Binûn

Âl-i İmrân Suresi — 7. Sayfa

Kaynak: el-Keşşâf Tefsiri · Zemahşerî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وإنما كان ذلك التفكر في أمر اللَّه الذي هو عمل القلب، لأن أحداً لا يقدر أن يعمل بجوارحه في اليوم مثل عمل أهل الأرض ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا على إرادة القول. أى يقولون ذلك وهو في محل الحال، بمعنى يتفكرون قائلين. والمعنى: ما خلقته خلقاً باطلا بغير حكمة، بل خلقته لداعي حكمة عظيمة، وهو أن تجعلها مساكن للمكلفين وأدلة لهم على معرفتك ووجوب طاعتك واجتناب معصيتك ولذلك وصل به قوله فَقِنا عَذابَ النَّارِ لأنه جزاء من عصى ولم يطع. فإن قلت:

Bu ise ancak kalbin ameli olan, Allah'ın emri/yarattıkları üzerinde tefekkür etmekle [mümkün] olur. Zira hiç kimse bir günde uzuvlarıyla yeryüzü ehlinin ameli kadar amel işlemeye güç yetiremez. { ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا } “Bunu boş yere yaratmadın” ifadesi, sözün takdiri iledir. Yani onlar bunu söylerler; bu ifade hal konumunda olup 'diyerek tefekkür ederler' anlamındadır. Manası ise: 'Bunu hikmetsiz, bâtıl bir yaratılışla yaratmadın; bilakis büyük bir hikmet gereği yarattın ki o da onları mükellefler için meskenler kılman ve senin bilinmene, sana itaatin farziyetine ve sana isyandan sakınmaya deliller yapmandır.' Bu sebeple onun peşine { فَقِنا عَذابَ النَّارِ } “bizi cehennem azabından koru” sözünü bitiştirmiştir; çünkü cehennem azabı, isyan edip itaat etmeyenin cezasıdır. Eğer:

هذا إشارة إلى ماذا؟ قلت: إلى الخلق على أن المراد به المخلوق، كأنه قيل: ويتفكرون في مخلوق السموات والأرض، أى فيما خلق منها. ويجوز أن يكون إشارة إلى السموات والأرض لأنها في معنى المخلوق. كأنه قيل: ما خلقت هذا المخلوق العجيب باطلا. وفي هذا ضرب من التعظيم كقوله: (إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ) ويجوز أن يكون باطلا حالا من هذا. وسبحانك:

«{ هذا } 'bu' neye işarettir?» dersen, derim ki: Bununla mahlûk (yaratılan) kastedilerek 'yaratma'ya (halka) işarettir; sanki «Göklerin ve yerin mahlûkunu, yani onlardan yaratılan şeyleri düşünürler» denilmiştir. Mahlûk anlamında oldukları için göklere ve yere işaret olması da caizdir. Sanki «Bu hayret verici mahlûkatı boş yere yaratmadın» denilmiştir. Bunda, { إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ } “Şüphesiz bu Kur'an en doğru yola iletir” ayetinde olduğu gibi bir tür tazim (yüceltme) vardır. { باطِلًا } kelimesinin { هذا } kelimesinden hal olması da caizdir. { وسبحانك } «Seni tenzih ederiz» ifadesi ise:

اعتراض للتنزيه من العبث، وأن يخلق شيئاً بغير حكمة.

abes iş yapmaktan ve bir şeyi hikmetsiz yaratmaktan [Allah'ı] tenzih etmek için bir itirâzî cümledir (ara cümledir).

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٩٢ الى ١٩٤]

[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyet 192-194]

رَبَّنا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ (١٩٢) رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِياً يُنادِي لِلْإِيمانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا رَبَّنا فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئاتِنا وَتَوَفَّنا مَعَ الْأَبْرارِ (١٩٣) رَبَّنا وَآتِنا ما وَعَدْتَنا عَلى رُسُلِكَ وَلا تُخْزِنا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّكَ لا تُخْلِفُ الْمِيعادَ (١٩٤)

{ رَبَّنا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ (١٩٢) رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِياً يُنادِي لِلْإِيمانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا رَبَّنا فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئاتِنا وَتَوَفَّنا مَعَ الْأَبْرارِ (١٩٣) رَبَّنا وَآتِنا ما وَعَدْتَنا عَلى رُسُلِكَ وَلا تُخْزِنا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّكَ لا تُخْلِفُ الْمِيعادَ (١٩٤) } “«Rabbimiz! Şüphesiz Sen kimi ateşe sokarsan, onu kesinlikle rezil rüsvay etmişsindir. Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur. (192) Rabbimiz! Şüphesiz biz, ‘Rabbinize iman edin’ diye imana çağıran bir davetçiyi işittik ve hemen iman ettik. Rabbimiz! Artık bizim günahlarımızı bağışla, kötülüklerimizi ört ve canımızı iyilerle beraber al. (193) Rabbimiz! Peygamberlerin vasıtasıyla bize vadettiklerini ver ve kıyamet gününde bizi rezil rüsvay etme! Şüphesiz Sen vadinden asla dönmezsin.» (194)”

فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ فقد أبلغت في إخزائه. وهو نظير قوله فقد فاز. ونحوه في كلامهم: من أدرك مرعى الصمان فقد أدرك، ومن سبق فلانا فقد سبق وَما لِلظَّالِمِينَ اللام إشارة إلى من يدخل النار وإعلام بأنّ من يدخل النار فلا ناصر له بشفاعة ولا غيرها ، تقول:

{ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ } “onu gerçekten rezil rüsvay etmişsindir”; yani onu rezil etmede en ileri dereceye ulaştırmışsındır. Bu, «fe-kad fâze» (kesinlikle kurtulmuştur) sözünün bir benzeridir. Arapların kelâmındaki benzeri ise şunlardır: «Sammân otlağına ulaşan kişi, gerçekten hedefine ulaşmıştır» ve «Filancayı geçen kişi, gerçekten öne geçmiştir». { وَما لِلظَّالِمِينَ } “Zalimlerin [hiç yardımcıları] yoktur” ifadesindeki lâm harfi, ateşe girenlere işarettir ve ateşe giren kimse için ne şefaatle ne de başka bir yolla hiçbir yardımcının bulunmayacağını bildirmektir. Şöyle dersin:

سمعت رجلا يقول كذا، وسمعت زيداً يتكلم. فتوقع الفعل على الرجل وتحذف المسموع، لأنك وصفته بما يسمع، أو جعلته حالا عنه فأغناك عن ذكره، ولولا الوصف أو الحال لم يكن منه بد، وأن يقال سمعت كلام فلان أو قوله. فإن قلت: فأىّ فائدة في الجمع بين المنادى وينادى؟ قلت: ذكر النداء مطلقاً ثم مقيداً بالإيمان تفخيما لشأن المنادى لأنه لا منادى أعظم من مناد ينادى للإيمان. ونحوه قولك: مررت بهاد يهدى للإسلام. وذلك أنّ المنادى إذا أطلق ذهب الوهم إلى مناد للحرب، أو لإطفاء النائرة، أو لإغاثة المكروب، أو لكفاية بعض النوازل، أو لبعض المنافع، وكذلك الهادي قد يطلق على من يهدى للطريق ويهدى لسداد الرأى وغير ذلك فإذا قلت: ينادى للإيمان، ويهدى للإسلام، فقد رفعت من شأن المنادى والهادي وفخمته. ويقال: دعاه لكذا وإلى كذا، وندبه له وإليه، وناداه له وإليه. ونحوه: هداه للطريق وإليه، وذلك أن معنى انتهاء الغاية ومعنى الاختصاص واقعان جميعاً، والمنادى هو الرسول (أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ) ، (ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ) . وعن محمد بن كعب: القرآن. أَنْ آمِنُوا أى آمنوا، أو بأن آمنوا ذُنُوبَنا كبائرنا سَيِّئاتِنا صغائرنا مَعَ الْأَبْرارِ مخصوصين بصحبتهم، معدودين في جملتهم. والأبرار: جمع برّ أو بارّ، كرب وأرباب، وصاحب وأصحاب عَلى رُسُلِكَ على هذه صلة للوعد، كما في قولك: وعد اللَّه الجنة على الطاعة. والمعنى: ما وعدتنا على تصديق رسلك. ألا تراه كيف أتبع ذكر المنادى للإيمان وهو الرسول وقوله آمنا وهو التصديق ويجوز أن يكون متعلقاً بمحذوف، أى ما وعدتنا منزلا على رسلك، أو محمولا على رسلك، لأن الرسل محملون ذلك (فَإِنَّما عَلَيْهِ ما حُمِّلَ) وقيل: على ألسنة رسلك. والموعود هو الثواب. وقيل:

«Bir adamın şöyle dediğini duydum» ve «Zeyd'i konuşurken duydum». Fiili adam üzerine düşürür ve işitilen şeyi hazfedersin (düşürürsün); çünkü sen adamı işitilen şeyle nitelemiş veya onu hal yapmışsındır, bu da seni onu anmaktan müstağni kılmıştır. Eğer sıfat veya hal olmasaydı, bundan kaçış olmaz ve «Filancanın kelâmını duydum» ya da «sözünü duydum» denilirdi. Eğer: «Münâdî (çağıran) ile yunâdî (çağırıyor) kelimelerini bir arada zikretmenin faydası nedir?» dersen, derim ki: Çağrıyı önce mutlak (yalın) olarak zikredip sonra imana kayıtlamak, çağrıda bulunanın şanını yüceltmek içindir; zira imana çağıran bir davetçiden daha büyüğü yoktur. Bunun benzeri senin, «İslam'a hidayet eden bir rehbere uğradım» sözündür. Çünkü münâdî (çağıran) mutlak bırakıldığında akla savaşa çağıran, yangını söndürmeye çağıran, darda kalana yardıma çağıran, birtakım felaketleri savuşturmaya çağıran veya bazı menfaatler için çağıran kimse gelebilir. Aynı şekilde hâdî (rehber) de yola kılavuzluk eden, isabetli görüşe yönlendiren ve benzeri kimseler için mutlak olarak kullanılabilir. «İmana çağırıyor», «İslam'a hidayet ediyor» dediğin zaman ise çağrıda bulunanın ve rehberin şanını yüceltmiş ve onu büyütmüş olursun. «Onu şuna ve şuraya çağırdı», «onu şuna ve şuraya teşvik etti», «ona ve ona doğru seslendi» denilir. Bunun benzeri de «ona yolu gösterdi ve ona doğru hidayet etti» sözüdür. Çünkü gaye (son sınır) anlamı ile ihtisas (özgü kılma) anlamı birlikte mevcuttur. Münâdî (davetçi) Resûl'dür; { أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ } “Allah'a çağırırım”, { ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ } “Rabbinin yoluna çağır”. Muhammed b. Ka'b'dan [gelen rivayete göre ise] münâdî Kur'an'dır. { أَنْ آمِنُوا } “İnanın diye”; yani iman ediniz yahut iman etmeniz gerektiğine. { ذُنُوبَنا } “günahlarımızı”, büyük günahlarımızı; { سَيِّئاتِنا } “kötülüklerimizi”, küçük günahlarımızı; { مَعَ الْأَبْرارِ } “iyilerle beraber”, onların arkadaşlığına mahsus olarak, onların topluluğundan sayılarak [vefat ettir]. Ebrâr (الْأَبْرارِ): «berr» veya «bârr» kelimesinin çoğuludur; rab ve erbâb, sâhib ve ashâb gibi. { عَلى رُسُلِكَ } “Elçilerin vasıtasıyla”; buradaki 'alâ (عَلى), senin «Allah itaate karşılık cenneti vadetti» sözünde olduğu gibi vaadin sılasıdır (bağlantısıdır). Manası: 'Elçilerini tasdik etmemize karşılık bize vadettiğin şeyleri [ver]' demektir. Görmez misin, imana çağıranı -ki o Resûl'dür- zikretmesinin ardından «iman ettik» -ki o tasdiktir- sözünü nasıl getirmiştir! Bunun mahzuf bir kelimeye taalluk etmesi de caizdir; yani 'elçilerine indirilmiş olarak' veya 'elçilerine yüklenmiş olarak bize vadettiğin şeyleri [ver]' demektir; çünkü elçiler bununla yükümlü kılınmışlardır: { فَإِنَّما عَلَيْهِ ما حُمِّلَ } “Ona düşen sadece kendisine yükletilendir”. Şöyle de denilmiştir: 'Elçilerinin dilleri üzerinden [vadettiğin]'. Vadolunan şey ise sevaptır. Denildi ki:

النصرة على الأعداء. فإن قلت: كيف دعوا اللَّه بإنجاز ما وعد واللَّه لا يخلف الميعاد؟ قلت: معناه طلب التوفيق فيما يحفظ عليهم أسباب إنجاز الميعاد أو هو باب من اللجأ إلى اللَّه والخضوع له، كما كان الأنبياء عليهم الصلاة والسلام يستغفرون مع علمهم أنهم مغفور لهم، يقصدون بذلك

düşmanlara karşı yardım [istemektir]. Eğer: "Allah vaadinden asla dönmediği halde, vaat ettiğini gerçekleştirmesi için Allah'a nasıl dua ettiler?" dersen, derim ki: Bunun anlamı, vaadin gerçekleşme sebeplerini kendileri lehine koruyacak hususlarda başarı ve muvaffakiyet istemektir; yahut bu, peygamberlerin -aleyhimu's-salâtü ve's-selâm- bağışlanmış olduklarını bildikleri halde istiğfar etmeleri gibi Allah'a sığınmanın ve O'na boyun eğmenin bir türüdür; bununla

التذلل لربهم والتضرع إليه، واللجأ الذي هو سيما العبودية.

Rablerine tezellül etmeyi, O'na yalvarmayı ve kulluğun alameti olan sığınmayı hedeflerler.

[سورة آل عمران (٣) : آية ١٩٥]

[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyet 195]

فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَالَّذِينَ هاجَرُوا وَأُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَأُوذُوا فِي سَبِيلِي وَقاتَلُوا وَقُتِلُوا لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ وَلَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ ثَواباً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوابِ (١٩٥)

{ فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَالَّذِينَ هاجَرُوا وَأُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَأُوذُوا فِي سَبِيلِي وَقاتَلُوا وَقُتِلُوا لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ وَلَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ ثَواباً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوابِ (١٩٥) } “Bunun üzerine Rableri onlara icabet etti: 'Ben, sizden erkek olsun kadın olsun -ki hepiniz birbirinizdensiniz- hiçbir çalışanın amelini zayi etmeyeceğim. Hicret edenlerin, yurtlarından çıkarılanların, benim yolumda eziyete uğrayanların, savaşanların ve öldürülenlerin kötülüklerini mutlaka örteceğim ve onları -Allah katından bir mükâfat olarak- altından ırmaklar akan cennetlere koyacağım. Mükâfatın en güzeli Allah katındadır.' (195)”

يقال استجاب له واستجابه:

«İstecâbe lehû» ve «istecâbehû» denilir [ikisi de aynı anlamdadır]:

فَلَمْ يَسْتَجِبْهُ عِنْدَ ذَاكَ مُجِيبُ

«O anda hiçbir icabet edici ona icabet etmedi»

أَنِّي لا أُضِيعُ قرئ بالفتح على حذف الياء، وبالكسر على إرادة القول. وقرئ:

{ أَنِّي لا أُضِيعُ } 'yâ' harfinin hazfiyle üstünle (fetha ile) [«أَنِّي»] ve sözün takdiriyle esre ile (kesra ile) [«إِنِّي»] okunmuştur. Şöyle de okunmuştur:

لا أضيع، بالتشديد مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى بيان لعامل بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ أى يجمع ذكوركم وإناثكم أصل واحد، فكل واحد منكم من الآخر، أى من أصله، أو كأنه منه لفرط اتصالكم واتحادكم. وقيل المراد وصلة الإسلام. وهذه جملة معترضة بينت بها شركة النساء مع الرجال فيما وعد اللَّه عباده العاملين. وروى أنّ أمّ سلمة قالت: يا رسول اللَّه، إنى أسمع اللَّه تعالى يذكر الرجال في الهجرة ولا يذكر النساء . فنزلت فَالَّذِينَ هاجَرُوا تفصيل لعمل العامل منهم على سبيل التعظيم له والتفخيم، كأنه قال: فالذين عملوا هذه الأعمال السنية الفائقة، وهي المهاجرة عن أوطانهم فارّين إلى اللَّه بدينهم من دار الفتنة، واضطرّوا إلى الخروج من ديارهم التي ولدوا فيها ونشوّا بما سامهم المشركون من الخسف وَأُوذُوا فِي سَبِيلِي من أجله وبسببه، يريد

Şedde ile [«لا أُضَيِّعُ»] şeklinde de okunmuştur. { مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى } “gerek erkek olsun gerek kadın”, amel edeni beyandır. { بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ } “hepiniz birbirinizdensiniz”; yani erkeklerinizi ve kadınlarınızı tek bir asıl (kök) bir araya getirir. Dolayısıyla her biriniz diğerindensiniz, yani onun aslındansınız yahut aranızdaki irtibat ve birlikteliğin aşırılığı sebebiyle sanki ondan gibisiniz. Bununla İslam bağının kastedildiği de söylenmiştir. Bu, Allah'ın amel eden kullarına vadettiği hususlarda kadınların da erkeklere ortak olduğunu beyan eden bir ara cümledir (cümle-i mu'teriza). Rivayet edildiğine göre Ümmü Seleme şöyle demiştir: “Ey Allah'ın Resûlü! Allah Teâlâ'nın hicret konusunda erkekleri andığını, kadınları ise anmadığını işitiyorum.” Bunun üzerine { فَالَّذِينَ هاجَرُوا } “hicret edenler” [ayeti] nazil oldu. [Bu ifade] amel edenlerin amellerini yüceltme ve tazim etme sadedinde bir tafsilattır. Sanki şöyle buyurmuştur: “İşte bu yüce ve üstün amelleri işleyenler; yani dinleriyle birlikte fitne diyarından Allah'a kaçarak vatanlarından hicret eden, müşriklerin kendilerine reva gördüğü aşağılanma ve zulüm sebebiyle doğup büyüdükleri yurtlarından çıkmak zorunda bırakılan { وَأُوذُوا فِي سَبِيلِي } ve 'benim yolumda eziyet görenler' -yani O'nun uğrunda ve O'nun sebebiyle; [buradaki 'yol'dan] kastı...

سبيل الدين وَقاتَلُوا وَقُتِلُوا وغزوا المشركين واستشهدوا. وقرئ: وقتلوا، بالتشديد. وقتلوا وقاتلوا- على التقديم- بالتخفيف والتشديد. وقتلوا، وقتلوا، على بناء الأول للفاعل والثاني للمفعول. وقتلوا، وقاتلوا، على بنائهما للفاعل ثَواباً في موضع المصدر المؤكد بمعنى إثابة أو تثويباً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لأن قوله: (لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ....) (وَلَأُدْخِلَنَّهُمْ) في معنى. لأثيبنهم. وعِنْدَهُ مثل: أن يختص به وبقدرته وفضله، لا يثيبه غيره ولا يقدر عليه، كما يقول الرجل: عندي ما تريد، يريد اختصاصه به وبملكه وإن لم يكن بحضرته. وهذا تعليم من اللَّه كيف يدعى وكيف يبتهل إليه ويتضرّع. وتكرير (رَبَّنا) من باب الابتهال، وإعلام بما يوجب حسن الإجابة وحسن الإثابة، من احتمال المشاق في دين اللَّه، والصبر على صعوبة تكاليفه، وقطع لأطماع الكسالى المتمنين عليه، وتسجيل على من لا يرى الثواب موصولا إليه، بالعمل بالجهل والغباوة.

din yoludur. { وَقاتَلُوا وَقُتِلُوا } “savaşanlar ve öldürülenler”, müşriklerle gazve yapanlar ve şehit düşenler. Şedde ile «ve kuttilû» (وقتّلوا) şeklinde de okunmuştur. [Kelimelerin] takdimiyle (yer değiştirmesiyle) hafif (şeddesiz) ve şeddeli olarak «ve kutilû ve kâtelû» (وقتلوا وقاتلوا) şeklinde de okunmuştur. Birincisi fâil (etken), ikincisi mef'ûl (edilgen) olarak «ve kutilû ve kuttilû» şeklinde de okunmuştur. İkisi de fâil (etken) olarak «ve katelû ve kâtelû» şeklinde de okunmuştur. { ثَواباً } “bir mükâfat olarak” ifadesi, 'sevaplandırma' veya 'mükâfatlandırma' anlamında tekit edici mastar (mef'ûl-i mutlak) konumundadır. { مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “Allah katından”; çünkü { لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ } “onların kötülüklerini mutlaka örteceğim” ve { وَلَأُدْخِلَنَّهُمْ } “ve onları mutlaka koyacağım” sözü 'onları mutlaka mükâfatlandıracağım' anlamındadır. { عِنْدَهُ } “O'nun katındadır” ifadesi; O'na, O'nun kudretine ve lütfuna mahsus kılınması gibidir; O'ndan başkası bu sevabı veremez ve buna güç yetiremez. Nitekim bir adamın, yanında hazır bulunmasa bile kendisine ve mülküne ait olduğunu kastetmek üzere «İstediğin şey benim yanımdadır» demesi gibidir. Bu, Allah'a nasıl dua edileceğinin, O'na nasıl yakarılıp tezellül gösterileceğinin Allah tarafından öğretilmesidir. { رَبَّنا } “Rabbimiz” ifadesinin tekrarlanması yakarış türündendir; Allah'ın dininde meşakkatlere katlanmak, O'nun yükümlülüklerinin zorluğuna sabretmek gibi güzel bir icabeti ve güzel bir sevabı gerektiren şeyleri bildirmektir. Ayrıca Allah'a karşı kuru temennide bulunan tembellerin hırslarını kesmek ve amelle ulaşılacağını görmeyip cehalet ve ahmaklıkla amel etmeksizin sevap umanları kayda geçirmektir (mahkûm etmektir).

وروى عن جعفر الصادق رضى اللَّه عنه: من حزبه أمر فقال خمس مرات (ربنا) أنجاه اللَّه مما يخاف وأعطاه ما أراد، وقرأ هذه الآية. وعن الحسن: حكى اللَّه عنهم أنهم قالوا خمس مرات (ربنا) ثم أخبر أنه استجاب لهم، إلا أنه أتبع ذلك رافع الدعاء وما يستجاب به، فلا بد من تقديمه بين يدي الدعاء.

Ca'fer es-Sâdık radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet edilmiştir: «Kime bir iş sıkıntı verirse ve beş defa { ربنا } 'Rabbimiz' derse, Allah onu korktuğu şeyden kurtarır ve ona dilediğini verir.» Sonra da bu ayeti okumuştur. Hasan[-ı Basrî]'den de şöyle nakledilmiştir: Allah Teâlâ onların beş defa { ربنا } 'Rabbimiz' dediklerini hikâye etmiş, sonra da onlara icabet ettiğini haber vermiştir. Ancak bunun peşine duayı yükselten ve kendisiyle duaya icabet edilen şeyi eklemiştir; öyleyse duanın önünden bunun takdim edilmesi kaçınılmazdır.

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٩٦ الى ١٩٧]

[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyet 196-197]

لا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ (١٩٦) مَتاعٌ قَلِيلٌ ثُمَّ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهادُ (١٩٧)

{ لا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ (١٩٦) مَتاعٌ قَلِيلٌ ثُمَّ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهادُ (١٩٧) } “İnkâr edenlerin diyar diyar gezip dolaşması sakın seni aldatmasın! (196) Bu az bir geçimliktir. Sonra varacakları yer cehennemdir. O ne kötü bir yataktır! (197)”

(لا يَغُرَّنَّكَ) الخطاب لرسول اللَّه ﷺ أو لكل أحد، أى لا تنظر إلى ما هم عليه من سعة الرزق والمضطرب ودرك العاجل وإصابة حظوظ الدنيا، ولا تغتر بظاهر ما ترى من تبسطهم في الأرض، وتصرفهم في البلاد يتكسبون ويتجرون وبتدهقنون . وعن ابن عباس: هم أهل مكة. وقيل: هم اليهود. وروى أن أناسا من المؤمنين كانوا يرون ما كانوا فيه من الخصب والرخاء ولين العيش فيقولون: إن أعداء اللَّه فيما نرى من الخير وقد هلكنا من الجوع والجهد. فإن قلت: كيف جاز أن يغتر رسول اللَّه ﷺ بذلك حتى ينهى عن الاغترار

{ لا يَغُرَّنَّكَ } “[Sakın seni aldatmasın]” hitabı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’edir veya herkese yöneliktir. Yani onların rızık genişliği, hareket serbestliği, peşin olanı elde etme ve dünya nimetlerine kavuşma hallerine bakma; yeryüzünde yayılmaları, beldelerde kazanç elde ederek, ticaret yaparak ve lüks/refah içinde yaşayarak tasarrufta bulunmaları şeklinde gördüğün zahiri duruma aldanma. İbn Abbâs’tan [nakledildiğine göre]: Onlar Mekke ehlidir. [Bir görüşe göre] denildi ki: Onlar Yahudilerdir. Rivayet edildiğine göre müminlerden birtakım kimseler, onların içinde bulunduğu bolluk, refah ve rahat yaşamı görüp şöyle derlerdi: “Gördüğümüz kadarıyla Allah’ın düşmanları hayır/nimet içinde, biz ise açlık ve meşakkatten helak olduk.” Eğer: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in böyle bir şeye aldanması nasıl caiz olabilir ki aldanmaktan nehyedilmiştir?” dersen,

به؟ قلت: فيه وجهان أحدهما أن مدرة القوم ومتقدّمهم يخاطب بشيء فيقوم خطابه مقام خطابهم جميعاً، فكأنه قيل: لا يغرنكم. والثاني: أنّ رسول اللَّه ﷺ كان غير مغرور بحالهم فأكد عليه ما كان عليه وثبت على التزامه، كقوله: (وَلا تَكُنْ مَعَ الْكافِرِينَ) ، (وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ) ، (فَلا تُطِعِ الْمُكَذِّبِينَ) وهذا في النهى نظير قوله في الأمر (اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ) ، (يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا) وقد جعل النهى في الظاهر للتقلب وهو في المعنى للمخاطب، وهذا من تنزيل السبب منزلة المسبب، لأنّ التقلب لو غرّه لاغتر به، فمنع السبب ليمتنع المسبب. وقرئ: لا يغرنك بالنون الخفيفة مَتاعٌ قَلِيلٌ خبر مبتدإ محذوف، أى ذلك متاع قليل وهو التقلب في البلاد، أراد قلته في جنب ما فإنهم من نعيم الآخرة، أو في جنب ما أعدّ اللَّه للمؤمنين من الثواب، أو أراد أنه قليل في نفسه لانقضائه وكل زائل قليل. قال رسول اللَّه ﷺ «ما الدنيا في الآخرة إلا مثل ما يجْعل أحدكم أصبعه في اليم فلينظر بم يرجع » وَبِئْسَ الْمِهادُ وساء ما مهدوا لأنفسهم.

derim ki: Bunda iki vecih vardır: Birincisi, kavmin reisi ve önderine bir şeyle hitap edilir ve ona yapılan hitap hepsine yapılan hitabın yerine geçer; sanki «sakın sizi aldatmasın» denilmiştir. İkincisi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların durumuna aldanmamış vaziyetteydi; bulunduğu hal tekit edilmiş ve buna bağlı kalması pekiştirilmiştir. Tıpkı şu ayetlerde olduğu gibi: { وَلا تَكُنْ مَعَ الْكافِرِينَ } “Kâfirlerle beraber olma”, { وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “Sakın müşriklerden olma”, { فَلا تُطِعِ الْمُكَذِّبِينَ } “Yalanlayanlara itaat etme”. Bu, nehiy konusunda, emir hakkındaki şu ayetlerin benzeridir: { اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ } “Bizi doğru yola ilet”, { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا } “Ey iman edenler! İman edin”. Nehiy lafızda dolaşıp durmaya (tegallübe) yönelik kılınmış, manada ise muhataba yöneliktir. Bu da sebebin müsebbeb (sonuç) yerine konulmasındandır; zira o dolaşıp durma onu aldatsaydı o da ona aldanmış olurdu; dolayısıyla müsebbebin engellenmesi için sebep nehyedilmiştir. Hafif nûn ile «lâ yegurraneke» şeklinde de okunmuştur. { مَتاعٌ قَلِيلٌ } “Bu az bir geçimliktir” ifadesi mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani 'o az bir geçimliktir', o da beldelerde dolaşıp durmalarıdır. Kaçırdıkları ahiret nimetinin yanında yahut Allah'ın müminler için hazırladığı sevabın yanında onun azlığını kastetmiştir; yahut son bulacağı için kendi zatında az olduğunu kastetmiştir, zira zeval bulan her şey azdır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Ahiretin yanında dünyanın durumu, ancak sizden birinin parmağını denize daldırması gibidir; baksın bakalım ne ile geri dönecektir». { وَبِئْسَ الْمِهادُ } “O ne kötü bir yataktır!”; kendileri için hazırladıkları yatak ne kötüdür!

[سورة آل عمران (٣) : آية ١٩٨]

[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyet 198]

لكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها نُزُلاً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرارِ (١٩٨)

{ لكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها نُزُلاً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرarِ (١٩٨) } “Fakat Rablerinden sakınanlar için, altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler vardır; Allah katından bir ikram olarak. Allah katında olanlar ise iyiler için daha hayırlıdır. (198)”

النزل والنزل: ما يقام للنازل. وقال أبو الشعراء الضبي:

Nüzül (النزل) ve nüzl: Konaklayana ikram edilen şeydir. Ebü'ş-Şa'râ ed-Dabbî şöyle demiştir:

وَكُنَّا إذَا الْجَبَّارُ بِاْلْجَيْشِ ضَافَنَا … جَعَلْنَا الْقَنَا وَالْمُرهِفَاتِ لَهُ نُزْلَا

«Zorba hükümdar ordusuyla bize misafir olduğunda … Mızrakları ve keskin kılıçları ona ikram yaptık»

وانتصابه إمّا على الحال من جنات لتخصصها بالوصف والعامل اللام: ويجوز أن يكون بمعنى مصدر موّكد، كأنه قيل: زرقاء، أو عطاء مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَما عِنْدَ اللَّهِ من الكثير الدائم خَيْرٌ لِلْأَبْرارِ مما يتقلب فيه الفجار من القليل الزائل، وقرأ مسلمة بن محارب والأعمش (نُزُلًا) بالسكون. وقرأ يزيد بن القعقاع: لكنّ الذين اتقوا، بالتشديد.

[Nüzülen kelimesinin] mansubiyeti, sıfat ile tahsis edilmiş olması sebebiyle «cennât» kelimesinden hal olmasındandır ve âmili lâm harf-i cerridir. Te'kid edici bir mastar anlamında olması da caizdir; sanki «Allah katından bir rızık veya ihsan olarak» denilmiştir. { وَما عِنْدَ اللَّهِ } “Allah katında olanlar”, çok ve daimî olan nimetler, { خَيْرٌ لِلْأَبْرارِ } “iyiler için daha hayırlıdır”; facirlerin (günahkârların) içinde dönüp dolaştıkları az ve zeval bulucu şeylerden. Mesleme b. Muhârib ve el-A'meş, { نُزُلًا } kelimesini sükûn ile [«نُزْلًا»] okumuşlardır. Yezîd b. el-Ka'kâ' ise şedde ile «lâkinne'llezînet-tekav» şeklinde okumuştur.

[سورة آل عمران (٣) : آية ١٩٩]

[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyet 199]

وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ خاشِعِينَ لِلَّهِ لا يَشْتَرُونَ بِآياتِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلاً أُولئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ (١٩٩)

{ وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ خاشِعِينَ لِلَّهِ لا يَشْتَرُونَ بِآياتِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلاً أُولئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ } “Şüphesiz Ehl-i Kitap'tan öyleleri vardır ki, Allah'a, size indirilene ve kendilerine indirilene -Allah'a karşı huşû duyarak- iman ederler. Allah'ın ayetlerini az bir değere satmazlar. İşte onların Rableri katında mükâfatları vardır. Şüphesiz Allah, hesabı pek çabuk görendir.” (199)

وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ عن مجاهد: نزلت في عبد اللَّه بن سلام وغيره من مسلمة أهل الكتاب. وقيل: في أربعين من أهل نجران، واثنين وثلاثين من الحبشة، وثمانية من الروم كانوا على دين عيسى ﵇ فأسلموا. وقيل: في أصحمة النجاشي ملك الحبشة، ومعنى أصحمة «عطية» بالعربية. وذلك أنه لما مات نعاه جبريل إلى رسول اللَّه ﷺ فقال رسول اللَّه ﷺ: اخرجوا فصلوا على أخ لكم مات بغير أرضكم، فخرج إلى البقيع ونظر إلى أرض الحبشة فأبصر سرير النجاشي وصلى عليه واستغفر له: فقال المنافقون: انظروا إلى هذا يصلى على علج نصراني لم يره قط وليس على دينه ، فنزلت. ودخلت لام الابتداء على اسم «إنّ» لفصل الظرف بينهما كقوله: (وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ) . وَما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ من القرآن وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ من الكتابين خاشِعِينَ لِلَّهِ حال من فاعل يؤمن، لأن من يؤمن في معنى الجمع لا يَشْتَرُونَ بِآياتِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلًا كما يفعل من لم يسلم من أحبارهم وكبارهم أُولئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ أى ما يختص بهم من الأجر وهو ما وعدوه في قوله: (أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ)

{ وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ } “Şüphesiz Ehl-i Kitap'tan”; Mücâhid'den nakledildiğine göre Abdullah b. Selâm ve Ehl-i Kitap'tan Müslüman olan diğer kimseler hakkında inmiştir. Denildi ki: Necran ehlinden kırk kişi, Habeşistan'dan otuz iki kişi ve Rumlardan Îsâ aleyhisselâm'ın dini üzere olup Müslüman olan sekiz kişi hakkında inmiştir. Habeşistan Kralı Eshame en-Necâşî hakkında indiği de söylenmiştir; Eshame'nin Arapçadaki anlamı «Atıyye» (bağış/hediye) demektir. Şöyle ki: O vefat ettiği zaman Cebrail onun ölüm haberini Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e getirdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de: «Çıkın ve sizin memleketinizden başka bir yerde vefat eden kardeşiniz üzerine namaz kılın» buyurdu. Bakî' mezarlığına çıktı ve Habeşistan toprağına doğru baktı; Necâşî'nin naaşını (sedirini) gördü, onun üzerine cenaze namazı kıldı ve onun için istiğfarda bulundu. Bunun üzerine münafıklar: «Şuna bakın, hiç görmediği ve kendi dininden olmayan Hristiyan bir kâfir için cenaze namazı kılıyor» dediler; bunun üzerine [bu ayet] indi. İbtidâ lâm'ı (لَ), zarf araya girdiği için «inne»nin isminin başına dahil olmuştur; { وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ } “İçinizden öyleleri vardır ki, ağırdan alır” ayetinde olduğu gibi. { وَما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ } “size indirilene”, Kur'an'dan; { وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ } “kendilerine indirilene”, iki kitaptan (Tevrat ve İncil'den); { خاشِعِينَ لِلَّهِ } “Allah'a derin saygı duyarak”, «yu'minu» (iman eder) fiilinin fâilinden haldir; çünkü «men yu'minu» cemaat (çoğul) anlamındadır. { لا يَشْتَرُونَ بِآياتِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلًا } “Allah'ın ayetlerini az bir değere satmazlar”, onların Müslüman olmayan din bilginlerinin ve reislerinin yaptığı gibi yapmazlar. { أُولئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ } “İşte onlar için Rableri katında mükâfatları vardır”; yani kendilerine has olan ecir ki o da şu ayetlerde kendilerine vadedilen mükâfattır: { أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ } “İşte onlara mükâfatları iki defa verilecektir”,

، (يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ) . إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ لنفوذ عمله في كل شيء، فهو عالم بما يستوجبه كل عامل من الأجر. ويجوز أن يراد: إنما توعدون لآت قريب بعد ذكر الموعد.

{ يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ } “Size rahmetinden iki kat pay versin”. { إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ } “Şüphesiz Allah, hesabı çabuk görendir”; çünkü O'nun ilmi her şeye nüfuz eder, dolayısıyla her amel edenin hak ettiği ecri bilendir. Vaadin zikredilmesinden sonra şu mananın kastedilmiş olması da caizdir: 'Size vadedilen şey mutlaka gerçekleşecek pek yakın bir şeydir.'

[سورة آل عمران (٣) : آية ٢٠٠]

[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyet 200]

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصابِرُوا وَرابِطُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٢٠٠)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “Ey iman edenler! Sabredin, [düşmanlarınıza karşı] sabırda yarışın, [cihad için] hazırlıklı ve tetikte olun ve Allah’tan sakının ki kurtuluşa eresiniz.” (200)

اصبروا على الدين وتكاليفه وَصابِرُوا أعداء اللَّه في الجهاد، أى غالبوهم في الصبر على شدائد الحرب لا تكونوا أقل صبراً منهم وثباتا. والمصابرة: باب من الصبر ذكر بعد الصبر على ما يجب الصبر عليه، تخصيصا لشدته وصعوبته وَرابِطُوا وأقيموا في الثغور رابطين خيلكم فيها، مترصدين مستعدين للغزو. قال اللَّه ﷿: (وَمِنْ رِباطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ) وعن النبي ﷺ «من رابط يوما وليلة في سبيل اللَّه كان كعدل صيام شهر وقيامه، لا يفطر، ولا ينفتل عن صلاته إلا لحاجة» .

{ اصْبِرُوا } dine ve onun yükümlülüklerine sabredin. { وَصابِرُوا } “sabırda yarışın”, cihadda Allah'ın düşmanlarına karşı sabırda yarışın; yani savaşın şiddetlerine sabretmede onlara galebe çalın, sabır ve sebatta onlardan daha geride olmayın. Musâbere: Şiddet ve zorluğu sebebiyle hususi kılınarak, sabredilmesi vacip olan şeylere sabretmenin ardından zikredilmiş bir sabır türüdür. { وَرابِطُوا } “nöbet tutun”, atlarınızı sınırlarda bağlayıp bekleyerek, savaşa hazır ve teyakkuz halinde hudut boylarında ikamet edin. Allah Azze ve Celle şöyle buyurmuştur: { وَمِنْ رِباطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ } “ve cihat için bağlanan atlar [hazırlayın], bununla Allah'ın düşmanını ve sizin düşmanınızı korkutursunuz”. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: «Kim Allah yolunda bir gün ve bir gece nöbet tutarsa, bu, bir ay boyunca hiç ara vermeden oruç tutup (iftar etmeksizin) ve bir ihtiyaç dışında namazdan ayrılmaksızın geceyi ibadetle geçirmenin dengi olur».

وعن رسول اللَّه ﷺ «من قرأ سورة آل عمران أعطى بكل آية منها أمانا على جسر جهنم» وعنه ﵊: «من قرأ السورة التي يذكر فيها آل عمران يوم الجمعة صلى اللَّه عليه وملائكته حتى تحجب الشمس» .

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’den şöyle rivayet edilmiştir: « مَنْ قَرَأَ سُورَةَ آلِ عِمْرَانَ أُعْطِيَ بِكُلِّ آيَةٍ مِنْهَا أَمَانًا عَلَى جِسْرِ جَهَنَّمَ » «Âl-i İmrân sûresini okuyan kimseye, [bu sûrenin] her bir âyeti karşılığında Cehennem köprüsü (Sırât) üzerinde bir emân (güvence) verilir.» Yine ondan aleyhisselâm şöyle rivayet edilmiştir: « مَنْ قَرَأَ السُّورَةَ الَّتِي يُذْكَرُ فِيهَا آلُ عِمْرَانَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَمَلَائِكَتُهُ حَتَّى تَحْجُبَ الشَّمْسُ » «Cuma günü içinde Âl-i İmrân zikredilen sûreyi okuyan kimseye, güneş batıncaya kadar Allah rahmet eder, melekleri de dua [ve istiğfarda] bulunur.»