والسدس: مبتدأ، وخبره: لأبويه. والبدل متوسط بينهما للبيان. وقرأ الحسن ونعيم بن ميسرة (السُّدُسُ) بالتخفيف، وكذلك الثلث والربع والثمن. والولد: يقع على الذكر والأنثى، ويختلف حكم الأب في ذلك. فإن كان ذكراً اقتصر بالأب على السدس، وإن كانت أنثى عصب مع إعطاء السدس. فإن قلت: قد بين حكم الأبوين في الإرث مع الولد ثم حكمهما مع
«es-Südüs» (altıda bir) mübtedadır (öznedir), haberi (yüklemi) ise «li-ebeveyhi» (ana babasına) ifadesidir. [Bu ikisi arasındaki] bedel ise açıklama amacıyla aralarına girmiştir. Hasan [el-Basrî] ve Nuaym b. Meysere, «es-Südüs» (السُّدُسُ) kelimesini [dâl harfini] cezimle [es-Süds şeklinde] okumuşlardır; aynı şekilde «es-sülüs», «er-rubu‘» ve «es-sümün» kelimeleri de böyledir. «el-Veled» (çocuk) kelimesi hem erkek hem de dişi için kullanılır ve babanın [mirastaki] hükmü buna göre farklılık gösterir. Şayet [çocuk] erkek olursa, baba yalnızca altıda bir ile yetinir; şayet dişi olursa, altıda bir hisse verilmekle birlikte asabe de olur. Şayet: 'Ana babanın çocukla birlikte mirastaki hükmü, ardından da [çocuğun] bulunmadığı durumdaki hükmü beyan edilmiştir...
عدمه، فهلا قيل: فإن لم يكن له ولد فلأمه الثلث. وأى فائدة في قوله: (وَوَرِثَهُ أَبَواهُ) ؟ قلت:
olmadığı durumdaki hükmü beyan edilmiştir. Peki, 'Eğer çocuğu yoksa anasına üçte bir düşer' denilseydi olmaz mıydı? { وَوَرِثَهُ أَبَواهُ } 've ona ana babası mirasçı olduysa' buyrulmasının ne faydası vardır?' dersen, derim ki:
معناه: فإن لم يكن له ولد وورثه أبواه فحسب، فلأمه الثلث مما ترك، كما قال: (لِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ) لأنه إذا ورثه أبواه مع أحد الزوجين، كان للأم ثلث ما بقي بعد إخراج نصيب الزوج، لا ثلث ما ترك، إلا عند ابن عباس. والمعنى: أن الأبوين إذا خلصا تقاسما الميراث: للذكر مثل حظ الأنثيين. فإن قلت: ما العلة في أن كان لها ثلث ما بقي دون ثلث المال؟
Bunun manası şudur: Şayet bir çocuğu bulunmaz ve ona yalnızca ana babası mirasçı olursa, tıpkı { لِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ } “bıraktığı maldan her birine altıda bir düşer” buyurduğu gibi, bıraktığı maldan annesine üçte bir vardır. Zira eşlerden biriyle birlikte ana baba mirasçı olduğunda -İbn Abbas müstesna- anneye geriye kalanın üçte biri düşer, bıraktığı malın tamamının üçte biri değil. Manası şudur: Ana baba baş başa kaldıklarında mirası erkeğe iki dişinin payı kadar olacak şekilde taksim ederler. Şayet: 'Malın üçte biri yerine kalanın üçte birinin anneye verilmesinin gerekçesi nedir?' dersen,
قلت: فيه وجهان: أحدهما أنّ الزوج إنما استحق ما يسهم له بحق العقد لا بالقرابة، فأشبه الوصية في قسمة ما وراءه. والثاني: أن الأب أقوى في الإرث من الأم، بدليل أنه يضعف عليها إذا خلصا ويكون صاحب فرض وعصبة، وجامعا بين الأمرين، فلو ضرب لها الثلث كملا لأدى إلى حط نصيبه عن نصيبها. ألا ترى أن امرأة لو تركت زوجا وأبوين فصار للزوج النصف وللأم الثلث والباقي للأب، حازت الأم سهمين والأب سهما واحدا، فينقلب الحكم إلى أن يكون للأنثى مثل حظ الذكرين فَإِنْ كانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ الإخوة يحجبون الأم عن الثلث وإن كانوا لا يرثون مع الأب، فيكون لها السدس وللأب خمسة الأسداس، ويستوي في الحجب الاثنان فصاعدا إلا عند ابن عباس . وعنه أنهم يأخذون السدس الذي حجبوا عنه الأم. فإن قلت:
Derim ki: Bunda iki vecih vardır: Birincisi; eş [yani koca veya kadın] kendisine ayrılan payı akrabalık bağıyla değil, evlilik akdi hakkıyla hak etmiştir; bu yüzden geriye kalanın taksiminde vasiyete benzemiştir. İkincisi; baba miras konusunda anneden daha güçlüdür. Bunun delili, baş başa kaldıklarında annenin iki katını alması, hem farz pay sahibi (ashâb-ı ferâiz) hem asabe olması ve bu iki durumu kendisinde toplamasıdır. Dolayısıyla anneye tam bir üçte bir hisse verilseydi, babanın hissesinin annenin hissesinden daha aşağıya düşmesine yol açardı. Görmez misin ki bir kadın geride koca ve ana baba bıraksa; kocaya yarım, anneye üçte bir ve kalanı da babaya verilseydi anne iki pay, baba ise tek bir pay almış olurdu ve böylece hüküm dişiye iki erkeğin payı kadar düşecek şekilde tersine dönerdi. { فَإِنْ كانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ } “Eğer kardeşleri varsa, anasına altıda bir düşer.” Kardeşler baba ile birlikte mirasçı olamasalar dahi anneyi üçte bir almaktan hacbederler (alıkoyarlar); böylece anneye altıda bir, babaya ise altıda beş düşer. İbn Abbas müstesna, hacb konusunda iki ve daha fazlası eşittir. Ondan gelen bir rivayette ise kardeşlerin anneyi mahrum bıraktıkları o altıda biri kendilerinin alacağı zikredilmiştir. Şayet:
فكيف صحّ أن يتناول الإخوة الأخوين، والجمع خلاف التثنية؟ قلت: الإخوة تفيد معنى الجمعية المطلقة بغير كمية، والتثنية كالتثليث والتربيع في إفادة الكمية، وهذا موضع الدلالة على الجمع المطلق، فدل بالإخوة عليه. وقرئ: فلإمّه، بكسر الهمزة اتباعا للجرّة: ألا تراها لا تكسر في قوله (وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً) . مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ متعلق بما تقدمه من قسمة المواريث كلها، لا بما يليه وحده، كأنه قيل قسمة هذه الأنصبة من بعد وصية يوصى بها. وقرئ (يُوصِي بِها بالتخفيف والتشديد. و (يُوصِي بِها) على البناء للمفعول مخففا: فإن قلت: ما معنى أو؟ قلت:
'Kardeşler (çoğul) ifadesinin iki kardeşi kapsaması nasıl sahih olur, oysa çoğul tesniyeden (ikilden) farklıdır?' dersen, derim ki: İhve (kardeşler) kelimesi, sayı tayin etmeksizin mutlak çokluk manası ifade eder; ikil ise üçlü ve dörtlü gibi sayı bildirmede kullanılır. Burası ise mutlak çokluğa delalet etme makamıdır, dolayısıyla ihve ile bu kastedilmiştir. { فلإمّه } şeklinde hemzenin esresiyle de okunmuştur; bu, cer haline tebaen yapılmıştır. Görmez misin { وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً } “Meryem'in oğlunu da, anasını da bir ayet kıldık” kavlinde esrelenmemiştir. { مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ } ifadesi, sadece hemen bitişiğindeki hükme değil, daha önce zikredilen miras taksimlerinin tamamına taalluk eder; sanki 'bu payların taksimi, yapacağı bir vasiyetten sonradır' denilmiştir. { يُوصِي بِها } şeddesiz ve şeddeli olarak da okunmuştur. { يُوصِي بِها } meçhul sığada hafifletilerek de okunmuştur. Şayet: 'Ev (veya) bağlacının manası nedir?' dersen, derim ki:
معناها الإباحة: وأنه إن كان أحدهما أو كلاهما، قدم على قسمة الميراث، كقولك: جالس الحسن أو ابن سيرين. فإن قلت: لم قدّمت الوصية على الدين والدين مقدم عليها في الشريعة؟ قلت: لما
[Buradaki 'ev' (veya) edatının] manası ibâhadır (serbestlik/izin bildirmedir): İster ikisinden biri ister her ikisi bulunsun, mirasın taksiminden önceye alınır; tıpkı senin: 'Hasan ile yahut İbn Sîrîn ile otur' demen gibidir. Eğer: 'Vasiyet, dinde borçtan sonra geldiği [yani borç vasiyetten önce ödendiği] hâlde niçin borçtan önce zikredilmiştir?' dersen, derim ki: Çünkü...
كانت الوصية مشبهة للميراث في كونها مأخوذة من غير عوض، كان إخراجها مما يشق على الورثة ويتعاظمهم ولا تطيب أنفسهم بها، فكان أداؤها مظنة للتفريط، بخلاف الدين فإنّ نفوسهم مطمئنة إلى أدائه، فلذلك قدمت على الدين بعثا على وجوبها والمسارعة إلى إخراجها مع الدين، ولذلك جيء بكلمة «أو» للتسوية بينهما في الوجوب، ثم أكد ذلك ورغب فيه بقوله آباؤُكُمْ وَأَبْناؤُكُمْ أى لا تدرون من أنفع لكم من آبائكم وأبنائكم الذين يموتون، أمّن أوصى منهم أمّن لم يوص؟ يعنى أن من أوصى ببعض ماله فعرّضكم لثواب الآخرة بإمضاء وصيته فهو أقرب لكم نفعا وأحضر جدوى ممن ترك الوصية، فوفر عليكم عرض الدنيا وجعل ثواب الآخرة أقرب وأحضر من عرض الدنيا، ذهابا إلى حقيقة الأمر، لأن عرض الدنيا وإن كان عاجلا قريباً في الصورة، إلا أنه فان، فهو في الحقيقة الأبعد الأقصى. وثواب الآخرة وإن كان آجلا إلا أنه باق فهو في الحقيقة الأقرب الأدنى. وقيل: إن الابن إن كان أرفع درجة من أبيه في الجنة سأل أن يرفع أبوه إليه فيرفع. وكذلك الأب إن كان أرفع درجة من ابنه، سأل أن يرفع إليه ابنه.
Vasiyet, karşılıksız olarak alınması bakımından mirasa benzediğinden ötürü, onu çıkarmak vârislere ağır ve büyük gelir, buna gönülleri pek razı olmaz; dolayısıyla onun yerine getirilmesi ihmale açıktır. Borç ise böyle değildir, zira onların gönlü borcun ödenmesine yatkındır. İşte bu sebeple, yerine getirilmesinin gerekliliğini teşvik etmek ve borçla birlikte derhal ödenmesine sevk etmek için vasiyet borçtan öne geçirilmiştir. Yine bu sebeple, vücubiyette ikisini eşitlemek için 'ev' (veya) kelimesi getirilmiştir. Ardından Allah Teâlâ: { آباؤُكُمْ وَأَبْناؤُكُمْ } “Babalarınız ve oğullarınız...” buyurarak bunu pekiştirmiş ve teşvik etmiştir. Yani; ölen babalarınızdan ve çocuklarınızdan hangisinin size daha faydalı olduğunu, onlardan vasiyet edenin mi yoksa etmeyenin mi hayırlı olduğunu bilemezsiniz. Şunu demek ister: Malının bir kısmını vasiyet edip vasiyetini yerine getirmeniz sebebiyle sizi ahiret sevabına muhatap kılan kimse, vasiyeti terk edip dünya malını size bol bırakan kimseden menfaat bakımından size daha yakın ve faydası daha hazırdır; zira işin hakikati esas alınırsa ahiret sevabı dünya malından daha yakın ve daha hazırdır. Çünkü dünya malı peşin ve surette yakın olsa bile fanidir, hakikatte ise en uzak olandır. Ahiret sevabı ise vadeli olsa bile bakidir, hakikatte en yakın olan odur. Şöyle de denilmiştir: Şayet oğul cennette babasından daha üst bir derecede ise babasının kendi derecesine yükseltilmesini ister ve yükseltilir. Aynı şekilde baba oğlundan daha üst derecede ise oğlunun yanına yükseltilmesini ister.
فأنتم لا تدرون في الدنيا أيهم أقرب لكم نفعا. وقيل: قد فرض اللَّه الفرائض على ما هو عنده حكمة. ولو وكل ذلك إليكم لم تعلموا أيهم لكم أنفع، فوضعتم أنتم الأموال على غير حكمة. وقيل:
Dolayısıyla dünyada menfaat bakımından hangisinin size daha yakın olduğunu bilemezsiniz. Şöyle de denildi: Allah farzları Kendi katındaki hikmete göre takdir etmiştir. Eğer bu iş size bırakılsaydı, hangisinin sizin için daha faydalı olduğunu bilemez ve malları hikmetsizce paylaştırırdınız. Şöyle de denildi:
الأب يجب عليه النفقة على الابن إذا احتاج، وكذلك الابن إذا كان محتاجا فهما في النفع بالنفقة لا يدرى أيهما أقرب نفعا. وليس شيء من هذه الأقاويل بملائم للمعنى ولا مجاوب له، لأن هذه الجملة اعتراضية. ومن حق الاعتراضى أن يؤكد ما اعترض بينه ويناسبه، والقول ما تقدم فَرِيضَةً نصبت نصب المصدر المؤكد، أى فرض ذلك فرضاً إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً بمصالح خلقه حَكِيماً في كل ما فرض وقسم من المواريث وغيرها.
Muhtaç olduğu zaman oğluna infak etmek babaya vaciptir; aynı şekilde muhtaç olduğunda oğlu da babasına infak eder. Dolayısıyla nafaka ile menfaat sağlama hususunda hangisinin fayda yönünden daha yakın olduğu bilinmez. Ancak bu görüşlerden hiçbiri asıl manaya uygun ve ona tam karşılık değildir. Çünkü bu cümle itiraziyedir (ara cümledir). Ara cümlenin hakkı ise arasına girdiği hususu pekiştirmesi ve ona uygun düşmesidir; asıl doğru söz ise önceden geçen görüştür. { فَرِيضَةً } kelimesi tekit edici mef'ûl-i mutlak olarak mansub kılınmıştır, yani 'Allah bunu kesin bir farz olarak takdir etmiştir'. { إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً } “Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir”, kullarının maslahatlarını bilir; { حَكِيماً } “hikmet sahibidir”, farz kıldığı ve taksim ettiği bütün miraslarda ve diğer hükümlerde hikmet sahibidir.
[سورة النساء (٤) : آية ١٢]
[Nisâ Suresi (4): Ayet 12]
وَلَكُمْ نِصْفُ ما تَرَكَ أَزْواجُكُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ فَإِنْ كانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَكُمُ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْنَ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِينَ بِها أَوْ دَيْنٍ وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَكُمْ وَلَدٌ فَإِنْ كانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُمْ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ تُوصُونَ بِها أَوْ دَيْنٍ وَإِنْ كانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلالَةً أَوِ امْرَأَةٌ وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ فَإِنْ كانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذلِكَ فَهُمْ شُرَكاءُ فِي الثُّلُثِ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصى بِها أَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضَارٍّ وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ (١٢)
{ وَلَكُمْ نِصْفُ ما تَرَكَ أَزْواجُكُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ فَإِنْ كانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَكُمُ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْنَ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِينَ بِها أَوْ دَيْنٍ وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَكُمْ وَلَدٌ فَإِنْ كانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُمْ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ تُوصُونَ بِها أَوْ دَيْنٍ وَإِنْ كانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلالَةً أَوِ امْرَأَةٌ وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ فَإِنْ كانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذلِكَ فَهُمْ شُرَكاءُ فِي الثُّلُثِ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصى بِها أَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضَارٍّ وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ } “Eğer eşlerinizin çocuğu yoksa, geride bıraktıklarının yarısı sizindir. Şayet onların çocuğu varsa, yapmış oldukları vasiyetten veya borçtan sonra bıraktıklarının dörtte biri sizindir. Eğer sizin çocuğunuz yoksa, bıraktığınızın dörtte biri onlarındır (eşlerinizindir). Şayet sizin çocuğunuz varsa, yapacağınız vasiyetten veya borçtan sonra bıraktığınızın sekizde biri onlarındır. Eğer kendisine vâris olunan bir erkek veya kadının [ana-babası ve çocuğu olmayıp] kelâle olarak miras bırakır da bir erkek veya bir kız kardeşi bulunursa, bunlardan her birine altıda bir hisse düşer. Şayet bundan daha fazla iseler, [vârisler] zarara uğratılmaksızın, yapılan vasiyetten veya borçtan sonra üçte bir hisseye ortaktırlar. [Bu hükümler], Allah tarafından bir vasiyettir (farzdır). Allah hakkıyla bilendir, halîmdir (cezalandırmada acele etmeyendir).” (12)
فَإِنْ كانَ لَهُنَّ وَلَدٌ منكم أو من غيركم. جعلت المرأة على النصف من الرجل بحق الزواج، كما جعلت كذلك بحق النسب. والواحدة والجماعة سواء في الربع والثمن وَإِنْ كانَ رَجُلٌ يعنى الميت.
{ فَإِنْ كانَ لَهُنَّ وَلَدٌ } sizden veya başkasından olsun. Kadın, tıpkı nesep hakkıyla erkeğin yarısı kılındığı gibi, evlilik hakkıyla da erkeğin yarısı kılınmıştır. Dörtte bir ve sekizde bir hissede tek kadın ile birden fazla kadın eşittir. { وَإِنْ كانَ رَجُلٌ } yani ölen kişi.
ويُورَثُ من ورث، أى يورث منه وهو صفة لرجل. وكَلالَةً خبر كان، أى وإن كان رجل موروث منه كلالة، أو يجعل يورث خبر كان، وكلالة حالا من الضمير في يورث. وقرئ يورث ويورّث بالتخفيف والتشديد على البناء للفاعل، وكلالة حال أو مفعول به. فإن قلت:
{ ويُورَثُ } verese kökünden olup 'kendisinden miras kalınan' demektir ve racül (erkek) kelimesinin sıfatıdır. { كَلالَةً } ise kâne'nin haberidir; yani 'şayet kendisinden miras kalınan adam kelâle olursa'. Yahut yûresu fiili kâne'nin haberi kılınır, kelâle ise yûresu içindeki zamirden hâl yapılır. Malum sığada şeddesiz (yûrisu) ve şeddeli (yüverrisü) olarak da okunmuştur; buna göre kelâle ya hâl ya da mef'ûlün bih olur. Şayet:
ما الكلالة؟ قلت: ينطلق على ثلاثة على من لم يخلف ولداً ولا والداً، وعلى من ليس بولد ولا والد من المخلفين، وعلى القرابة من غير جهة الولد والوالد. ومنه قولهم: ما ورث المجد عن كلالة، كما تقول: ما صمت عن عىّ، وما كف عن جبن. والكلالة في الأصل: مصدر بمعنى الكلال، وهو ذهاب القوّة من الإعياء. قال الأعشى:
'Kelâle nedir?' dersen, derim ki: Üç anlama gelir: Geride çocuk ve baba bırakmayan kimseye; geride kalanlardan çocuk veya baba olmayan mirasçılara; çocuk ve baba dışındaki akrabalık bağına. 'Şerefi kelâleden tevarüs etmedi' sözü de bundandır; tıpkı 'acizlikten ötürü susmadı, korkaklıktan ötürü geri durmadı' dediğin gibi. Kelâle aslen kelâl manasında bir masdardır; kelâl ise yorgunluktan takatin kesilmesidir. el-A'şâ şöyle demiştir:
فَآلَيْتُ لا أرثي لَهَا مِنْ كَلَالَةٍ
فَآلَيْتُ لا أرثي لَهَا مِنْ كَلَالَةٍ (Yemin ettim ki yorgunluktan ötürü ona acımayacağım)
فاستعيرت للقرابة من غير جهة الولد والوالد، لأنها بالإضافة إلى قرابتهما كآلة ضعيفة، وإذا جعل صفة للموروث أو الوارث فبمعنى ذى كلالة. كما تقول: فلان من قرابتي، تريد من ذوى قرابتي. ويجوز أن تكون صفة كالهجاجة والفقاقة للأحمق . فإن قلت: فإن جعلتها اسما للقرابة في الآية فعلام تنصبها؟ قلت: على أنها مفعول له أى يورث لأجل الكلالة أو يورث غيره
[Bu kelime] çocuk ve baba dışındaki akrabalık için istiare yoluyla kullanılmıştır; zira bu bağ, o ikisinin akrabalığına nispetle zayıf ve güçsüzdür (kâlle). Eğer [kelâle kelimesi] miras bırakanın veya mirasçının bir sıfatı kılınırsa, "zû kelâle" (kelâle sahibi) anlamındadır. Nitekim sen "Falanca benim akrabamdandır (karâbetî)" derken "akrabalarımdandır (zeve'l-karâbe)" demek istersin. Ahmak için kullanılan hecâce (هَجَاجَة) ve fekâka (فَقَاقَة) gibi bir sıfat olması da caizdir. Şayet: "Ayet-i kerimede onu akrabalığın bir ismi kılarsan hangi gerekçeyle mensub yaparsın?" dersen, derim ki: Mef'ûlun leh (içinlik tümleci) olması hasebiyledir; yani "kelâle sebebiyle miras bırakılır" veya "onun sebebiyle başkasına miras bırakılır" [demektir].
لأجلها، فإن قلت: فان جعلت يورث على البناء للمفعول من أورث، فما وجهه؟ قلت: الرجل حينئذ هو الوارث لا الموروث. فان قلت: فالضمير في قوله: (فَلِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا) إلى من يرجع حينئذ؟ قلت: إلى الرجل وإلى أخيه أو أخته، وعلى الأول إليهما. فان قلت: إذا رجع الضمير إليهما أفاد استواءهما في حيازة السدس من غير مفاضلة الذكر الأنثى، فهل تبقى هذه الفائدة قائمة في هذا الوجه؟ قلت: نعم، لأنك إذا قلت السدس له أو لواحد من الأخ أو الأخت على التخيير فقد سوّيت بين الذكر والأنثى. وعن أبى بكر الصديق رضى اللَّه عنه، أنه سئل عن الكلالة فقال:
onun sebebiyle başkasına miras bırakılır. Şayet: 'Yûresu fiilini evrese'den meçhul yaparsan bunun izahı nasıldır?' dersen, derim ki: Bu durumda adam miras bırakan değil vâris olur. Şayet: 'Peki { فَلِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا } kavlindeki zamir o vakit kime döner?' dersen, derim ki: Adama ve onun erkek veya kız kardeşine döner; birinci görüşe göre ise o iki kardeşe döner. Şayet: 'Zamir o ikisine döndüğünde erkeğin kadına üstünlüğü olmaksızın altıda biri elde etmede eşitliklerini ifade eder; bu fayda bu vecihte de baki kalır mı?' dersen, derim ki: Evet; zira sen muhayyerlik üzere 'altıda bir onun veya erkek yahut kız kardeşten birinindir' dediğinde erkek ile kadın arasını eşitlemiş olursun. Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre kendisine kelâle hakkında sorulmuş, o da şöyle demiştir:
أقول فيه برأيى، فان كان صوابا فمن اللَّه، وإن كان خطأ فمنى ومن الشيطان واللَّه منه بريء.
Bu konuda kendi görüşümü söylerim; eğer doğruysa Allah'tandır, eğer hatalıysa bendendir ve şeytandandır, Allah ise bundan beridir.
الكلالة: ما خلا الولد والوالد . وعن عطاء والضحاك: أنّ الكلالة هو الموروث. وعن سعيد ابن جبير: هو الوارث. وقد أجمعوا على أنّ المراد أولاد الأم. وتدل عليه قراءة أبىّ: وله أخ أو أخت من الأمّ. وقراءة سعد بن أبى وقاص: وله أخ أو أخت من أم. وقيل: إنما استدل على أن الكلالة هاهنا الإخوة للأم خاصة بما ذكر في آخر السورة من أنّ للأختين الثلثين وأنّ للإخوة كل المال، فعلم هاهنا- لما جعل للواحد السدس، وللاثنين الثلث، ولم يزادوا على الثلث شيئاً- أنه يعنى بهم الإخوة للأم، وإلا فالكلالة عامة لمن عدا الولد والوالد من سائر الإخوة الأخياف والأعيان وأولاد العلات وغيرهم غَيْرَ مُضَارٍّ حال، أى يوصى بها وهو غير مضارّ لورثته وذلك أن يوصى بزيادة على الثلث، أو يوصى بالثلث فما دونه، ونيته مضارّة ورثته ومغاضبتهم لا وجه اللَّه تعالى. وعن قتادة: كره اللَّه الضرار في الحياة وعند الممات ونهى عنه. وعن الحسن:
Kelâle: Çocuk ve baba dışında kalanlardır. Atâ ve Dahhâk'tan: 'Kelâle, miras bırakandır.' Saîd b. Cübeyr'den: 'O, vâristir.' Âlimler buradaki kastedilenlerin anne bir kardeşler olduğu hususunda icmâ etmişlerdir. Übeyy'in 've lehû ahun ev uhtun minel-ümmi' (onun anne bir erkek veya kız kardeşi varsa) kıraati ile Sa'd b. Ebî Vakkas'ın 've lehû ahun ev uhtun min ümmin' kıraati de buna delalet eder. Şöyle de denilmiştir: Burada kelâlenin özellikle anne bir kardeşler olduğuna, surenin sonunda iki kız kardeş için üçte iki ve kardeşler için bütün malın takdir edilmiş olmasıyla istidlal edilmiştir; dolayısıyla burada tek kişi için altıda bir, iki kişi için üçte bir takdir edilip üçte birden fazlası verilmediğinden ötürü anne bir kardeşlerin kastedildiği anlaşılmıştır; aksi takdirde kelâle, anne-baba bir, baba bir veya anne bir kardeşler ve başkaları gibi çocuk ve baba haricindeki bütün akrabaları kapsayan genel bir ifadedir. { غَيْرَ مُضَارٍّ } hâldir; yani vârislerine zarar verici olmaksızın vasiyet eder. Bu da üçte birden fazlasını vasiyet etmesi yahut üçte bir veya daha azını vasiyet edip niyetinin Allah rızası değil de vârislerine zarar vermek ve onları öfkelendirmek olmasıdır. Katâde'den rivayetle: Allah hayattayken de ölüm anında da zarar vermeyi çirkin görmüş ve bunu yasaklamıştır. Hasan'dan rivayetle:
المضارة في الدين أن يوصى بدين ليس عليه ومعناه الإقرار وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ مصدر مؤكد، أى يوصيكم بذلك وصية، كقوله: (فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ) ويجوز أن تكون منصوبة بغير مضار، أى لا يضار وصية من اللَّه وهو الثلث فما دونه بزيادته على الثلث أو وصية من اللَّه بالأولاد وأن لا يدعهم عالة بإسرافه في الوصية. وينصر هذا الوجه قراءة الحسن: (غَيْرَ مُضَارٍّ وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ) بالاضافة وَاللَّهُ عَلِيمٌ بمن جار أو عدل في وصيته حَلِيمٌ عن الجائر لا يعاجله. وهذا وعيد. فإن قلت: في: (يُوصى) ضمير الرجل إذا جعلته الموروث، فكيف تعمل إذا جعلته الوارث؟ قلت:
Borç hususunda zarar vermek, üzerinde olmayan bir borcu vasiyet etmesidir ki bu [sahte] ikrar manasına gelir. { وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ } tekit edici masdardır; tıpkı { فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ } kavlinde olduğu gibi, yani 'Allah bunu size böylece vasiyet eder'. { غير مضار } ile mensub olması da caizdir; yani 'üçte birden fazlasını vasiyet ederek Allah'ın vasiyeti olan üçte bir veya daha azına zarar vermez' veya 'vasiyette israf ederek Allah'ın çocuklar hakkındaki vasiyetine ve onları muhtaç bırakmama emrine zarar vermez'. Hasan'ın izafetle okuduğu { غَيْرَ مُضَارِّ وَصِيَّةٍ مِنَ اللَّهِ } kıraati bu vechi destekler. { وَاللَّهُ عَلِيمٌ } vasiyetinde haksızlık eden veya adaletli davrananı bilendir; { حَلِيمٌ } haksızlık edene ceza vermede acele etmeyendir. Bu bir tehdittir. Şayet: 'Yûsâ ifadesinde miras bırakan kıldığın takdirde adamın zamiri vardır; peki adamı vâris kılarsan nasıl yaparsın?' dersen, derim ki:
كما عملت في قوله تعالى: (فَلَهُنَّ ثُلُثا ما تَرَكَ) لأنه علم أن التارك والموصى هو الميت. فان قلت:
Tıpkı Allah Teâlâ'nın: { فَلَهُنَّ ثُلُثا ما تَرَكَ } kavlinde yaptığın gibi yaparsın; zira malı bırakanın ve vasiyet edenin ölen kimse olduğu bilinmektedir. Şayet:
فأين ذو الحال فيمن قرأ (يُوصى بِها) على ما لم يسم فاعله؟ قلت: يضمر يوصى فينتصب عن فاعله
"[Fiili] meçhul sığayla { يُوصى بِها } şeklinde okuyan kimsenin kıraatine göre zü'l-hâl (hâl sahibi) nerededir?" [dersen]; derim ki: 'Yûsî' [fiili] takdir edilir ve onun failinden hâl olarak mansub kılınır.
لأنه لما قيل (يُوصى بِها) علم أن ثم موصيا، كما قال: (يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ) على ما لم يسمّ فاعله، فعلم أن ثم مسبحا، فأضمر يسبح فكما كان رجال فاعل ما يدل عليه يسبح، كان غير مضارّ حالا عما يدل عليه يوصى بها.
Zira { يُوصى بِها } denildiğinde orada bir vasiyet edenin var olduğu anlaşılır; tıpkı { يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ } ayetinin meçhul sığayla okunuşunda orada tesbih eden birinin var olduğu anlaşılıp 'yüsebbihu' fiilinin gizlenmesi gibi. 'Yüsebbihu' fiilinin delalet ettiği şeyin faili ricâl (adamlar) olduğu gibi, 'gayra mudârrin' de 'yûsâ bihâ' ifadesinin delalet ettiği şeyden hâl olmuştur.
[سورة النساء (٤) : الآيات ١٣ الى ١٤]
[Nisâ Suresi (4): Ayetler 13-14]
تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١٣) وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ ناراً خالِداً فِيها وَلَهُ عَذابٌ مُهِينٌ (١٤)
{ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١٣) وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ ناراً خالِداً فِيها وَلَهُ عَذابٌ مُهِينٌ (١٤) } “İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır. Kim Allah'a ve Peygamberine itaat ederse, onu altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetlere koyar. İşte büyük kurtuluş budur. (13) Kim de Allah'a ve Peygamberine isyan eder ve O'nun sınırlarını aşarsa, onu içinde ebedî kalacağı bir ateşe sokar ve onun için alçaltıcı bir azap vardır. (14)”
تِلْكَ إشارة إلى الأحكام التي ذكرت في باب اليتامى والوصايا والمواريث. وسماها حدوداً، لأن الشرائع كالحدود المضروبة الموقتة للمكلفين، لا يجوز لهم أن يتجاوزوها ويتخطوها إلى ما ليس لهم بحق يُدْخِلْهُ قرئ بالياء والنون، وكذلك (يُدْخِلْهُ ناراً) وقيل: يدخله، وخالدين حملا على لفظ «من» ومعناه. وانتصب خالدين وخالداً على الحال. فان قلت: هل يجوز أن يكونا صفتين لجنات وناراً؟ قلت: لا، لأنهما جريا على غير من هما له، فلا بدّ من الضمير وهو قولك: خالدين هم فيها، وخالداً هو فيها.
{ تِلْكَ } yetimler, vasiyetler ve miraslar babında zikredilen hükümlere bir işarettir. Bunları 'hudûd' (sınırlar) olarak isimlendirmiştir; çünkü şeriatlar mükellefler için çizilmiş, belirlenmiş sınırlar gibidir, hakları olmayan şeylere doğru bu sınırları aşmaları ve çiğnemeleri caiz değildir. { يُدْخِلْهُ } 'ye' ile (yüdhilhu) ve 'nûn' ile (nüdhilhu) okunmuştur; aynı şekilde { يُدْخِلْهُ ناراً } da böyledir. Şöyle de denildi: 'Yüdhilhu' lafzen 'men' şart edatına, 'hâlidîn' ise onun manasına hamledilmiştir. { خالدِينَ } ve { خالِداً } kelimeleri hâl olarak mensub olmuştur. Şayet: 'Bu ikisinin cennât ve nâren kelimelerine sıfat olmaları caiz midir?' dersen, derim ki: Hayır; zira ait olmadıkları kimse üzerine carî olmuşlardır; dolayısıyla bir zamir bulunması gerekir ki o da 'hâlidîne hum fîhâ' ve 'hâliden huve fîhâ' demendir.
[سورة النساء (٤) : الآيات ١٥ الى ١٦]
[Nisâ Suresi (4): Ayetler 15-16]
وَاللاَّتِي يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ مِنْ نِسائِكُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ حَتَّى يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلاً (١٥) وَالَّذانِ يَأْتِيانِها مِنْكُمْ فَآذُوهُما فَإِنْ تابا وَأَصْلَحا فَأَعْرِضُوا عَنْهُما إِنَّ اللَّهَ كانَ تَوَّاباً رَحِيماً (١٦)
{ وَاللاَّتِي يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ مِنْ نِسائِكُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ حَتَّى يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلاً (١٥) وَالَّذانِ يَأْتِيانِها مِنْكُمْ فَآذُوهُما فَإِنْ تابا وَأَصْلَحا فَأَعْرِضُوا عَنْهُما إِنَّ اللَّهَ كانَ تَوَّاباً رَحِيماً (١٦) } “Kadınlarınızdan çirkin fiilde bulunanlara karşı aranızdan dört şahit getirin. Eğer şahitlik ederlerse, ölüm canlarını alıncaya veya Allah kendilerine bir yol gösterinceye kadar onları evlerde tutun. (15) Sizlerden o çirkin fiili işleyenlerin ikisine de eziyet edin. Eğer tövbe edip ıslah olurlarsa, artık onlardan vazgeçin. Şüphesiz Allah tövbeleri çokça kabul eden, çok merhamet edendir. (16)”
يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ يرهقنها، يقال أتى الفاحشة وجاءها وغشيها ورهقها بمعنى. وفي قراءة ابن مسعود: يأتين بالفاحشة، والفاحشة: الزنا لزيادتها في القبح على كثير من القبائح فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ قيل معناه: فخلدوهن محبوسات في بيوتكم، وكان ذلك عقوبتهن في أول الإسلام، ثم نسخ بقوله تعالى: (الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي … ) الآية ويجوز أن تكون غير منسوخة بأن يترك ذكر الحدّ لكونه معلوما بالكتاب والسنة، ويوصى بإمساكهن في البيوت، بعد أن يحددن صيانة لهن عن مثل ما جرى عليهن بسبب الخروج من البيوت والتعرض للرجال أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا هو النكاح الذي يستغنين به عن السفاح. وقيل: السبيل هو الحد، لأنه لم يكن مشروعا ذلك أوقت. فإن قلت: ما معنى يتوفاهن الموت- والتوفي والموت بمعنى واحد، كأنه قيل: حتى يميتهن الموت-؟ قلت: يجوز أن يراد حتى يتوفاهن ملائكة الموت، كقوله: (الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ)
{ يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ } onu irtikâp ederler. 'Etâ'l-fâhişete', 'câehâ', 'gaşiyehâ' ve 'rehikahâ' aynı manadadır. İbn Mes'ûd'un kıraatinde { يأتين بالفاحشة } şeklindedir. Fâhişe ise, pek çok çirkinliğe nispetle çirkinliği çok daha fazla olduğu için zinadır. { فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ } denildi ki: Onları evlerinizde sürekli hapsedin; bu, İslam'ın ilk döneminde onların cezasıydı. Sonra Allah Teâlâ'nın: { الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي … } “Zina eden kadın ve zina eden erkek...” ayetiyle neshedildi. Mensuh olmaması da caizdir; şöyle ki: Hadd cezası Kitap ve Sünnet ile bilindiği için zikri terk edilir ve evden çıkıp erkeklerle karşılaşmaları sebebiyle başlarına gelen benzer hallerden onları korumak için hadd cezası uygulandıktan sonra evlerde tutulmaları tavsiye edilmiş olur. { أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا } gayrimeşru ilişkiden kendilerini müstağni kılacak nikâhtır. Şöyle de denildi: Sebil, hadd cezasıdır; çünkü o vakit henüz meşru kılınmamıştı. Şayet: 'Ölüm onları vefat ettirinceye kadar ifadesinin manası nedir? Oysa teveffî ve ölüm aynı manadadır, sanki ölüm onları öldürünceye kadar denmiş gibidir?' dersen, derim ki: Tıpkı { الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ } “Meleklerin canlarını aldığı kimseler” kavlinde olduğu gibi meleklerin onların canlarını alması kastedilmiş olabilir;
(إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ) ، (قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ) أو حتى يأخذهن الموت ويستوفى أرواحهن وَالَّذانِ يَأْتِيانِها مِنْكُمْ يريد الزاني والزانية فَآذُوهُما فوبخوهما وذمّوهما وقولوا لهما: أما استحييتما، أما خفتما اللَّه فَإِنْ تابا وَأَصْلَحا وغيرا الحال فَأَعْرِضُوا عَنْهُما واقطعوا التوبيخ والمذمة، فإن التوبة تمنع استحقاق الذم والعقاب، ويحتمل أن يكون خطاباً للشهود العاثرين على سرهما، ويراد بالإيذاء ذمهما وتعنيفهما وتهديدهما بالرفع إلى الإمام والحد، فإن تابا قبل الرفع إلى الإمام فأعرضوا عنهما ولا تتعرضوا لهما. وقيل: نزلت الأولى في السحاقات وهذه في اللواطين. وقرئ: واللذانّ بتشديد النون. واللذانّ: بالهمزة وتشديد النون.
{ إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ } “Meleklerin kendilerini vefat ettirdiği kimseler”, { قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ } “De ki: Sizin canınızı ölüm meleği alır” ayetlerinde olduğu gibi yahut ölüm onları yakalayıp ruhlarını tamamen kabzedinceye kadar manasındadır. { وَالَّذانِ يَأْتِيانِها مِنْكُمْ } zina eden erkek ve kadını kasteder. { فَآذُوهُما } onları azarlayın, kınayın ve onlara: 'Hiç utanmadınız mı, hiç Allah'tan korkmadınız mı?' deyin. { فَإِنْ تابا وَأَصْلَحا } ve hallerini düzeltirlerse { فَأَعْرِضُوا عَنْهُما } artık azarlamayı ve kınamayı bırakın; zira tövbe, kınama ve cezayı hak etmeye engel olur. Bu hitabın onların gizli haline vakıf olan şahitlere yönelik olması da muhtemeldir; eziyetten kasıt ise onları kınamak, azarlamak ve devlet başkanına götürüp hadd cezası uygulatmakla tehdit etmektir. Eğer devlet başkanına intikal ettirilmeden önce tövbe ederlerse artık onlardan vazgeçin ve kendileriyle uğraşmayın. Şöyle de denildi: Birinci ayet lezbiyenler, bu ayet ise livata yapanlar hakkında inmiştir. { واللذانّ } nun'un şeddesiyle de okunmuştur. { واللذانّ } hemze ve nun'un şeddesiyle de okunmuştur.
[سورة النساء (٤) : الآيات ١٧ الى ١٨]
[Nisâ Suresi (4): Ayetler 17-18]
إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ فَأُولئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً (١٧) وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ وَلا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ أُولئِكَ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً (١٨)
{ إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ فَأُولئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً (١٧) وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ وَلا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ أُولئِكَ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً (١٨) } “Allah'ın kabul edeceği tövbe, ancak bilmeyerek kötülük yapan, sonra da çok geçmeden tövbe edenlerin tövbesidir. İşte Allah bunların tövbesini kabul eder. Allah hakkıyla bilendir, hikmet sahibidir. (17) Yoksa kötülükleri yapıp yapıp da nihayet kendilerinden birine ölüm gelip çatınca 'İşte ben şimdi tövbe ettim' diyenlerin tövbesi tövbe değildir. Kâfir olarak ölenlerin de öyle. İşte onlar için acı bir azap hazırlamışızdır. (18)”
التَّوْبَةُ من تاب اللَّه عليه إذا قبل توبته وغفر له، يعنى إنما القبول والغفران واجب على اللَّه تعالى لهؤلاء. بِجَهالَةٍ في موضع الحال أى يعملون السوء جاهلين سفهاء، لأنّ ارتكاب القبيح مما يدعو إليه السفه والشهوة، لا مما تدعو إليه الحكمة والعقل. وعن مجاهد:
{ التَّوْبَةُ } Allah'ın kulun tövbesini kabul etmesi ve onu bağışlaması manasında 'tâballâhu aleyh'ten gelir; yani kabul ve bağışlama bunlar için Allah Teâlâ üzerine vaciptir. { بِجَهالَةٍ } hâl konumundadır; yani kötülüğü cahilce, sefihçe yaparlar. Çünkü çirkin işleri irtikâp etmek, hikmet ve aklın değil, sefahat ve nefsin davet ettiği şeylerdendir. Mücâhid'den rivayetle:
من عصى اللَّه فهو جاهل حتى ينزع عن جهالته مِنْ قَرِيبٍ من زمان قريب. والزمان القريب:
«Her kim Allah'a isyan ederse, bu cehaletinden vazgeçinceye kadar cahildir.» { مِنْ قَرِيبٍ } [ifadesi], yakın bir zamanda [demektir]. Yakın zaman ise:
ما قبل حضرة الموت. ألا ترى إلى قوله: (حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ) فبين أنّ وقت الاحتضار هو الوقت الذي لا تقبل فيه التوبة فبقى ما وراء ذلك في حكم القريب. وعن ابن عباس: قبل أن ينزل به سلطان الموت. وعن الضحاك: كل توبة قبل الموت فهو قريب. وعن النخعي: ما لم يؤخذ بكظمه.
Ölümün gelip çatmasından önceki zamandır. Görmez misin O'nun: { حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ } “Nihayet kendilerinden birine ölüm gelip çatınca” kavli, can çekişme anının tövbenin kabul edilmeyeceği vakit olduğunu beyan etmiştir; dolayısıyla bunun gerisinde kalan zaman yakın hükmünde kalmıştır. İbn Abbas'tan: 'Ölüm hâkimiyeti kendisine inmeden önce.' Dahhâk'tan: 'Ölümden önceki her tövbe yakındır.' Nehaî'den: 'Can boğaza gelip tıkanmadığı sürece.'
وروى أبو أيوب عن النبي ﷺ «إنّ اللَّه تعالى يقبل توبة العبد ما لم يغرغر» وعن عطاء: ولا قبل موته بفواق ناقة. وعن الحسن: أنّ إبليس قال حين أهبط إلى الأرض: وعزتك لا أفارق ابن آدم ما دام روحه في جسده. فقال تعالى: وعزتي لا أغلق عليه باب التوبة ما لم يغرغر فإن قلت: ما معنى (مِنْ) في قوله: (مِنْ قَرِيبٍ) ؟ قلت: معناه التبعيض، أى يتوبون بعض زمان قريب، كأنه سمى ما بين وجود المعصية وبين حضرة الموت زمانا قريبا، ففي أى جزء تاب من أجزاء هذا الزمان فهو تائب من قريب، وإلا فهو تائب من بعيد. فإن قلت: ما فائدة قوله فَأُولئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بعد قوله: إنما التوبة على اللَّه لهم؟ قلت: قوله: (إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ) إعلام بوجوبها عليه كما يجب على العبد بعض الطاعات. وقوله: (فَأُولئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ) عدة بأنه يفي بما وجب عليه، وإعلام بأن الغفران كائن لا محالة كما يعد العبد الوفاء بالواجب وَلَا الَّذِينَ يَمُوتُونَ عطف على الذين يعملون السيئات. سوّى بين الذين سوّفوا توبتهم إلى حضرة الموت، وبين الذين ماتوا على الكفر في أنه لا توبة لهم، لأنّ حضرة الموت أول أحوال الآخرة، فكما أنّ المائت على الكفر قد فاتته التوبة على اليقين، فكذلك المسوّف إلى حضرة الموت لمجاوزة كل واحد منهما أو ان التكليف والاختيار أُولئِكَ أَعْتَدْنا لَهُمْ في الوعيد نظير قوله: (فَأُولئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ) في الوعد ليتبين أن الأمرين كائنان لا محالة. فإن قلت: من المراد بالذين يعملون السيئات، أهم الفساق من أهل القبلة أم الكفار؟ قلت: فيه وجهان: أحدهما أن يراد الكفار، لظاهر قوله: (وَهُمْ كُفَّارٌ) . وأن يراد الفساق، لأن الكلام إنما وقع في الزانيين، والإعراض عنهما إن تابا وأصلحا، ويكون قوله: (وَهُمْ كُفَّارٌ) وارداً على سبيل التغليظ كقوله: (وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ)
Ebû Eyyûb'dan, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Şüphesiz Allah Teâlâ, can boğaza gelip hırıldamadığı müddetçe kulun tövbesini kabul eder.» Atâ'dan da şöyle rivayet edilmiştir: "Ölümünden bir deve sağımı müddeti önce olsa bile [kabul edilir]." Hasan[-ı Basrî]'den rivayet edildiğine göre İblis yeryüzüne indirildiğinde şöyle demiştir: "İzzetine yemin olsun ki, ruhu bedeninde olduğu müddetçe Âdemoğlundan ayrılmayacağım." Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: "İzzetime yemin olsun ki, can boğaza gelip hırıldamadığı müddetçe ona tövbe kapısını kapatmayacağım." Eğer: "{ مِنْ قَرِيبٍ } “yakından” kavlindeki (مِنْ / min) [harf-i cerrinin] anlamı nedir?" dersen, derim ki: Bunun anlamı teb'îzdir (kısmîlik bildirmektir); yani yakın bir zamanın bir cüzünde tövbe ederler. Sanki [Allah Teâlâ], günahın vuku bulduğu an ile ölümün hazır bulunduğu an arasındaki süreyi 'yakın bir zaman' olarak isimlendirmiş gibidir. Dolayısıyla bu zamanın hangi cüzünde tövbe ederse etsin yakın zamanda tövbe etmiş olur; aksi takdirde uzak zamanda tövbe etmiş sayılır. Eğer: "{ إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ } “Allah'ın kabul edeceği tövbe, ancak... olanlar içindir” buyurduktan sonra, { فَأُولئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ } “İşte Allah onların tövbesini kabul eder” kavlinin [tekrar zikredilmesinin] faydası nedir?" dersen, derim ki: { إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ } sözü, kula bazı itaatlerin vacip olması gibi, [tövbeyi kabul etmenin de lütuf olarak] Kendi üzerine vacip kılındığını bildirmektir. { فَأُولئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ } sözü ise, Kendi üzerine vacip kıldığı şeyi yerine getireceğine dair bir vaat ve kulun vacibi yerine getirmeyi vadetmesi gibi bağışlamanın mutlaka gerçekleşeceğine dair bir bildirimdir. { وَلَا الَّذِينَ يَمُوتُونَ } “...ve ölen kimseler de [değildir]” [ifadesi], { الَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ } “kötülükleri yapanlar” üzerine matuftur. Tövbelerini ölümün gelip çattığı ana kadar erteleyenler ile kâfir olarak ölenleri tövbelerinin kabul edilmemesi hususunda bir tutmuştur; çünkü ölümün hazır bulunması anı, ahiret hallerinin ilkidir. Kâfir olarak ölen kimse tövbe fırsatını kesinlikle kaçırdığı gibi, [tövbesini] ölüm anına kadar erteleyen kimse de [aynı şekilde kaçırmıştır]; zira her ikisi de teklif ve ihtiyar (seçme serbestliği) vaktini aşmıştır. Tehdit (vaîd) bağlamındaki { أُولئِكَ أَعْتَدْنا لَهُمْ } “İşte onlar için hazırladık” kavli, her iki durumun da (azap ve mükâfatın) mutlaka gerçekleşeceğinin açıkça anlaşılması için vaat bağlamındaki { فَأُولئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ } “İşte Allah onların tövbesini kabul eder” kavlinin dengidir. Eğer: "{ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ } “kötülükleri yapanlar” ile kastedilen kimlerdir; kıble ehlinden olan fâsıklar mıdır, yoksa kâfirler midir?" dersen, derim ki: Bunda iki vecih vardır: Birincisi, { وَهُمْ كُفَّارٌ } “onlar kâfir oldukları halde” kavlinin zahirinden dolayı kâfirlerin kastedilmesidir. [İkincisi ise] fâsıkların kastedilmesidir; zira söz, zina eden iki kişi ve şayet tövbe edip ıslah olurlarsa onlardan vazgeçilmesi hakkında geçmişti. Bu durumda { وَهُمْ كُفَّارٌ } “onlar kâfir oldukları halde” kavli, tıpkı { وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ } “Kim de inkâr ederse, şüphesiz Allah âlemlerden müstağnidir” kavlinde olduğu gibi [durumu] ağırlaştırma/şiddetlendirme (tağlîz) kabilinden zikredilmiş olur.
وقوله «فليمت إن شاء يهوديا أو نصرانيا» «من ترك الصلاة متعمدا فقد كفر » لأن من كان مصدقا ومات وهو لم يحدث نفسه بالتوبة، حاله قريبة من حال الكافر، لأنه لا يجترئ على ذلك إلا قلب مصمت.
Yine: «İster yahudi ister hristiyan olarak ölsün» ve «Namazı kasten terk eden kâfir olmuştur» hadislerinde olduğu gibidir; zira tasdik eden bir kimse tövbeyi aklından bile geçirmeksizin ölürse, onun hali kâfirin haline yakındır; çünkü buna ancak katılaşmış/mühürlenmiş bir kalp cesaret edebilir.
[سورة النساء (٤) : آية ١٩]
[Nisâ Suresi (4): Ayet 19]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً وَلا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ ما آتَيْتُمُوهُنَّ إِلاَّ أَنْ يَأْتِينَ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ وَعاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْراً كَثِيراً (١٩)
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً وَلا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ ما آتَيْتُمُوهُنَّ إِلاَّ أَنْ يَأْتِينَ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ وَعاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْراً كَثِيراً (١٩) } “Ey iman edenler! Kadınlara zorla vâris olmanız size helal değildir. Apaçık bir çirkinlik yapmadıkları sürece, onlara verdiğiniz şeylerin bir kısmını alıp götürmek için onları sıkıştırmayın. Onlarla güzellikle geçinin. Eğer onlardan hoşlanmazsanız, olabilir ki siz bir şeyden hoşlanmazsınız da Allah onda pek çok hayır var eder. (19)”
كانوا يبلون النساء بضروب من البلايا ويظلمونهن بأنواع من الظلم، فزجروا عن ذلك: كان الرجل إذا مات له قريب من أب أو أخ أو حميم عن امرأة، ألقى ثوبه عليها وقال أنا أحق بها من كلّ أحد ، فقيل لا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً أى أن تأخذوهن على سبيل الإرث كما تحاز المواريث وهن كارهات لذلك: أو مكرهات. وقيل: كان يمسكها حتى تموت، فقيل:
Onlar kadınları türlü belalarla imtihan eder ve onlara çeşit çeşit haksızlıklar yaparlardı; işte bundan men edildiler: Bir adamın babası, kardeşi veya bir yakını vefat edip geride bir kadın bıraktığında elbisesini kadının üzerine atar ve: 'Ben ona herkesten daha çok hak sahibiyim' derdi. Bunun üzerine: { لا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً } “Kadınlara zorla vâris olmanız size helal değildir”, yani mallar miras alındığı gibi kadınlar bundan hoşlanmadıkları veya zorlandıkları halde onları miras yoluyla almanız size helal değildir denildi. Şöyle de denildi: Kadın ölünceye kadar onu tutardı; bunun üzerine:
لا يحل لكم أن تمسكوهنّ حتى ترثوا منهنّ وهنّ غير راضيات بإمساككم. وكان الرجل إذا تزوّج امرأة ولم تكن من حاجته حبسها مع سوء العشرة والقهر، لتفتدى منه بمالها وتختلع، فقيل: ولا تعضلوهن لتذهبوا ببعض ما آتيتموهنّ. والعضل: الحبس والتضييق. ومنه: عضلت المرأة بولدها، إذا اختنقت رحمها به فخرج بعضه وبقي بعضه إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ وهي النشوز وشكاسة الخلق وإيذاء الزوج وأهله بالبذاء والسلاطة، أى إلا أن يكون سوء العشرة من جهتهن فقد عذرتم في طلب الخلع. ويدل عليه قراءة أبىّ: إلا أن يفحشن عليكم. وعن الحسن: الفاحشة الزنا، فإن فعلت حلّ لزوجها أن يسألها الخلع. وقيل: كانوا إذا أصابت امرأة فاحشة أخذ منها ما ساق إليها وأخرجها. وعن أبى قلابة ومحمد بن سيرين: لا يحل الخلع حتى يوجد رجل على بطنها.
Kadınlar sizin tutmanıza razı olmadıkları halde onlara vâris olmak için onları tutmanız size helal değildir denildi. Adam bir kadınla evlenip de kadına ihtiyacı kalmadığında, kadın malıyla fidye verip kendisinden boşansın (hul' yapsın) diye kötü muamele ve baskıyla kadını alıkoyardı; bunun üzerine: 'Onlara verdiklerinizin bir kısmını alıp götürmek için onları sıkıştırmayın' denildi. 'Adl' (عَضْل) hapsetmek ve daraltmaktır. 'Kadın çocuğuna adl etti' ifadesi de buradandır; rahmi çocukla tıkandığında bir kısmı çıkıp bir kısmı kaldığı zaman bu söylenir. { إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ } bu ise nüşûz (serkeşlik), ahlak hırçınlığı, edepsizlik ve çirkin sözle kocaya ve ailesine eziyet etmektir; yani kötü muamele kadınlar tarafından olursa bu durumda hul' talep etmekte mazur sayılırsınız demektir. Übeyy'in: 'İllâ en yefhuşne aleykum' (size karşı çirkinlik yapmaları müstesna) kıraati de buna delalet eder. Hasan'dan rivayetle: Fahişe zinadır; kadın bunu yaparsa kocasının ondan hul' talep etmesi helal olur. Şöyle de denildi: Bir kadın fahişe işlediğinde kocası ona getirdiğini alır ve onu çıkarırdı. Ebû Kılâbe ve Muhammed b. Sîrîn'den rivayetle: Karnının üzerinde bir erkek bulunmadıkça hul' helal olmaz.
وعن قتادة: لا يحل أن يحبسها ضراراً حتى تفتدى منه، يعنى وإن زنت. وقيل: نسخ ذلك بالحدود، وكانوا يسيئون معاشرة النساء فقيل لهم وَعاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ وهو النصفة في
Katâde'den rivayet edildiğine göre: [Kadın] zina etmiş olsa bile, kendisinden fidye verip [kurtulsun] diye ona zarar vermek kastıyla onu alıkoyması helal olmaz. Şöyle de denilmiştir: Bu [hüküm], had cezaları ile neshedilmiştir. Onlar kadınlara kötü muamele ederlerdi; bunun üzerine kendilerine: { وَعاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ } “Onlarla güzelce geçinin” denildi. Bu da [şunlarda] adalettir:
المبيت والنفقة، والإجمال في القول فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ فلا تفارقوهن لكراهة الأنفس وحدها فربما كرهت النفس ما هو أصلح في الدين وأحمد وأدنى إلى الخير، وأحبت ما هو بضد ذلك، ولكن للنظر في أسباب الصلاح.
Geceleme ve nafakada adaletli olmak, sözde güzel davranmaktır. { فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ } sırf nefislerin hoşlanmaması sebebiyle onlardan ayrılmayın; zira nefis bazen dinde daha hayırlı, daha övgüye değer ve hayra daha yakın olandan hoşlanmaz ve bunun zıddı olanı sevebilir; aksine salah sebeplerini gözetmek gerekir.
[سورة النساء (٤) : الآيات ٢٠ الى ٢١]
[Nisâ Suresi (4): Ayetler 20-21]
وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدالَ زَوْجٍ مَكانَ زَوْجٍ وَآتَيْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً فَلا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئاً أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتاناً وَإِثْماً مُبِيناً (٢٠) وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضى بَعْضُكُمْ إِلى بَعْضٍ وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً (٢١)
{ وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدالَ زَوْجٍ مَكانَ زَوْجٍ وَآتَيْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً فَلا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئاً أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتاناً وَإِثْماً مُبِيناً (٢٠) وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضى بَعْضُكُمْ إِلى بَعْضٍ وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً (٢١) } “Eğer bir eşin yerine başka bir eş almak isterseniz ve onlardan birine kantarla [mehir] vermiş olsanız bile, ondan hiçbir şey almayın. İftira ederek ve apaçık bir günaha girerek mi onu alacaksınız? (20) Birbirinizle baş başa kalıp kaynaşmışken ve onlar sizden kuvvetli bir teminat almışken onu nasıl alırsınız? (21)”
وكان الرجل إذا طمحت عينه إلى استطراف امرأة؟ بهت التي تحته ورماها بفاحشة حتى يلجئها إلى الافتداء منه بما أعطاها ليصرفه إلى تزوّج غيرها. فقيل: وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدالَ زَوْجٍ الآية. والقنطار: المال العظيم، من قنطرت الشيء إذا رفعته. ومنه القنطرة، لأنها بناء مشيد. قال:
Adamın gözü yeni bir kadına kaydığında, nikâhı altındakine iftira atar ve ona çirkin fiil isnat ederdi; ta ki kadın, başka bir kadınla evlenmeye harcasın diye adama vermiş olduğu şeyden fidye verip ayrılmak zorunda kalsın. Bunun üzerine: { وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدالَ زَوْجٍ } ayeti indirildi. Kıntâr: Büyük maldır; bir şeyi yükselttiğin zaman söylenen 'kantartü'ş-şey'e' ifadesinden gelir. Köprüye de muhkem bir yapı olduğu için 'kantara' denilmiştir. Şair şöyle demiştir:
كَقَنْطَرَةِ الرُّومِىِّ أقْسَمَ رَبُّهَا … لَتُكْتَنَفَنْ حَتَّي تُشَادَ بِقِرْمِدِ
كَقَنْطَرَةِ الرُّومِىِّ أقْسَمَ رَبُّهَا … لَتُكْتَنَفَنْ حَتَّي تُشَادَ بِقِرْمِدِ (Tıpkı Rum'un köprüsü gibi; sahibi yemin etti ki tuğlayla yükseltilinceye kadar etrafı kuşatılacaktır)
وعن عمر رضى اللَّه عنه أنه قام خطيباً فقال: أيها الناس، لا تغالوا بصدق النساء ، فلو كانت مكرمة في الدنيا أو تقوى عند اللَّه لكان أولاكم بها رسول اللَّه ﷺ، ما أصدق امرأة من نسائه أكثر من اثنى عشر أوقية، فقامت إليه امرأة فقالت له: يا أمير المؤمنين، لِمَ تمنعنا حقا جعله اللَّه لنا واللَّه يقول (وَآتَيْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً) فقال عمر: كل أحد أعلم من عمر ثم قال لأصحابه: تسمعوننى أقول مثل هذا القول فلا تنكرونه علىّ حتى تردّ علىّ امرأة ليست من أعلم النساء . والبهتان: أن تستقبل الرجل بأمر قبيح تقذفه به وهو بريء منه، لأنه يبهت
Ömer radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o, hutbe irad etmek üzere ayağa kalkıp şöyle dedi: «Ey insanlar! Kadınların mehirlerini aşırı derecede artırmayın. Şayet bu, dünyada bir üstünlük yahut Allah katında bir takva vesilesi olsaydı, buna en layık olanınız Allah Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem olurdu. O, hanımlarından hiçbirine on iki ukıyyeden fazla mehir vermemiştir.» Bunun üzerine bir kadın ayağa kalkıp ona şöyle dedi: «Ey Müminlerin Emiri! Allah bizim için bir hak kılmışken ve { وَآتَيْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً } “Onlardan birine yüklerle mehir vermiş olsanız bile” buyurmuşken sen bizi bundan niçin menediyorsun?» Bunun üzerine Ömer: «Herkes Ömer’den daha bilgilidir» dedi. Sonra da arkadaşlarına şöyle dedi: «Benim böyle bir söz söylediğimi duyuyorsunuz da kadınların en bilgilisi olmayan bir kadın bana itiraz edip beni reddedinceye kadar bana karşı çıkmıyorsunuz!» Bühtân (iftira): Bir kimseye, kendisinin hiçbir ilgisi bulunmadığı çirkin bir isnatta bulunarak onunla yüzleşmendir; zira bu durum karşısında o kimse şaşırıp kalır (yehbethu).
عند ذلك، أى يتحير. وانتصب بُهْتاناً على الحال، أى باهتين وآثمين، أو على أنه مفعول له وإن لم يكن غرضاً، كقولك: قعد عند القتال جبناً. والميثاق الغليظ: حق الصحبة والمضاجعة، كأنه قيل: وأخذن به منكم ميثاقا غليظاً، أى بإفضاء بعضكم إلى بعض. ووصفه بالغلظ لقوّته وعظمه، فقد قالوا: صحبة عشرين يوما قرابة، فكيف بما يجرى بين الزوجين من الاتحاد والامتزاج؟ وقيل: هو قول الولىّ عند العقد: أنكحتك على ما في كتاب اللَّه من إمساك بمعروف أو تسريح بإحسان. وعن النبي ﷺ: استوصوا بالنساء خيراً فإنهن عوان في أيديكم أخذتموهن بأمانة اللَّه، واستحللتم فروجهن بكلمة اللَّه.
Yani şaşırıp kalır. { بُهْتاناً } kelimesi hâl olarak mansub olmuştur; yani 'iftiracılar ve günahkârlar olarak mı?' manasındadır; yahut bir gaye olmasa bile mef'ûlün leh olarak mansubdur; tıpkı 'korkaklıktan ötürü savaştan geri durdu' demen gibidir. Sağlam teminat (el-mîsâku'l-galîz): Birliktelik ve aynı yatağı paylaşma hakkıdır; sanki 'birbirinizle baş başa kalıp kaynaşmanız sebebiyle sizden sağlam bir teminat aldılar' denilmiştir. Gücünden ve büyüklüğünden dolayı onu 'galîz' (sağlam/ağır) olarak nitelendirmiştir. Nitekim: 'Yirmi günlük arkadaşlık hısımlıktır; ya karı koca arasında cereyan eden birleşme ve kaynaşma nasıl olur?' demişlerdir. Şöyle de denildi: O, nikâh akdi sırasında velinin söylediği: 'Seni Allah'ın Kitabı'nda yer alan güzellikle tutmak veya iyilikle salıvermek şartı üzere nikâhladım' sözüdür. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayetle: «Kadınlar hakkında hayır tavsiye edin; zira onlar sizin yanınızda yardımcılarınızdır/emanetlerinizdir. Onları Allah'ın emanetiyle aldınız ve onların mahremiyetlerini Allah'ın kelimesiyle helal kıldınız.»
[سورة النساء (٤) : آية ٢٢]
[Nisâ Suresi (4): Ayet 22]
وَلا تَنْكِحُوا ما نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ إِلاَّ ما قَدْ سَلَفَ إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَمَقْتاً وَساءَ سَبِيلاً (٢٢)
{ وَلا تَنْكِحُوا ما نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ إِلاَّ ما قَدْ سَلَفَ إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَمَقْتاً وَساءَ سَبِيلاً (٢٢) } “Geçmişte olanlar bir yana, babalarınızın nikâhladığı kadınlarla evlenmeyin. Şüphesiz bu, pek çirkindi, iğrenç bir şeydi ve çok kötü bir yoldu.”
وكانوا ينكحون روابهم ، وناس منهم يمقتونه من ذى مروآتهم، ويسمونه نكاح
[Câhiliye döneminde Araplar] üvey anneleriyle nikâhlanırlardı; mürüvvet sahibi olan kimseler ise bundan nefret eder ve bu nikâha nikâhu'l-
المقت. وكان المولود عليه يقال له المقتى. ومن ثم قيل وَمَقْتاً كأنه قيل: هو فاحشة في دين اللَّه بالغة في القبح، قبيح ممقوت في المروءة ولا مزيد على ما يجمع القبحين. وقرئ: لا تحل لكم بالتاء، على أنّ ترثوا بمعنى الوراثة. وكرها- بالفتح، والضم- من الكراهة والإكراه. وقرئ (بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ) من أبانت بمعنى تبينت أو بينت، كما قرئ (مُبَيِّنَةٍ) بكسر الياء وفتحها. و (يجعل الله) بالرفع، على أنه في موضع الحال: (وآتيتم إحداهن) بوصل همزة إحداهن، كما قرئ (فلا اثم عليه) . فإن قلت: تعضلوهن، ما وجه إعرابه؟ قلت: النصب عطفا على أن ترثوا. و (لا) لتأكيد النفي. أى لا يحل لكم أن ترثوا النساء ولا أن تعضلوهن. فإن قلت: أى فرق بين تعدية ذهب بالباء، وبينها بالهمزة؟ قلت: إذا عدى بالباء فمعناه الأخذ والاستصحاب، كقوله تعالى (فَلَمَّا ذَهَبُوا بِهِ) وأما الإذهاب فكالإزالة. فإن قلت: (إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ) ما هذا الاستثناء؟ قلت:
(nikâhu'l-makt) derlerdi. Bu şekilde doğan çocuğa da el-mektî (iğrenilen) denilirdi. Bundan dolayı { وَمَقْتاً } buyrulmuştur. Sanki şöyle denilmiştir: Bu, Allah'ın dininde çirkinliği son derece ileri düzeyde bir fahişelik, mürüvvette ise çirkin ve nefret edilen bir durumdur; her iki çirkinliği de bünyesinde toplayandan daha beteri olamaz. Bir kıraatte { لا تحل لكم } [şeklinde] ت (tâ) harfiyle okunmuştur ki bu, { ترثوا } ifadesinin miras alma anlamına gelmesine dayanır. { كرها } kelimesi fetha (kerhen) ve damme (kürhen) ile okunmuştur; bunlar kerâhet (hoşlanmama) ve ikrah (zorlama) köklerindendir. { بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ } ibaresi; 'apaçık oldu' veya 'açıkladı' anlamındaki 'ebâne' kökünden [gelmektedir]. Nitekim { مُبَيِّنَةٍ } kelimesi yâ harfinin kesresi ve fethasıyla da okunmuştur. { يجعل الله } ifadesi, hâl makamında olmak üzere ref' ile [okunmuştur]. { وآتيتم إحداهن } ifadesi { إحداهن } kelimesinin hemzesinin vasl edilmesiyle okunmuştur; nitekim { فلا اثم عليه } şeklinde de okunmuştur. Eğer: “{ تعضلوهن } kelimesinin irab yönü nedir?” dersen, derim ki: { أن ترثوا } ifadesine atfedilerek mansubdur. [Başındaki] { لا } ise nefyin teyidi içindir. Yani 'kadınlara mirasçı olmanız da onları sıkıştırmanız da size helal değildir'. Eğer: “Zehaba (ذَهَبَ) fiilinin bâ (ب) harf-i ceriyle geçişli kılınması ile hemze ile geçişli kılınması arasındaki fark nedir?” dersen, derim ki: Bâ ile geçişli kılındığında alıp götürmek ve beraberinde bulundurmak manasına gelir; tıpkı Allah Teâlâ'nın { فَلَمَّا ذَهَبُوا بِهِ } “Onu alıp götürdüklerinde” buyurması gibi. İzhâb (hemze ile) ise gidermek ve yok etmek gibidir. Eğer: “{ إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ } istisnası nasıl bir istisnadır?” dersen, derim ki:
هو استثناء من أعم عام الظرف أو المفعول له، كأنه قيل: ولا تعضلوهن في جميع الأوقات إلا وقت أن يأتين بفاحشة. أو: ولا تعضلوهنّ لعلة من العلل إلا لأن يأتين بفاحشة. فإن قلت:
Bu, zarfın veya mef'ûlün lehin en umumi hâlinden yapılmış bir istisnadır. Sanki şöyle denilmiştir: 'Açık bir hayâsızlık getirdikleri vakit müstesna, hiçbir vakitte onları sıkıştırmayın' yahut 'Açık bir hayâsızlık işlemeleri sebebi hariç, hiçbir gerekçeyle onları sıkıştırmayın'. Eğer:
من أى وجه صح قوله: (فَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا) جزاء للشرط؟ قلت: من حيث أنّ المعنى: فإن كرهتموهن فاصبروا عليهن مع الكراهة، فلعل لكم فيما تكرهونه خيرا كثيراً ليس فيما تحبونه فإن قلت كيف استثني ما قد سلف مما نكح آباؤكم؟ قلت: كما استثنى «غير أن سيوفهم» من قوله «ولا عيب فيهم» يعنى: إن أمكنكم أن تنكحوا ما قد سلف، فانكحوه، فلا يحل لكم غيره.
“{ فَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا } sözünün şartın cevabı olması hangi yönden sahihtir?” dersen, derim ki: Şunun içindir ki mana şöyledir: Eğer onlardan hoşlanmazsanız, bu hoşnutsuzluğa rağmen onlara sabredin; zira belki de hoşlanmadığınız şeyde sizin için, sevdiğiniz şeylerde bulunmayan pek çok hayır vardır. Eğer: “{ ما قد سلف } (geçmişte olanlar) ifadesi, babalarınızın nikâhladıklarından nasıl istisna edilmiştir?” dersen, derim ki: Tıpkı şairin «ولا عيب فيهم» (Onlarda hiçbir kusur yoktur) sözünden «غير أن سيوفهم» (Kılıçlarının [çentilmiş olması] hariç) ifadesini istisna etmesi gibidir. Yani: 'Şayet geçmişte olanı nikâhlamanız mümkün olsaydı onu nikâhlayın, bunun dışında başkası size helal olmaz' demektir.
وذلك غير ممكن. والغرض المبالغة في تحريمه وسدّ الطريق إلى إباحته، كما يعلق بالمحال في التأبيد نحو قولهم: حتى يبيض القار، وحتى يلج الجمل في سم الخياط.
Bu ise imkânsızdır. Buradaki amaç, onun haramlığını vurgulamada mübalağa yapmak ve mübahlığına giden yolu tamamen kapatmaktır; tıpkı 'katran beyazlaşıncaya kadar' veya 'deve iğne deliğinden geçinceye kadar' sözlerinde olduğu gibi ebediliğin imkânsız bir şeye bağlanması kabilindendir.
[سورة النساء (٤) : آية ٢٣]
[Nisâ Suresi (4): Ayet 23]
حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ وَبَناتُكُمْ وَأَخَواتُكُمْ وَعَمَّاتُكُمْ وَخالاتُكُمْ وَبَناتُ الْأَخِ وَبَناتُ الْأُخْتِ وَأُمَّهاتُكُمُ اللاَّتِي أَرْضَعْنَكُمْ وَأَخَواتُكُمْ مِنَ الرَّضاعَةِ وَأُمَّهاتُ نِسائِكُمْ وَرَبائِبُكُمُ اللاَّتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسائِكُمُ اللاَّتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَإِنْ لَمْ تَكُونُوا دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ وَحَلائِلُ أَبْنائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلابِكُمْ وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ إِلاَّ ما قَدْ سَلَفَ إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً (٢٣)
{ حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ وَبَناتُكُمْ وَأَخَواتُكُمْ وَعَمَّاتُكُمْ وَخالاتُكُمْ وَبَناتُ الْأَخِ وَبَناتُ الْأُخْتِ وَأُمَّهاتُكُمُ اللاَّتِي أَرْضَعْنَكُمْ وَأَخَواتُكُمْ مِنَ الرَّضاعَةِ وَأُمَّهاتُ نِسائِكُمْ وَرَبائِبُكُمُ اللاَّتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسائِكُمُ اللاَّتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَإِنْ لَمْ تَكُونُوا دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ وَحَلائِلُ أَبْنائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلابِكُمْ وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ إِلاَّ ما قَدْ سَلَفَ إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً (٢٣) } “Size analarınız, kızlarınız, kız kardeşleriniz, halalarınız, teyzeleriniz, erkek kardeş kızları, kız kardeş kızları, sizi emziren sütanneleriniz, sütkardeşleriniz, karılarınızın anaları, kendileriyle gerdeğe girdiğiniz karılarınızdan olup evlerinizde bulunan üvey kızlarınız haram kılındı. Eğer onlarla gerdeğe girmemişseniz (kızlarını almanızda) sizin için bir sakınca yoktur. Kendi sulbünüzden gelen oğullarınızın eşleri ve iki kız kardeşi bir arada almanız da (haram kılındı). Ancak geçmişte olanlar müstesnadır. Şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.”
معنى حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ تحريم نكاحهن لقوله: (وَلا تَنْكِحُوا ما نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ)
{ حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ } [ifadesinin] anlamı, { وَلا تَنْكِحُوا ما نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ } “Babalarınızın nikâhladığı kadınlarla evlenmeyin” buyruğundan dolayı, onların nikâhlanmasının haram kılınmasıdır.
ولأن تحريم نكاحهن هو الذي يفهم من تحريمهن، كما يفهم من تحريم الخمر تحريم شربها، ومن تحريم لحم الخنزير تحريم أكله. وقرئ (وبنات الأخت) بتخفيف الهمزة. وقد نزل اللَّه الرضاعة منزلة النسب، حتى سمى المرضعة أمّا للرضيع، والمراضعة أختا، وكذلك زوج المرضعة أبوه وأبواه جداه، وأخته عمته، وكل ولد ولد له من غير المرضعة قبل الرضاع وبعده فهم إخوته وأخواته لأبيه، وأم المرضعة جدّته، وأختها خالته، وكل من ولد لها من هذا الزوج فهم إخوته وأخواته لأبيه وأمه، ومن ولد لها من غيره فهم إخوته وأخواته لأمه. ومنه قوله ﷺ «يحرم من الرضاع ما يحرم من النسب» وقالوا: تحريم الرضاع كتحريم النسب إلا في مسألتين: إحداهما أنه لا يجوز للرجل أن يتزوج أخت ابنه من النسب ويجوز أن يتزوّج أخت ابنه من الرضاع، لأن المانع في النسب وطؤه أمها. وهذا المعنى غير موجود في الرضاع والثانية: لا يجوز أن يتزوج أم أخيه من النسب، ويجوز في الرضاع، لأن المانع في النسب وطء الأب إياها، وهذا المعنى غير موجود في الرضاع مِنْ نِسائِكُمُ متعلق بربائبكم. ومعناه أن الربيبة من المرأة المدخول بها محرمة على الرجل حلال له إذا لم يدخل بها. فإن قلت: هل يصح أن يتعلق بقوله وَأُمَّهاتُ نِسائِكُمْ؟ قلت: لا يخلو إمّا أن يتعلق بهن وبالربائب، فتكون حرمتهن وحرمة الربائب غير مبهمتين جميعاً. وإما أن يتعلق بهن دون الربائب، فتكون حرمتهنّ غير مبهمة وحرمة الربائب مبهمة، فلا يجوز الأوّل، لأن معنى «من» مع أحد المتعلقين، خلاف معناه مع الآخر. ألا تراك أنك إذا قلت: وأمّهات نسائكم من نسائكم اللاتي دخلتم بهنّ فقد جعلت «من» لبيان النساء، وتمييز المدخول بهنّ من غير المدخول بهنّ. وإذا قلت وربائبكم من نسائكم اللاتي دخلتم بهنّ فإنك جاعل «من» لابتداء الغاية، كما تقول: بنات رسول اللَّه ﷺ من خديجة، وليس بصحيح أن يعنى بالكلمة الواحدة في خطاب واحد معنيان مختلفان. ولا يجوز الثاني لأن ما يليه هو الذي يستوجب التعليق به، ما لم يعترض أمر لا يرد، إلا أن تقول:
ve bizzat kadınların haram kılınmasından anlaşılan da onların nikâhlanmasının haram oluşudur; nitekim şarabın haram kılınmasından onun içilmesinin haramlığı, domuz etinin haram kılınmasından da onun yenmesinin haramlığı anlaşılır. { وبنات الأخت } ifadesi hemzenin teshili ile de okunmuştur. Allah Teâlâ süt hısımlığını nesep hısımlığı konumuna indirmiştir; öyle ki emziren kadını emzirilenin annesi, birlikte emzirileni kız kardeşi kabul etmiştir. Aynı şekilde emziren kadının kocası onun babası, kocasının anne ve babası dedesi ve ninesi, kocasının kız kardeşi halası olur. Kocasının emzirmeden önce veya sonra başka kadından doğan bütün çocukları onun baba bir erkek ve kız kardeşleridir. Emziren kadının annesi onun ninesi, kız kardeşi teyzesi olur. Kadının bu kocasından doğan bütün çocukları onun anne-baba bir erkek ve kız kardeşleri, başka kocadan doğan çocukları ise anne bir erkek ve kız kardeşleridir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Nesepçe haram olan her şey süt emzirme ile de haram olur» buyruğu da bu kabildendir. Âlimler şöyle demişlerdir: İki mesele müstesna, süt hısımlığı sebebiyle haramlık nesep hısımlığı sebebiyle haramlık gibidir: Birincisi, bir erkeğin nesepçe oğlunun kız kardeşiyle evlenmesi caiz değilken, süt oğlunun kız kardeşiyle evlenmesi caizdir. Çünkü nesepten kaynaklanan engel, adamın onun annesiyle cinsel ilişkide bulunmuş olmasıdır. Bu anlam ise süt hısımlığında yoktur. İkincisi, nesepçe erkek kardeşinin annesiyle evlenmesi caiz değilken, süt kardeşinin annesiyle evlenmesi caizdir; çünkü nesepten kaynaklanan engel, babanın onunla ilişkide bulunmuş olmasıdır. Bu anlam da süt hısımlığında yoktur. { مِنْ نِسائِكُمُ } ibaresi { بربائبكم } ifadesine mütealliktir. Bunun anlamı şudur: Gerdeğe girilmiş kadından olan üvey kız erkeğe haramdır; eğer kadınla gerdeğe girmemişse ona helaldir. Eğer: “Bunun { وَأُمَّهاتُ نِسائِكُمْ } ifadesine taalluk etmesi sahih midir?” dersen, derim ki: Bu durum iki halden uzak değildir: Ya hem onlara hem de üvey kızlara taalluk eder, bu takdirde her ikisinin de haramlığı mübhem (şartsız/mutlak) olmamış olur. Ya da üvey kızlara değil sadece kayınvalidelere taalluk eder, bu durumda kayınvalidelerin haramlığı mübhem olmazken üvey kızların haramlığı mübhem olur. Birinci şık caiz değildir; çünkü birbiriyle taalluk eden iki unsurdan birindeki 'min' (مِنْ) edatının manası, diğerindeki manasından farklıdır. Görmez misin ki sen: 'Gerdeğe girdiğiniz eşlerinizin anneleri' dediğinde 'min' edatını kadınların beyanı ve gerdeğe girilenleri gerdeğe girilmeyenlerden ayırt etmek için kılmış olursun. 'Gerdeğe girdiğiniz eşlerinizden olan üvey kızlarınız' dediğinde ise 'min' edatını iptidâ-i gâye (başlangıç) için kılmış olursun; tıpkı 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Hatice'den olan kızları' demen gibi. Tek bir hitapta tek bir kelime ile iki farklı mananın kastedilmesi ise sahih değildir. İkinci şık da caiz değildir; çünkü geri çevrilemez bir mani bulunmadıkça kendisine bitişik olan unsur taalluk etmeyi gerektirir. Meğerki şöyle diyesin:
أعلقه بالنساء والربائب، وأجعل «من» للاتصال، كقوله تعالى: (الْمُنافِقُونَ وَالْمُنافِقاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ) فإنى لست منك ولست منى. ما أنا من دد ولا الدد منى: وأمهات النساء متصلات بالنساء لأنهنّ أمهاتهنّ كما أن الربائب متصلات بأمهاتهن لأنهنّ بناتهنّ. هذا وقد
[şartı hem] kadınlara [hem de] üvey kızlara bağlar ve «مِنْ / min» edatını da Allah Teâlâ'nın: { الْمُنافِقُونَ وَالْمُنافِقاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ } “Münafık erkeklerle münafık kadınlar birbirlerindendir” [Tevbe 9/67] kavlinde ve “Şüphesiz ben senden değilim, sen de benden değilsin” ile « ما أنا من دد ولا الدد منى » «Ben eğlence ve bâtıldan değilim, o da benden değildir» ifadelerinde olduğu gibi irtibat/bitişiklik (ittisal) ifade edecek şekilde kabul ederim. Kadınların anaları kadınlarla irtibatlıdır; zira onlar onların analarıdır; nitekim üvey kızlar da analarıyla irtibatlıdır; zira onlar onların kızlarıdır. Bununla birlikte
اتفقوا على أن تحريم أمهات النساء مبهم دون تحريم الربائب، على ما عليه ظاهر كلام اللَّه تعالى وقد روى عن النبي ﷺ في رجل تزوج امرأة ثم طلقها قبل أن يدخل بها أنه قال «لا بأس أن يتزوج ابنتها، ولا يحل له أن يتزوج أمها» وعن عمر وعمران بن الحصين رضى اللَّه عنهما: أن الأم تحرم بنفس العقد. وعن مسروق: هي مرسلة فأرسلوا ما أرسل اللَّه. وعن ابن عباس: أبهموا ما أبهم اللَّه، إلا ما روى عن على وابن عباس وزيد وابن عمر وابن الزبير: أنهم قرءوا: وأمّهات نسائكم اللاتي دخلتم بهن. وكان ابن عباس يقول: واللَّه ما نزل إلا هكذا. وعن جابر روايتان. وعن سعيد بن المسيب عن زيد: إذا ماتت عنده فأخذ ميراثها، كره أن يخلف على أمّها. وإذا طلقها قبل أن يدخل بها فإن شاء فعل: أقام الموت مقام الدخول في ذلك، كما قام مقامه في باب المهر. وسمى ولد المرأة من غير زوجها ربيبا وربيبة، لأنه يربهما كما يرب ولده في غالب الأمر، ثم اتسع فيه فسميا بذلك وإن لم يربهما. فإن قلت: ما فائدة قوله في حجوركم ؟ قلت: فائدته التعليل للتحريم، وأنهن لاحتضانكم لهن أو لكونهن بصدد احتضانكم، وفي حكم التقلب في حجوركم إذا دخلتم بأمّهاتهن، وتمكن بدخولكم حكم الزواج وثبتت الخلطة والألفة، وجعل اللَّه بينكم المودة والرحمة، وكانت الحال خليقة بأن تجروا
[Âlimler], Allah Teâlâ’nın kelamının zahirinin de gerektirdiği üzere, üvey kızların haram kılınmasının aksine, kadınların annelerinin [kayınvalidelerin] haram kılınmasının mutlak/kayıtsız (mübhem) olduğu hususunda icmâ etmişlerdir. Nitekim Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’den bir kadınla evlenip onunla gerdeğe girmeden boşayan kimse hakkında şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «لا بأس أن يتزوج ابنتها، ولا يحل له أن يتزوج أمها» «[O kimsenin] kadının kızıyla evlenmesinde bir beis yoktur; fakat annesiyle evlenmesi kendisine helal olmaz.» Ömer ve İmrân b. Husayn radıyallâhu anhümâ’dan gelen rivayete göre, anne sırf nikâh akdiyle haram olur. Mesrûk’tan: “O mutlaktır; öyleyse Allah’ın mutlak bıraktığını siz de mutlak bırakın” [dediği nakledilmiştir]. İbn Abbâs’tan: “Allah’ın mutlak bıraktığını siz de mutlak bırakın” [dediği rivayet edilmiştir]. Ancak Ali, İbn Abbâs, Zeyd, İbn Ömer ve İbnü’z-Zübeyr’den onların { وأمّهات نسائكم اللاتي دخلتم بهن } “Kendileriyle gerdeğe girdiğiniz kadınlarınızın anneleri” şeklinde okudukları rivayet edilmiştir. İbn Abbâs: “Vallahi [ayet] ancak böyle inmiştir!” derdi. Câbir’den ise iki farklı rivayet vardır. Saîd b. el-Müseyyeb’den, Zeyd’in şöyle dediği nakledilmiştir: [Kadın] onun nikâhı altındayken vefat eder ve adam da onun mirasını alırsa, annesiyle evlenmesi mekruh görülmüştür; fakat gerdeğe girmeden önce onu boşarsa dilerse [annesiyle] evlenir. [Zeyd], mehir konusunda olduğu gibi bu meselede de ölümü gerdeğe girmenin (duhûl) yerine ikame etmiştir. Kadının kocasından başka bir erkekten olan çocuğuna rebîb (üvey erkek çocuk) ve rebîbe (üvey kız çocuk) denilmiştir; zira adam çoğunlukla kendi çocuğunu terbiye edip yetiştirdiği gibi onları da terbiye edip yetiştirir (yerubbuhümâ). Sonra bu kullanım genişletilmiş ve adam onları bizzat yetiştirmemiş olsa dahi bu şekilde isimlendirilmişlerdir. Eğer: “Ayet-i kerimede { في حجوركم } [yanınızda/himayenizde bulunan üvey kızlarınız] buyrulmasının faydası nedir?” dersen; derim ki: Bunun faydası, haramlığın gerekçesini açıklamaktır. Şöyle ki; anneleriyle zifafa girdiğinizde, bu zifaf ile evlilik hükmü tam manasıyla yerleştiğinde, kaynaşma ve ülfet pekiştiğinde, Allah da aranıza sevgi ve merhamet koyduğunda, onları himaye edip bağrınıza basmanızdan yahut himayenize girmeye hazır olmalarından ve sizin gözetiminiz altında bulunmaları hükmünde olmalarından ötürü [haram kılınmışlardır]. Durum böyle olunca, onların çocuklarını...
أولادهن مجرى أولادكم، كأنكم في العقد على بناتهن عاقدون على بناتكم. وعن على رضى اللَّه عنه: أنه شرط ذلك في التحريم. وبه أخذ داود. فإن قلت: ما معنى دَخَلْتُمْ بِهِنَّ؟ قلت: هي كناية عن الجماع، كقولهم: بنى عليها وضرب عليها الحجاب يعنى أدخلتموهن الستر. والباء للتعدية واللمس. ونحوه يقوم مقام الدخول عند أبى حنيفة. وعن عمر رضى اللَّه عنه أنه خلا بجارية فجردها، فاستوهبها ابن له فقال: إنها لا تحلّ لك. وعن مسروق أنه أمر أن تباع جاريته بعد موته وقال: أما إنى لم أصب منها إلا ما يحرمها على ولدى من اللمس والنظر. وعن الحسن في الرجل يملك الأمة فيغمزها لشهوة أو يقبلها أو يكشفها: أنها لا تحل لولده بحال وعن عطاء وحماد بن أبى سليمان: إذا نظر إلى فرج امرأة فلا ينكح أمّها ولا ابنتها. وعن الأوزاعى: إذا دخل بالأم فعرّاها ولمسها بيده وأغلق الباب وأرخى الستر، فلا يحلّ له نكاح ابنتها. وعن ابن عباس وطاوس وعمرو بن دينار: أن التحريم لا يقع إلا بالجماع وحده الَّذِينَ مِنْ أَصْلابِكُمْ دون من تبنيتم. وقد تزوج رسول اللَّه ﷺ زينب بنت جحش الأسدية بنت عمته أميمة بنت عبد المطلب حين فارقها زيد بن حارثة ، وقال ﷿ (لِكَيْ لا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْواجِ أَدْعِيائِهِمْ) . وَأَنْ تَجْمَعُوا في موضع الرفع عطف على المحرمات، أى وحرّم عليكم الجمع بين الأختين. والمراد حرمة النكاح، لأنّ التحريم في الآية تحريم النكاح وأما الجمع بينهما في ملك اليمين، فعن عثمان وعلى رضى اللَّه عنهما أنهما قالا: أحلتهما آية وحرّمتهما آية يعنيان هذه الآية وقوله: (أَوْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ) فرجح على التحريم، وعثمانُ التحليل . إِلَّا ما قَدْ سَلَفَ ولكن ما مضى مغفور بدليل قوله إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً
...onların çocukları sizin çocuklarınız mesabesindedir; sanki siz onların kızlarıyla nikâh kıymakla kendi kızlarınızla nikâh kıymış gibi olursunuz. Ali radıyallâhu anh'tan, bunu [zifaf şartını] haram kılınmada şart koştuğu rivayet edilmiştir. Dâvûd [ez-Zâhirî] de bu görüşü benimsemiştir. Eğer: “{ دَخَلْتُمْ بِهِنَّ } (kendileriyle zifafa girdiğiniz) ifadesinin anlamı nedir?” dersen, derim ki: Bu, cinsel ilişkiden kinayedir; nitekim Arapların “onun üzerine bina etti (evlendi)” ve “üzerine perde çekti” yani “onları örtünün/perdenin ardına koydunuz” demeleri gibidir. Buradaki bâ (ب) harf-i cerri geçişlilik (ta'diye) içindir. Dokunmak ve benzeri durumlar da Ebû Hanîfe'ye göre zifaf yerine geçer. Nitekim Ömer radıyallâhu anh'ın bir cariye ile baş başa kalıp onun elbiselerini çıkardığı, ardından oğlunun o cariyeyi hibe olarak istemesi üzerine: “O sana helal olmaz” dediği rivayet edilmiştir. Mesrûk'tan da vefatından sonra cariyesinin satılmasını emrettiği ve: “Şüphesiz ben, dokunmak ve bakmak gibi onu oğluma haram kılacak şeyler dışında ondan hiçbir şekilde faydalanmadım” dediği rivayet edilmiştir. Hasan[-ı Basrî]'den, bir cariyeye sahip olup da ona şehvetle dokunan, onu öpen veya [avretini] açan kimse hakkında şöyle dediği rivayet edilmiştir: “O cariye hiçbir surette oğluna helal olmaz.” Atâ ve Hammâd b. Ebî Süleymân'dan: “Bir kimse bir kadının fercine [şehvetle] bakarsa, ne onun annesiyle ne de kızıyla evlenebilir” dedikleri rivayet edilmiştir. Evzâî'den ise: “Bir kimse anne ile [baş başa kalıp] onun elbiselerini çıkarır, eliyle ona dokunur, kapıyı kapatır ve perdeyi çekerse, artık o kadının kızıyla evlenmesi helal olmaz” dediği rivayet edilmiştir. İbn Abbâs, Tâvûs ve Amr b. Dînâr'dan ise haramlığın yalnızca cinsel ilişki ile gerçekleşeceği rivayet edilmiştir. { الَّذِينَ مِنْ أَصْلابِكُمْ } “Kendi sulbünüzden olan [oğullarınızın eşleri]” kaydı, evlatlık edindiğiniz kimseler hariç demektir. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, halası Ümeyme bint Abdilmuttalib'in kızı olan Esedî kabilesinden Zeyneb bint Cahş ile, Zeyd b. Hârise onu boşadığı zaman evlenmiş ve Allah azze ve celle: { لِكَيْ لا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْواجِ أَدْعِيائِهِمْ } “Tâ ki evlatlıklarının eşleri hususunda müminler üzerine bir güçlük olmasın” buyurmuştur. { وَأَنْ تَجْمَعُوا } “Ve [iki kız kardeşi] bir arada nikâhlamanız” ifadesi ref konumunda olup haram kılınanlara matuftur; yani iki kız kardeşi bir arada nikâhlamanız da size haram kılındı demektir. Buradaki kastedilen nikâh haramlığıdır; çünkü ayetteki haram kılma nikâhın haram kılınmasıdır. İki kız kardeşi mülkiyet (cariyeler) yoluyla bir arada bulundurmaya gelince; Osman ve Ali radıyallâhu anhümâ'dan onların: “Onları bir ayet helal kılmış, bir ayet de haram kılmıştır” dedikleri rivayet edilmiştir. Onlar bu ayet ile: { أَوْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } “Yahut sahip olduğunuz cariyeler” ayetini kastetmişlerdir. Ali haram kılmayı, Osman ise helal kılmayı tercih etmiştir. { إِلَّا ما قَدْ سَلَفَ } “Geçmişte olanlar müstesna”; fakat geçmişte kalanlar bağışlanmıştır, bunun delili: { إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً } “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyruğudur.
[سورة النساء (٤) : آية ٢٤]
[Nisâ Suresi (4): Ayet 24]
وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ إِلاَّ ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ كِتابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَأُحِلَّ لَكُمْ ما وَراءَ ذلِكُمْ أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوالِكُمْ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسافِحِينَ فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما تَراضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً حَكِيماً (٢٤)
{ وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ إِلاَّ ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ كِتابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَأُحِلَّ لَكُمْ ما وَراءَ ذلِكُمْ أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوالِكُمْ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسافِحِينَ فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما تَراضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً حَكِيماً (٢٤) } “(Savaş esiri olarak) sahip olduğunuz cariyeler müstesna, evli kadınlar da (size haram kılındı). Bu, Allah'ın üzerinize yazdığı bir hükümdür. Bunlardan başkalarını, iffetli yaşamak ve zina etmemek şartıyla mallarınızla istemeniz size helal kılındı. O halde onlardan hangisiyle faydalandıysanız, mehirlerini belirlenmiş bir hak olarak verin. Mehrin belirlenmesinden sonra karşılıklı rıza ile anlaştığınız hususta size bir günah yoktur. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.”
وَالْمُحْصَناتُ القراءة بفتح الصاد. وعن طلحة بن مصرف أنه قرأ بكسر الصاد. وهنّ ذوات الأزواج، لأنهنّ أحصنّ فروجهنّ بالتزويج، فهنّ محصنات ومحصنات إِلَّا ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ يريد: ما ملكت أيمانهم من اللاتي سبين ولهنّ أزواج في دار الكفر فهنّ حلال لغزاة المسلمين وإن كنّ محصنات. وفي معناه قول الفرزدق:
{ وَالْمُحْصَناتُ } kelimesinde genel kıraat sâd (ص) harfinin fethasıyladır. Talha b. Musarrif'ten ise sâd harfini kesre ile okuduğu rivayet edilmiştir. Bunlar evli kadınlardır; çünkü evlilikle iffetlerini koruma altına almışlardır; bu sebeple muhsanât ve muhsinât olarak adlandırılırlar. { إِلَّا ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } ifadesi ile; küfür diyarında kocaları bulunup da esir edilen ve ellerinizin malik olduğu cariyeleri murad etmektedir; bunlar evli dahi olsalar Müslüman gazilere helaldirler. Bu anlamda Ferazdak şöyle demiştir:
وَذَاتُ حَلِيلٍ أنْكَحَتْهَا رِمَاحُنَا … حَلَالٌ لِمَنْ يَبْنِى بِهَا لَمْ تُطَلَّقِ
وَذَاتُ حَلِيلٍ أنْكَحَتْهَا رِمَاحُنَا … حَلَالٌ لِمَنْ يَبْنِى بِهَا لَمْ تُطَلَّقِ (Kocası olan nice kadın vardır ki mızraklarımız onu nikâhlatmıştır; o kadın boşanmamış olduğu halde onunla zifafa girene helaldir)
كِتابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ مصدر مؤكد، أى كتب اللَّه ذلك عليكم كتابا وفرضه فرضا، وهو تحريم ما حرّم. فإن قلت: علام عطف قوله وَأُحِلَّ لَكُمْ؟ قلت: على الفعل المضمر الذي نصب (كِتابَ اللَّهِ) أى كتب اللَّه عليكم تحريم ذلك، وأحلّ لكم ما وراء ذلكم. ويدل عليه قراءة اليماني: كتب اللَّه عليكم، وأحلّ لكم. وروى عن اليماني: كتب اللَّه عليكم، على الجمع والرفع أى هذه فرائض اللَّه عليكم. ومن قرأ: وأحلّ لكم، على البناء للمفعول، فقد عطفه على حرمت.
{ كِتابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ } tekit edici bir mastardır; yani 'Allah bunu üzerinize bir hüküm olarak yazmış ve bir farz olarak farz kılmıştır'; o da haram kılınanların haramlığıdır. Eğer: “{ وَأُحِلَّ لَكُمْ } sözü neye atfedilmiştir?” dersen, derim ki: { كِتابَ اللَّهِ } ifadesini nasb eden gizli fiile atfedilmiştir; yani 'Allah bunların haramlığını üzerinize yazdı ve bunların ötesindekileri size helal kıldı' demektir. Yemânî'nin { كتب اللَّه عليكم، وأحلّ لكم } şeklindeki kıraati buna delalet eder. Yemânî'den: { كُتُبُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ } şeklinde çoğul ve merfû olarak da rivayet edilmiştir; yani 'bunlar Allah'ın üzerinizdeki farzlarıdır' demektir. Meçhul fiil kalıbında { وَأُحِلَّ لَكُمْ } şeklinde okuyan kimse ise onu { حُرِّمَتْ } fiiline atfetmiştir.
أَنْ تَبْتَغُوا مفعول له بمعنى بين لكم ما يحلّ مما يحرم، إرادة أن يكون ابتغاؤكم بِأَمْوالِكُمْ التي جعل اللَّه لكم قياما في حال كونكم مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسافِحِينَ لئلا تضيعوا أموالكم وتفقروا أنفسكم فيما لا يحل لكم فتخسروا دنياكم ودينكم، ولا مفسدة أعظم مما يجمع بين الخسرانين.
{ أَنْ تَبْتَغُوا } mef'ûlün lehdir; manası: helal olanı haram olandan ayırıp size açıkladı ki talebiniz, Allah'ın size bir geçim kaynağı kıldığı { بِأَمْوالِكُمْ } mallarınızla ve { مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسافِحِينَ } iffetli yaşayıp zina etmeksizin olsun; ta ki mallarınızı zayi edip size helal olmayan hususlarda kendinizi fakir düşürerek dünyanızı ve ahiretinizi kaybetmeyesiniz. İki hüsranı bir araya toplayan şeyden daha büyük bir fesat olamaz.
والإحصان: العفة وتحصين النفس من الوقوع في الحرام، والأموال: المهور وما يخرج في المناكح. فإن قلت: أين مفعول تبتغوا؟ قلت: يجوز أن يكون مقدّراً وهو النساء. والأجود أن لا يقدر، وكأنه قيل: أن تخرجوا أموالكم. ويجوز أن يكون (أَنْ تَبْتَغُوا) بدلا من (وَراءَ ذلِكُمْ) والمسافح الزاني، من السفح وهو صبّ المنىّ. وكان الفاجر يقول للفاجرة: سافحينى وماذينى من المذي فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فما استمتعتم به من المنكوحات من جماع أو خلوة صحيحة أو عقد
İhsân: İffet ve nefsi harama düşmekten korumaktır. Mallar (el-emvâl) ise mehirler ve evliliklerde harcanan şeylerdir. Eğer: “{ تَبْتَغُوا } [fiilinin] mef'ûlü nerededir?” dersen, derim ki: Takdir edilmiş olması caizdir ki o da 'kadınlar'dır. En tercihe şayan olanı ise [mef'ûl] takdir edilmemesidir; sanki 'Mallarınızı sarf etmeniz [için]' denilmiş gibidir. { أَنْ تَبْتَغُوا } ifadesinin { وَراءَ ذلِكُمْ } ifadesinden bedel olması da caizdir. Müsâfih, meni akıtmak anlamına gelen 'sefh' kökünden türemiş olup zina eden kimse demektir. Günahkâr erkek, günahkâr kadına [cahiliye döneminde]: “Benimle zina et ve oynaş!” derdi. { فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ } “Onlardan hangisiyle faydalandıysanız” [ifadesi ise], kendileriyle nikâhlandığınız kadınlardan cinsi münasebet, sahih halvet veya nikâh akdi yoluyla yararlandığınız [zaman]
عليهنّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ عليه، فأسقط الراجع إلى «ما» لأنه لا يلبس، كقوله: (فَإِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ) بإسقاط منه. ويجوز أن تكون «ما» في معنى النساء، و «من» للتبعيض أو البيان، ويرجع الضمير إليه على اللفظ في به، وعلى المعنى في: (فَآتُوهُنَّ) وأجورهن مهورهن لأن المهر ثواب على البضع فَرِيضَةً حال من الأجور بمعنى مفروضة أو وضعت موضع إيتاء لأن الإيتاء مفروض أو مصدر مؤكد، أى فرض ذلك فريضة فِيما تَراضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ فيما تحط عنه من المهر، أو تهب له من كله أو يزيد لها على مقداره. وقيل فيما تراضياه به من مقام أو فراق وقيل: نزلت في المتعة التي كانت ثلاثة أيام حين فتح اللَّه مكة على رسوله ﵊ ثم نسخت، كان الرجل ينكح المرأة وقتا معلوما ليلة أو ليلتين أو أسبوعا بثوب أو غير ذلك، ويقضى منها وطره ثم يسرحها. سميت متعة لاستمتاعه بها أو لتمتيعه لها بما يعطيها. وعن عمر:
kendilerinden yararlandığınız kimselere { فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ } bunun karşılığı olarak mehirlerini verin demektir. Burada kapalılık oluşturmayacağı için { ما } kelimesine dönen zamir hazfedilmiştir; nitekim { فَإِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ } buyruğunda [منه hazfedilerek] gelmesi gibidir. { ما } lafzının 'kadınlar' manasında olması, { من } edatının teb'îz (kısım bildirme) veya beyan için olması da caizdir; zamir { به } lafzında lafza, { فَآتُوهُنَّ } ifadesinde ise manaya döner. Kadınların ücretleri onların mehirleridir; çünkü mehir cinsellikten faydalanmanın karşılığıdır. { فَرِيضَةً } kelimesi ücretlerin hâli olup 'farz kılınmış olarak' manasındadır yahut verme işi farz olduğu için 'îtâ' (verme) makamına konulmuştur ya da tekit edici mastardır; yani 'bunu kesin bir farz olarak farz kıldı' demektir. { فِيما تَراضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ } mehrin miktarını düşürme, tamamını bağışlama veya mehrin üzerine artırma hususunda karşılıklı rıza gösterdiğiniz şeylerdir. Karı kocanın birlikte kalma veya ayrılma hususunda karşılıklı anlaştıkları şeydir de denilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Bu ayet, Allah'ın Mekke'yi Resûlü'ne fethettiği zaman üç gün müddetle uygulanan ve daha sonra neshedilen mut'a nikâhı hakkında inmiştir. Adam bir kadınla bir gece, iki gece veya bir hafta gibi belirli bir vakit için bir elbise veya başka bir şey karşılığında nikâhlanır, ondan ihtiyacını giderir, sonra da kadını serbest bırakırdı. Ondan faydalanıldığı yahut adama verdiği şeyle kadını faydalandırdığı için buna mut'a denilmiştir. Ömer'den rivayet edildiğine göre:
لا أوتى برجل تزوّج امرأة إلى أجل إلا رجمتهما بالحجارة . وعن النبي ﷺ أنه أباحها، ثم أصبح يقول «يا أيها الناس إنى كنت أمرتكم بالاستمتاع من هذه النساء: ألا إن اللَّه حرّم ذلك إلى يوم القيامة» وقيل: أبيح مرتين وحرّم مرتين. وعن ابن عباس هي محكمة يعنى لم تنسخ، وكان يقرأ: فما استمتعتم به منهنّ إلى أجل مسمى. ويروى أنه رجع عن ذلك عند موته وقال: اللهم إنى أتوب إليك من قولي بالمتعة، وقولي في الصرف
[Ömer radıyallâhu anh şöyle demiştir:] "Bana belirli bir süreye kadar bir kadınla evlenmiş bir adam getirilmesin ki, [getirilirse] mutlaka ikisini de taşla recmederim." Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre, o [önce] buna izin vermiş, ardından sabah vakti şöyle buyurmuştur: «يا أيها الناس إنى كنت أمرتكم بالاستمتاع من هذه النساء: ألا إن اللَّه حرّم ذلك إلى يوم القيامة» «Ey insanlar! Ben bu kadınlarla mut'a nikâhı yapmanıza izin vermiştim. Haberiniz olsun ki Allah bunu kıyamet gününe kadar haram kılmıştır!» [Mut'a nikâhının] iki defa mubah kılınıp iki defa haram kılındığı da söylenmiştir. İbn Abbâs'tan ise [bu ayetin] muhkem olduğu, yani neshedilmediği rivayet edilmiştir; nitekim o [ayeti]: { فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى } "[Kadınlardan] belirli bir süreye kadar kendileriyle faydalandıklarınız..." şeklinde okurdu. Ölümü esnasında bu görüşünden döndüğü ve: "Allahım! Mut'a konusundaki görüşümden ve sarf (para bozdurma/faiz) konusundaki görüşümden sana tövbe ediyorum" dediği rivayet edilir.
[سورة النساء (٤) : آية ٢٥]
[Nisâ Suresi (4): Ayet 25]
وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلاً أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَناتِ الْمُؤْمِناتِ فَمِنْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ مِنْ فَتَياتِكُمُ الْمُؤْمِناتِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمانِكُمْ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ مُحْصَناتٍ غَيْرَ مُسافِحاتٍ وَلا مُتَّخِذاتِ أَخْدانٍ فَإِذا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ ما عَلَى الْمُحْصَناتِ مِنَ الْعَذابِ ذلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ وَأَنْ تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢٥)
{ وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلاً أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَناتِ الْمُؤْمِناتِ فَمِنْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ مِنْ فَتَياتِكُمُ الْمُؤْمِناتِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمانِكُمْ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ مُحْصَناتٍ غَيْرَ مُسافِحاتٍ وَلا مُتَّخِذاتِ أَخْدانٍ فَإِذا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ ما عَلَى الْمُحْصَناتِ مِنَ الْعَذابِ ذلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ وَأَنْ تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢٥) } “İçinizden kimin hür ve mümin kadınlarla evlenmeye gücü (maddi imkânı) yetmezse, ellerinizin altındaki mümin cariyelerinizden alsın. Allah sizin imanınızı çok iyi bilir. Siz birbirinizdensiniz. O halde iffetli yaşamaları, zina etmemeleri ve gizli dost tutmamaları şartıyla, sahiplerinin izniyle onları nikâhlayın ve mehirlerini meşru ölçülerde kendilerine verin. Evlendikten sonra bir hayâsızlık (zina) yaparlarsa, onlara hür kadınlara verilen cezanın yarısı gerekir. Bu (cariye ile evlenme izni), içinizden günaha düşmekten (zinadan) korkanlar içindir. Sabretmeniz ise sizin için daha hayırlıdır. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.”
الطول: الفضل، يقال: لفلان على فلان طول أى زيادة وفضل. وقد طاله طولا فهو طائل. قال:
Tavl (الطول): Fazlalık ve üstünlük demektir. 'Filanın filana karşı tavlı vardır' denir ki ziyadelik ve üstünlük manasındadır. 'Tâlehû tavlen' denir, o üstündür (tâil). Şair şöyle demiştir:
لَقدْ زَادَنِى حُبًّا لِنَفْسِى أنَّنِى … بَغِيضٌ إلَى كُلِّ امْرِىءٍ غيْرِ طَائِلِ
لَقدْ زَادَنِى حُبًّا لِنَفْسِى أنَّنِى … بَغِيضٌ إلَى كُلِّ امْرِىءٍ غيْرِ طَائِلِ (Hiçbir üstünlüğü ve meziyeti olmayan her kişiye sevimsiz gelmem, kendime olan sevgimi kesinlikle artırmıştır)
ومنه قولهم: ما حلا منه بطائل، أى بشيء يعتد به مما له فضل وخطر. ومنه الطول في الجسم لأنه زيادة فيه، كما أن القصر قصور فيه ونقصان. والمعنى: ومن لم يستطع زيادة في المال وسعة يبلغ بها نكاح الحرّة فلينكح أمة. قال ابن عباس: من ملك ثلاثمائة درهم فقد وجب عليه الحج وحرم عليه نكاح الإماء»
Nitekim 'ondan bir fayda elde etmedi' (mâ halâ minhü bi-tâil) sözü de buradan gelir; yani fazilet ve değer sahibi, dikkate değer bir şey elde etmedi demektir. Bedendeki boy uzunluğuna da 'tûl' denir, çünkü bedende bir fazlalıktır; nitekim kısalık (kasr) da onda bir noksanlık ve eksikliktir. Ayetin anlamı şudur: İçinizden kimin hür kadınla evlenmeye ulaştıracak mal fazlalığına ve genişliğine gücü yetmezse cariye ile evlensin. İbn Abbas şöyle demiştir: 'Kimin üç yüz dirhemi varsa ona hac farz olmuş ve cariyelerle evlenmesi haram olmuştur.'
وهو الظاهر، وعليه مذهب الشافعي ﵀. وأمّا أبو حنيفة ﵀ فيقول:
Zahir olan budur ve Şâfiî rahmetullâhi aleyh'in mezhebi de bu yöndedir. Ebû Hanîfe rahmetullâhi aleyh ise şöyle demektedir:
الغنىّ والفقير سواء في جواز نكاح الأمة، ويفسر الاية بأن من لم يملك فراش الحرّة، على أن
Cariye ile evlenmenin caiz olması hususunda zengin ile fakir eşittir. Ve ayeti, [nikâh akdi altında] hür bir kadının döşeğine sahip olmayan kimse olarak tefsir eder; şu gerekçeyle ki
النكاح هو الوطء، فله أن ينكح أمة. وفي رواية عن ابن عباس أنه قال: ومما وسع اللَّه على هذه الأمّة نكاح الأمة واليهودية والنصرانية وإن كان موسراً. وكذلك قوله مِنْ فَتَياتِكُمُ الْمُؤْمِناتِ الظاهر أن لا يجوز نكاح الأمة الكتابية، وهو مذهب أهل الحجاز. وعند أهل العراق يجوز نكاحها، ونكاح الأمة المؤمنة أفضل، فحملوه على الفضل لا على الوجوب، واستشهدوا على أن الإيمان ليس بشرط بوصف الحرائر به، مع علمنا أنه ليس بشرط فيهن على الاتفاق، ولكنه أفضل. فإن قلت: لم كان نكاح الأمة منحطا عن نكاح الحرة؟ قلت: لما فيه من اتباع الولد الأم في الرق، ولثبوت حق المولى فيها وفي استخدامها، ولأنها ممتهنة مبتذلة خراجة ولاجة وذلك كله نقصان راجع إلى الناكح ومهانة، والعزة من صفات المؤمنين. وقوله مِنْ فَتَياتِكُمُ أى من فتيات المسلمين، لا من فتيات غيركم وهم المخالفون في الدين. فإن قلت: فما معنى قوله وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمانِكُمْ؟ قلت: معناه أن اللَّه أعلم بتفاضل ما بينكم وبين أرقائكم في الإيمان ورجحانه ونقصانه فيهم وفيكم، وربما كان إيمان الأمة أرجح من إيمان الحرة، والمرأة أفضل في الإيمان من الرجل وحق المؤمنين أن لا يعتبروا إلا فضل الإيمان لا فضل الأحساب والأنساب، وهذا تأنيس بنكاح الإماء وترك الاستنكاف منه بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ أى أنتم وأرقاؤكم متواصلون متناسبون لاشتراككم في الإيمان، لا يفضل حر عبداً إلا برجحان فيه بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ اشتراط لإذن الموالي في نكاحهن . ويحتج به لقول أبى حنيفة أن لهن أن يباشرن العقد بأنفسهن، لأنه اعتبر إذن الموالي لا عقدهم وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ وأدّوا إليهن مهورهن بغير مطل وضرار وإحواج إلى الاقتضاء واللز. فإن قلت: الموالي هم ملاك مهورهن لا هن، والواجب أداؤها إليهم لا إليهن، فلم قيل: وآتوهن؟ قلت: لأنهن وما في أيديهن مال الموالي، فكان أداؤها إليهن أداء إلى الموالي. أو على أن أصله: فآتوا مواليهن، فحذف المضاف الْمُحْصَناتِ عفائف.
cariye ile evlenebilir şeklinde tefsir eder. İbn Abbas'tan gelen bir rivayette ise şöyle demiştir: 'Allah'ın bu ümmete genişlik tanıdığı hususlardan biri de, zengin dahi olsa kişinin cariye ile, Yahudi ve Hristiyan kadınla evlenebilmesidir.' Aynı şekilde { مِنْ فَتَياتِكُمُ الْمُؤْمِناتِ } kavlinin zahiri, Ehl-i kitap olan cariye ile evlenmenin caiz olmadığıdır; Hicaz ehlinin mezhebi de budur. Irak ehline göre ise onunla evlenmek caizdir; mümin cariye ile evlenmek ise daha faziletlidir. Dolayısıyla onlar bu ifadeyi vücubiyete değil fazilete hamletmişler ve hür kadınların da mümin olarak nitelenmesini, ittifakla bilindiği üzere imanın onlarda şart olmayıp sadece daha faziletli olduğunu bildiğimiz halde, imanın şart olmadığına delil getirmişlerdir. Eğer: “Cariye ile evlenmek niçin hür kadınla evlenmekten daha aşağı mertebededir?” dersen, derim ki: Doğan çocuğun kölelikte anneye tabi olması, efendisinin o kadın üzerinde ve onu hizmette kullanmada hakkının bulunması, kadının sıradan işlerde koşturulan, çokça girip çıkan biri olması sebebiyledir. Bunların hepsi evlenen erkeğe dönen bir noksanlık ve zillettir; izzet ise müminlerin sıfatlarındandır. { مِنْ فَتَياتِكُمُ } ifadesi; sizin dışınızdaki dinde muhalif olanların cariyelerinden değil, Müslümanların cariyelerinden demektir. Eğer: “{ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمانِكُمْ } sözünün manası nedir?” dersen, derim ki: Anlamı şudur: Allah, sizinle köleleriniz arasındaki imanın üstünlük derecesini, onlarda ve sizdeki fazlalık ve noksanlığını en iyi bilendir. Bazen bir cariyenin imanı hür kadının imanından daha üstün olabilir ve bir kadın imanca bir erkekten daha faziletli olabilir. Müminlere düşen, soyların ve neseplerin üstünlüğünü değil, yalnızca imanın faziletini dikkate almaktır. Bu ifade, cariyelerle evlenmeye ısındırma ve bundan çekinmeyi terk ettirme mahiyetindedir. { بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ } yani siz ve köleleriniz imanda ortak olmanız sebebiyle birbirinize bağlısınız, hısımsınız; hür bir kimsenin köleye üstünlüğü ancak dindeki bir fazlalık iledir. { بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ } onların nikâhlanmasında efendilerinin izninin şart kılınmasıdır. Bu ifade, Ebû Hanîfe'nin, kadınların nikâh akdini bizzat yapabilecekleri yönündeki görüşüne delil getirilir; zira ayette efendilerin bizzat akdi yapması değil, izin vermesi dikkate alınmıştır. { وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ } mehirlerini savsaklamadan, zarar vermeden, istemek ve ısrar etmek zorunda bırakmadan kendilerine ödeyin. Eğer: “Mehirlerin maliki cariyeler değil efendileridir ve mehrin cariyeye değil efendiye ödenmesi vaciptir; o halde niçin 'onlara verin' denilmiştir?” dersen, derim ki: Çünkü cariyeler ve ellerindeki şeyler efendilerin malıdır; dolayısıyla mehirleri cariyeye vermek efendilerine vermek gibidir. Yahut ifadenin aslı 'onların efendilerine verin' şeklindedir de muzaf hazfedilmiştir. { الْمُحْصَناتِ } iffetli kadınlar demektir.
والأخدان: الأخلاء في السرّ، كأنه قيل: غير مجاهرات بالسفاح ولا مسرات له فَإِذا أُحْصِنَّ بالتزويج. وقرئ: أحصن نِصْفُ ما عَلَى الْمُحْصَناتِ أى الحرائر مِنَ الْعَذابِ من الحدّ كقوله: (وَلْيَشْهَدْ عَذابَهُما) و (يَدْرَؤُا عَنْهَا الْعَذابَ) ولا رجم عليهن، لأن الرجم لا يتنصف ذلِكَ إشارة إلى نكاح الإماء لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ لمن خاف الإثم الذي يؤدى إليه غلبة الشهوة. وأصل العنت: انكسار العظم بعد الجبر، فاستعير لكل مشقة وضرر، ولا ضرر أعظم من مواقعة المآثم. وقيل: أريد به الحدّ، لأنه إذا هويها خشي أن يواقعها فيحدّ فيتزوجها
Ehdân (أَخْدَان) gizli dostlar demektir; sanki şöyle buyrulmuştur: [Zinayı] ne açıktan işleyenler ne de onu gizlice yapanlar. { فَإِذَا أُحْصِنَّ } Evlendirilmek suretiyle [iffetli kılındıklarında]. [Kelime] «أَحْصَنَّ» şeklinde [mâlûm (etken)] da okunmuştur. { نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَنَاتِ } Yani hür kadınların üzerindeki [cezanın] yarısı. { مِنَ الْعَذَابِ } [Buradaki azaptan kasıt] had cezasıdır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَلْيَشْهَدْ عَذَابَهُمَا } “Onların cezalandırılmasına şahit olsunlar” ve { وَيَدْرَأُ عَنْهَا الْعَذَابَ } “Ondan cezayı savar” kavillerinde [geçen azap da had anlamındadır]. Cariyeler için recm cezası yoktur; zira recm ikiye bölünemez. { ذَٰلِكَ } Bu [hüküm], cariyelerle evlenmeye bir işarettir; { لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ } şehvetin baskın gelmesinin yol açacağı günahtan korkan kimseler içindir. el-Anet (الْعَنَت) kelimesinin asıl anlamı, kemiğin kırılıp kaynamasından sonra tekrar kırılmasıdır; dolayısıyla her türlü meşakkat ve zarar için istiare yoluyla kullanılmıştır. Günah işlemekten daha büyük bir zarar da yoktur. Şöyle de denilmiştir: Bununla had cezası kastedilmiştir; zira kişi cariyeye arzu duyduğunda onunla gayrimeşru ilişkiye girip had cezasına çarptırılmaktan korkar ve böylece onunla evlenir.
وَأَنْ تَصْبِرُوا في محل الرفع على الابتداء، أى وصبركم عن نكاح الإماء متعففين خَيْرٌ لَكُمْ وعن النبي ﷺ «الحرائر صلاح البيت، والإماء هلاك البيت»
{ وَأَنْ تَصْبِرُوا } mübteda olarak ref' mahallindedir; yani 'iffetli kalarak cariyelerle evlenmekten sabretmeniz' { خَيْرٌ لَكُمْ } sizin için daha hayırlıdır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: «Hür kadınlar evin selametidir, cariyeler ise evin helakidir».
[سورة النساء (٤) : الآيات ٢٦ الى ٢٨]
[Nisâ Suresi (4): Ayetler 26-28]
يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٢٦) وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَواتِ أَنْ تَمِيلُوا مَيْلاً عَظِيماً (٢٧) يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ وَخُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِيفاً (٢٨)
{ يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٢٦) وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَواتِ أَنْ تَمِيلُوا مَيْلاً عَظِيماً (٢٧) يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ وَخُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِيفاً (٢٨) } “Allah size (hükümlerini) açıklamak, sizi sizden öncekilerin yollarına iletmek ve tövbelerinizi kabul etmek ister. Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. Allah sizin tövbenizi kabul etmek ister; şehvetlerine uyanlar ise sizin büyük bir sapışla (doğru yoldan) sapmanızı isterler. Allah sizden (yükü) hafifletmek ister; çünkü insan zayıf yaratılmıştır.”
يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ أصله يريد اللَّه أن يبين لكم فزيدت اللام مؤكدة لإرادة التبيين كما زيدت في: لا أبالك، لتأكيد إضافة الأب. والمعنى: يريد اللَّه أن يبين لكم ما هو خفى عنكم من مصالحكم وأفاضل أعمالكم، وأن يهديكم مناهج من كان قبلكم من الأنبياء والصالحين والطرق التي سلكوها في دينهم لتقتدوا بهم وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ ويرشدكم إلى طاعات إن قمتم بها كانت كفارات لسيئاتكم فيتوب عليكم ويكفر لكم وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ أن تفعلوا ما تستوجبون به أن يتوب عليكم وَيُرِيدُ الفجرة الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَواتِ أَنْ تَمِيلُوا مَيْلًا عَظِيماً وهو الميل عن القصد والحق، ولا ميل أعظم منه بمساعدتهم وموافقتهم على اتباع الشهوات. وقيل: هم اليهود. وقيل: المجوس: كانوا يحلون نكاح الأخوات من الأب وبنات الأخ وبنات الأخت، فلما حرمهنّ اللَّه قالوا: فإنكم تحلون بنت الخالة والعمة، والخالة والعمة عليكم حرام، فانكحوا بنات الأخ والأخت، فنزلت. يقول تعالى: يريدون أن تكونوا زناة مثلهم يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ إحلال نكاح الأمة وغيره من الرخصّ وَخُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِيفاً لا يصبر عن الشهوات وعلى مشاق الطاعات. وعن سعيد بن المسيب: ما أيس الشيطان من بنى آدم قط إلا أتاهم من قبل النساء، فقد أتى علىّ ثمانون سنة وذهبت إحدى عينىّ وأنا أعشو بالأخرى. وإن أخوف ما أخاف علىّ فتنة النساء. وقرئ: أن يميلوا بالياء. والضمير للذين يتبعون الشهوات. وقرأ ابن عباس (وَخُلِقَ الْإِنْسانُ) على البناء للفاعل ونصب الإنسان وعنه رضى اللَّه عنه: ثمان آيات في سورة النساء هي خير لهذه الأمّة مما طلعت عليه الشمس
{ يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ } “Allah size açıklamak ister” ifadesinin aslı "يريد اللَّه أن يبين لكم" [şeklindedir]. Açıklama iradesini tekit etmek için [fiilin başına] "lâm" (لِـ) harfi ziyade edilmiştir; nitekim [Arapçada] baba izafetini tekit etmek için "لَا أَبَا لَكَ" (babasız kalasıca!) ifadesinde [lâm harfinin] ziyade edilmesi gibidir. Manası [şöyledir]: Allah, maslahatlarınızdan ve en faziletli amellerinizden size gizli kalan hususları açıklamak ve kendilerine uymanız için sizden önceki peygamberler ile salihlerin yöntemlerini ve dinlerinde izledikleri yolları size göstermek ister. { وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ } “ve tövbenizi kabul etmek [ister]”, yani yerine getirdiğiniz takdirde günahlarınıza kefaret olacak taatlere sizi irşad etmek ister; böylece tövbenizi kabul eder ve [günahlarınızı] bağışlar. { وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ } “Allah sizin tövbenizi kabul etmek ister”, yani tövbenizin kabul edilmesini hak edeceğiniz amelleri yapmanızı [ister]. { وَيُرِيدُ } [Günahkârlar ise ister], { الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَواتِ أَنْ تَمِيلُوا مَيْلاً عَظِيماً } “şehvetlerinin peşinden gidenler ise büsbütün sapmanızı isterler”. Bu, doğru yoldan ve haktan sapmaktır; şehvetlere uymada onlara yardım edip ayak uydurmaktan daha büyük bir sapma yoktur. [Bunların] Yahudiler olduğu söylenmiştir. Mecûsîler olduğu da söylenmiştir: Onlar baba bir kız kardeşlerle, erkek kardeşin kızlarıyla ve kız kardeşin kızlarıyla evlenmeyi helal sayarlardı. Allah bunları haram kılınca dediler ki: "Siz teyze ve hala kızını helal sayıyorsunuz; oysa teyze ve halanın bizzat kendisi size haramdır. Öyleyse erkek ve kız kardeşin kızlarıyla da evlenin." Bunun üzerine [bu ayet] indi. Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: [Onlar] kendileri gibi zina eden kimseler olmanızı isterler. { يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ } “Allah sizden [yükü] hafifletmek ister”; cariye ile evlenmenin helal kılınması ve diğer ruhsatlar [bu hafifletmedendir]. { وَخُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِيفاً } “çünkü insan zayıf yaratılmıştır”; şehvetlere ve taatlerin meşakkatlerine karşı sabredemez. Saîd b. el-Müseyyeb'den [şöyle rivayet edilmiştir]: "Şeytan Âdemoğlundan asla ümidini kesmez; onlara mutlaka kadınlar cihetinden gelir. Seksen yaşıma bastım, bir gözüm kör oldu, diğeriyle de güçlükle görüyorum; buna rağmen kendim için en çok korktuğum şey kadınların fitnesidir." [Ayet] zamir şehvetlere uyanlara ait olmak üzere "أن يميلوا" (onların sapmasını) şeklinde "yâ" ile de okunmuştur. İbn Abbâs ise { وَخُلِقَ الْإِنْسانُ } ibaresini fâil sîgasıyla (etken fiil olarak) ve "el-insâne" kelimesini nasb ile okumuştur. Yine ondan (radıyallâhu anh) şöyle rivayet edilmiştir: "Nisâ Suresi'nde sekiz ayet vardır ki bu ümmet için güneşin üzerine doğduğu
وغربت: (يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ) ، (وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ) ، (يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ) (إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ) ، (إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ) ، (إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ) و (مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ)
battığı her şeyden daha hayırlıdır: { يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ } “Allah size açıklamak ister”, { وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ } “Allah sizin tövbenizi kabul etmek ister”, { يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ } “Allah sizden hafifletmek ister”, { إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ } “Eğer yasaklandığınız büyük günahlardan kaçınırsanız”, { إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ } “Şüphesiz Allah kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz”, { إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ } “Şüphesiz Allah zerre kadar haksızlık yapmaz”, { مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ } “Kim bir kötülük yapar yahut kendine zulmederse”
، (ما يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ) .
ve { ما يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ } “Allah size azap edip de ne yapsın?” ayetleridir.'
[سورة النساء (٤) : الآيات ٢٩ الى ٣٠]
[Nisâ Suresi (4): Ayetler 29-30]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ إِلاَّ أَنْ تَكُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ مِنْكُمْ وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُمْ رَحِيماً (٢٩) وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ عُدْواناً وَظُلْماً فَسَوْفَ نُصْلِيهِ ناراً وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً (٣٠)
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ إِلاَّ أَنْ تَكُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ مِنْكُمْ وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُمْ رَحِيماً (٢٩) وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ عُدْواناً وَظُلْماً فَسَوْفَ نُصْلِيهِ ناراً وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً (٣٠) } “Ey iman edenler! Mallarınızı aranızda haksızlıkla (bâtıl yollarla) yemeyin; ancak karşılıklı rızaya dayanan bir ticaret olması müstesnadır. Kendinizi (birbirinizi) öldürmeyin. Şüphesiz Allah size karşı çok merhametlidir. Kim haddi aşarak ve zulmederek bunu yaparsa, onu ateşe yaslayacağız. Bu da Allah'a pek kolaydır.”
بِالْباطِلِ بما لم تبحه الشريعة من نحو السرقة والخيانة والغصب والقمار وعقود الربا إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً إلا أن تقع تجارة. وقرئ تجارة على: إلا أن تكون التجارة تجارة عَنْ تَراضٍ مِنْكُمْ والاستثناء منقطع. معناه: ولكن اقصدوا كون تجارة عن تراض منكم.
{ بِالْباطِلِ } hırsızlık, hıyanet, gasp, kumar ve faizli akitler gibi şeriatın mübah kılmadığı yollarla demektir. { إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً } bir ticaretin vuku bulması müstesnadır. Bir kıraatte 'ticâreten' (تِجارَةً) şeklinde [mansub olarak] 'ancak yapılan ticaret ticaret olursa' manasında okunmuştur. { عَنْ تَراضٍ مِنْكُمْ } [ifadesindeki] istisna münkatıdır. Manası: Fakat sizden karşılıklı rızaya dayalı bir ticaret olmasını kastdin demektir.
أو ولكن كون تجارة عن تراض غير منهى عنه. وقوله: (عَنْ تَراضٍ) صفة لتجارة، أى تجارة صادرة عن تراض. وخص التجارة بالذكر، لأنّ أسباب الرزق أكثرها متعلق بها.
Yahut 'fakat karşılıklı rızaya dayalı bir ticaretin olması yasaklanmamıştır' manasındadır. { عَنْ تَراضٍ } kavli { تِجارَةً } kelimesinin sıfatıdır; yani 'karşılıklı rızadan neşet eden bir ticaret' demektir. Ticaretin özellikle zikredilmesi, rızık sebeplerinin çoğunun onunla irtibatlı olmasındandır.
والتراضي رضا المتبايعين بما تعاقدا عليه في حال البيع وقت الإيجاب والقبول، وهو مذهب أبى حنيفة رحمه اللَّه تعالى. وعند الشافعي ﵀ تفرّقهما عن مجلس العقد متراضيين وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ من كان من جنسكم من المؤمنين. وعن الحسن: لا تقتلوا إخوانكم، أو لا يقتل الرجل نفسه كما يفعله بعض الجهلة. وعن عمرو بن العاصي: أنه تأوله في التيمم لخوف البرد فلم ينكر عليه رسول اللَّه صلى اللَّه تعالى عليه وعلى آله وسلم . وقرأ على رضى اللَّه عنه (وَلا تَقْتُلُوا)
Karşılıklı rıza (terâdî), icap ve kabul vaktinde, akit anında her iki tarafın üzerinde akitleştikleri şeye rıza göstermeleridir; Ebû Hanîfe'nin -rahimehullâhu teâlâ- mezhebi budur. Şâfiî'ye -rahimehullâh- göre ise akit meclisinden birbirlerinden razı olarak ayrılmalarıdır. { وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } “Kendinizi öldürmeyin”, [yani] müminlerden kendi cinsinizden/dindaşınız olanları [öldürmeyin]. Hasan[-ı Basrî]'den [şöyle rivayet edilmiştir]: Kardeşlerinizi öldürmeyin yahut bazı cahillerin yaptığı gibi kişi kendini öldürmesin. Amr b. el-Âs'tan rivayet edildiğine göre, o bu ayeti soğuk korkusuyla teyemmüm etme hususunda tevil etmiş, Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve alâ âlihî ve sellem de bunu ona inkâr etmemiştir. Ali radıyallâhu anh ise { وَلا تَقْتُلُوا } [ifadesini]
بالتشديد إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُمْ رَحِيماً ما نهاكم عما يضركم إلا لرحمته عليكم. وقيل: معناه أنه أمر بنى إسرائيل بقتلهم أنفسهم ليكون توبة لهم وتمحيصاً لخطاياهم، وكان بكم يا أمة محمد رحيما حيث لم يكلفكم تلك التكاليف الصعبة ذلِكَ إشارة إلى القتل، أى ومن يقدم على قتل الأنفس عُدْواناً وَظُلْماً لا خطأ ولا اقتصاصا. وقرئ (عُدْواناً) بالكسر. ونُصْلِيهِ بتخفيف اللام وتشديدها. و (نُصْلِيهِ) بفتح النون من صلاه يصليه. ومنه شاة مصلية، ويصليه بالياء والضمير للَّه تعالى، أو لذلك، لكونه سببا للصلى ناراً أى ناراً مخصوصة شديدة العذاب وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً لأنّ الحكمة تدعو إليه، ولا صارف عنه من ظلم أو نحوه
şeddeli olarak (velâ takkattelû) okumuştur. { إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُمْ رَحِيماً } size zarar veren şeyleri ancak size olan merhametinden dolayı yasaklamıştır. Şöyle de denildi: Bunun manası şudur: O, tövbeleri ve günahlarının temizlenmesi olsun diye İsrâiloğullarına kendilerini öldürmelerini emretmişti; siz ey Muhammed ümmetine ise bu tür ağır mükellefiyetleri yüklememekle pek merhametli davranmıştır. { ذلِكَ } öldürmeye işarettir; yani kim haksız yere cana kıymaya kalkışırsa { عُدْواناً وَظُلْماً } hataen veya kısasen değil, haddi aşarak ve zulmederek [yaparsa]. Bir kıraatte { عُدْواناً } ayın (ع) harfinin kesresiyle (ıdvânen) okunmuştur. { نُصْلِيهِ } kelimesi lâm (ل) harfinin tahfifi ve teşdidiyle okunmuştur. { نَصْلِيهِ } şeklinde nûn harfinin fethasıyla da okunmuştur ki bu 'salâhu yaslîhi' (ona yasladı) kökündendir; nitekim 'kızartılmış koyun' (şâtün masliyyetün) buradan gelir. { يَصْلِيهِ } şeklinde yâ (ي) ile de okunmuştur; zamir Allah Teâlâ'ya yahut ateşe yaslanmanın sebebi olması hasebiyle 'bunu yapma fiiline' döner. { ناراً } yani azabı şiddetli özel bir ateşe [yaslayacağız]. { وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً } çünkü hikmet bunu gerektirmektedir ve bunu engelleyecek bir zulüm veya benzeri bir mani yoktur.
[سورة النساء (٤) : آية ٣١]
[Nisâ Suresi (4): Ayet 31]
إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَنُدْخِلْكُمْ مُدْخَلاً كَرِيماً (٣١)
{ إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَنُدْخِلْكُمْ مُدْخَلاً كَرِيماً (٣١) } “Eğer yasaklandığınız büyük günahlardan kaçınırsanız, sizin küçük günahlarınızı örteriz ve sizi şerefli bir makama girdiririz.”
كَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ وقرئ: كبير ما تنهون عنه، أى ما كبر من المعاصي التي ينهاكم اللَّه عنها والرسول نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ نمط ما تستحقونه من العقاب في كل وقت على صغائركم، وتجعلها كأن لم تكن، لزيادة الثواب المستحق على اجتنابكم الكبائر وصبركم عنها، على عقاب السيئات. والكبيرة والصغيرة إنما وصفتا بالكبر والصغر بإضافتهما إما إلى طاعة أو معصية أو ثواب فاعلهما . والتكفير: إماطة المستحق من العقاب بثواب أزيد، أو بتوبة.
{ كَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ } ifadesi bir kıraatte { كبير ما تنهون عنه } şeklinde tekil okunmuştur; yani Allah'ın ve Resûlü'nün sizi yasakladığı günahların büyük olanları demektir. { نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ } büyük günahlardan kaçınmanız ve onlara karşı sabretmeniz karşılığında hak ettiğiniz sevabın, küçük günahların cezasına galip gelmesi sebebiyle, küçük günahlarınızdan dolayı her an hak ettiğiniz cezayı silip yok ederiz ve onları hiç olmamış gibi kılarız. Büyük ve küçük günahlar; ancak bir taate, bir masiyete veya bunları yapanın sevabına izafe edilmekle büyüklük ve küçüklükle nitelenirler. Tekfir: Fazladan bir sevapla veya tövbe ile hak edilen cezayı gidermektir.
والإحباط: نقيضه، وهو إماطة الثواب المستحق بعقاب أزيد أو بندم على الطاعة. وعن على رضى اللَّه عنه: الكبائر سبع: الشرك، والقتل، والقذف، والزنا، وأكل مال اليتيم، والفرار من الزحف، والتعرّب بعد الهجرة . وزاد ابن عمر: السحر، واستحلال البيت الحرام. وعن ابن عباس: أن رجلا قال له: الكبائر سبع؟ فقال: هي إلى سبعمائة أقرب، لأنه لا صغيرة مع الإصرار، ولا كبيرة مع الاستغفار . وروى إلى سبعين. وقرئ: يكفر، بالياء.
İhbât (amellerin boşa gitmesi) ise bunun zıddıdır; o da daha fazla bir ceza veya taatten dolayı duyulan bir pişmanlık sebebiyle hak edilen sevabın giderilmesidir. Ali radıyallâhu anh'tan: 'Büyük günahlar yedidir: Şirk, adam öldürmek, iffetli kadına iftira atmak, zina, yetim malı yemek, savaştan kaçmak ve hicretten sonra geri dönüp bedevileşmek' rivayeti gelmiştir. İbn Ömer buna sihir yapmayı ve Mescid-i Harâm'ın hürmetini çiğnemeyi eklemiştir. İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre bir adam ona: 'Büyük günahlar yedi midir?' diye sormuş, o da: 'Onlar yedi yüze daha yakındır; çünkü ısrarla beraber küçük günah kalmaz, istiğfarla beraber de büyük günah kalmaz' demiştir. 'Yetmişe daha yakındır' şeklinde de rivayet edilmiştir. { يكفر } şeklinde yâ (ي) ile de okunmuştur.
و (مُدْخَلًا) بضم الميم وفتحها، بمعنى المكان والمصدر فيهما.
{ مُدْخَلًا } kelimesi mîm harfinin zammesi [müdhale(n)] ve fethası [medhale(n)] ile okunmuştur; her iki okuyuşta da hem mekân ismi hem de masdar anlamındadır.
[سورة النساء (٤) : آية ٣٢]
[Nisâ Suresi (4): Ayet 32]
وَلا تَتَمَنَّوْا ما فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا وَلِلنِّساءِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبْنَ وَسْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً (٣٢)
{ وَلا تَتَمَنَّوْا ما فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا وَلِلنِّساءِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبْنَ وَسْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكلِّ شَيْءٍ عَلِيماً (٣٢) } “Allah'ın birinizi diğerinize üstün kıldığı şeyleri arzulayıp durmayın. Erkeklere kazandıklarından bir pay vardır; kadınlara da kazandıklarından bir pay vardır. Allah'tan lütfunu isteyin. Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”