم، وإحماد لحال من يرى نفسه في خير فيتمنى مثله لإخوانه في اللَّه، وبشرى للمؤمنين بالفوز في المآب. وكرّر يَسْتَبْشِرُونَ ليعلق به ما هو بيان لقوله: (أَلَّا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ) من ذكر النعمة والفضل، وأن ذلك أجر لهم على إيمانهم يجب في عدل اللَّه وحكمته أن يحصل لهم ولا يضيع. وقرئ (وَأَنَّ اللَّهَ) بالفتح عطفاً على النعمة والفضل. وبالكسر على الابتداء وعلى أنّ الجملة اعتراض، وهي قراءة الكسائي. وتعضدها قراءة عبد اللَّه.

ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: «Uhud'da kardeşleriniz vurulunca Allah onların ruhlarını cennet nehirlerinde dolaşan, meyvelerinden yiyen ve Arş'ın gölgesinde asılı altın kandillere sığınan yeşil kuşların karınlarına koydu.» { وَيَسْتَبْشِرُونَ } mücahid kardeşleriyle sevinip müjdelenirler; { بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ } “henüz kendilerine katılmamış olanlara” yani henüz öldürülüp kendilerine katılmamış olanlara; { مِنْ خَلْفِهِمْ } “arkalarından” bununla, kendileri önden gitmiş olup arkalarından sonraya kalanları kastetmektedir. Şöyle de denilmiştir: Kendilerine katılmamış olanlar, onların faziletine ve makamına henüz erişmemiş olanlardır. { أَلَّا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ } “hiçbir korku olmayacağını” ifadesi { الذين } kelimesinden bedeldir. Manası şudur: Arkalarında bıraktıkları müminlerin kendilerine ayan olan durumlarıyla sevinirler ki bu da onların kıyamet gününde güven içinde diriltilecek olmalarıdır. Allah onlara bunu müjdelemiştir, onlar da bununla sevinip müjdelenmektedirler. Şehitlerin halinin ve arkalarındakilerle sevinmelerinin zikredilmesinde, onlardan sonra kalanlar için itaati artırmaya, cihada gayret göstermeye, şehitlerin mertebelerine nail olmayı ve faziletlerine erişmeyi arzulamaya yönelik bir teşvik; kendisini hayır içinde görüp Allah yolundaki kardeşleri için de benzerini temenni eden kimsenin halini övme; ve müminler için varılacak yurtta kurtuluşa ereceklerine dair bir müjde vardır. { يَسْتَبْشِرُونَ } fiili, nimetin ve lütfun zikredilmesi ve bunun onların imanlarına karşılık Allah'ın adaleti ve hikmeti gereği zayi olmayıp kendilerine verilmesi gereken bir ecir olduğu yönündeki { أَلَّا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } ifadesinin beyanını kendisine bağlamak için tekrarlanmıştır. { وَأَنَّ اللَّهَ } nimet ve lütuf kelimelerine atfen fetha ile okunmuştur. İbtidâ (yeni başlangıç) üzere ve cümlenin itirâziyye (ara cümle) olması hasebiyle kesra ile de okunmuştur ki bu Kisâî'nin kıraatidir. Abdullah'ın şu kıraati de bunu desteklemektedir:

واللَّه لا يضيع.

{ وَاللَّهُ لَا يُضِيعُ } "Allah zayi etmez."

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٧٢ الى ١٧٤]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 172-174]

الَّذِينَ اسْتَجابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ ما أَصابَهُمُ الْقَرْحُ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ (١٧٢) الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزادَهُمْ إِيماناً وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ (١٧٣) فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَاتَّبَعُوا رِضْوانَ اللَّهِ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ (١٧٤)

{ الَّذِينَ اسْتَجابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ ما أَصابَهُمُ الْقَرْحُ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ } “Kendilerine yara isabet ettikten sonra yine de Allah'ın ve Peygamber'in çağrısına uyanlar, özellikle onlardan iyilik edip sakınanlar için pek büyük bir mükâfat vardır.” (172) { الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزادَهُمْ إِيماناً وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ } “Onlar öyle kimselerdir ki insanlar kendilerine: 'İnsanlar size karşı toplandılar, onlardan korkun!' dediler de bu onların imanını artırdı ve: 'Allah bize yeter, O ne güzel vekildir!' dediler.” (173) { فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَاتَّبَعُوا رِضْوانَ اللَّهِ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ } “Bundan dolayı kendilerine hiçbir kötülük dokunmadan Allah'tan bir nimet ve lütufla geri döndüler ve Allah'ın rızasına uydular. Allah pek büyük bir lütuf sahibidir.” (174)

الَّذِينَ اسْتَجابُوا مبتدأ خبره (لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا) أو صفة للمؤمنين، أو نصب على المدح.

{ الَّذِينَ اسْتَجابُوا } mübtedadır, haberi ise { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا } ifadesidir; yahut müminlerin sıfatıdır veya övgü (medih) üzere mansuptur.

روى أنّ أبا سفيان وأصحابه لما انصرفوا من أحد فبلغوا الروحاء ندموا وهموا بالرجوع، فبلغ ذلك رسول اللَّه ﷺ فأراد أن يرهبهم ويريهم من نفسه وأصحابه قوّة، فندب أصحابه للخروج في طلب أبى سفيان وقال: لا يخرجن معنا أحد إلا من حضر يومنا بالأمس فخرج رسول اللَّه ﷺ مع جماعة حتى بلغوا حمراء الأسد وهي من المدينة على ثمانية أميال،

Rivayet edildiğine göre Ebû Süfyân ve beraberindekiler Uhud'dan ayrılıp Ravhâ'ya vardıklarında pişman oldular ve geri dönmeye niyetlendiler. Bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşınca onlara korku salmak, kendisinin ve ashabının gücünü onlara göstermek istedi. Bunun üzerine Ebû Süfyân'ı takip etmek üzere yola çıkmaları için ashabını teşvik etti ve: «Dün bizimle birlikte [savaşta] hazır bulunanlardan başkası bizimle çıkmasın!» buyurdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir grup sahabiyle birlikte çıktı ve Medine'ye sekiz mil mesafede bulunan Hamrâülesed'e kadar vardılar.

وكان بأصحابه القرح فتحاملوا على أنفسهم حتى لا يفوتهم الأجر، وألقى اللَّه الرعب في قلوب المشركين فذهبوا، فنزلت. و «من» في لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ للتبيين مثلها في قوله تعالى: (وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً) لأنّ الذين استجابوا للَّه والرسول قد أحسنوا كلهم واتقوا، لا بعضهم. وعن عروة بن الزبير: قالت لي عائشة رضى اللَّه عنها «إن أبويك لمن الذين استجابوا للَّه والرسول » تعنى أبا بكر والزبير الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ روى أنّ أبا سفيان نادى

Ashabında yaralar vardı; ancak ecrin ellerinden kaçmaması için kendilerini zorlayarak yola koyuldular. Allah müşriklerin kalplerine korku saldı da çekip gittiler; bunun üzerine bu ayet indi. { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ } buyruğundaki { مِنْ } edatı, Allah Teâlâ'nın: { وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً } “Allah onlardan iman edip salih amel işleyenlere bir bağışlanma vaad etmiştir” ayetinde olduğu gibi tebyîn (açıklama) içindir; çünkü Allah'a ve Resulü'ne icabet edenlerin tamamı ihsanda bulunmuş ve takva sahibi olmuştur, sadece bir kısmı değil. Urve b. ez-Zübeyr'den rivayet edildiğine göre Âişe radıyallâhu anhâ bana şöyle demiştir: «Senin iki baban da Allah'a ve Resulü'ne icabet edenlerdendir» ; bununla Ebû Bekir ve Zübeyr'i kastetmiştir. { الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ } Rivayet edildiğine göre Ebû Süfyân

عند انصرافه من أحد. يا محمد موعدنا موسم بدر لقابل إن شئت، فقال النبي ﷺ: إن شاء اللَّه فلما كان القابل خرج أبو سفيان في أهل مكة حتى نزل مر الظهران. فألقى اللَّه الرعب في قلبه فبدا له أن يرجع، فلقى نعيم بن مسعود الأشجعى وقد قدم معتمراً فقال: يا نعيم، إنى واعدت محمداً أن نلتقي بموسم بدر، وإن هذا عام جدب ولا يصلحنا إلا عام نرعى فيه الشجر ونشرب فيه اللبن، وقد بدا لي ولكن إن خرج محمد ولم أخرج زاده ذلك جراءة، فالحق بالمدينة فثبطهم ولك عندي عشر من الإبل، فخرج نعيم فوجد المسلمين يتجهزون فقال لهم: ما هذا بالرأى. أتوكم في دياركم وقراركم فلم يفلت منكم أحد إلا شريداً، فتريدون أن تخرجوا وقد جمعوا لكم عند الموسم، فو اللَّه لا يفلت منكم أحد. وقيل: مرّ بأبى سفيان ركب من عبد القبس يريدون المدينة للميرة فجعل لهم حمل بعير من زبيب إن ثبطوهم، فكره المسلمون الخروج. فقال ﷺ: والذي نفسي بيده لأخرجن ولو لم يخرج معى أحد، فخرج في سبعين راكبا وهم يقولون: حسبنا اللَّه ونعم الوكيل- وقيل: هي الكلمة التي قالها إبراهيم ﵇ حين ألقى في النار- حتى وافوا بدراً وأقاموا بها ثماني ليال، وكانت معهم تجارات فباعوها وأصابوا خيراً، ثم انصرفوا إلى المدينة سالمين غانمين. ورجع أبو سفيان إلى مكة فسمى أهل مكة جيشه جيش السويق. قالوا: إنما خرجتم لتشربوا السويق. فالناس الأوّلون: المثبطون.

Uhud'dan ayrılırken şöyle seslenmişti: "Ey Muhammed! İstersen gelecek yıl buluşma yerimiz Bedir panayırıdır." Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem de: «İnşallah» buyurdu. Ertesi yıl olunca Ebû Süfyân Mekke halkıyla birlikte çıktı ve Merrüzzahrân'a kadar geldi. Allah onun kalbine korku düşürdü ve geri dönmek istedi; o sırada umre için gelmiş olan Nuaym b. Mes'ûd el-Eşcaî ile karşılaştı ve şöyle dedi: "Ey Nuaym! Ben Muhammed ile Bedir panayırında karşılaşmak üzere sözleştim. Fakat bu yıl kurak bir yıldır; bize ise ancak ağaçlardan otlayacağımız ve süt içeceğimiz bolluk bir yıl yarar. Ben geri dönmeye karar verdim; lâkin eğer Muhammed çıkar da ben çıkmazsam bu onun cesaretini artırır. Hemen Medine'ye git, onları vazgeçir; sana on deve vereyim." Nuaym yola çıktı, Müslümanları hazırlık yaparken buldu ve onlara şöyle dedi: "Bu doğru bir fikir değil. Yurdunuzda ve karargâhınızda üzerinize geldiler de içinizden kaçıp kurtulan pek az kimse hariç kimse kurtulamadı; şimdi onlar panayırda size karşı toplanmışken siz mi çıkmak istiyorsunuz? Vallâhi içinizden hiç kimse kurtulamaz." Şöyle de rivayet edilmiştir: Ebû Süfyân'a yiyecek erzakı almak için Medine'ye gitmek isteyen Abdülkays'tan bir kervan uğradı; onları vazgeçirmeleri karşılığında onlara bir deve yükü kuru üzüm vadetti. Bunun üzerine Müslümanlar çıkmayı istemediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Nefsim elinde olan Allah'a yemin ederim ki benimle hiç kimse çıkmasa bile ben mutlaka çıkacağım» buyurdu. Yanında yetmiş süvari ile çıktılar; ve onlar "Hasbünallâhu ve ni'mel vekîl" diyorlardı -bu sözün İbrâhim aleyhisselâm'ın ateşe atıldığı vakit söylediği söz olduğu da söylenmiştir-. Nihayet Bedir'e ulaştılar ve orada sekiz gece kaldılar; yanlarında ticaret malları vardı, onları sattılar ve hayra ulaştılar; sonra da Medine'ye esenlikle ve ganimetle döndüler. Ebû Süfyân ise Mekke'ye döndü; Mekkeliler onun ordusuna "Sevîk (kavrulmuş un çorbası) Ordusu" adını verdiler ve: "Siz ancak kavrulmuş un içmek için çıktınız" dediler. [Âyetteki] birinci insanlar: Vazgeçirmeye çalışanlardır.

والآخرون: أبو سفيان وأصحابه. فإن قلت: كيف قيل (النَّاسُ) إن كان نعيم هو المثبط وحده؟

Diğer [ikinci] insanlar ise Ebû Süfyân ve arkadaşlarıdır. Eğer: "Vazgeçiren yalnızca Nuaym olduğu halde nasıl { النَّاسُ } denilmiştir?" dersen;

قلت: قيل ذلك لأنه من جنس الناس، كما يقال: فلان يركب الخيل ويلبس البرود، وماله إلا فرس واحد وبرد فرد. أو لأنه حين قال ذلك لم يخل من ناس من أهل المدينة يضامونه، ويصلون جناح كلامه، ويثبطون مثل تثبيطه. فإن قلت: إلام يرجع المستكن في فَزادَهُمْ؟ قلت: إلى

Derim ki: Böyle denilmiştir; çünkü o da insan cinsindendir. Nitekim tek bir atı ve tek bir bürdesi (elbisesi) olduğu halde "Falan kimse atlara biner, bürdeler giyer" denilir. Yahut o bunu söylediği sırada Medine halkından kendisine arka çıkan, sözünün kanadına güç katan ve onun gibi vazgeçirmeye çalışan birtakım insanlardan uzak kalmadığı [onların da kendisine katıldığı] içindir. Eğer: "{ فَزادَهُمْ } [Onların imanını artırdı] fiilindeki müstetir (gizli) zamir nereye racidir?" dersen; derim ki: ...'ye [racidir]:

المقول الذي هو (إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ) كأنه قيل: قالوا لهم هذا الكلام فزادهم إيمانا، أو إلى مصدر قالوا، كقولك: من صدق كان خيراً له. أو إلى الناس إذا أريد به نعيم وحده.

söylenen söze racidir ki o da: { إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ } “İnsanlar size karşı toplandılar, onlardan korkun!” sözüdür; sanki "Onlara bu sözü söylediler de bu onların imanını artırdı" denilmiştir. Yahut "Kim doğru söylerse bu onun için hayırlı olur" sözünde olduğu gibi { قالوا } fiilinin masdarına [söylemeye] racidir; yahut tek başına Nuaym kastedildiğinde { النَّاسُ } kelimesine racidir.

فإن قلت: كيف زادهم نعيم أو مقوله إيمانا؟ قلت: لما لم يسمعوا قوله وأخلصوا عنده النية والعزم على الجهاد وأظهروا حمية الإسلام، كان ذلك أثبت ليقينهم وأقوى لاعتقادهم، كما يزداد الإيقان بتناصر الحجج ولأنّ خروجهم على أثر تثبيطه إلى وجهة العدو طاعة عظيمة، والطاعات من جملة الإيمان لأنّ الإيمان اعتقاد وإقرار وعمل. وعن ابن عمر: قلنا يا رسول اللَّه إن الإيمان يزيد وينقص؟ قال «نعم يزيد حتى يدخل صاحبه الجنة. وينقص حتى يدخل صاحبه النار» وعن عمر رضى اللَّه عنه: أنه كان يأخذ بيد الرجل فيقول: قم بنا نزدد إيمانا . وعنه: لو وزن إيمان أبى بكر بإيمان هذه الأمّة لرجح به حَسْبُنَا اللَّهُ محسبنا، أى كافينا. يقال: أحسبه الشيء إذا كفاه. والدليل على أنه بمعنى المحسب أنك تقول: هذا رجل حسبك، فتصف به النكرة لأنّ إضافته لكونه في معنى اسم الفاعل غير حقيقة وَنِعْمَ الْوَكِيلُ ونعم الموكول إليه هو فَانْقَلَبُوا فرجعوا من بدر بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وهي السلامة وحذر العدوّ منهم وَفَضْلٍ وهو الربح في التجارة، كقوله: (لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ) . لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ لم يلقوا ما يسوءهم من كيد عدوّ وَاتَّبَعُوا رِضْوانَ اللَّهِ بجرأتهم وخروجهم وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ قد تفضل عليهم بالتوفيق فيما فعلوا. وفي ذلك تحسير لمن تخلف عنهم، وإظهار لخطأ رأيهم حيث حرموا أنفسهم ما فاز به هؤلاء. وروى أنهم قالوا: هل يكون هذا غزوا، فأعطاهم اللَّه ثواب الغزو ورضى عنهم.

Eğer: "Nuaym veya onun söylediği söz onların imanını nasıl artırdı?" dersen; derim ki: Onlar onun sözünü dinlemeyip onun yanında cihada olan niyet ve azimlerini ihlasla ortaya koyduklarında ve İslâm hamiyetini izhar ettiklerinde, delillerin birbirini desteklemesiyle yakînin artması gibi bu durum da onların yakînini daha sabit ve inançlarını daha kuvvetli kılmıştır. Ayrıca onun vazgeçirme çabasının hemen ardından düşman tarafına doğru çıkmaları pek büyük bir itaattir; itaatler ise imandandır, zira iman; inanç, ikrar ve amelden ibarettir. İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre: "Ey Allah'ın Resulü, iman artar ve eksilir mi?" dedik; O da: «Evet, sahibini cennete girdirinceye kadar artar; sahibini cehenneme sokuncaya kadar eksilir» buyurdu. Ömer radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o, bir adamın elinden tutar ve: "Kalk bizimle gel de imanımızı artıralım" derdi. Yine ondan şöyle rivayet edilmiştir: "Ebû Bekir'in imanı bu ümmetin imanıyla tartılsaydı mutlaka ağır basardı." { حَسْبُنَا اللَّهُ } "muhsibünâ" yani bize kâfi gelendir. Bir şey birine yettiğinde "ahsebehü'ş-şey'" denir. Bunun muhsib (kâfi gelen) manasında olduğunun delili, "Bu sana yeten bir adamdır" derken nekra bir kelimeyi onunla nitelemendir; çünkü onun ismi fail manasında olmasından dolayı izafeti hakiki (gayr-i mahz) izafet değildir. { وَنِعْمَ الْوَكِيلُ } “O ne güzel vekildir” kendisine iş ısmarlanan ne güzel kimsedir O! { فَانْقَلَبُوا } Bedir'den geri döndüler; { بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir nimetle” ki o da selamet ve düşmanın onlardan çekinmesidir; { وَفَضْلٍ } “ve bir lütufla” bu da ticaretteki kârdır; nitekim Allah Teâlâ: { لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden bir lütuf (kazanç) aramanızda size bir günah yoktur” buyurmuştur. { لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ } “kendilerine hiçbir kötülük dokunmadan” düşman tuzağından kendilerini üzecek hiçbir şeye maruz kalmadılar. { وَاتَّبَعُوا رِضْوانَ اللَّهِ } “ve Allah'ın rızasına uydular” cesaretleri ve sefere çıkmaları sebebiyle [rızasına uydular]. { وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ } “Allah pek büyük bir lütuf sahibidir” yaptıkları şeyde onları muvaffak kılmakla onlara lütufta bulunmuştur. Bunda, arkada kalan kimseler için bir pişmanlık ve şunların kazandığı şeyden kendilerini mahrum bırakmaları sebebiyle görüşlerinin yanlışlığını ortaya koyma vardır. Rivayet edildiğine göre onlar: "Bu bir gaza sayılır mı?" demişler, Allah da onlara gaza sevabı vermiş ve onlardan razı olmuştur.

[سورة آل عمران (٣) : آية ١٧٥]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 175]

إِنَّما ذلِكُمُ الشَّيْطانُ يُخَوِّفُ أَوْلِياءَهُ فَلا تَخافُوهُمْ وَخافُونِ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١٧٥)

{ إِنَّما ذلِكُمُ الشَّيْطانُ يُخَوِّفُ أَوْلِياءَهُ فَلا تَخافُوهُمْ وَخافُونِ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١٧٥) } “O [korkuyu içinize atan] ancak şeytandır; o [sadece] kendi dostlarını korkutur [veya kendi dostlarıyla sizi korkutur]. Eğer mümin kimselerseniz onlardan korkmayın, benden korkun!”

الشَّيْطانُ خبر ذلكم، بمعنى: إنما ذلك المثبط هو الشيطان. ويخوّف أولياءه: جملة مستأنفة بيان لشيطنته. أو الشيطان صفة لاسم الإشارة. ويخوّف الخبر. والمراد بالشيطان نعيم، أو أبو سفيان. ويجوز أن يكون على تقدير حذف المضاف، بمعنى إنما ذلكم قول الشيطان، أى قول إبليس لعنه اللَّه يُخَوِّفُ أَوْلِياءَهُ يخوّفكم أولياءه الذين هم أبو سفيان وأصحابه. وتدل عليه قراءة ابن عباس وابن مسعود: يخوفكم أولياءه. وقوله: فلا تخافوهم. وقيل: يخوّف أولياءه القاعدين عن الخروج مع رسول اللَّه ﷺ. فإن قلت: فإلام رجع الضمير في فَلا تَخافُوهُمْ على هذا التفسير؟ قلت: إلى الناس في قوله: (إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ) فلا تخافوهم فتقعدوا عن القتال وتجبنوا وَخافُونِ فجاهدوا مع رسولي وسارعوا إلى ما يأمركم به إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ يعنى أنّ الإيمان يقتضى أن تؤثروا خوف اللَّه على خوف الناس (وَلا يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلَّا اللَّهَ) .

{ الشَّيْطانُ } kelimesi { ذلكم } lafzının haberidir; yani: "O vazgeçirmeye çalışan kimse ancak şeytandır." { يُخَوِّفُ أَوْلِياءَهُ } ise onun şeytanlığını açıklayan müstakil bir cümledir. Yahut { الشَّيْطانُ } işaret isminin sıfatıdır, { يُخَوِّفُ } ise haberdir. Şeytandan kasıt Nuaym yahut Ebû Süfyân'dır. Muzafın hazfedilmiş olması takdiriyle "İşte o ancak şeytanın -yani Allah'ın lanetlediği İblis'in- sözüdür" manasında olması da caizdir. { يُخَوِّفُ أَوْلِياءَهُ } Ebû Süfyân ve arkadaşları olan kendi dostlarıyla sizi korkutmaktadır. İbn Abbâs ve İbn Mes'ûd'un { يخوفكم أولياءه } şeklindeki kıraati ve { فلا تخافوهم } buyruğu da buna delalet eder. Şöyle de denilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile sefere çıkmayıp oturan dostlarını korkutur. Eğer: "Bu tefsire göre { فَلا تَخافُوهُمْ } buyruğundaki zamir neye racidir?" dersen; derim ki: { إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ } “İnsanlar size karşı toplandılar” buyruğundaki { النَّاسَ } kelimesine racidir; yani: Onlardan korkup da savaştan geri durmayın ve korkaklık etmeyin. { وَخافُونِ } “ve Ben'den korkun” Resulüm ile birlikte cihad edin ve size emrettiği şeye koşun! { إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “eğer mümin iseniz” yani iman, Allah korkusunu insanların korkusuna tercih etmenizi gerektirir; nitekim: { وَلا يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلَّا اللَّهَ } “ve Allah'tan başka kimseden korkmazlar” buyrulmuştur.

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٧٦ الى ١٧٨]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 176-178]

وَلا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً يُرِيدُ اللَّهُ أَلاَّ يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الْآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (١٧٦) إِنَّ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْكُفْرَ بِالْإِيْمانِ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٧٧) وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً وَلَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ (١٧٨)

{ وَلا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً يُرِيدُ اللَّهُ أَلَّا يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الْآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ } “Küfürde yarışanlar seni üzmesin. Onlar Allah'a hiçbir şekilde zarar veremezler. Allah, onlara ahirette bir nasip bırakmamak ister. Onlar için pek büyük bir azap vardır.” (176) { إِنَّ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْكُفْرَ بِالْإِيْمانِ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “İmana karşılık küfrü satın alanlar Allah'a hiçbir şekilde zarar veremezler. Onlar için can yakıcı bir azap vardır.” (177) { وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً وَلَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ } “İnkâr edenler, kendilerine mühlet vermemizi sakın kendileri için hayırlı sanmasınlar! Biz onlara ancak günahları artsın diye mühlet veriyoruz. Onlar için alçaltıcı bir azap vardır.” (178)

يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ يقعون فيه سريعاً ويرغبون فيه أشدّ رغبة، وهم الذين نافقوا من المتخلفين. وقيل: هم قوم ارتدّوا عن الإسلام. فإن قلت: فما معنى قوله: (وَلا يَحْزُنْكَ) ؟ ومن حق الرسول أن يحزن لنفاق من نافق وارتداد من ارتدّ؟ قلت: معناه: لا يحزنوك لخوف أن أن يضرّوك ويعينوا عليك. ألا ترى إلى قوله إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً يعنى أنهم لا يضرون بمسارعتهم في الكفر غير أنفسهم، وما وبال ذلك عائداً على غيرهم. ثم بين كيف يعود وباله عليهم بقوله يُرِيدُ اللَّهُ أَلَّا يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الْآخِرَةِ أى نصيباً من الثواب وَلَهُمْ بدل الثواب عَذابٌ عَظِيمٌ وذلك أبلغ ما ضرّ به الإنسان نفسه. فإن قلت: هلا قيل: لا يجعل اللَّه لهم حظاً في الآخرة، وأىّ فائدة في ذكر الإرادة؟ قلت: فائدته الإشعار بأنّ الداعي إلى حرمانهم وتعذيبهم قد خلص خلوصاً لم يبق معه صارف قط حين سارعوا في الكفر، تنبيهاً على تماديهم في الطغيان وبلوغهم الغاية فيه، حتى أنّ أرحم الراحمين يريد أن لا يرحمهم إِنَّ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْكُفْرَ

{ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ } küfre hızla düşer ve ona aşırı derecede rağbet ederler; bunlar [savaştan] geri kalan münafıklardır. İslâm'dan irtidat eden bir kavim oldukları da söylenmiştir. Eğer: "{ وَلا يَحْزُنْكَ } buyruğunun manası nedir? Oysa birinin münafıklık etmesine yahut irtidat etmesine Resul'ün üzülmesi onun hakkı/tabiatı gereği değil midir?" dersen; derim ki: Manası şudur: Sana zarar vermelerinden ve aleyhine [düşmana] yardım etmelerinden korkarak onlar seni üzmesin. Nitekim: { إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً } “Onlar Allah'a hiçbir şekilde zarar veremezler” buyruğuna baksana! Yani küfürde yarışmalarıyla ancak kendilerine zarar verirler ve bunun vebali başkasına dönmez. Sonra bunun vebalinin kendilerine nasıl döneceğini şu buyruğuyla açıklamıştır: { يُرِيدُ اللَّهُ أَلَّا يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الْآخِرَةِ } “Allah, onlara ahirette bir nasip bırakmamak ister” yani sevaptan bir pay [bırakmamak ister]; { وَلَهُمْ } sevap yerine onlar için { عَذابٌ عَظِيمٌ } “büyük bir azap vardır”. Bu ise bir insanın kendine verebileceği zararın en ileri derecesidir. Eğer: "'Allah onlara ahirette bir nasip vermez' denseydi ya; iradeyi zikretmenin ne faydası vardır?" dersen; derim ki: Bunun faydası; onlar küfürde yarıştıkları vakit, onları mahrum bırakmaya ve azap etmeye sevk eden sebebin, yanında hiçbir engelleyici kalmayacak derecede kesinleştiğini hissettirmektir; bu da onların azgınlıkta haddi aştıklarına ve onda son noktaya ulaştıklarına, öyle ki merhametlilerin en merhametlisinin bile onlara merhamet etmemeyi murat ettiğine dikkat çekmek içindir. { إِنَّ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْكُفْرَ }

بِالْإِيْمانِ

{ بِالْإِيْمانِ } “İmana karşılık küfrü satın alanlar”

إمّا أن يكون تكريراً لذكرهم للتأكيد والتسجيل عليهم بما أضاف إليهم. وإمّا أن يكون عاما للكفار، والأوّل خاصاً فيمن نافق من المتخلفين، أو ارتدّ عن الإسلام أو على العكس. وشَيْئاً نصب على المصدر لأن المعنى: شيئا من الضرر وبعض الضرر الَّذِينَ كَفَرُوا فيمن قرأ بالتاء نصب وأَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ بدل منه: أى ولا تحسبنّ أنّ ما نملي للكافرين خير لهم، و «أن» مع ما في حيزه ينوب عن المفعولين، كقوله: أم تحسب أنّ أكثرهم يسمعون، وما مصدرية، بمعنى: ولا تحسبنّ أنّ إملاءنا خير، وكان حقها في قياس علم الخط أن تكتب مفصولة. ولكنها وقعت في الإمام متصلة فلا يخالف، وتتبع سنة الإمام في خط المصاحف. فإن قلت: كيف صحّ مجيء البدل ولم يذكر إلا أحد المفعولين، ولا يجوز الاقتصار بفعل الحسبان على مفعول واحد؟

[Bu ayet], ya bir teyit olması ve kendilerine nispet ettiği şeyle onların aleyhine tescil edilmesi için onların tekrar zikredilmesidir; ya bütün kâfirler hakkında geneldir, birincisi ise [savaştan] geri kalan münafıklar yahut İslâm'dan irtidat edenler hakkında özeldir veya bunun aksinedir. { شَيْئاً } kelimesi masdar olmak üzere mansuptur; zira mana: "zarardan bir şey / zararın bir kısmı" demektir. { الَّذِينَ كَفَرُوا } [fiili] tâ ile okuyan kimsenin kıraatinde mansuptur; { أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ } ise ondan bedeldir; yani: "Kâfirlere mühlet vermemizin onlar için hayırlı olduğunu sakın sanma!" demektir. { أن } edatı sılası/hükmü altındakilerle birlikte iki mefulün yerine geçer; nitekim: { أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ } “Yoksa sen onların çoğunun işittiğini mi sanıyorsun?” buyruğunda olduğu gibidir. { ما } masdariyyedir; yani: "Bizim mühlet vermemizin hayır olduğunu sakın sanma" manasındadır. Yazı kuralları kıyasına göre onun ayrı yazılması gerekirdi; ancak İmam Mushaf'ta bitişik olarak vaki olmuştur, dolayısıyla buna muhalefet edilmez ve mushafların hattında İmam'ın sünnetine uyulur. Eğer: "İki mefulden sadece biri zikredilmişken ve hısbân (sanma) fiilinin tek bir mefulle yetinmesi caiz değilken bedelin gelmesi nasıl sahih olmuştur?" dersen;

قلت: صحّ ذلك من حيث أنّ التعويل على البدل والمبدل منه في حكم المنحى: ألا تراك تقول:

derim ki: Bu, asıl dayanağın bedel olması ve mübdelün minh'in (kendisinden bedel yapılanın) bir kenara bırakılmış hükmünde bulunması cihetiyle sahih olmuştur. Görmez misin ki sen:

جعلت متاعك بعضه فوق بعض، مع امتناع سكوتك على متاعك. ويجوز أن يقدّر مضاف محذوف على: ولا تحسبنّ الذين كفروا أصحاب أن الإملاء خير لأنفسهم. أو ولا تحسبنّ حال الذين كفروا أن الإملاء خير لأنفسهم. وهو فيمن قرأ بالياء رفع، والفعل متعلق بأن وما في حيزه.

eşyan üzerinde susman (cümleyi orada kesmen) caiz olmadığı halde "Eşyanı, bir kısmını bir kısmının üstüne koydum" dersin. "Kâfir olanları, mühlet vermenin kendileri için hayırlı olduğu kanaatinin sahipleri sanma" veya "Kâfirlerin durumunu, mühlet vermenin kendileri için hayırlı olması [şeklinde] sanma" takdirinde mahzuf bir muzaf takdir edilmesi de caizdir. [Fiili] yâ ile okuyan kimsenin kıraatinde ise bu [kelime] merfudur ve fiil { أن } ve onun sılasına taalluk etmektedir.

والإملاء لهم: تخليتهم وشأنهم، مستعار من أملى لفرسه إذا أرخى له الطول ليرعى كيف شاء.

Onlara mühlet vermek (el-İmlâü lehum): Onları kendi hallerine bırakmaktır. Bu, atın dilediği gibi otlaması için ipini salıverdiği zaman kullanılan "atına ipini uzattı (emlâ li-ferasihî)" ifadesinden istiare yoluyla alınmıştır.

وقيل: هو إمهالهم وإطالة عمرهم. والمعنى: ولا تحسبنّ أن الإملاء خير لهم من منعهم أو قطع آجالهم أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ «ما» هذه حقها أن تكتب متصلة، لأنها كافة دون الأولى، وهذه جملة مستأنفة تعليل للجملة قبلها، كأنه قيل: ما بالهم لا يحسبون الإملاء خيراً لهم، فقيل: إنما نملي لهم ليزدادوا إثما. فإن قلت: كيف جاز أن يكون ازدياد الإثم غرضاً للَّه تعالى في إملائه لهم؟ قلت: هو علة للإملاء، وما كل علة بغرض. ألا تراك تقول: قعدت عن الغزو للعجز والفاقة، وخرجت من البلد لمخافة الشر، وليس شيء منها بغرض لك. وإنما هي علل وأسباب، فكذلك ازدياد الإثم جعل علة للإمهال وسبباً فيه. فإن قلت: كيف يكون ازدياد الإثم علة للإملاء كما كان العجز علة للقعود عن الحرب؟ قلت: لما كان في علم اللَّه المحيط بكل شيء أنهم مزدادون إثما، فكان الإملاء وقع من أجله وبسببه على طريق المجاز. وقرأ يحيى بن وثاب بكسر الأولى وفتح الثانية. ولا يحسبنّ بالياء، على معنى: ولا يحسبنّ الذين كفروا أن إملاءنا لازدياد الإثم كما يفعلون، وإنما هو ليتوبوا ويدخلوا في الإيمان. وقوله: (أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ) اعتراض بين الفعل ومعموله. ومعناه: أن إملاءنا خير لأنفسهم إن عملوا فيه وعرفوا إنعام اللَّه عليهم

Denildi ki: O, onlara mühlet verilmesi ve ömürlerinin uzatılmasıdır. Mana şöyledir: Onlara mühlet verilmesinin, engellenmelerinden veya ecellerinin sona erdirilmesinden kendileri için daha hayırlı olduğunu sakın sanma! { أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ } [ibaresindeki] bu “mâ”, ilkinden farklı olarak kâffe (engelleyici) olduğu için bitişik yazılması gerekir. Bu cümle, öncesindeki cümlenin gerekçesi olan bir istînâf (başlangıç) cümlesidir; sanki şöyle denilmiştir: “Onlar kendilerine mühlet verilmesini ne diye hayırlı sanmasınlar ki?” [Buna karşılık] “Biz onlara ancak günahları artsın diye mühlet veriyoruz” denilmiştir. Eğer: “Günahın artması, Yüce Allah’ın onlara mühlet vermesinde nasıl bir gaye (garaz) olabilir?” dersen; derim ki: O, mühlet vermenin illetidir (gerekçesidir); her illet ise bir gaye (garaz) değildir. Görmez misin, “Acizlikten ve yoksulluktan ötürü savaştan geri kaldım” veya “Kötülük korkusundan memleketten çıktım” dersin; oysa bunların hiçbiri senin için bir gaye (hedef) değildir. Bunlar yalnızca illetler ve sebeplerdir. İşte bunun gibi, günahın artması da mühlet vermenin illeti ve sebebi kılınmıştır. Eğer: “Acizliğin savaştan geri kalmaya illet olması gibi, günahın artması mühlet vermeye nasıl illet olabilir?” dersen; derim ki: Allah’ın her şeyi kuşatan ilminde onların günahlarını artıracakları malum olduğundan, mühlet verme mecaz yoluyla sanki bunun için ve bundan ötürü gerçekleşmiş gibi olmuştur. Yahyâ b. Vessâb ilkini kesre ile [İnnemâ], ikincisini ise fetha ile [Ennemâ] okumuştur. { وَلَا يَحْسَبَنَّ } [fiilini de] yâ ile okumuştur; [bu takdirde] mana şöyledir: İnkâr edenler, bizim mühlet vermemizin onların yaptığı gibi günahın artması için olduğunu sanmasınlar; aksine o, tövbe etsinler ve imana girsinler diyedir. { أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ } “kendilerine mühlet vermemiz kendileri için bir hayırdır” buyruğu ise fiil ile ma‘mûlü arasında bir itirâzdır (ara cümledir). Manası şudur: Bizim mühlet vermemiz, şayet o süre zarfında [salih amel] işler ve Allah’ın kendilerine olan nimetini takdir ederlerse kendileri için hayırlıdır.

بتفسيح المدّة وترك المعاجلة بالعقوبة. فإن قلت: فما معنى قوله وَلَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ على هذه القراءة؟ قلت: معناه: ولا تحسبوا إن إملاءنا لزيادة الإثم وللتعذيب، والواو للحال، كأنه قيل: ليزدادوا إثما معداً لهم عذاب مهين.

[bu nimet de] sürenin genişletilmesi ve cezalandırmada acele edilmemesidir. Eğer: "Bu kıraate göre { وَلَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ } “onlar için alçaltıcı bir azap vardır” buyruğunun manası nedir?" dersen; derim ki: Manası şudur: Bizim mühlet vermemizin günahın artması ve azap için olduğunu sanmayın. Vâv edatı hal içindir; sanki şöyle denilmiştir: Kendileri için alçaltıcı bir azap hazırlanmış olarak günahlarını artırsınlar diye.

[سورة آل عمران (٣) : آية ١٧٩]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 179]

ما كانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلى ما أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَما كانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ وَلكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشاءُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ (١٧٩)

{ ما كانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلى ما أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَما كانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ وَلكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشاءُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ (١٧٩) } “Allah, pisi temizden ayırıncaya kadar müminleri bulunduğunuz hal üzere bırakacak değildir. Allah sizi gayba muttali kılacak da değildir; fakat Allah, peygamberlerinden dilediğini seçer. O halde Allah'a ve peygamberlerine iman edin. Eğer iman eder ve sakınırsanız, sizin için büyük bir mükâfat vardır. (179)”

اللام لتأكيد النفي عَلى ما أَنْتُمْ عَلَيْهِ من اختلاط المؤمنين الخلص والمنافقين حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ حتى يعزل المنافق عن المخلص. وقرئ: يميز. من ميز. وفي رواية عن ابن كثير: يميز، من أماز بمعنى ميز. فإن قلت: لمن الخطاب في: (أَنْتُمْ) ؟ قلت: للمصدّقين جميعاً من أهل الإخلاص والنفاق، كأنه قيل: ما كان اللَّه ليذر المخلصين منكم على الحال التي أنتم عليها- من اختلاط بعضكم ببعض، وأنه لا يعرف مخلصكم من منافقكم لاتفاقكم على التصديق جميعاً- حتى يميزهم منكم بالوحي إلى نبيه وإخباره بأحوالكم، ثم قال وَما كانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ أى وما كان اللَّه ليؤتى أحداً منكم علم الغيوب، فلا تتوهموا عند إخبار الرسول ﵊ بنفاق الرجل وإخلاص الآخر أنه يطلع على ما في القلوب اطلاع اللَّه فيخبر عن كفرها وإيمانها وَلكِنَّ اللَّهَ يرسل الرسول فيوحى إليه ويخبره بأنّ في الغيب كذا، وأن فلانا في قلبه النفاق وفلانا في قلبه الإخلاص، فيعلم ذلك من جهة إخبار اللَّه لا من جهة اطلاعه على المغيبات. ويجوز أن يراد:

[Fiilin başındaki] lâm nefyi (olumsuzluğu) teyit içindir. { عَلى ما أَنْتُمْ عَلَيْهِ } “bulunduğunuz hal üzere”, [yani] samimi müminler ile münafıkların birbirine karışmış hali üzere [bırakacak değildir]. { حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ } “pisi temizden ayırıncaya kadar”, yani münafığı samimi müminden ayırıncaya kadar. [Bu fiil] "meyyeze"den { يُمَيِّزَ } şeklinde de okunmuştur. İbn Kesîr'den gelen bir rivayette ise "meyyeze" anlamındaki "emâze"den { يُمِيزَ } şeklinde okunmuştur. Eğer: "{ أَنْتُمْ } [zamirindeki] hitap kime yöneliktir?" dersen; derim ki: İhlas ve nifak ehlinden [dış görünüşte] tasdik edenlerin tamamınadır; sanki şöyle denilmiştir: "Allah, peygamberine vahyedip durumlarınızı ona bildirmek suretiyle onları sizden ayırt edinceye kadar, içinizdeki ihlas sahiplerini bulunduğunuz hal üzere -yani hepiniz tasdikte birleştiğiniz için samimi olanınızın münafık olanınızdan ayırt edilemeyip birbirinize karışmış olmanız hali üzere- bırakacak değildir." Sonra Allah şöyle buyurdu: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ } “Allah sizi gayba muttali kılacak da değildir”; yani Allah sizden hiçbir kimseye gaybların ilmini verecek değildir. Dolayısıyla Peygamber aleyhisselâm bir adamın nifakını ve diğerinin ihlasını haber verdiğinde, onun kalplerde olanı Allah'ın muttali oluşu gibi bildiğini ve onların küfür ve imanını [kendiliğinden] haber verdiğini vehmetmeyin. { وَلكِنَّ اللَّهَ } “fakat Allah” peygamberi gönderir, ona vahyeder ve gaybda şöyle olduğunu, falanın kalbinde nifak, filanın kalbinde ise ihlas bulunduğunu ona bildirir; böylece [Peygamber] bunu gayblara kendisinin muttali olması cihetiyle değil, Allah'ın bildirmesi cihetiyle bilir. Şunun kastedilmiş olması da caizdir:

لا يترككم مختلطين حتى يميز الخبيث من الطيب، بأن يكلفكم التكاليف الصعبة التي لا يصبر عليها إلا الخلص الذين امتحن اللَّه قلوبهم. كبذل الأرواح في الجهاد، وإنفاق الأموال في سبيل اللَّه، فيجعل ذلك عياراً على عقائدكم وشاهداً بضمائركم، حتى يعلم بعضكم ما في قلب بعض من طريق الاستدلال، لا من جهة الوقوف على ذات الصدور والاطلاع عليها، فإن ذلك مما استأثر اللَّه به.

[Allah] sizi, cihad uğruna canları feda etmek ve Allah yolunda malları infak etmek gibi ancak Allah'ın kalplerini imtihan ettiği ihlaslı kimselerin sabredebileceği zor mükellefiyetlerle yükümlü kılarak pisi temizden ayırt edinceye dek birbirinize karışmış halde bırakmaz. Böylece bunu inançlarınız için bir ölçü ve vicdanlarınıza bir şahit kılar; ta ki bazınız bazınızın kalbinde olanı, göğüslerin özüne vakıf olmak ve ona muttali olmak cihetiyle değil -zira bu, Allah'ın zatına tahsis ettiği şeylerdendir-, istidlal (delilden sonuca varma) yoluyla bilsin.

وما كان اللَّه ليطلع أحداً منكم على الغيب ومضمرات القلوب حتى يعرف صحيحها من فاسدها مطلعا عليها وَلكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشاءُ فيخبره ببعض المغيبات فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ بأن تقدروه حق قدره، وتعلموه وحده مطلعا على الغيوب، وأن تنزلوهم منازلهم بأن تعلموهم عباداً مجتبين، لا يعلمون إلا ما علمهم اللَّه، ولا يخبرون إلا بما أخبرهم اللَّه به من الغيوب، وليسوا من علم الغيب في شيء. وعن السدى قال الكافرون: إن كان محمد صادقا فليخبرنا من يؤمن منا ومن يكفر. فنزلت.

Allah, kalplerin içindekilere bizzat muttali olarak onların sağlamını bozuğundan bilsin diye sizden hiçbir kimseyi gayba ve kalplerde gizlenenlere muttali kılacak değildir. { وَلكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشاءُ } “Fakat Allah, peygamberlerinden dilediğini seçer” ve ona bazı gaybları bildirir. { فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ } “O halde Allah'a ve peygamberlerine iman edin”; yani O'nu hakkıyla takdir edin, gayblara muttali olanın yalnızca O olduğunu bilin; peygamberleri de mertebelerine koyarak onların seçilmiş kullar olduğunu, Allah'ın kendilerine öğrettiğinden başkasını bilemeyeceklerini, Allah'ın kendilerine gayblardan bildirdiği şeylerden başkasını haber veremeyeceklerini ve gayb ilminden hiçbir payları olmadığını bilin. Süddî'den rivayet edildiğine göre kâfirler: "Eğer Muhammed doğru sözlü ise içimizden kimin iman edeceğini, kimin kâfir olacağını bize haber versin" dediler. Bunun üzerine [bu ayet] indi.

[سورة آل عمران (٣) : آية ١٨٠]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 180]

وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْراً لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَيُطَوَّقُونَ ما بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلِلَّهِ مِيراثُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (١٨٠)

{ وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْراً لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَيُطَوَّقُونَ ما بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلِلَّهِ مِيراثُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (١٨٠) } “Allah'ın lütfundan kendilerine verdiklerinde cimrilik edenler, bunun kendileri için hayırlı olduğunu sakın sanmasınlar; aksine bu, onlar için bir şerdir. Cimrilik ettikleri şey, kıyamet günü boyunlarına dolanacaktır. Göklerin ve yerin mirası Allah'ındır. Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. (180)”

(ولا تحسبن) من قرأ بالتاء قدّر مضافا محذوفا، أى ولا تحسبن بخل الذين يبخلون هو خيراً لهم. وكذلك من قرأ بالياء وجعل فاعل يحسبن ضمير رسول اللَّه، أو ضمير أحد. ومن جعل فاعله الذين يبخلون كان المفعول الأوّل عنده محذوفا تقديره: ولا يحسبن الذين يبخلون بخلهم هُوَ خَيْراً لَهُمْ والذي سوغ حذفه دلالة (يَبْخَلُونَ) عليه، وهو فصل. وقرأ الأغمش بغير هو سَيُطَوَّقُونَ تفسير لقوله هُوَ شَرٌّ لَهُمْ أى سيلزمون وبال ما بخلوا به إلزام الطوق. وفي أمثالهم: تقلدها طوق الحمامة، إذا جاء بهنة يسب بها ويذم. وقيل: يجعل ما بخل به من الزكاة حية يطوقها في عنقه يوم القيامة، تنهشه من قرنه إلى قدمه وتنقر رأسه وتقول: أنا مالك. وعن النبي ﷺ في مانع الزكاة «يطوق بشجاع أقرع » وروى بشجاع أسود. وعن النخعي سيطوقون بطوق من نار وَلِلَّهِ مِيراثُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أى وله ما فيها مما يتوارثه أهلها من مال وغيره فما لهم يبخلون عليه بملكه ولا ينفقونه في سبيله. ونحوه قوله: (وَأَنْفِقُوا مِمَّا جَعَلَكُمْ مُسْتَخْلَفِينَ فِيهِ) وقرئ (بِما تَعْمَلُونَ بالتاء والياء فالتاء على طريقة الالتفات، وهي أبلغ في الوعيد والياء على الظاهر.

{ وَلا تَحْسَبَنَّ }: [Fiili] tâ ile okuyan kimse mahzuf bir muzaf takdir etmiştir; yani: "Cimrilik edenlerin cimriliğini, kendileri için hayırlı sakın sanma!" demektir. Aynı şekilde fiili yâ ile okuyup { يَحْسَبَنَّ } fiilinin failini Resûlullah'ın zamiri veya [herhangi] bir kimsenin zamiri kılan da böyledir. Failini { الَّذِينَ يَبْخَلُونَ } kılan kimseye göre ise birinci meful mahzuftur ve takdiri şöyledir: "Cimrilik edenler, cimriliklerinin { هُوَ خَيْراً لَهُمْ } kendileri için hayırlı olduğunu sakın sanmasınlar." Birinci mefulün hazfedilmesini caiz kılan şey ise { يَبْخَلُونَ } fiilinin ona delalet etmesidir; { هُوَ } ise fasl zamiridir. A'meş { هُوَ } olmaksızın okumuştur. { سَيُطَوَّقُونَ } “boyunlarına dolanacaktır” buyruğu, { هُوَ شَرٌّ لَهُمْ } “aksine bu, onlar için bir şerdir” ifadesinin tefsiridir; yani cimrilik ettikleri şeyin vebali, boyuna geçirilen bir gerdanlık gibi onlara ayrılmaz biçimde bağlanacaktır. Arapların darbımesellerinde: "Kendisi sebebiyle sövülüp kınandığı bir kötülük getirdiği zaman, güvercin gerdanlığı gibi onu boynuna takındı" denir. Denildi ki: Zekât olarak vermekten kaçındığı mal, kıyamet günü boynuna dolanan bir yılana dönüştürülür; tepesinden tırnağına kadar onu sokar, başını ısırıp 'Ben senin malınım' der. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den zekât vermeyen kimse hakkında şöyle rivayet edilmiştir: «Tepesi dazlak bir yılan boynuna dolanır». Kara bir yılan şeklinde de rivayet edilmiştir. Nehaî'den ise "Ateşten bir halka ile boyunları halkalanacaktır" dediği nakledilmiştir. { وَلِلَّهِ مِيراثُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin mirası Allah'ındır”; yani göklerde ve yerde bulunan, ehlinin birbirinden miras aldığı mal ve diğer şeyler O'nundur. Öyleyse O'nun mülkünde O'na karşı cimrilik etmeleri ve O'nun yolunda harcamamaları da ne oluyor?! Şu ayet de bunun benzeridir: { وَأَنْفِقُوا مِمَّا جَعَلَكُمْ مُسْتَخْلَفِينَ فِيهِ } “üzerinde tasarrufa yetkili kıldığı şeylerden harcayın”. { بِما تَعْمَلُونَ } tâ ve yâ ile okunmuştur; tâ ile olan okuyuş iltifat üslubu üzeredir ve tehdit açısından daha beliğdir; yâ ile olan ise zahir olana göredir.

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٨١ الى ١٨٢]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 181-182]

لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِياءُ سَنَكْتُبُ ما قالُوا وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَنَقُولُ ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ (١٨١) ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلاَّمٍ لِلْعَبِيدِ (١٨٢)

{ لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِياءُ سَنَكْتُبُ ما قالُوا وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَنَقُولُ ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ (١٨١) ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلاَّمٍ لِلْعَبِيدِ (١٨٢) } “Andolsun ki Allah, 'Şüphesiz Allah fakirdir, biz ise zenginiz' diyenlerin sözünü işitmiştir. Onların söylediklerini ve haksız yere peygamberleri öldürmelerini yazacağız ve 'Tadın yakıcı azabı!' diyeceğiz. (181) Bu, ellerinizin önden sunduğu şeyler sebebiyledir ve şüphesiz Allah kullara asla zulmedici değildir. (182)”

قال ذلك اليهود حين سمعوا قول اللَّه تعالى من ذا الذي يقرض اللَّه قرضاً حسناً، فلا يخلو إمّا أن يقولوه عن اعتقاد لذلك، أو عن استهزاء بالقرآن، وأيهما كان فالكلمة عظيمة لا تصدر إلا عن متمردين في كفرهم. ومعنى سماع اللَّه له: أنه لم يخف عليه، وأنه أعدّ له كفاءه من العقاب سَنَكْتُبُ ما قالُوا في صحائف الحفظة. أو سنحفظه ونثبته في علمنا لا ننساه كما يثبت المكتوب فإن قلت: كيف قال: (لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ) ثم قال: (سَنَكْتُبُ) وهلا قيل: ولقد كتبنا؟ قلت: ذكر وجود

Yahudiler bu sözü, Allah Teâlâ'nın { مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا } “Kimdir o Allah'a güzel bir borç verecek olan?” buyruğunu işittiklerinde söylediler. Bu durum, ya buna gerçekten inandıkları için böyle söylemiş olmalarından veya Kur'an ile alay etmek maksadıyla söylemiş olmalarından uzak değildir. Hangisi olursa olsun bu, ancak küfürlerinde haddi aşmış azgın kimselerden sadır olabilecek çok vahim bir sözdür. Allah'ın o sözü işitmesinin anlamı ise; bunun O'na gizli kalmadığı ve bunun karşılığında denk bir ceza hazırlamış olduğudur. { سَنَكْتُبُ ما قالُوا } “Söylediklerini yazacağız” [ifadesi], koruyucu meleklerin sayfalarına [yazacağız] demektir. Yahut yazılan şeyin sabit kalması gibi, biz de onu ilmimizde muhafaza edip tescil edeceğiz, asla unutmayacağız [anlamındadır]. Şayet: “Nasıl olur da önce { لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ } [denilerek geçmiş zaman kipiyle] söylenip ardından { سَنَكْتُبُ } [denilerek gelecek zaman kipi] kullanılmıştır? ‘Andolsun yazdık’ denilmesi gerekmez miydi?” dersen, derim ki: [Allah Teâlâ] işitmenin gerçekleştiğini

السماع أوّلا مؤكداً بالقسم ثم قال: سنكتب على جهة الوعيد بمعنى لن يفوتنا أبداً إثباته وتدوينه كما لن يفوتنا قتلهم الأنبياء. وجعل قتلهم الأنبياء قرينة له إيذانا بأنهما في العظم أخوان، وبأن هذا ليس بأوّل ما ركبوه من العظائم، وأنهم أصلاء في الكفر ولهم فيه سوابق، وأن من قتل الأنبياء لم يستبعد منه الاجتراء على مثل هذا القول. وروى أن رسول اللَّه ﷺ كتب مع أبى بكر رضى اللَّه عنه إلى يهود بنى قينقاع يدعوهم إلى الإسلام وإلى إقام الصلاة وإيتاء الزكاة، وأن يقرضوا اللَّه قرضاً حسناً ، فقال فنحاص اليهودي: إنّ اللَّه فقير حين سألنا القرض فلطمه أبو بكر في وجهه وقال: لولا الذي بيننا وبينكم من العهد لضربت عنقك فشكاه إلى رسول اللَّه ﷺ وجحد ما قاله، فنزلت. ونحوه قولهم (يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ) وَنَقُولُ لهم ذُوقُوا وننتقم منهم بأن نقول لهم يوم القيامة: ذوقوا عَذابَ الْحَرِيقِ كما أذقتم المسلمين الغصص. يقال للمنتقم منه: أحس، وذق. وقال أبو سفيان لحمزة رضى اللَّه عنه: ذق عقق وقرأ حمزة: سيكتب، بالياء على البناء للمفعول، ويقول بالياء. وقرأ الحسن والأعرج: سيكتب بالياء وتسمية الفاعل. وقرأ ابن مسعود: ويقال ذوقوا ذلِكَ إشارة إلى ما تقدّم من عقابهم وذكر الأيدى لأن أكثر الأعمال تزاول بهنّ، فجعل كل عمل كالواقع بالأيدى على سبيل التغليب فإن قلت: فلم عطف قوله وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ على ما قدّمت أيديكم، وكيف جعل كونه غير ظلام للعبيد شريكا لاجتراحهم السيئات في استحقاق التعذيب؟ قلت: معنى كونه غير ظلام للعبيد أنه عادل عليهم ومن العدل أن يعاقب المسيء منهم ويثيب المحسن.

önce yeminle pekiştirerek zikretmiş, ardından bir tehdit olarak { سَنَكْتُبُ } “yazacağız” buyurmuştur; yani peygamberleri öldürmeleri elimizden kaçmayacağı gibi, bu sözü kaydetmek ve tescil etmek de asla elimizden kaçmayacaktır. Peygamberleri öldürmelerini bu söze denk kılmakla; büyüklük bakımından ikisinin birbirine denk olduğunu, bu cürmün onların işlediği ilk büyük günah olmadığını, onların küfürde köklü olup bu hususta geçmiş sabıkaları bulunduğunu ve peygamberleri öldüren kimselerden böyle bir söze cüret etmenin uzak görülmeyeceğini bildirmiştir. Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir radıyallâhu anh ile Benî Kaynukâ Yahudilerine mektup yazıp onları İslâm'a, namazı kılmaya, zekâtı vermeye ve Allah'a güzel bir borç vermeye davet etmiştir. Bunun üzerine Yahudi Finhâs: "Allah bizden borç istediğine göre şüphesiz fakirdir" dedi. Ebû Bekir onun yüzüne bir tokat attı ve: "Aramızdaki antlaşma olmasaydı boynunu vururdum" dedi. Finhâs onu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şikâyet etti ve söylediği sözü inkâr etti; bunun üzerine bu ayet indi. Onların: { يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ } “Allah'ın eli bağlıdır” sözü de böyledir. Onlara: { وَنَقُولُ } “ve deriz”, [yani] { ذُوقُوا } “Tadın!” [deriz]. Tıpkı sizin Müslümanlara kederleri tattırdığınız gibi, kıyamet günü onlara: { ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ } “Yakıcı azabı tadın!” demek suretiyle onlardan intikam alırız. Kendisinden intikam alınan kimseye: "Hisset ve tadıver!" denir. Ebû Süfyân da Hamza radıyallâhu anh'a: "Tadıver, ey akrabalık bağını koparan!" demiştir. Hamza [kıraatinde] meçhul sîgasıyla yâ ile { سَيُكْتَبُ } ve yine yâ ile { وَيَقُولُ } okunmuştur. Hasan ve A'rec faili zikrederek yâ ile { سَيَكْتُبُ } okumuşlardır. İbn Mes'ûd ise { وَيُقَالُ ذُوقُوا } şeklinde okumuştur. { ذلِكَ } kelimesi, onların daha önce geçen azaplarına işarettir. Ellerin zikredilmesi, amellerin çoğunun ellerle işlenmesinden ötürüdür; böylece tağlîb yoluyla her amel ellerle vuku bulmuş gibi kabul edilmiştir. Eğer: "{ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ } “ve şüphesiz Allah kullara asla zulmedici değildir” buyruğu niçin { ما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ } “ellerinizin önden sunduğu şeyler” ifadesine atfedilmiştir ve Allah'ın kullara zulmedici olmaması, azaba müstahak olma konusunda onların kötülükleri işlemesine nasıl ortak kılınmıştır?" dersen; derim ki: O'nun kullara asla zulmedici olmamasının manası, onlara karşı adil olmasıdır; adalet ise kötülük yapanı cezalandırmayı, iyilik yapanı da mükâfatlandırmayı gerektirir.

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٨٣ الى ١٨٤]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 183-184]

الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنا أَلاَّ نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتَّى يَأْتِيَنا بِقُرْبانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ قُلْ قَدْ جاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّناتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٨٣) فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ جاؤُ بِالْبَيِّناتِ وَالزُّبُرِ وَالْكِتابِ الْمُنِيرِ (١٨٤)

{ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنَا أَلَّا نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتَّى يَأْتِيَنَا بِقُرْبَانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ قُلْ قَدْ جَاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّنَاتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ } “Onlar: «Allah bize, ateşin yiyeceği bir kurban getirmedikçe hiçbir peygambere inanmamamızı emretti» diyen kimselerdir. De ki: «Benden önce de peygamberler size apaçık delillerle ve söylediğiniz o şeyle gelmişti. Şayet doğru sözlü kimseler iseniz, o halde onları niçin öldürdünüz?»” (183) { فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ جَاءُوا بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ وَالْكِتَابِ الْمُنِيرِ } “Eğer seni yalanladılarsa, senden önceki apaçık deliller, sahifeler ve aydınlatıcı kitap getiren peygamberler de yalanlanmıştı.” (184)

عَهِدَ إِلَيْنا أمرنا في التوراة وأوصانا بأن لا نؤمن لرسول حتى يأتينا بهذه الآية الخاصة، وهو أن يرينا قربانا تنزل نار من السماء فتأكله، كما كان أنبياء بنى إسرائيل تلك آيتهم، كان يقرب بالقربان، فيقوم النبي فيدعو، فتنزل نار من السماء فتأكله، وهذه دعوى باطلة وافتراء على اللَّه، لأن أكل النار القربان لم يوجب الإيمان للرسول الآتي به إلا لكونه آية ومعجزة فهو إذن وسائر الآيات سواء فلا يجوز أن يعينه اللَّه تعالى من بين الآيات. وقد ألزمهم اللَّه أن أنبياءهم جاءوهم بالبينات الكثيرة التي أوجبت عليهم التصديق، وجاءوهم أيضا بهذه الآية التي اقترحوها فلم قتلوهم إن كانوا صادقين أن الإيمان يلزمهم بإتيانها وقرئ (بِقُرْبانٍ) بضمتين. ونظيره السلطان. فإن قلت:

{ عَهِدَ إِلَيْنا } “bize emretti”; Tevrat'ta bize ateşin gökten inip yiyeceği bir kurbanı bize göstermesi şeklindeki bu özel ayet (mucize) ile gelmedikçe hiçbir peygambere inanmamamızı emretti ve tavsiye etti. Nitekim İsrâiloğulları peygamberlerinin mucizesi böyleydi: Kurban takdim edilir, peygamber kalkıp dua eder, gökten bir ateş iner ve onu yerdi. Bu ise batıl bir iddia ve Allah'a bir iftiradır; zira ateşin kurbanı yemesi, onu getiren peygambere ancak bir ayet ve mucize olması sebebiyle imanı vacip kılmıştır; o halde bu, diğer bütün mucizelerle eşittir; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın mucizeler arasından sadece bunu tayin etmesi caiz değildir. Allah, peygamberlerinin kendilerine tasdiki gerektiren pek çok apaçık delillerle geldiğini ve ayrıca talep ettikleri bu mucizeyle de geldiğini belirterek onları ilzam etmiştir: Eğer bu mucizenin gelmesiyle imanın kendilerine vacip olduğu iddiasında doğru sözlü iseler, o peygamberleri niçin öldürdüler? { بِقُرْبانٍ } iki ötre ile de okunmuştur. { السُّلطَان } kelimesi de bunun benzeridir. Eğer:

ما معنى قوله وَبِالَّذِي قُلْتُمْ؟ قلت: معناه، وبمعنى الذي قلتموه من قولكم: قربان تأكله النار.

"{ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ } “ve söylediğiniz şeyle” buyruğunun manası nedir?" dersen; derim ki: Manası: "ve ateşin yiyeceği kurban şeklindeki sözünüzün ifade ettiği mana ile" demektir.

ومؤدّاه كقوله: (ثُمَّ يَعُودُونَ لِما قالُوا) أى لمعنى ما قالوا. في مصاحف أهل الشام: وبالزبر وهي الصحف وَالْكِتابِ الْمُنِيرِ التوراة والإنجيل والزبور. وهذه تسلية لرسول اللَّه ﷺ من تكذيب قومه وتكذيب اليهود.

Bunun ifade ettiği mana, Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ يَعُودُونَ لِما قالُوا } “sonra söylediklerinden dönerler”, yani söylediklerinin manasından dönerler buyruğu gibidir. Şam ehlinin mushaflarında: "Ve sahifelerle" anlamında { وَبِالزُّبُرِ } şeklindedir ki bunlar sahifelerdir. { وَالْكِتابِ الْمُنِيرِ } “aydınlatıcı kitap” ise Tevrat, İncil ve Zebûr'dur. Bu, kavminin ve Yahudilerin yalanlamasına karşı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için bir tesellidir.

[سورة آل عمران (٣) : آية ١٨٥]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 185]

كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ وَإِنَّما تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فازَ وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلاَّ مَتاعُ الْغُرُورِ (١٨٥)

{ كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ وَإِنَّما تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فازَ وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلاَّ مَتاعُ الْغُرُورِ (١٨٥) } “Her can ölümü tadacaktır. Ecirleriniz ancak kıyamet günü tastamam verilecektir. Artık kim ateşten uzaklaştırılıp cennete sokulursa, o muhakkak kurtuluşa ermiştir. Dünya hayatı ise aldatıcı bir menfaatten başka bir şey değildir. (185)”

وقرأ اليزيدي ذائِقَةُ الْمَوْتِ على الأصل. وقرأ الأعمش (ذائقة الموت) بطرح التنوين مع النصب كقوله:

Yezîdî asıl üzere { ذائِقَةُ الْمَوْتِ } şeklinde [izafetle] okumuştur. A'meş ise tenvini düşürerek nasb ile { ذَائِقَةَ الْمَوْتَ } şeklinde okumuştur; şairin şu sözünde olduğu gibi:

وَلَا ذَاكِرَ اللَّهَ إلّا قَلِيلَا

"Ve Allah'ı pek az anan kimse"

فإن قلت: كيف اتصل به قوله وَإِنَّما تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ؟ قلت: اتصاله به على أن كلكم تموتون ولا بدّ لكم من الموت ولا توفون أجوركم على طاعاتكم ومعاصيكم عقيب موتكم، وإنما توفونها يوم قيامكم من القبور. فإن قلت فهذا يوهم نفى ما يروى أن القبر روضة من رياض الجنة

Eğer: “{ وَإِنَّما تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ } “Mükâfatlarınız size ancak [kıyamet günü] tastamam verilecektir” buyruğunun önceki kısma irtibatı nasıldır?” dersen; derim ki: Bunun önceki kısımla irtibatı şu manaya dayanır: Hepiniz öleceksiniz ve ölüm sizin için kaçınılmazdır; fakat itaat ve isyanlarınızın karşılığı ölümünüzün hemen akabinde tastamam ödenmeyecek, ancak kabirlerinizden kalktığınız [kıyamet] günü tastamam verilecektir. Şayet: “Bu durum, kabrin cennet bahçelerinden bir bahçe olduğuna dair rivayet edilen hadisi nefyetme (çelişme) vehmini doğurmaz mı?” dersen,

أو حفرة من حفر النار . قلت: كلمة التوفية تزيل هذا الوهم لأن المعنى أن توفية الأجور وتكميلها يكون ذلك اليوم، وما يكون قبل ذلك فبعض الأجور. الزحزحة: التنحية والإبعاد تكرير الزح، وهو الجذب بعجلة فَقَدْ فازَ فقد حصل له الفوز المطلق المتناول لكل ما يفاز به ولا غاية للفوز وراء النجاة من سخط اللَّه والعذاب السرمد، ونيل رضوان اللَّه والنعيم المخلد. اللهم وفقنا لما ندرك به عندك الفوز في المآب. وعن النبي ﷺ: «من أحب أن يزحزح عن النار ويدخل الجنة فلتدركه منيته وهو مؤمن باللَّه واليوم الآخر، ويأتى إلى الناس ما يحب أن يؤتى إليه » وهذا شامل للمحافظة على حقوق اللَّه وحقوق العباد. شبه الدنيا بالمتاع الذي يدلس به على المستام ويغرّ حتى يشتريه ثم يتبين له فساده ورداءته. والشيطان هو المدلس الغرور. وعن سعيد بن جبير: إنما هذا لمن آثرها على الآخرة فأما من طلب الآخرة بها فإنها متاع بلاغ، خوطب المؤمنون بذلك ليوطنوا أنفسهم على احتمال ما سيلقون من الأذى والشدائد والصبر عليها، حتى إذا لقوها لقوها وهم مستعدون لا يرهقهم ما يرهق من يصيبه الشدة بغتة فينكرها وتشمئز منها نفسه.

yahut cehennem çukurlarından bir çukurdur' şeklinde rivayet edilen hadisi nefyetme (inkâr etme) vehmini doğurmaz mı?" dersen; derim ki: "Tevfiye (tastamam verme)" kelimesi bu vehmi ortadan kaldırır; çünkü mana, ecirlerin tastamam ve kamil bir şekilde verilmesinin o gün olacağıdır; bundan önce olanlar ise ecirlerin bir kısmıdır. Zehzeha (الزحزحة): Uzaklaştırmak ve öteye çekmektir; aceleyle çekip almak demek olan "zehh (الزح)" kökünün tekrarlı halidir. { فَقَدْ فازَ } “o muhakkak kurtuluşa ermiştir”; yani kurtulunacak her şeyi içine alan mutlak kurtuluşu elde etmiştir. Zira Allah'ın gazabından ve ebedî azaptan kurtulup Allah'ın rızasına ve ebedî nimete kavuşmanın ötesinde kurtuluş için başka bir nihayet yoktur. Allahım, katında dönüş günündeki kurtuluşa erişeceğimiz şeylere bizi muvaffak kıl! Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: «Kim ateşten uzaklaştırılıp cennete sokulmayı isterse, Allah'a ve ahiret gününe iman etmiş olarak eceli ona erişsin ve kendisine yapılmasını istediği şeyi insanlara yapsın». Bu ifade, Allah'ın haklarına ve kulların haklarına riayet etmeyi kapsar. Dünyayı, müşteriyi aldatmak ve satın alıncaya kadar onu kandırmak için kusuru gizlenen, sonra da bozukluğu ve değersizliği ortaya çıkan bir meta'a benzetmiştir. Aldatıcı ve çokça kandıran ise şeytandır. Saîd b. Cübeyr'den şöyle nakledilmiştir: "Bu [nitelendirme], ancak dünyayı ahirete tercih eden kimse içindir; dünyayı vesile kılarak ahireti talep eden kimse için ise o, [hedefe] ulaştıran bir azıktır." Müminlere bu şekilde hitap edilmiştir ki, karşılaşacakları eziyet ve zorluklara katlanmaya ve bunlara sabretmeye kendilerini alıştırsınlar; ta ki bunlarla karşılaştıklarında hazırlıklı olarak karşılaşsınlar ve aniden zorluğa maruz kalıp onu yadırgayan ve ondan nefsi tiksinen kimsenin uğradığı sıkıntıya uğramasınlar.

[سورة آل عمران (٣) : آية ١٨٦]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 186]

لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذىً كَثِيراً وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ (١٨٦)

{ لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذىً كَثِيراً وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ (١٨٦) } “Andolsun ki mallarınız ve canlarınız hususunda imtihan olunacaksınız; sizden önce kendilerine kitap verilenlerden ve ortak koşanlardan pek çok incitici söz işiteceksiniz. Eğer sabreder ve sakınırsanız, şüphesiz bu, azmedilmeye değer işlerdendir. (186)”

والبلاء في الأنفس: القتل والأسر والجراح وما يرد عليها من أنواع المخاوف والمصائب.

Canlar hususundaki imtihan: Öldürülmek, esir düşmek, yaralanmak ve canların maruz kaldığı korku ve musibet çeşitleridir.

وفي الأموال: الإنفاق في سبيل الخير وما يقع فيها من الآفات. وما يسمعون من أهل الكتاب المطاعن في الدين الحنيف، وصدّ من أراد الإيمان، وتخطئة من آمن، وما كان من كعب بن الأشرف من هجائه لرسول اللَّه ﷺ وتحريض المشركين، ومن فنحاص،

Mallar hususundaki [imtihan] ise: Hayır yolunda harcamada bulunmak ve mallara isabet eden afetlerdir. Ehl-i Kitap'tan işitecekleri [incitici sözler] ise: Dosdoğru dine (el-Hanîf) yönelik karalamalar, iman etmek isteyene engel olmak, iman edeni yanılgıda görmek; Kâ‘b b. el-Eşref'in Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i hicvetmesi ve müşrikleri kışkırtması; ve Finhâs'tan,

ومن بنى قريظة والنضير فَإِنَّ ذلِكَ فإن الصبر والتقوى مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ من معزومات الأمور، أى مما يجب العزم عليه من الأمور أو مما عزم اللَّه أن يكون، يعنى أنّ ذلك عزمة من عزمات اللَّه لا بد لكم أن تصبروا وتتقوا.

ile Benî Kurayza ve Benî Nadîr'den gelen [incitici sözler]dir. { فَإِنَّ ذلِكَ } “şüphesiz bu”, yani sabır ve takva, { مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ } “azmedilmeye değer işlerdendir”, yani işler arasında üzerinde kesinlikle sebat edilmesi gereken yahut Allah'ın olmasını kesin kıldığı işlerdendir. Yani bu, Allah'ın kesin emirlerinden biridir; sabretmeniz ve sakınmanız kaçınılmazdır.

[سورة آل عمران (٣) : آية ١٨٧]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 187]

وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلا تَكْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَراءَ ظُهُورِهِمْ وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَناً قَلِيلاً فَبِئْسَ ما يَشْتَرُونَ (١٨٧)

{ وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلا تَكْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَراءَ ظُهُورِهِمْ وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَناً قَلِيلاً فَبِئْسَ ما يَشْتَرُونَ (١٨٧) } “Hani Allah, kendilerine kitap verilenlerden, 'Onu mutlaka insanlara açıklayacaksınız, gizlemeyeceksiniz' diye kesin söz almıştı. Fakat onlar bunu sırtlarının arkasına attılar ve ona karşılık az bir değeri satın aldılar. Satın aldıkları şey ne kötüdür! (187)”

وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ واذكر وقت أخذ اللَّه ميثاق أهل الكتاب لَتُبَيِّنُنَّهُ الضمير للكتاب.

{ وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ } “Hani Allah kesin söz almıştı”, [yani] Allah'ın Ehl-i Kitap'tan kesin söz aldığı vakti hatırla. { لَتُبَيِّنُنَّهُ } “Onu mutlaka açıklayacaksınız” ifadesindeki zamir kitaba aittir.

أكد عليهم إيجاب بيان الكتاب واجتناب كتمانه كما يؤكد على الرجل إذا عزم عليه وقيل له.

Bir adama kesin bir emir verilip de kendisine:

آللَّه لتفعلنّ فَنَبَذُوهُ وَراءَ ظُهُورِهِمْ فنبذوا الميثاق وتأكيده عليهم، يعنى لم يراعوه ولم يلتفتوا إليه. والنبذ وراء الظهر مثل في الطرح وترك الاعتداد. ونقيضه جعله نصب عينيه وألقاه بين عينيه، وكفى به دليلا على أنه مأخوذ على العلماء أن يبينوا أحق للناس وما علموه وأن لا يكتموا منه شيئا لغرض فاسد من تسهيل على الظلمة، وتطيب لنفوسهم. واستجلاب لمسارّهم، أو لجرّ منفعة وحطام دنيا، أو لتقية: مما لا دليل عليه ولا أمارة أو لبخل بالعلم، وغبرة أن ينسب إليه غيرهم.

"Allah için bunu mutlaka yapacaksın!" denildiğinde nasıl teyit edilirse, kitabı açıklamanın vacip oluşunu ve onu gizlemekten kaçınmayı da onların aleyhine öylece teyit etmiştir. { فَنَبَذُوهُ وَراءَ ظُهُورِهِمْ } “Fakat onlar bunu sırtlarının arkasına attılar”; yani sözleşmeyi ve onun üzerlerindeki teyidini arkaya attılar; diğer bir deyişle onu gözetmediler ve ona iltifat etmediler. Sırtın arkasına atmak, bir şeyi bir kenara fırlatıp ona itibar etmemekten kinayedir. Zıddı ise onu gözünün önüne koymak ve iki gözünün arasına almaktır. Bu ayet, hakkı ve bildiklerini insanlara açıklamalarının ve zalimlere kolaylık sağlamak, onların gönüllerini hoş etmek, sevinçlerini celbetmek, bir menfaat ve dünya metası elde etmek, hiçbir delil ve emare bulunmayan bir takiyye yapmak yahut ilim hususunda cimrilik edip kendilerinden başkasına nispet edilmesini kıskanmak gibi fasit bir amaçla ondan hiçbir şeyi gizlememelerinin âlimler üzerine bir vecibe olduğuna delil olarak yeter.

وعن النبي ﷺ «من كتم علما عن أهله ألحم بلجام من نار» وعن طاوس أنه قال

Hz. Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) [şöyle rivayet edilmiştir]: « من كتم علما عن أهله ألجم بلجام من نار » «Kim ehil olandan bir ilmi gizlerse, [kıyamet günü] ateşten bir gemle gemlenir.» Tâvûs'tan da rivayet edildiğine göre o [şöyle] demiştir:

لوهب: إنى أرى اللَّه سوف يعذبك بهذه الكتب. وقال: واللَّه لو كنت نبيا فكتمت العلم كما تكتمه لرأيت أنّ اللَّه سيعذبك، وعن محمد بن كعب: لا يحل لأحد من العلماء أن يسكت على علمه ولا يحل لجاهل أن يسكت على جهله حتى يسأل. وعن على رضى اللَّه عنه. ما أخذ اللَّه على أهل الجهل أن يتعلموا حتى أخذ على أهل العلم أن يعلموا . وقرئ: ليبيننه. ولا يكتمونه، بالياء، لأنهم غيب. وبالتاء، على حكاية مخاطبتهم، كقوله: (وَقَضَيْنا إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ فِي الْكِتابِ لَتُفْسِدُنَّ)

Vehb'e şöyle demiştir: "Şüphesiz ben Allah'ın seni bu kitaplar sebebiyle azaplandıracağını görüyorum (böyle hissediyorum)." Ve dedi ki: "Vallahi eğer peygamber olsaydın da ilmi senin gizlediğin gibi gizleseydin, Allah'ın seni azaplandıracağını görürdüm." Muhammed b. Ka'b'dan şöyle nakledilmiştir: "Âlimlerden hiçbirine ilmi üzerinde susması helal olmadığı gibi, cahile de sorup öğreninceye kadar cehaleti üzerinde susması helal değildir." Ali radıyallâhu anh'tan ise: "Allah, ilim ehline öğretmeyi farz kılmadıkça cehalet ehline öğrenmeyi farz kılmamıştır" sözü rivayet edilmiştir. [Fiiller] gaib oldukları için yâ ile { لَيُبَيِّنُنَّهُ وَلَا يَكْتُمُونَهُ }, onlara yönelik hitabın hikâye edilmesi cihetiyle de tâ ile [letübeyyinünnehû ve lâ tektümûnehû] okunmuştur; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَقَضَيْنا إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ فِي الْكِتابِ لَتُفْسِدُنَّ } “Kitapta İsrâiloğullarına: 'Muhakkak fesat çıkaracaksınız' diye bildirdik” buyruğunda olduğu gibidir.

[سورة آل عمران (٣) : آية ١٨٨]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 188]

لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِما أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِما لَمْ يَفْعَلُوا فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفازَةٍ مِنَ الْعَذابِ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٨٨)

{ لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِما أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِما لَمْ يَفْعَلُوا فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفازَةٍ مِنَ الْعَذابِ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٨٨) } “Ettiklerine sevinen ve yapmadıkları şeylerle övülmeyi seven kimseleri sakın sanma; evet, onların azaptan kurtulacaklarını sakın sanma! Onlar için can yakıcı bir azap vardır. (188)”

لا تَحْسَبَنَّ خطاب لرسول اللَّه ﷺ. وأحد المفعولين الَّذِينَ يَفْرَحُونَ والثاني (بِمَفازَةٍ) وقوله فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ تأكيد تقديره: لا تحسبنهم، فلا تحسبنهم فائزين. وقرئ:

{ لا تَحْسَبَنَّ } “Sakın sanma” ifadesi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitaptır. İki mefulden biri { الَّذِينَ يَفْرَحُونَ } “sevinen kimseleri”, ikincisi ise { بِمَفازَةٍ } “kurtulacaklarını” ifadesidir. { فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ } “onları sakın sanma” buyruğu ise bir teyittir; takdiri: "Onları sanma, evet onların kurtuluşa ereceklerini sakın sanma!" şeklindedir. Şöyle de okunmuştur:

لا تحسبن. فلا تحسبنهم، بضم الباء على خطاب المؤمنين. ولا يحسبن. فلا يحسبنهم، بالياء وفتح الباء فيهما، على أنّ الفعل للرسول. وقرأ أبو عمرو بالياء وفتح الباء في الأوّل وضمها في الثاني، على أن الفعل للذين يفرحون، والمفعول الأوّل محذوف على: لا يحسبنهم الذين يفرحون بمفازة، بمعنى: لا يحسبن أنفسهم الذين يفرحون فائزين، وفلا يحسبنهم، تأكيد. ومعنى بِما أُوتُوا بما فعلوا. وأتى وجاء، يستعملان بمعنى فعل. قال اللَّه تعالى: (إِنَّهُ كانَ وَعْدُهُ مَأْتِيًّا) ، (لَقَدْ جِئْتِ شَيْئاً فَرِيًّا) . ويدل عليه قراءة أبىّ: يفرحون بما فعلوا. وقرئ: آتوا، بمعنى أعطوا. وعن على رضى اللَّه عنه: بما أوتوا. ومعنى بِمَفازَةٍ مِنَ الْعَذابِ بمنجاة منه. روى أن رسول اللَّه ﷺ سأل اليهود عن شيء مما في التوراة فكتموا الحق وأخبروه بخلافه ، وأروه أنهم قد صدقوه، واستحمدوا إليه، وفرحوا بما فعلوا، فأطلع اللَّه رسوله على ذلك وسلاه بما أنزل من وعيدهم: أى: لا تحسبن اليهود الذين يفرحون بما فعلوا- من تدليسهم عليك ويحبون أن تحمدهم بما لم يفعلوا من إخبارك بالصدق عما سألتهم عنه- ناجين من العذاب. ومعنى (يَفْرَحُونَ بِما أَتَوْا)

[Her iki fiil de] müminlere hitap olarak bâ harfinin zammesiyle [lâ tahsebünne... felâ tahsebünnehüm] şeklinde de okunmuştur. Fiilin [öznesinin] Resûl olması hasebiyle her ikisinde de yâ harfiyle ve bâ harfinin fethasıyla [ve lâ yahsebenne... felâ yahsebennehüm] şeklinde de okunmuştur. Ebû Amr ise birincisinde yâ ve bâ'nın fethasıyla, ikincisinde ise [bâ'nın] zammesiyle okumuştur; buna göre fiil "sevinenlere" aittir, birinci meful ise mahzuftur; takdiri: "O sevinenler onları kurtuluşta sanmasınlar" yani "O sevinen kimseler kendilerini kurtuluşa ermiş sanmasınlar" şeklindedir; { فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ } “onları sakın sanma” ifadesi ise teyittir. { بِما أَتَوْا } “ettiklerine/yaptıklarına” ifadesinin anlamı; işledikleri şeylerle [demektir]. [Arapçada] Etâ (أتى) ve Câe (جاء) fiilleri, Fe'ale (فعل / yaptı, işledi) anlamında kullanılır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّهُ كانَ وَعْدُهُ مَأْتِيًّا } “Şüphesiz O'nun vaadi yerine gelecektir / vuku bulacaktır”, { لَقَدْ جِئْتِ شَيْئاً فَرِيًّا } “Andolsun ki sen görülmemiş (kötü) bir şey yaptın”. Übeyy'in { يفرحون بما فعلوا } "Yaptıklarına sevinenler" şeklindeki kıraati de buna delalet eder. [Bu kelime] "verdiler" anlamında { آتوا } şeklinde de okunmuştur. Ali radıyallâhu anh'den ise { بما أوتوا } “kendilerine verilen şeyle” şeklinde rivayet edilmiştir. { بِمَفازَةٍ مِنَ الْعَذابِ } ifadesinin anlamı ise "ondan kurtulmuş olarak" demektir. Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Yahudilere Tevrat'ta yer alan bir şeyi sormuş; onlar ise hakkı gizleyip ona gerçeğin aksini haber vermişler, üstelik ona doğru söyledikleri izlenimini vermişler, ondan övgü beklemişler ve bu yaptıklarına sevinmişlerdir. Bunun üzerine Allah, Resûlü'nü bu durumdan haberdar etmiş ve onlara yönelik indirdiği tehditle onu teselli etmiştir. Yani: Sen o Yahudileri; sana karşı hilekârlık yapmak suretiyle işlediklerine sevinen ve kendilerine sorduğun hususta sana doğruyu haber verme konusunda yapmadıkları bir şeyle onları övmeni arzulayan kimseleri sakın azaptan kurtulmuş sanma! { يَفْرَحُونَ بِما أَتَوْا } “ettiklerine sevinenler” ifadesinin anlamı...

بما أوتوه من علم التوراة. وقيل يفرحون بما فعلوا من كتمان نعت رسول اللَّه ﷺ، ويحبون أن يحمدوا بما لم يفعلوا من اتباع دين إبراهيم حيث ادعوا أن إبراهيم كان على اليهودية وأنهم على دينه. وقيل: هم قوم تخلفوا عن الغزو مع رسول اللَّه ﷺ، فلما قفل اعتذروا إليه بأنهم رأوا المصلحة في التخلف، واستحمدوا إليه بترك الخروج. وقيل: هم المنافقون يفرحون بما أتوا من إظهار الإيمان للمسلمين ومنافقتهم وتوصلهم بذلك إلى أغراضهم، ويستحمدون إليهم بالإيمان الذي لم يفعلوه على الحقيقة لإبطانهم الكفر. ويجوز أن يكون شاملا لكل من يأتى بحسنة فيفرح بها فرح إعجاب، ويحب أن يحمده الناس ويثنوا عليه بالديانة والزهد وبما ليس فيه.

kendilerine verilen Tevrat ilmiyle sevinmeleri olduğu da söylenmiştir. Bir görüşe göre de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfını gizlemekle ettiklerine sevinirler ve İbrâhim'in Yahudilik üzere olduğunu ve kendilerinin onun dini üzere bulunduklarını iddia ettikleri halde yapmadıkları bir şey olan İbrâhim'in dinine uymakla övülmeyi severler. Denildi ki: Onlar, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile savaşa katılmayıp geri kalan bir topluluktur; Peygamber savaştan dönünce geri kalmakta maslahat gördüklerini ileri sürerek özür beyan etmiş ve sefere çıkmamakla kendilerini ona övdürmek istemişlerdir. Denildi ki: Onlar, Müslümanlara imanı izhar etmek, münafıklık yapmak ve bu yolla hedeflerine ulaşmak suretiyle ettiklerine sevinen ve küfrü gizledikleri için gerçekte yapmadıkları iman ile kendilerini müminlere övdürmek isteyen münafıklardır. Bir iyilik yapıp da onunla kibirlenerek sevinen, insanların kendisini övmesini ve kendisinde bulunmayan dindarlık ve züht gibi vasıflarla sena etmelerini seven herkesi kapsaması da caizdir.

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٨٩ الى ١٩١]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 189-191]

وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٨٩) إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ لَآياتٍ لِأُولِي الْأَلْبابِ (١٩٠) الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلاً سُبْحانَكَ فَقِنا عَذابَ النَّارِ (١٩١)

{ وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٨٩) إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ لَآياتٍ لِأُولِي الْأَلْبابِ (١٩٠) الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلاً سُبْحانَكَ فَقِنا عَذابَ النَّارِ (١٩١) } “Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır. Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir. (189) Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde akıl sahipleri için nice deliller vardır. (190) Onlar ayakta dururken, otururken ve yanları üzerine yatarken Allah'ı anarlar; göklerin ve yerin yaratılışı hakkında derin derin düşünürler [ve derler ki]: 'Rabbimiz! Sen bunu boş yere yaratmadın. Sen yücesin, bizi ateşin azabından koru!' (191)”

وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ فهو يملك أمرهم. وهو على كل شيء قدير، فهو يقدر على عقابهم لَآياتٍ لأدلة واضحة على الصانع وعظيم قدرته وباهر حكمته لِأُولِي الْأَلْبابِ للذين يفتحون بصائرهم للنظر والاستدلال والاعتبار، ولا ينظرون إليها نظر البهائم غافلين عما فيها من عجائب الفطر. وفي النصائح الصغار: املأ عينيك من زينة هذه الكواكب، وأجلهما في جملة هذه العجائب، متفكرا في قدرة مقدّرها، متدبرا حكمة مدبرها، قبل أن يسافر بك القدر، ويحال بينك وبين النظر: وعن ابن عمر رضى اللَّه عنهما: قلت لعائشة رضى اللَّه عنها: أخبرينى بأعجب ما رأيت من رسول اللَّه ﷺ، فبكت وأطالت، ثم قالت: كل أمره عجب، أتانى في ليلتي فدخل في لحافي حتى ألصق جلده بجلدي، ثم قال: يا عائشة، هل لك أن تأذنى لي الليلة في عبادة ربى؟ فقلت: يا رسول اللَّه، إنى لأحب قربك وأحب هواك، قد أذنت لك. فقام إلى قربة من ماء في البيت فتوضأ ولم يكثر من صب الماء، ثم قام يصلى، فقرأ من القرآن فجعل يبكى حتى بلغ الدموع حقويه، ثم جلس فحمد اللَّه وأثنى عليه وجعل يبكى، ثم رفع يديه فجعل يبكى

{ وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır”; yani onların tasarrufu O'nun elindedir. { وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Allah her şeye kādirdir”; yani onları cezalandırmaya da gücü yeter. { لَآياتٍ } “Elbette deliller vardır”; Yaratıcı'ya, O'nun yüce kudretine ve göz kamaştırıcı hikmetine dair apaçık deliller vardır. { لِأُولِي الْأَلْبابِ } “Sağduyu sahipleri için”; [yani] basiretlerini bakmaya, delil getirmeye ve ibret almaya açan, fıtrattaki hayret verici inceliklerden gafil bir halde [bunlara] hayvanların bakışı gibi bakmayan kimseler için. en-Nesâihu's-Siğār'da şöyle denilmiştir: “Kader seni alıp götürmeden ve bakışınla arana engel konulmadan önce, gözlerini bu yıldızların ziynetiyle doldur; onları bu harikalar mecmuasında gezdir; onları takdir edenin kudretini tefekkür et ve onları çekip çevirenin hikmetini derinlemesine düşün!” İbn Ömer'den radıyallâhu anhümâ rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Âişe'ye radıyallâhu anhâ: “Resûlullah'ta sallallâhu aleyhi ve sellem gördüğün en şaşırtıcı şeyi bana haber ver” dedim. Bunun üzerine ağladı ve [ağlamasını] uzattı. Sonra şöyle dedi: “O'nun her işi şaşırtıcıydı. Benim [nöbet] gecemde yanıma geldi, örtümün içine girdi, hatta tenini tenime değdirdi. Sonra: ‘Ey Âişe, bu gece Rabbime ibadet etmem hususunda bana izin verir misin?’ buyurdu. Ben de: ‘Ey Allah'ın Resûlü, doğrusu ben senin yakınlığını da senin hoşnutluğunu da severim; sana izin verdim’ dedim. Evdeki bir su kırbasına yönelip kalktı, abdest aldı, suyu çok dökmedi (israf etmedi). Sonra namaza durdu; Kur'an'dan [ayetler] okudu ve ağlamaya başladı; öyle ki gözyaşları böğürlerine kadar ulaştı. Sonra oturdu; Allah'a hamdedip O'na övgüde bulundu ve yine ağlamaya başladı. Sonra ellerini kaldırdı ve ağlamayı sürdürdü...

حتى رأيت دموعه قد بلت الأرض، فأتاه بلال يؤذنه بصلاة الغداة فرآه يبكى فقال له: يا رسول اللَّه، أتبكي وقد غفر اللَّه لك ما تقدّم من ذنبك وما تأخر؟ فقال: يا بلال أفلا أكون عبداً شكورا. ثم قال: ومالى لا أبكى وقد أنزل اللَّه علىّ في هذه الليلة (إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ) ثم قال: ويل لمن قرأها ولم يتفكر فيها. وروى: «ويل لمن لاكها بين فكيه ولم يتأمّلها» وعن على رضى اللَّه عنه: أنّ النبىّ ﷺ كان إذا قام من الليل يتسوّك ثم ينظر إلى السماء ثم يقول (إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ) . وحكى أنّ الرجل من بنى إسرائيل كان إذا عبد اللَّه ثلاثين سنة أظلته سحابة، فعبدها فتى من فتيانهم فلم تظله، فقالت له أمّه: لعلّ فرطة فرطت منك في مدّتك؟ فقال: ما أذكر. قالت: لعلك نظرت مرّة إلى السماء ولم تعتبر؟ قال: لعلّ. قالت:

öyle ki gözyaşlarının yeri ıslattığını gördüm. Derken sabah namazını bildirmek üzere Bilâl geldi ve O'nu ağlarken görünce: 'Ey Allah'ın Resûlü, Allah senin geçmiş ve gelecek günahlarını bağışlamış olduğu halde ağlıyor musun?' dedi. Buyurdu ki: 'Ey Bilâl, şükreden bir kul olmayayım mı?' Sonra şöyle dedi: 'Allah bu gece bana { إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında...” ayetini indirmişken nasıl ağlamayayım?' Ardından: 'Onu okuyup da onda tefekkür etmeyen kimseye yazıklar olsun!' buyurdu." Şöyle de rivayet edilmiştir: «Onu çeneleri arasında çiğneyip de (dilinde dolaştırıp da) onda derin düşünmeyen kimseye yazıklar olsun!» Ali radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem geceleyin kalktığı zaman misvaklanır, sonra göğe bakar ve: { إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında...” ayetini okurdu. Anlatıldığına göre İsrâiloğullarından bir adam otuz yıl Allah'a ibadet ettiği zaman bir bulut onu gölgelendirirdi. Onların gençlerinden bir genç bu kadar ibadet etti fakat bulut onu gölgelendirmedi. Bunun üzerine annesi ona: "Belki bu süren içinde senden bir kusur sadır olmuştur?" dedi. Genç: "Hatırlamıyorum" dedi. Annesi: "Belki bir defa göğe baktın da ibret almadın?" dedi. Genç: "Olabilir" dedi. Annesi şöyle dedi:

فما أُتيت إلا من ذاك الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ ذكراً دائباً على أى حال كانوا، من قيام وقعود واضطجاع لا يخلون بالذكر في أغلب أحوالهم. وعن ابن عمر وعروة بن الزبير وجماعة أنهم خرجوا يوم العيد إلى المصلى فجعلوا يذكرون اللَّه، فقال بعضهم: أما قال اللَّه تعالى: (يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً) فقاموا يذكرون اللَّه على أقدامهم. وعن النبي ﷺ «من أحبّ أن يرتع في رياض الجنة فليكثر ذكر اللَّه » وقيل: معناه يصلون في هذه الأحوال على حسب استطاعتهم. قال رسول اللَّه ﷺ لعمران بن الحصين «صل قائما فإن لم تستطع فقاعداً فإن لم تستطع فعلى جنب، تومئ إيماء » وهذه حجة للشافعي ﵀ في إضجاع المريض على جنبه كما في اللحد. وعند أبى حنيفة ﵀ أنه يستلقى حتى إذا وجد خفة قعد.

"Sana musibet ancak bu yüzden gelmiştir!" { الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ } “Onlar Allah'ı anarlar”; ayakta, otururken ve yanları üzerine yatarken hangi halde bulunurlarsa bulunsunlar sürekli bir zikirle anarlar; hallerinin çoğunda zikri asla ihmal etmezler. İbn Ömer, Urve b. ez-Zübeyr ve bir cemaatten rivayet edildiğine göre onlar bayram günü namazgâha çıktılar ve Allah'ı zikretmeye başladılar. İçlerinden biri: "Allah Teâlâ: { يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً } 'Ayakta ve otururken Allah'ı anarlar' buyurmadı mı?" dedi; bunun üzerine ayakları üzerinde durup Allah'ı zikrettiler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: «Cennet bahçelerinde gezinip nimetlenmek isteyen kimse Allah'ı çokça zikretsin». Denildi ki: Manası, bu hallerde güçleri yettiğince namaz kılarlar demektir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem İmrân b. Husayn'a şöyle buyurmuştur: «Ayakta kıl; eğer güç yetiremezsen oturarak kıl; eğer güç yetiremezsen yanın üzere îmâ ile kıl». Bu, kabirde olduğu gibi hastanın yanı üzerine yatırılması hususunda İmam Şâfiî rahimehullâh için bir delildir. Ebû Hanîfe rahimehullâh'a göre ise hasta sırtüstü yatar, kendisinde bir hafiflik bulduğu zaman oturur.

ومحل عَلى جُنُوبِهِمْ نصب على الحال عطفاً على ما قبله، كأنه قيل: قياما وقعوداً ومضطجعين وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وما يدل عليه اختراع هذه الأجرام العظام وإبداع صنعتها وما دبر فيها بما تكل الأفهام عن إدراك بعض عجائبه على عظم شأن الصانع

{ عَلى جُنُوبِهِمْ } “yanları üzerine [yatarken]” ifadesinin [cümledeki] yeri, kendisinden öncesine atıfla hal olarak mansuptur; sanki "ayakta, otururken ve yanları üzerine yatarak" denilmiş gibidir. { وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin yaratılışı üzerinde tefekkür ederler”; bu muazzam cisimlerin icat edilmesinin, sanatlarının eşsizliğinin ve kavrayışların bazı harikalarını idrak etmekten dahi aciz kaldığı içlerindeki ilahî nizam ve tedbirlerin, Sanatkâr'ın şanının azametine

وكبرياء سلطانه. وعن سفيان الثوري أنه صلى خلف المقام ركعتين ثم رفع رأسه إلى السماء، فلما رأى الكواكب غشى عليه، وكان يبول الدم من طول حزنه وفكرته. وعن النبىّ ﷺ «بينما رجل مستلق على فراشه إذ رفع رأسه فنظر إلى النجوم وإلى السماء فقال: أشهد أنّ لك رباً وخالقاً، اللهمّ اغفر لي، فنظر اللَّه إليه فغفر له» وقال النبي ﷺ «لا عبادة كالتفكر » وقيل: الفكرة تذهب الغفلة وتحدث للقلب الخشية كما يحدث الماء للزرع النبات، وما جليت القلوب بمثل الأحزان ولا استنارت بمثل الفكرة. وروى عن النبي ﷺ «لا تفضلوني على يونس بن متى فإنه كان يرفع له في كل يوم مثل عمل أهل الأرض» قالوا:

ve saltanatının büyüklüğüne delalet ettiği şeyleri düşünürler. Süfyân es-Sevrî'den rivayet edildiğine göre o, Makâm-ı İbrâhim'in arkasında iki rekât namaz kılmış, sonra başını göğe kaldırmış; yıldızları görünce bayılmıştır. Uzun süren hüznü ve tefekkürü sebebiyle kan işerdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: «Bir adam yatağında sırtüstü yatarken başını kaldırıp yıldızlara ve göğe baktı ve: 'Şahitlik ederim ki senin bir Rabbin ve Yaratıcın vardır. Allahım, beni bağışla!' dedi. Bunun üzerine Allah ona baktı ve onu bağışladı». Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Tefekkür gibi ibadet yoktur» buyurmuştur. Denildi ki: Suyun ekin için bitkiler meydana getirdiği gibi, tefekkür de gafleti giderir ve kalpte haşyet meydana getirir. Kalpler hüzünler gibisiyle parıldamaz ve tefekkür gibisiyle aydınlanmaz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: «Beni Yûnus b. Mettâ'ya üstün tutmayın; zira her gün onun için yeryüzü ehlinin ameli kadarı [semaya] yükseltilirdi». Dediler ki: