Binûn

Nisâ Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: el-Keşşâf Tefsiri · Zemahşerî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَلا تَتَمَنَّوْا نهوا عن التحاسد وعن تمنى ما فضل اللَّه به بعض الناس على بعض من الجاه والمال، لأن ذلك التفضيل قسمة من اللَّه صادرة عن حكمة وتدبير وعلم بأحوال العباد، وبما يصلح المقسوم له من بسط في الرزق أو قبض (وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ) فعلى كل أحد أن يرضى بما قسم له علماً بأن ما قسم له هو مصلحته، ولو كان خلافه لكان مفسدة له، ولا يحسد أخاه على حظه لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا جعل ما قسم لكل من الرجال والنساء على حسب ما عرف اللَّه من حاله الموجبة للبسط أو القبض كسباً له وَسْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ ولا تتمنوا أنصباء غيركم من الفضل، ولكن سلوا اللَّه من خزائنه التي لا تنفد. وقيل: كان الرجال قالوا: إن اللَّه فضلنا على النساء في الدنيا: لنا سهمان ولهن سهم واحد، فنرجو أن يكون لنا أجران في الآخرة على الأعمال ولهنّ أجر واحد، فقالت أم سلمة ونسوة معها: ليت اللَّه كتب علينا الجهاد كما كتبه على الرجال، فيكون لنا من الأجر مثل ما لهم. فنزلت.

{ وَلا تَتَمَنَّوْا } Birbirlerine haset etmekten ve Allah'ın makam ve mal hususunda insanlardan bazısını bazısına üstün kıldığı şeyleri temenni etmekten nehyedildiler. Zira bu üstün kılma, Allah'ın bir taksimi olup bir hikmetten, tedbirden, kulların hallerini ve rızkın genişletilmesi veya daraltılması hususunda kendisine taksim yapılan kimseye neyin uygun düşeceğini bilmesinden kaynaklanmaktadır: (وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ) “Eğer Allah rızkı kullarına bol bol verseydi, yeryüzünde azarlardı”. Dolayısıyla her bir kimseye, kendisine taksim edilen şeyin kendi maslahatı olduğunu, şayet aksi olsaydı kendisi için bir fesat teşkil edeceğini bilerek kendisine taksim edilene razı olması ve kardeşinin nasibine haset etmemesi gerekir. { لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا } Erkeklerden ve kadınlardan her birine, Allah'ın onların rızkın genişletilmesini veya daraltılmasını gerektiren hallerini bilmesine göre taksim ettiği şeyi, onlar için bir kazanç kılmıştır. { وَسْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ } Başkalarının lütuftan aldıkları payları temenni etmeyin; bilakis Allah'tan O'nun tükenmeyen hazinelerinden isteyin. Şöyle de denilmiştir: Erkekler: 'Allah bizi dünyada kadınlara üstün kıldı; bize iki pay, onlara ise bir pay vardır; dolayısıyla ahirette de amellere karşılık bize iki ecir, onlara ise bir ecir verilmesini umuyoruz' demişlerdi. Bunun üzerine Ümmü Seleme ve beraberindeki kadınlar: 'Keşke Allah, erkeklere farz kıldığı gibi bize de cihadı farz kılsaydı da bizim için de onların ecri gibi ecir olsaydı' dediler. Bunun üzerine [bu ayet] indi.

[سورة النساء (٤) : آية ٣٣]

[Nisâ Suresi (4): Ayet 33]

وَلِكُلٍّ جَعَلْنا مَوالِيَ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيداً (٣٣)

{ وَلِكُلٍّ جَعَلْنا مَوالِيَ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيداً (٣٣) } “Ana-babanın ve akrabaların geride bıraktıklarından her birine vârisler kıldık. Yeminlerinizin bağladığı kimselere de kendi paylarını verin. Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla şahittir.”

مِمَّا تَرَكَ تبيين لكل، أى: ولكل شيء مما ترك الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ من المال جعلنا موالي وراثا يلونه ويحرزونه: أو ولكل قوم جعلناهم موالي، نصيب مما ترك الوالدان والأقربون على أن (جَعَلْنا مَوالِيَ) صفة لكل، والضمير الراجع إلى كل محذوف، والكلام مبتدأ وخبر، كما تقول: لكل من خلقه اللَّه إنسانا من رزق اللَّه، أى حظ من رزق اللَّه، أو: ولكل أحد جعلنا موالي مما ترك، أى ورّاثا مما ترك، على أن «من» صلة موالي، لأنهم في معنى الورّاث، وفي: (تَرَكَ) ضمير كلّ، ثم فسر الموالي بقوله: (الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ) كأنه قيل: من هم؟ فقيل: الوالدان والأقربون وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ مبتدأ ضمن معنى الشرط. فوقع خبره مع الفاء وهو قوله فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ ويجوز أن يكون منصوباً على قولك: زيداً فاضربه. ويجوز أن يعطف على الوالدان، ويكون المضمر في: (فَآتُوهُمْ) للموالي، والمراد بالذين عاقدت أيمانكم: موالي الموالاة

{ مِمَّا تَرَكَ } ifadesi { لكل } kelimesinin beyanıdır; yani: { الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ } 'ana-baba ve akrabaların' bıraktığı her bir mal için, ona vâris olup onu elde edecek mevâlî (vârisler) kıldık demektir. Ya da: (جَعَلْنا مَوالِيَ) ifadesinin { لكل } için sıfat olması, { كل } kelimesine dönen zamirin hazfedilmiş bulunması ve kelamın mübteda ve haber olması üzere: 'Kendilerini vârisler kıldığımız her bir topluluk için ana-babanın ve akrabaların bıraktıklarından bir nasip vardır' takdirindedir; nitekim senin: 'Allah'ın insan olarak yarattığı her bir kimse için Allah'ın rızkından [bir pay vardır]' demen gibidir. Veyahut: 'min' edatının 'vârisler' manasında olmaları sebebiyle { موالي } kelimesinin sılası olması ve (تَرَكَ) fiilinde { كلّ } kelimesine dönen bir zamir bulunması üzere takdir: 'Her bir kimse için bıraktığı şeyden vârisler kıldık' şeklinde olur. Sonra { الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ } sözüyle mevâlîyi tefsir etmiştir; sanki: 'Onlar kimlerdir?' denilmiş de: 'Ana-baba ve akrabalardır' denilmiştir. { وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ } şart manasını tazammun eden bir mübtedadır. Bu sebeple haberi fâ (ف) ile gelmiş olup o da: { فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ } sözüdür. Senin: 'Zeyd'e gelince, ona vur' demen kabilinden mensûb olması da caizdir. { الوالدان } üzerine atfedilmesi ve (فَآتُوهُمْ) fiilindeki zamirin vârislere ait olması da caizdir. Yeminlerinizin bağladığı kimselerden maksat ise: Muvalat vârisleridir.

كان الرجل يعاقد الرجل فيقول: دمى دمك، وهدمي هدمك ، وثأرى ثأرك، وحربى حربك، وسلمى سلمك، وترثني وأرثك، وتطلب بى وأطلب بك، وتعقل عنى وأعقل عنك، فيكون للحليف السدس من ميراث الحليف، فنسخ. وعن النبي ﷺ أنه خطب يوم الفتح فقال «ما كان من حلف في الجاهلية فتمسكوا به، فإنه لم يزده الإسلام إلا شدة، ولا تحدثوا حلفا في الإسلام » وعند أبى حنيفة: لو أسلم رجل على يد رجل وتعاقدا على أن يتعاقلا ويتوارثا صح عنده وورث بحق الموالاة خلافا للشافعي. وقيل: المعاقدة التبني. ومعنى عاقدت أيمانكم: عاقدتهم أيديكم وماسحتموهم. وقرئ (عَقَدَتْ) بالتشديد والتخفيف بمعنى عقدت عهودهم أيمانكم.

Kişi bir adamla ahitleşir ve şöyle derdi: 'Kanım kanın, yıkımım yıkımındır, kan davam kan davan, savaşım savaşın, barışım barışındır. Sen bana vâris olursun, ben de sana vâris olurum. Benim adıma talepte bulunursun, ben de senin adına talepte bulunurum. Benim adıma diyeti ödersin, ben de senin adına diyeti öderim.' Böylece antlaşmalı olana antlaşmalısının mirasından altıda bir pay düşerdi; fakat bu neshedildi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre, o fetih günü bir hutbe irad edip şöyle buyurmuştur: «Cahiliye döneminde yapılmış ne kadar antlaşma varsa ona sımsıkı sarılın; çünkü İslam onun kuvvetini artırmaktan başka bir şey yapmamıştır. İslam'da ise yeni antlaşma akdetmeyin ». Ebû Hanîfe'ye göre: Şayet bir adam bir adamın vesilesiyle Müslüman olur ve birbirlerinin diyetini ödemek ve birbirlerine vâris olmak üzere ahitleşirlerse, Şâfiî'nin hilafına onun yanında bu caiz olur ve muvalat hakkıyla vâris olunur. Bir görüşe göre de: Ahitleşme evlat edinmektir. 'Yeminlerinizin bağladığı' ifadesinin anlamı ise: Ellerinizin ahitleştiği ve el sıkışarak sözleştiğiniz kimselerdir. { عَقَدَتْ } kelimesi, 'yeminlerinizin ahitlerini bağladığı' manasında şeddeli ve şeddesiz olarak da okunmuştur.

[سورة النساء (٤) : آية ٣٤]

[Nisâ Suresi (4): Ayet 34]

الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ بِما فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ وَبِما أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوالِهِمْ فَالصَّالِحاتُ قانِتاتٌ حافِظاتٌ لِلْغَيْبِ بِما حَفِظَ اللَّهُ وَاللاَّتِي تَخافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلاً إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيًّا كَبِيراً (٣٤)

{ الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ بِما فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ وَبِما أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوالِهِمْ فَالصَّالِحاتُ قانِتاتٌ حافِظاتٌ لِلْغَيْبِ بِما حَفِظَ اللَّهُ وَاللاَّتِي تَخافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلاً إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيًّا كَبِيراً (٣٤) } “Erkekler, kadınların üzerinde yöneticidirler; çünkü Allah bazısını bazısına üstün kılmış ve çünkü onlar mallarından harcamışlardır. Saliha kadınlar itaatkârdırlar, Allah'ın korumasına karşılık gaybı koruyanlardır. Başkaldırmalarından endişe ettiğiniz kadınlara ise öğüt verin, onları yataklarda yalnız bırakın ve onları dövün. Eğer size itaat ederlerse artık onların aleyhine bir yol aramayın. Şüphesiz Allah yücedir, büyüktür.”

قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ يقومون عليهن آمرين ناهين، كما يقوم الولاة على الرعايا. وسموا قوّما لذلك. والضمير في بَعْضَهُمْ للرجال والنساء جميعاً، يعنى إنما كانوا مسيطرين عليهن بسبب تفضيل اللَّه بعضهم وهم الرجال، على بعض وهم النساء. وفيه دليل على أنّ الولاية إنما تستحق بالفضل، لا بالتغلب والاستطالة والقهر. وقد ذكروا في فضل الرجال: العقل، والحزم، والعزم، والقوّة، والكتابة- في الغالب، والفروسية، والرمي، وأنّ منهم الأنبياء والعلماء، وفيهم الإمامة الكبرى والصغرى، والجهاد، والأذان، والخطبة، والاعتكاف، وتكبيرات التشريق عند أبى حنيفة، والشهادة في الحدود، والقصاص، وزيادة السهم، والتعصيب في الميراث، والحمالة، والقسامة، والولاية في النكاح والطلاق والرجعة، وعدد الأزواج، وإليهم الانتساب، وهم أصحاب اللحى والعمائم وَبِما أَنْفَقُوا وبسبب ما أخرجوا في نكاحهنّ من أموالهم في المهور

{ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ } “[Erkekler,] kadınlar üzerinde yöneticidirler”; idarecilerin tebaa üzerinde durduğu gibi, onlar üzerinde emredici ve sakındırıcı olarak hâkimiyet kurarlar. Bu sebeple kendilerine kavvâm (yönetici/gözetici) adı verilmiştir. { بَعْضَهُمْ } “Onlardan bazısını” [ifadesindeki] zamir erkek ve kadınların tamamına aittir. Yani [erkekler], sırf Allah'ın bazısını -ki onlar erkeklerdir- diğer bazısına -ki onlar da kadınlardır- üstün kılması sebebiyle onlar üzerinde hâkim kılınmışlardır. Bunda, yöneticilik (velâyet) yetkisinin tahakküm, büyüklük taslama ve zorbalıkla değil, ancak üstünlük ve liyakatle (faziletle) hak edileceğine dair bir delil vardır. Erkeklerin fazilet ve meziyetleri meyânında şunlar zikredilmiştir: Akıl, ihtiyatlılık/tedbirlilik, azim, güç, -çoğunlukla- yazı yazma, binicilik, atıcılık; peygamberlerin ve âlimlerin onlardan çıkması; büyük ve küçük imamlık (devlet başkanlığı ve namaz imamlığı), cihad, ezan, hutbe, itikâf, Ebû Hanîfe'ye göre teşrik tekbirleri, had ve kısas cezalarındaki şahitlik, mirastaki pay fazlalığı ve asabe olma hakkı, [diyeti üstlenme anlamında] hamâle, kasâme, nikâhta, boşamada ve ric'atte (boşanılan eşe dönmede) velayet hakkı, [birden fazla] evlenebilme sayısı, nesebin kendilerine nispet edilmesi ve sakal ile sarık sahibi olmalarıdır. { وَبِما أَنْفَقُوا } “Ve [mallarından] harcadıkları şeyler sebebiyle” [ifadesi ise], mehirler kapsamında onların nikâhı için kendi mallarından yaptıkları harcamalar sebebiyle [yöneticidirler, demektir].

والنفقات. وروى أنّ سعد بن الربيع وكان نقيبا من نقباء الأنصار نشرت عليه امرأته حبيبة بنت زيد بن أبى زهير، فلطمها، فانطلق بها أبوها إلى رسول اللَّه ﷺ وقال:

ve nafaka olarak sarf ettikleri şeyler sebebiyle [yöneticidirler]. Rivayet edildiğine göre, Ensâr'ın ileri gelenlerinden Sa'd b. er-Rebî'e karşı karısı Habîbe bint Zeyd b. Ebî Züheyr serkeşlik etti. Bunun üzerine Sa'd ona bir tokat attı. Kadının babası onu alıp Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gitti ve şöyle dedi:

أفرشته كريمتي فلطمها فقال: «لتقتصّ منه» فنزلت، فقال ﷺ: «أردنا أمراً وأراد اللَّه أمرا، والذي أراد اللَّه خير» ، ورفع القصاص. واختلف في ذلك، فقيل لا قصاص بين الرجل وامرأته فيما دون النفس ولو شجها، ولكن يجب العقل. وقيل: لا قصاص إلا في الجرح والقتل. وأما اللطمة ونحوها فلا قانِتاتٌ مطيعات قائمات بما عليهنّ للأزواج حافِظاتٌ لِلْغَيْبِ الغيب خلاف الشهادة، أى حافظات لمواجب الغيب إذا كان الأزواج غير شاهدين لهنّ حفظهن ما يجب عليهنّ حفظه في حال الغيبة، من الفروج والبيوت والأموال. وعن النبي ﷺ: «خير النساء امرأة إن نظرت إليها سرّتك، وإن أمرتها أطاعتك وإذا غبت عنها حفظتك في مالها ونفسها» وتلا الآية وقيل (لِلْغَيْبِ) لأسرارهم بِما حَفِظَ اللَّهُ بما حفظهنّ اللَّه حين أوصى بهنّ الأزواج في كتابه وأمر رسوله ﵊ فقال: «استوصوا بالنساء خيراً» أو بما حفظهنّ اللَّه وعصمهنّ ووفقهنّ لحفظ الغيب، أو بما حفظهنّ حين وعدهنّ الثواب العظيم على حفظ الغيب، وأوعدهنّ بالعذاب الشديد على الخيانة. و «ما» مصدرية.

'Kıymetli kızımı onun döşeğine verdim, o ise ona tokat attı.' Bunun üzerine Resûlullah: «Ondan kısas alsın» buyurdu. Derken ayet indi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Biz bir iş diledik, Allah ise başka bir iş diledi; Allah'ın dilediği ise en hayırlı olandır» buyurdu ve kısası kaldırdı. Bu hususta ihtilaf edilmiştir: Başı yaralama da dâhil olmak üzere candan aşağısı için karı-koca arasında kısasın olmadığı, ancak diyet gerektiği söylenmiştir. Bir görüşe göre de: Yaralama ve öldürme dışında kısas yoktur; tokat ve benzerinde ise kısas olmaz. { قانِتاتٌ } İtaatkâr olanlar, kocalarına karşı üzerlerine düşen vazifeleri yerine getirenlerdir. { حافِظاتٌ لِلْغَيْبِ } Gayb, müşahedenin zıddıdır; yani kocaları hazır bulunmadığı takdirde gaybın gereklerini koruyanlardır; onların gıyabında korunması gereken namusları, evleri ve malları korurlar. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre: «Kadınların en hayırlısı; yüzüne baktığında seni sevindiren, emrettiğinde sana itaat eden ve yanından ayrıldığında malında ve nefsinde seni koruyan kadındır» buyurmuş ve bu ayeti okumuştur. { لِلْغَيْبِ } ifadesinin kocalarının sırları için olduğu da söylenmiştir. { بِما حَفِظَ اللَّهُ } Allah'ın Kitabı'nda kocalarına onlar hakkında tavsiyede bulunarak ve Resûlü aleyhisselâm'a da emredip: «Kadınlar hakkında birbirinize hayrı tavsiye ediniz» buyurtarak onları koruduğu şey sebebiyle; yahut Allah'ın onları koruması, masum kılması ve gaybı korumaya muvaffak kılması sebebiyle; yahut gaybı korumaları karşılığında kendilerine büyük bir sevap vadettiği ve hıyanet hususunda onları şiddetli bir azapla uyardığı surette onları koruduğu şey sebebiyle [korurlar]. Buradaki 'mâ' (ما) mastariyyedir.

وقرئ (بِما حَفِظَ اللَّهُ) بالنصب على أنّ ما موصولة، أى حافظات للغيب بالأمر الذي يحفظ حق اللَّه وأمانة اللَّه، وهو التعفف والتحصن والشفقة على الرجال والنصيحة لهم. وقرأ ابن مسعود: فالصوالح قوانت حوافظ للغيب بما حفظ اللَّه فأصلحوا إليهنّ. نشوزها ونشوصها: أن تعصى زوجها ولا تطمئن إليه وأصله الانزعاج فِي الْمَضاجِعِ في المراقد. أى لا تدخلوهن تحت اللحد أو هي كناية عن الجماع. وقيل: هو أن يوليها ظهره في المضجع وقيل: في المضاجع: في بيوتهن التي يبتن فيها. أى

{ بِما حَفِظَ اللَّهَ } "mâ"nın ism-i mevsûl (ilgi zamiri) kabul edilmesiyle nasb ile [lafza-i celâl üstün olarak] da okunmuştur. Yani Allah'ın hakkını ve Allah'ın emanetini koruyan şey vesilesiyle gaybı [kocalarının yokluğundaki hakları] koruyan kadınlardır; bu da iffetli ve namuslu olmak, kocalarına şefkat göstermek ve onlara samimi davranmaktır. İbn Mes'ûd ise: { فَالصَّوَالِحُ قَانِتَاتٌ حَوَافِظُ لِلْغَيْبِ بِمَا حَفِظَ اللَّهُ فَأَصْلِحُوا إِلَيْهِنَّ } “Salih kadınlar itaatkârdır, Allah'ın koruması sayesinde gizliyi korurlar; siz de onlara iyi davranın” şeklinde okumuştur. Kadının nüşûzu (نُشُوزُهَا) ve nüşûsu (نُشُوصُهَا); kocasına isyan etmesi ve ona boyun eğip huzur bulmamasıdır. Kelimenin asıl anlamı tedirginlik ve yerinden oynamaktır. { فِي الْمَضَاجِعِ } yataklarda [demektir]. Yani onları örtünün altına almayın; yahut bu [ifade] cinsel ilişkiden kinayedir. Bir görüşe göre, yatakta kadına sırtını dönmesidir. Bir diğer görüşe göre ise { فِي الْمَضَاجِعِ } geceledikleri odalarında [demektir]. Yani

لا تبايتوهن. وقرئ: في المضجع، وفي المضطجع. وذلك لتعرّف أحوالهن وتحقق أمرهن في النشوز. أمر بوعظهن أوّلا ، ثم هجرانهن في المضاجع، ثم بالضرب إن لم ينجع فيهن الوعظ والهجران. وقيل: معناه أكرهوهن على الجماع واربطوهن، من هجر البعير إذا شدّه بالهجار.

onlarla aynı yerde gecelemeyiniz. { في المضجع } ve { في المضطجع } şeklinde de okunmuştur. Bu da onların durumlarını anlamak ve nüşûz konusundaki durumlarını kesinleştirmek içindir. Önce onlara öğüt verilmesi, ardından yataklarda yalnız bırakılmaları, sonra da şayet öğüt ve yalnız bırakma fayda vermezse dövülmeleri emredilmiştir. Bir görüşe göre anlamı şudur: Onları cimaya zorlayın ve bağlayın; [nitekim] deve bağlandığı zaman kullanılan 'hecâr' (ip) kökünden gelir.

وهذا من تفسير الثقلاء. وقالوا: يجب أن يكون ضربا غير مبرِّح لا يجرحها ولا يكسر لها عظما ويجتنب الوجه. وعن النبىّ ﷺ: «علق سوطك حيث يراه أهلك» وعن أسماء بنت أبى بكر الصدّيق رضى اللَّه عنهما: كنت رابعة أربع نسوة عند الزبير بن العوّام، فإذا غضب على إحدانا ضربها بعود المشجب حتى يكسره عليها . ويروى عن الزبير أبيات منها:

Bu ise kaba ve anlayışsız kimselerin tefsirindendir. [Âlimler] şöyle demişlerdir: [Dövmenin] yaralamayan, bir kemiğini kırmayan ve yüzden sakınılan hafif bir darp olması gerekir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den: «Kırbacını ehlinin göreceği yere as» rivayeti gelmiştir. Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anhümâ'nın kızı Esmâ'dan: 'Ben Zübeyr b. el-Avvâm'ın dört hanımından dördüncüsüydüm; bizden birine öfkelendiğinde çamaşır askısının sopasıyla sopa kırılıncaya kadar ona vururdu' rivayeti gelmiştir. Zübeyr'den şu beyitler rivayet edilir:

وَلَوْلَا بَنُوهَا حَوْلَهَا لَخَبَطْتُهَا

Ve eğer etrafındaki oğulları olmasaydı, onu fena halde döverdim.

فَلا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا فأزيلوا عنهن التعرض بالأذى والتوبيخ والتجني، وتوبوا عليهن واجعلوا ما كان منهن كأن لم يكن بعد رجوعهن إلى الطاعة والانقياد وترك النشوز إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيًّا كَبِيراً فاحذروه واعلموا أنّ قدرته عليكم أعظم من قدرتكم على من تحت أيديكم.

{ فَلا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا } Onlara eziyet etmeyi, azarlamayı ve haksız ithamda bulunmayı onlardan kaldırın; tövbelerini kabul edin ve itaate, boyun eğmeye dönüp nüşûzu bıraktıktan sonra onlardan sadır olan şeyleri hiç olmamış gibi sayın. { إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيًّا كَبِيراً } O'ndan sakının ve bilin ki O'nun sizin üzerinizdeki kudreti, sizin ellerinizin altındakiler üzerindeki kudretinizden çok daha büyüktür.

ويروى أن أبا مسعود الأنصارى رفع سوطه ليضرب غلاما له، فبصر به رسول اللَّه ﷺ، فصاح به: أبا مسعود، للَّه أقدر عليك منك عليه، فرمى بالسوط وأعتق الغلام . أو إن اللَّه كان علياً كبيراً وإنكم تعصونه على علو شأنه وكبرياء سلطانه، ثم تتوبون فيتوب عليكم فأنتم أحق بالعفو عمن يجيء عليكم إذا رجع.

Rivayet edilir ki Ebû Mes‘ûd el-Ensârî [radıyallâhu anh], kölesini dövmek için kamçısını kaldırdı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu gördü ve ona şöyle seslendi: «Ey Ebû Mes‘ûd! Allah’ın senin üzerindeki gücü ve kudreti, senin onun üzerindeki gücünden elbette çok daha büyüktür!» Bunun üzerine o da kamçıyı attı ve köleyi azat etti. Yahut [şu anlama gelir]: Şüphesiz Allah yücedir, uludur; sizler şanının yüceliğine ve saltanatının büyüklüğüne rağmen O’na isyan ediyorsunuz, sonra tövbe ediyorsunuz da O tövbenizi kabul ediyor. O halde siz, size haksızlık eden kimse [bu halinden vazgeçip] geri döndüğü takdirde onu affetmeye daha lâyıksınız.

[سورة النساء (٤) : آية ٣٥]

[Nisâ Suresi (4): Ayet 35]

وَإِنْ خِفْتُمْ شِقاقَ بَيْنِهِما فَابْعَثُوا حَكَماً مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَماً مِنْ أَهْلِها إِنْ يُرِيدا إِصْلاحاً يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُما إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً خَبِيراً (٣٥)

{ وَإِنْ خِفْتُمْ شِقاقَ بَيْنِهِما فَابْعَثُوا حَكَماً مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَماً مِنْ أَهْلِها إِنْ يُرِيدا إِصْلاحاً يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُما إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً خَبِيراً (٣٥) } “Eğer aralarının açılmasından korkarsanız, erkeğin ailesinden bir hakem ve kadının ailesinden bir hakem gönderin. Eğer düzeltmek isterlerse, Allah aralarını bulur. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, her şeyden haberdardır.”

شِقاقَ بَيْنِهِما أصله: شقاقا بينهما، فأضيف الشقاق إلى الظرف على طريق الاتساع، كقوله: (بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ) وأصله: بل مكر في الليل والنهار. أو على أن جعل البين مشاقا والليل والنهار ماكرين، على قولهم: نهارك صائم. والضمير للزوجين. ولم يجر ذكرهما لجرى ذكر ما يدل عليهما، وهو الرجال والنساء حَكَماً مِنْ أَهْلِهِ رجلا مقنعاً رضياً يصلح لحكومة العدل والإصلاح بينهما، وإنما كان بعث الحكمين من أهلهما، لأنّ الأقارب أعرف ببواطن الأحوال، وأطلب للصلاح، وإنما تسكن إليهم نفوس الزوجين، ويبرز إليهم ما في ضمائرهما من الحب والبغض وإرادة الصحبة والفرقة، وموجبات ذلك ومقتضياته وما يزويانه عن الأجانب ولا يحبان أن يطلعوا عليه. فإن قلت: فهل يليان الجمع بينهما والتفريق إن رأيا ذلك؟ قلت: قد اختلف فيه، فقبل: ليس إليهما ذلك إلا بإذن الزوجين. وقيل: ذلك إليهما، وما جعلا حكمين إلا وإليهما بناء الأمر على ما يقتضيه اجتهادهما. وعن عبيدة السلماني: شهدت علياً رضى اللَّه عنه وقد جاءته امرأة وزوجها ومع كل واحد منهما فئام من الناس، فأخرج هؤلاء حكما وهؤلاء حكما . فقال علىّ رضى اللَّه عنه للحكمين: أتدريان ما عليكما؟ إن عليكما إن رأيتما أن تفرقا فرقتما، وإن رأيتما أن تجمعا جمعتما. فقال الزوج: أما الفرقة فلا. فقال علىّ: كذب واللَّه لا تبرح حتى ترضى بكتاب اللَّه لك وعليك. فقالت المرأة: رضيت بكتاب اللَّه لي وعلىّ. وعن الحسن: يجمعان ولا يفرقان. وعن الشعبي: ما قضى الحكمان جاز. والألف في إِنْ يُرِيدا إِصْلاحاً للحكمين. وفي يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُما للزوجين أى إن قصدا إصلاح ذات البين وكانت نيتهما صحيحة وقلوبهما ناصحة لوجه اللَّه، بورك في وساطتهما، وأوقع اللَّه بطيب نفسهما وحسن سعيهما بين الزوجين الوفاق والألفة، وألقى في نفوسهما المودّة والرحمة. وقيل: الضميران للحكمين، أى إن قصدا إصلاح ذات البين والنصيحة للزوجين يوفق اللَّه بينهما، فيتفقان على الكلمة الواحدة، ويتساندان في طلب الوفاق حتى يحصل الغرض ويتم المراد. وقيل: الضميران للزوجين. أى: إن يريدا إصلاح ما بينهما وطلبا الخير وأن يزول عنهما الشقاق يطرح اللَّه بينهما الألفة، وأبدلهما بالشقاق وفاقا وبالبغضاء مودة. إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً خَبِيراً يعلم كيف يوفق بين المختلفين ويجمع بين المفترقين (لَوْ أَنْفَقْتَ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً ما أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَلكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ) .

{ شِقاقَ بَيْنِهِما } ifadesinin aslı 'aralarında bir ayrılık/geçimsizlik' şeklindedir; tıpkı: (بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ) 'Bilakis gece ve gündüzün tuzağıdır' ayetinde olduğu gibi genişletme (ittisâ) yoluyla şikâk kelimesi zarfa muzaf kılınmıştır; onun da aslı: 'Bilakis gece ve gündüzde kurulan tuzaktır' şeklindedir. Yahut Arapların: 'Gündüzün oruçludur' sözlerinde olduğu gibi 'beyn' (ara) ayrılık çıkaran, gece ile gündüz de tuzak kuran kılınmıştır. Zamir ise karı-kocaya aittir. Onlara delalet eden erkekler ve kadınlar ifadesi geçtiği için [burada] ayrıca zikredilmemişlerdir. { حَكَماً مِنْ أَهْلِهِ } İkisi arasında adaletle hükmetmeye ve ıslaha elverişli, güvenilir, kendisinden razı olunan bir adam [gönderin]. Hakemlerin onların ailelerinden gönderilmesi; akrabaların iç durumları daha iyi bilmeleri, ıslahı daha çok istemeleri, karı-kocanın onların yanında daha rahat etmeleri, içlerinde bulunan sevgi, nefret, beraber yaşama veya ayrılma isteği ile bunların gerekçeleri ve sebeplerinden yabancılardan gizledikleri ve muttali olmalarını istemedikleri hususları ancak onlara açabilmeleri sebebiyledir. Şayet: 'Hakemler uygun görürlerse onları bir arada tutmaya veya ayırmaya yetkili midirler?' dersen, derim ki: Bu hususta ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre: Karı-kocanın izni olmadıkça hakemlerin buna yetkisi yoktur. Bir görüşe göre de: Bu yetki onlarındır; zaten ictihadlarının gerektirdiği şekilde işi çözüme bağlasınlar diye hakem kılınmışlardır. Ubeyde es-Selmânî'den şöyle rivayet edilmiştir: Ali radıyallâhu anh'ın huzurundaydım; bir kadınla kocası geldiler, her birinin yanında da bir grup insan vardı. Onlar bir hakem, ötekiler de bir hakem çıkardılar. Bunun üzerine Ali radıyallâhu anh iki hakeme: 'Üzerinize düşen vazifenin ne olduğunu biliyor musunuz? Şayet ayırmayı uygun görürseniz ayırırsınız, birleştirmeyi uygun görürseniz birleştirirsiniz' dedi. Koca: 'Ayrılmaya gelince, hayır' dedi. Ali ise: 'Yalan söyledin! Vallahi lehine ve aleyhine Allah'ın Kitabı'na razı olmadıkça buradan ayrılamazsın' dedi. Kadın ise: 'Lehime ve aleyhime Allah'ın Kitabı'na razı oldum' dedi. Hasan'dan: 'Birleştirirler fakat ayıramazlar' rivayeti gelmiştir. Şa'bî'den ise: 'İki hakemin verdiği hüküm geçerlidir' rivayeti nakledilmiştir. { إِنْ يُرِيدا إِصْلاحاً } ifadesindeki elif tesniye zamiri iki hakeme aittir. { يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُما } ifadesindeki tesniye zamiri ise karı-kocaya aittir; yani şayet hakemler arayı düzeltmeyi kastederlerse, niyetleri samimi ve kalpleri Allah rızası için nasihat dolu olursa, arabuluculukları bereketli kılınır ve Allah onların iyi niyeti ve güzel gayretleri vesilesiyle karı-koca arasında uyum ve ülfet meydana getirir, kalplerine sevgi ve merhamet koyar. Bir görüşe göre: İki zamir de iki hakeme aittir; yani şayet arayı düzeltmeyi ve karı-kocaya samimiyetle davranmayı kastederlerse, Allah hakemlerin arasını telif eder, onlar da tek bir söz üzerinde anlaşırlar ve amaç hâsıl olup murat gerçekleşinceye kadar uzlaşma arayışında birbirlerine destek olurlar. Bir görüşe göre de: İki zamir de karı-kocaya aittir; yani şayet aralarındakini düzeltmek isterler, hayrı ve aralarındaki geçimsizliğin kalkmasını talep ederlerse, Allah onların arasına ülfet koyar ve geçimsizliklerini uyumla, kinlerini ise sevgiyle değiştirir. { إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً خَبِيراً } Anlaşmazlığa düşenlerin arasını nasıl bulacağını ve birbirinden ayrılanları nasıl birleştireceğini çok iyi bilir: (لَوْ أَنْفَقْتَ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً ما أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَلكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ) “Yeryüzünde bulunanların hepsini harcasaydın bile onların kalplerini birleştiremezdin; fakat Allah onların arasını birleştirdi”.

[سورة النساء (٤) : آية ٣٦]

[Nisâ Suresi (4): Ayet 36]

وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَبِذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَالْجارِ ذِي الْقُرْبى وَالْجارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَنْ كانَ مُخْتالاً فَخُوراً (٣٦)

{ وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَبِذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَالْجارِ ذِي الْقُرْبى وَالْجارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَنْ كانَ مُخْتالاً فَخُوراً } “Allah'a kulluk edin ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın. Ana-babaya, akrabaya, yetimlere, yoksullara, yakın komşuya, uzak komşuya, yanınızdaki arkadaşa, yolcuya ve ellerinizin altında bulunanlara iyilik edin. Şüphesiz Allah, kibirlenen ve övünen kimseleri sevmez.” (36)

وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وأحسنوا بهما إحسانا وَبِذِي الْقُرْبى وبكل من بينكم وبينه قربى من أخ أو عم أو غيرهما وَالْجارِ ذِي الْقُرْبى الذي قرب جواره وَالْجارِ الْجُنُبِ الذي جواره بعيد. وقيل الجار: القريب النسيب، والجار الجنب: الأجنبى. وأنشد لبلعاء ابن قيس:

{ وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً } Ve ana-babaya güzelce iyilik edin. { وَبِذِي الْقُرْبى } Kardeş, amca veya başkası olsun aranızda yakınlık bulunan herkese [iyilik edin]. { وَالْجارِ ذِي الْقُرْبى } Komşuluğu yakın olana, { وَالْجارِ الْجُنُبِ } komşuluğu uzak olana. Şöyle de denilmiştir: el-Câr; akraba ve soydaş olan komşudur, el-cârü'l-cünüb ise yabancı olan komşudur. Bel'â b. Kays'ın şu beyti inşad edilmiştir:

لَا يَجْتَوِينَا مُجَاوِرٌ أَبَداً … ذُو رَحِمٍ أَوْ مُجاوِرٌ جُنُبُ

Akraba olsun ya da yabancı bir komşu olsun, hiçbir komşu bize komşuluk etmekten hoşnutsuzluk duymaz.

وقرئ: والجار ذا القربى، نصبا على الاختصاص. كما قرئ (حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى) تنبيها على عظم حقه لإدلائه بحق الجوار والقربى وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ هو الذي صحبك بأن حصل بجنبك، إما رفيقا في سفر، وإما جاراً ملاصقاً، وإما شريكا في تعلم علم أو حرفة، وإما قاعداً إلى جنبك في مجلس أو مسجد أو غير ذلك، من أدنى صحبة التأمت بينك وبينه. فعليك أن ترعى ذلك الحق ولا تنساه، وتجعله ذريعة إلى الإحسان. وقيل: الصاحب بالجنب: المرأة وَابْنِ السَّبِيلِ المسافر المنقطع به. وقيل الضيف، والمختال: التياه الجهول الذي يتكبر عن إكرام أقاربه وأصحابه ومماليكه، فلا يتحفى بهم ولا يلتفت إليهم. وقرئ:

İhtisas (tahsis) üzere mensûb olarak { والجار ذا القربى } şeklinde de okunmuştur; nitekim (حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى) ayetinde [vustâ kelimesinin mensûb] okunması gibi, hem komşuluk hem de akrabalık hakkına sahip olması sebebiyle hakkının büyüklüğüne dikkat çekmek içindir. { وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ } İster yolculukta bir yol arkadaşı, ister bitişik bir komşu, ister ilim veya meslek öğrenmede bir ortak, ister bir mecliste veya camide ya da başka bir yerde senin yanına oturan kimse olsun, aranızda kurulan en ufak bir beraberlik sebebiyle senin yanında bulunan ve sana eşlik eden kimsedir. Dolayısıyla o hakkı gözetmen, onu unutmaman ve bunu iyilik etmeye bir vesile kılman gerekir. Bir görüşe göre yanındaki arkadaş: Kadındır. { وَابْنِ السَّبِيلِ } Yolda kalmış yolcudur. Misafir olduğu da söylenmiştir. Muhtâl ise; akrabalarına, arkadaşlarına ve kölelerine ikramda bulunmaktan kibirlenen, onlara ilgi göstermeyen ve yüzlerine bakmayan kibirli ve cahil kimsedir. Şöyle de okunmuştur:

والجار الجنب، بفتح الجيم وسكون النون.

Cîm'in (ج) fethası ve nûn'un (ن) sükûnu ile { والجار الجنب } şeklinde.

[سورة النساء (٤) : آية ٣٧]

[Nisâ Suresi (4): Ayet 37]

الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَيَكْتُمُونَ ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً (٣٧)

{ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَيَكْتُمُونَ ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً (٣٧) } “Onlar cimrilik eden, insanlara da cimriliği emreden ve Allah'ın lütfundan kendilerine verdiğini gizleyenlerdir. Biz o kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırladık.”

الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بدل من قوله: (مَنْ كانَ مُخْتالًا فَخُوراً) أو نصب على الذم. ويجوز أن يكون رفعاً عليه، وأن يكون مبتدأ خبره محذوف، كأنه قيل: الذين يبخلون ويفعلون ويصنعون، أحقاء بكل ملامة. وقرئ (بِالْبُخْلِ) بضم الباء وفتحها. وبفتحتين. وبضمتين: أى يبخلون بذات أيديهم، وبما في أيدى غيرهم. فيأمرونهم بأن يبخلوا به مقتا للسخاء ممن وجد. وفي أمثال العرب: أبخل من الضنين بنائل غيره. قال:

{ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ } “[O] cimrilik edenler” ifadesi, { مَنْ كانَ مُخْتالًا فَخُوراً } “kendini beğenen ve böbürlenen kimse” kavlinden bedeldir veya zemm (kınama) üzere mansûbdur (nesne durumundadır). Kınama üzere merfû olması da mümkündür; keza haberi mahzûf (düşmüş) bir mübteda (özne) olması da caizdir; sanki şöyle denilmiştir: “Cimrilik edenler ve böyle yapıp duranlar, her türlü kınanmayı hak etmektedirler.” [Ayette geçen] { بِالْبُخْلِ } kelimesi, bâ harfinin zammesiyle [el-Buhl], fethasıyla [el-Bahl], iki fethayla [el-Behal] ve iki zammeyle [el-Buhul] şeklinde okunmuştur. Yani onlar hem kendi ellerindekinde cimrilik ederler hem de başkalarının elindekinde [cimrilik ederler]. Dolayısıyla kimde bulunursa bulunsun cömertliğe duydukları nefret yüzünden insanlara da cimrilik yapmalarını emrederler. Nitekim Arap darb-ı mesellerinde: “Başkasının ihsanı konusunda bile cimrilik edenden daha cimri” denilmiştir. [Şair] şöyle demiştir:

وَإن امْرَا ضَنَّتْ يَدَاهُ عَلَى امْرِىءٍ … بِنَيْلِ يَدٍ مِنْ غَيْرِهِ لَبَخِيلُ

Bir kimse, başkasının elinden çıkan bir ihsanı bir adama çok görürse, işte o gerçekten cimridir.

ولقد رأينا ممن بلى بداء البخل، من إذا طرق سمعه أنّ أحدا جاد على أحد، شخص به وحلّ حبوته، واضطرب، ودارت عيناه في رأسه، كأنما نهب رحله وكسرت خزانته، ضجراً من ذلك وحسرة على وجوده. وقيل: هم اليهود، كانوا يأتون رجالا من الأنصار يتنصحون لهم ويقولون: لا تنفقوا أموالكم فإنا نخشى عليكم الفقر ولا تدرون ما يكون. وقد عابهم اللَّه بكتمان نعمة اللَّه وما آتاهم من فضل الغنى والتفاقر إلى الناس. وعن النبي ﷺ «إذا أنعم اللَّه على عبد نعمة أحب أن ترى نعمته على عبده» وبنى عامل للرشيد قصراً حذاء قصره، فنمّ به عنده. فقال الرجل: يا أمير المؤمنين إن الكريم يسره أن يرى أثر نعمته، فأحببت أن أسرك بالنظر إلى آثار نعمتك، فأعجبه كلامه. وقيل: نزلت في شأن اليهود الذين كتموا صفة رسول اللَّه ﷺ.

Cimrilik hastalığına müptela olmuş öyle kimseler gördük ki, birinin bir başkasına ihsanda bulunduğunu işittiğinde, bu durum onu dehşete düşürür, bağdaşını bozar, içi içine sığmaz, sanki kendi eşyası yağmalanmış veya hazinesi kırılmış gibi gözleri yuvalarında döner; bundan ötürü içi daralır ve o cömertliğin gerçekleşmiş olmasına kahrolur. Şöyle de denilmiştir: Onlar Yahudilerdir; Ensâr'dan bazı kimselere gelir, onlara öğüt verir gibi görünerek: 'Mallarınızı harcamayın; zira sizin fakir düşmenizden korkuyoruz ve ileride ne olacağını bilemezsiniz' derlerdi. Allah onları, Allah'ın nimetini ve kendilerine bahşettiği zenginlik lütfunu gizlemeleri ve insanlara karşı fakirmiş gibi görünmeleri sebebiyle ayıplamıştır. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: « إِذَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَى عَبْدٍ نِعْمَةً أَحَبَّ أَنْ تُرَى نِعْمَتُهُ عَلَى عَبْدِهِ » «Allah bir kula bir nimet verdiğinde, nimetinin kulunun üzerinde görülmesini sever.» [Halife] Reşîd'in valilerinden biri, onun sarayının karşısına bir saray inşa etmişti; bu durum halifeye gammazlandı. Bunun üzerine adam: 'Ey Müminlerin Emiri! Cömert kimseyi, nimetinin eserini görmek sevindirir; ben de senin nimetinin eserlerine bakarak seni sevindirmek istedim' dedi. Bu söz [halifenin] hoşuna gitti. [Bu ayetin], Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfını gizleyen Yahudiler hakkında indiği de söylenmiştir.

[سورة النساء (٤) : الآيات ٣٨ الى ٣٩]

[Nisâ Suresi (4): Ayetler 38-39]

وَالَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ رِئاءَ النَّاسِ وَلا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَمَنْ يَكُنِ الشَّيْطانُ لَهُ قَرِيناً فَساءَ قَرِيناً (٣٨) وَماذا عَلَيْهِمْ لَوْ آمَنُوا بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقَهُمُ اللَّهُ وَكانَ اللَّهُ بِهِمْ عَلِيماً (٣٩)

{ وَالَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ رِئاءَ النَّاسِ وَلا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَمَنْ يَكُنِ الشَّيْطانُ لَهُ قَرِيناً فَساءَ قَرِيناً (٣٨) وَماذا عَلَيْهِمْ لَوْ آمَنُوا بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقَهُمُ اللَّهُ وَكانَ اللَّهُ بِهِمْ عَلِيماً (٣٩) } “Mallarını insanlara gösteriş için harcayan, Allah'a ve ahiret gününe inanmayanlar da [bunun gibidir]. Şeytan kime arkadaş olursa, o ne kötü bir arkadaştır! Allah'a ve ahiret gününe iman edip Allah'ın kendilerine verdiği rızıktan harcasalardı, onlara ne olurdu sanki! Allah onları hakkıyla bilendir.”

رِئاءَ النَّاسِ للفخار، وليقال: ما أسخاهم وما أجودهم، لا ابتغاء وجه اللَّه. وقيل: نزلت في مشركي مكة المنفقين أموالهم في عداوة رسول اللَّه ﷺ فَساءَ قَرِيناً حيث حملهم على البخل والرياء وكل شر. ويجوز أن يكون وعيداً لهم بأنّ الشيطان يقرن بهم في النار وَماذا عَلَيْهِمْ وأى تبعة ووبال عليهم في الايمان والإنفاق في سبيل اللَّه والمراد الذم والتوبيخ. وإلا فكل منفعة ومفلحة في ذلك. وهذا كما يقال للمنتقم: ما ضرك لو عفوت. وللعاق:

{ رِئاءَ النَّاسِ } Övünmek için ve Allah rızasını gözetmeksizin 'ne kadar cömerttirler, ne kadar eliaçıktırlar' densin diye [harcarlar]. Bir görüşe göre: Mallarını Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e düşmanlık yolunda harcayan Mekke müşrikleri hakkında inmiştir. { فَساءَ قَرِيناً } Çünkü onları cimriliğe, riyaya ve her türlü şerre sevk etmiştir. Şeytanın cehennemde onlara yoldaş kılınacağına dair onlar için bir tehdit olması da caizdir. { وَماذا عَلَيْهِمْ } İman etmelerinde ve Allah yolunda infak etmelerinde onların aleyhine ne gibi bir vebal ve zarar vardır! Maksat kınama ve azarlamadır; yoksa bunda her türlü menfaat ve kurtuluş vardır. Nitekim bu, intikam alan kimseye: 'Affetseydin sana ne zararı olurdu?', ana-babasına isyan eden kimseye de:

ما كان يرزؤك لو كنت بارا، وقد علم أنه لا مضرة ولا مرزأة في العفو والبر. ولكنه ذم وتوبيخ وتجهيل بمكان المنفعة وَكانَ اللَّهُ بِهِمْ عَلِيماً وعيد.

'İyiliksever olsaydın sana ne kaybettirirdi?' denilmesine benzer; oysa affetmekte ve iyilikte hiçbir zarar ve ziyanın bulunmadığı bilinmektedir. Fakat bu, bir kınama, azarlama ve menfaatin bulunduğu yeri bilmezlikten gelmedir. { وَكانَ اللَّهُ بِهِمْ عَلِيماً } Bir tehdittir.

[سورة النساء (٤) : الآيات ٤٠ الى ٤٢]

[Nisâ Suresi (4): Ayetler 40-42]

إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْراً عَظِيماً (٤٠) فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً (٤١) يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً (٤٢)

{ إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْراً عَظِيماً (٤٠) فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً (٤١) يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً (٤٢) } “Şüphesiz Allah zerre ağırlığınca bile haksızlık etmez. Eğer o bir iyilik olursa, onu kat kat artırır ve kendi katından büyük bir ecir verir. Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz ve seni de bunlara şahit olarak getirdiğimiz zaman halleri nice olur! Küfredip Resûl'e karşı gelenler o gün, yerin kendileriyle bir tesviye edilmesini arzu ederler ve Allah'tan hiçbir sözü gizleyemezler.”

الذرّة: النملة الصغيرة. وفي قراءة عبد اللَّه: مثقال نملة. وعن ابن عباس: أنه أدخل يده في التراب فرفعه ثم نفخ فيه فقال: كل واحدة من هؤلاء ذرة. وقيل: كل جزء من أجزاء الهباء في الكوّة ذرة. وفيه دليل على أنه لو نقص من الأجر أدنى شيء وأصغره، أو زاده في العقاب لكان ظلما، وأنه لا يفعله لاستحالته في الحكمة لا لاستحالته في القدرة وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً وإن يكن مثقال ذرّة حسنة وإنما أنث ضمير المثقال لكونه مضافا إلى مؤنث. وقرئ- بالرفع- على كان التامة يُضاعِفْها يضاعف ثوابها لاستحقاقها عنده الثواب في كل وقت من الأوقات المستقبلة غير

ez-Zerre (الذرّة): Küçük karıncadır. Abdullah [b. Mes‘ûd]’un kıraatinde ise { مِثْقَالَ نَمْلَةٍ } [bir karınca ağırlığınca] şeklindedir. İbn Abbâs’tan rivayet edildiğine göre, o elini toprağa sokup kaldırmış, sonra ona üfleyerek şöyle demiştir: “Bunların her biri bir zerredir.” Şöyle de denilmiştir: Menfezden [giren gün ışığında görünen] toz zerreciklerinin her bir parçası bir zerredir. Bunda, şayet mükâfattan en önemsiz ve en küçük bir şeyi eksiltse veya cezayı artırsa bunun zulüm olacağına; O’nun bunu kudret bakımından imkânsız olduğu için değil, hikmet bakımından imkânsız olduğu için yapmayacağına bir delil vardır. { وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً } “Ve eğer [yapılan] bir iyilik olursa”, [yani] şayet zerre ağırlığı bir iyilik olursa. Miskâl kelimesine [dönen] zamir ancak müennes bir kelimeye muzaf olduğu için müennes kılınmıştır. [Hasene kelimesi], tam kâne kabul edilerek merfû da okunmuştur. { يُضاعِفْها } “Onun [sevabını] kat kat artırır”, yani sonu olmayan...

المتناهية. وعن أبى عثمان النهدي أنه قال لأبى هريرة: بلغني عنك أنك تقول سمعت رسول اللَّه ﷺ يقول «إن اللَّه تعالى يعطى عبده المؤمن بالحسنة ألف ألف حسنة» قال أبو هريرة:

her birinde katında sevabı hak etmesi sebebiyle onun sevabını kat kat artırır. Ebû Osmân en-Nehdî'den rivayet edildiğine göre, o Ebû Hüreyre'ye şöyle demiştir: 'Senin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i: «Şüphesiz Allah Teâlâ mümin kuluna bir iyilik karşılığında bir milyon iyilik verir» derken işittiğini söylediğin bana ulaştı.' Ebû Hüreyre dedi ki:

لا، بل سمعته يقول «إن اللَّه تعالى يعطيه ألفى ألف حسنة» ثم تلا هذه الآية. والمراد: الكثرة لا التحديد وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْراً عَظِيماً ويعط صاحبها من عنده على سبيل التفضل عطاء عظيما وسماه (أَجْراً) لأنه تابع للأجر لا يثبت إلا بثباته. وقرئ: يضعفها بالتشديد والتخفيف، من أضعف وضعف: وقرأ ابن هرمز: نضاعفها بالنون فَكَيْفَ يصنع هؤلاء الكفرة من اليهود وغيرهم إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ يشهد عليهم بما فعلوا وهو نبيهم، كقوله: (وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً ما دُمْتُ فِيهِمْ) . وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ المكذبين شَهِيداً وعن ابن مسعود: أنه قرأ سورة النساء على رسول اللَّه ﷺ حتى بلغ قوله: (وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً) فبكى رسول اللَّه ﷺ وقال: «حسبنا» لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ لو يدفنون فتسوى بهم الأرض كما تسوى بالموتى. وقيل: يودّون أنهم لم يبعثوا وأنهم كانوا والأرض سواء وقيل: تصير البهائم تراباً، فيودّون حالها وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً ولا يقدرون على كتمانه لأن جوارحهم تشهد عليهم. وقيل الواو للحال، أى يودون أن يدفنوا تحت الأرض وأنهم لا يكتمون اللَّه حديثا. ولا يكذبون في قولهم: واللَّه ربنا ما كنا مشركين، لأنهم إذا قالوا ذلك وجحدوا شركهم، ختم اللَّه على أفواههم عند ذلك، وتكلمت أيديهم وأرجلهم بتكذيبهم والشهادة عليهم بالشرك فلشدة الأمر عليهم يتمنون أن تسوى بهم الأرض: وقرئ: تسوى، بحذف التاء من تتسوى. يقال: سويته فتسوّى نحو: لوّيته فتلوى. وتسوى بإدغام التاء في السين، كقوله: يسمعون، وماضيه أسوى كأزكى.

'Hayır, bilakis ben onun: «Şüphesiz Allah Teâlâ ona iki milyon iyilik verir» dediğini işittim' sonra da bu ayeti okumuştur. Buradaki maksat çokluktur, sınırlandırma değildir. { وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْراً عَظِيماً } Ve onun sahibine lütuf yoluyla kendi katından büyük bir mükâfat verir; sevaba tâbi olduğu ve ancak onun sübutuyla sabit olduğu için bunu { أَجْراً } 'ecir' olarak isimlendirmiştir. Ad'afe ve da''afe kökünden şeddeli ve şeddesiz olarak { يضعفها } şeklinde de okunmuştur. İbn Hürmüz ise nûn (ن) ile { نضاعفها } şeklinde okumuştur. { فَكَيْفَ } Yahudilerden ve diğerlerinden olan bu kâfirler ne yapacaklar, { إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ } her ümmete yaptıkları ameller hususunda aleyhlerine şahitlik edecek bir şahit -ki o da peygamberleridir; nitekim: (وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً ما دُمْتُ فِيهِمْ) 'İçlerinde bulunduğum müddetçe onlar üzerine şahittim' ayeti böyledir- getirdiğimiz zaman! { وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ } o yalanlayanların üzerine { شَهِيداً } bir şahit olarak [getirdiğimiz zaman]. İbn Mes'ûd'dan rivayet edildiğine göre: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e (وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً) ayetine varıncaya kadar Nisâ Suresi'ni okumuş, bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ağlamış ve: «Bu kadar yeter» buyurmuştur. { لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ } Tıpkı ölülere yapıldığı gibi gömülsünler de üzerlerine toprak düzlensin [isterler]. Bir görüşe göre: Yeniden diriltilmemiş olmayı ve toprakla bir olmayı arzu ederler. Bir görüşe göre de: Hayvanlar toprak olur da onların durumunda olmayı isterler. { وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً } Organları aleyhlerine şahitlik edeceği için hiçbir sözü gizlemeye güç yetiremezler. Vâv (و) harfinin hâl için olduğu da söylenmiştir; yani yerin altına gömülmeyi ve Allah'tan hiçbir sözü gizlememiş olmayı isterler. 'Rabbimiz Allah'a yemin olsun ki biz ortak koşanlar değildik' sözlerinde de yalan söylemezler; zira onlar böyle söyleyip şirklerini inkâr ettiklerinde Allah o anda ağızlarını mühürler; elleri ve ayakları onları yalanlayarak ve şirke şahitlik ederek konuşur; işte işin vehametinden dolayı yerin kendileriyle bir tesviye edilmesini temenni ederler. { تتسوى } fiilinden tâ (ت) harfinin hazfiyle { تسوى } şeklinde de okunmuştur. 'Onu düzelttim, o da düzeldi' manasında: سويته فتسوّى denir; tıpkı 'onu büktüm, o da büküldü' manasında: لوّيته فتلوى denmesi gibidir. { يسمعون } ayetinde olduğu gibi tâ (ت) harfinin sîn (س) harfine idğamıyla { تسوى } şeklinde de okunmuştur; mâzîsi ez-zekâ vezninde esvâ (أسوى) şeklindedir.

[سورة النساء (٤) : آية ٤٣]

[Nisâ Suresi (4): Ayet 43]

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى حَتَّى تَعْلَمُوا ما تَقُولُونَ وَلا جُنُباً إِلاَّ عابِرِي سَبِيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا غَفُوراً (٤٣)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَىٰ حَتَّىٰ تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ حَتَّىٰ تَغْتَسِلُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَىٰ أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا غَفُورًا } “Ey iman edenler! Sarhoş iken ne söylediğinizi bilinceye kadar, -yolcu olanlar müstesna- cünüp iken de boy abdesti alıncaya kadar namaza yaklaşmayın. Eğer hasta veya yolculukta iseniz ya da sizden biri ayak yolundan (tuvaletten) gelmişse yahut kadınlara dokunmuş (temas etmiş) olup da su bulamamışsanız, o vakit temiz bir toprağa yönelin (teyemmüm edin); yüzlerinizi ve ellerinizi [onunla] meshedin. Şüphesiz Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır.” (43)

روى أن عبد الرحمن بن عوف صنع طعاما وشرابا فدعا نفرا من أصحاب رسول اللَّه ﷺ حين كانت الخمر مباحة، فأكلوا وشربوا، فلما ثملوا وجاء وقت صلاة المغرب قدموا أحدهم ليصلى بهم، فقرأ: أعبد ما تعبدون، وأنتم عابدون ما أعبد، فنزلت. فكانوا لا يشربون في أوقات الصلوات، فإذا صلوا العشاء شربوها فلا يصبحون إلا وقد ذهب عنهم السكر وعلموا ما يقولون. ثم نزل تحريمها . ومعنى لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ لا تغشوها ولا تقوموا إليها واجتنبوها. كقوله: (وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى) ، (لا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ) . وقيل معناه:

Rivayet edildiğine göre, şarabın mubah olduğu dönemde Abdurrahman b. Avf yemek ve içecek hazırlayıp Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bir grubu davet etti. Yediler ve içtiler; sarhoş olup akşam namazı vakti geldiğinde, kendilerine namaz kıldırması için içlerinden birini öne geçirdiler. O da [Kâfirûn Suresi'ni okurken]: 'Sizin taptıklarınıza taparım, siz de benim taptığıma tapansınız' şeklinde okudu; bunun üzerine bu ayet indi. Artık namaz vakitlerinde içmez oldular; yatsı namazını kıldıklarında içerler, ancak sarhoşlukları geçip ne söylediklerini bilir halde sabahlarlardı. Daha sonra ise kesin haramlığı indi. { لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ } ifadesinin manası: Ona yönelmeyin, onun için kalkmayın ve ondan kaçının demektir; nitekim: (وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى) “Zinaya yaklaşmayın”, (لا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ) “Fuhşiyatın açığına da gizlisine de yaklaşmayın” ayetleri böyledir. Bir görüşe göre manası şudur:

ولا تقربوا مواضعها وهي المساجد، لقوله ﵊: «جنبوا مساجدكم صبيانكم ومجانينكم » وقيل: هو سكر النعاس وغلبة النوم، كقوله:

Resûlullah aleyhisselâm'ın: «Mescitlerinizi çocuklarınızdan ve delilerinizden uzak tutun » sözünden dolayı 'namaz kılınan yerlere, yani mescitlere yaklaşmayın' demektir. Bir görüşe göre de: Şu beyitte olduğu gibi uykuklama sarhoşluğu ve uykunun bastırmasıdır:

............ وَرَانُوا … بِسُكْرِ سِنَاتِهِمْ كُلَّ الرُّيُونِ

............ ve uyuklamalarının sarhoşluğuyla bütünüyle gaflete daldılar.

وقرئ: سكارى، بفتح السين. وسكرى، على أن يكون جمعا، نحو: هلكى، وجوعى،

[Bu kelime] sîn (س) harfinin fethasıyla { سَكَارَى / sekârâ } şeklinde de okunmuştur. Ayrıca -helkâ (هَلْكَى) ve cû‘â (جَوْعَى) kelimelerinde olduğu gibi- çoğul olmak üzere { سَكْرَى / sekrâ } şeklinde de [okunmuştur],

لأن السكر علة تلحق العقل. أو مفرداً بمعنى: وأنتم جماعة سكرى، كقولك: امرأة سكرى، وسكرى بضم السين كحبلى. على أن تكون صفة للجماعة. وحكى جناح بن حبيش: كسلى وكسلى، بالفتح والضم وَلا جُنُباً عطف على قوله: (وَأَنْتُمْ سُكارى) لأن محل الجملة مع الواو النصب على الحال، كأنه قيل: لا تقربوا الصلاة سكارى ولا جنبا. والجنب: يستوي فيه الواحد والجمع والمذكر والمؤنث، لأنه اسم جرى مجرى المصدر الذي هو الإجناب إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ استثناء من عامة أحوال المخاطبين. وانتصابه على الحال. فإن قلت: كيف جمع بين هذه الحال والحال التي قبلها؟ قلت: كأنه قيل: لا تقربوا الصلاة في حال الجنابة، إلا ومعكم حال أخرى تعذرون فيها، وهي حال السفر. وعبور السبيل: عبارة عنه. ويجوز أن لا يكون حالا ولكن صفة، لقوله (جُنُباً) أى ولا تقربوا الصلاة جنبا غير عابري سبيل، أى جنبا مقيمين غير معذورين. فإن قلت:

yahut senin: 'sarhoş kadın' demen gibi, 'sizler sarhoş bir topluluk iken' manasında müfred olarak veya topluluğun sıfatı olmak üzere hublâ vezninde sîn (س) harfinin dammesiyle { سكرى } şeklinde [okunmuştur]. Cenâh b. Hubeyş fetha ve damme ile: kaslâ ve küslâ okuyuşlarını nakletmiştir. { وَلا جُنُباً } ifadesi: (وَأَنْتُمْ سُكارى) sözü üzerine matuftur; zira cümle vâv ile birlikte hâl konumundadır; sanki: 'Sarhoş iken de cünüp iken de namaza yaklaşmayın' denilmiş gibidir. Cünüp (cünüben) kelimesi tekil, çoğul, müzekker ve müenneste birdir; zira o, 'icnâb' masdarı yerine geçen bir isimdir. { إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ } Muhatapların genel hallerinden bir istisnadır ve hâl olarak mansubdur. Şayet: 'Bu hâl ile bundan önceki hâlin arası nasıl birleştirilmiştir?' dersen, derim ki: Sanki şöyle denilmiştir: 'Cünüplük halinde namaza yaklaşmayın; ancak beraberinizde mazur sayılacağınız başka bir hâl bulunması müstesnadır ki o da yolculuk halidir.' Yolculuk yapmak (ubûru's-sebîl) ise ondan kinayedir. Hâl olmayıp { جُنُباً } kelimesinin sıfatı olması da caizdir; yani: Yolcu olmayan mukim cünüpler olarak, mazur sayılmayan cünüpler olarak namaza yaklaşmayın demektir. Şayet:

كيف تصح صلاتهم على الجنابة لعذر السفر؟ قلت: أريد بالجنب: الذين لم يغتسلوا كأنه قيل:

'Yolculuk mazereti sebebiyle cünüp olarak namaz kılmaları nasıl sahih olur?' dersen, derim ki: Cünüpten maksat, gusletmemiş olanlardır; sanki şöyle denilmiştir:

لا تقربوا الصلاة غير مغتسلين، حتى تغتسلوا، إلا أن تكونوا مسافرين. وقال: من فسر الصلاة بالمسجد معناه: لا تقربوا المسجد جنبا إلا مجتازين فيه، إذا كان الطريق فيه إلى الماء، أو كان الماء فيه أو احتلمتم فيه. وقيل إن رجالا من الأنصار كانت أبوابهم في المسجد، فتصيبهم الجنابة ولا يجدون ممرّا إلا في المسجد، فرخص لهم. وروى أن رسول اللَّه ﷺ لم يأذن لأحد أن يجلس في المسجد أو يمرّ فيه وهو جنب إلا لعلى رضى اللَّه عنه، لأن بيته كان في المسجد فإن قلت: أدخل في حكم الشرط أربعة: وهم المرضى، والمسافرون، والمحدثون، وأهل الجنابة فيمن تعلق الجزاء الذي هو الأمر بالتيمم عند عدم الماء منهم. قلت: الظاهر أنه تعلق بهم جميعاً وأنّ المرضى إذا عدموا الماء لضعف حركتهم وعجزهم عن الوصول إليه فلهم أن يتيمموا، وكذلك السفر إذا عدموه، لبعده. والمحدثون وأهل الجنابة كذلك إذا لم يجدوه لبعض الأسباب. وقال الزجاج: الصعيد وجه الأرض ، ترابا كان أو غيره. وإن كان صخراً لا تراب عليه لو ضرب

Yolcu olmanız müstesna, gusletmedikçe gusülsüz olarak namaza yaklaşmayın. Namazı mescid olarak tefsir eden kimse ise şöyle demiştir: Bunun manası; suya giden yol mescitten geçiyorsa veya su mescidin içindeyse yahut mescidde ihtilam olmuşsanız, [sadece] içinden geçip gidenler olmanız müstesna, cünüp olarak mescide yaklaşmayın. Ensar'dan bazı kimselerin evlerinin kapılarının mescide açıldığı, cünüp olduklarında mescitten başka geçecek yol bulamadıkları ve bunun üzerine onlara ruhsat verildiği de söylenmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in, evi mescidin içinde olduğu için Ali radıyallâhu anh dışında hiç kimseye cünüp iken mescidde oturmasına veya oradan geçmesine izin vermediği rivayet edilmiştir. Şayet: "Şartın hükmüne dört zümre dahil edilmiştir: Bunlar hastalar, yolcular, abdesti bozulanlar ve cünüp olanlardır. Su bulunmadığında teyemmüm emri olan ceza (şartın cevabı) bunlardan hangisine taalluk etmiştir?" dersen, derim ki: Zahir olan, bunun hepsine taalluk etmiş olmasıdır. Hastalar hareketlerinin zayıflığı ve suya ulaşmaktan aciz olmaları sebebiyle suyu bulamadıklarında teyemmüm edebilirler; aynı şekilde yolcular da uzaklığı sebebiyle suyu bulamadıklarında [teyemmüm ederler]. Abdesti bozulanlar ile cünüp olanlar da bazı sebeplerle suyu bulamadıklarında aynı şekildedir. Zeccâc şöyle demiştir: Saîd (صَعِيد), ister toprak ister başka bir şey olsun yeryüzüdür. Üzerinde hiç toprak bulunmayan bir kaya dahi olsa, şayet

المتيمم يده عليه ومسح. لكان ذلك طهوره، وهو مذهب أبى حنيفة رحمة اللَّه عليه. فإن قلت:

teyemmüm eden kimse elini onun üzerine vurup mesh etse bu onun için temizlik olur; bu da Ebû Hanîfe'nin -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- mezhebidir. Şayet:

فما يصنع بقوله تعالى في سورة المائدة (فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ) أى بعضه، وهذا لا يتأتى في الصخر الذي لا تراب عليه؟ قلت. قالوا إنّ «من» لابتداء الغاية. فان قلت: قولهم إنها لابتداء الغاية قول متعسف، ولا يفهم أحد من العرب من قول القائل: مسحت برأسه من الدهن ومن الماء ومن التراب، إلا معنى التبعيض. قلت: هو كما تقول. والإذعان للحق أحق من المراء إِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا غَفُوراً كناية عن الترخيص والتيسير، لأنّ من كانت عادته أن يعفو عن الخطائين ويغفر لهم، آثر أن يكون ميسرا غير معسر. فان قلت: كيف نظم في سلك واحد بين المرضى والمسافرين، وبين المحدثين والمجنبين ، والمرض والسفر سببان من أسباب الرخصة، والحدث سبب لوجوب الوضوء. والجنابة سبب لوجوب الغسل؟ قلت: أراد سبحانه أن يرخص للذين وجب عليهم التطهر وهم عادمون الماء في التيمم بالتراب، فخص أوّل من بينهم مرضاهم وسفرهم، لأنهم المتقدّمون في استحقاق بيان الرخصة لهم بكثرة المرض والسفر وغلبتهما على سائر الأسباب الموجبة للرخصة، ثم عم كل من وجب عليه التطهر وأعوزه الماء لخوف عدو أو سبع أو عدم آلة استقاء أو إرهاق في مكان لا ماء فيه وغير ذلك بما لا يكثر كثرة المرض والسفر. وقرئ: من غيط، قيل هو تخفيف غيط، كهين في هين. والغيط بمعنى الغائط

'Allah Teâlâ'nın Mâide Suresi'ndeki (فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ) yani 'ondan bir parçayı [yüzünüze ve ellerinize sürün]' sözü karşısında ne yapılacak? Bu ise üzerinde toprak bulunmayan kayada mümkün değildir?' dersen, derim ki: Onlar buradaki 'min' (من) edatının gayenin başlangıcı (iptidâ-i gâye) için olduğunu söylediler. Şayet: 'Onların bunun iptidâ-i gâye için olduğunu söylemeleri zorlama bir sözdür; hiçbir Arap: «Başını yağdan, sudan ve topraktan meshettim» diyen birinin sözünden teb'îz (bir kısmını alma) manasından başka bir şey anlamaz' dersen, derim ki: Durum senin dediğin gibidir. Hakka boyun eğmek, çekişmekten daha evladır. { إِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا غَفُوراً } Ruhsat ve kolaylaştırmadan kinayedir; zira hatakârları affetmek ve onları bağışlamak âdeti olan zât, zorlaştırıcı değil kolaylaştırıcı olmayı tercih etmiştir. Şayet: 'Hastalık ve yolculuk ruhsat sebeplerinden, abdestsizlik abdestin vücûb sebebi, cünüplük de guslün vücûb sebebi iken hastalar ve yolcular ile abdestsizler ve cünüpler nasıl tek bir dizide bir araya getirilmiştir?' dersen, derim ki: Allah Teâlâ, temizlenmesi gereken ancak su bulamayan kimselere toprakla teyemmüm etme hususunda ruhsat vermek istemiş; hastalık ve yolculuğun çokluğu ve diğer ruhsat sebeplerine galip gelmesi sebebiyle ruhsat beyanını hak etmede önde geldikleri için öncelikle onların arasından hastalarını ve yolcularını tahsis etmiştir; sonra da düşman korkusu, yırtıcı hayvan korkusu, su çekme aletinin bulunmaması veya susuz bir yerde mahsur kalma gibi hastalık ve yolculuk kadar çok olmasa da su bulamayan ve temizlenmesi farz olan herkesi bu hükme dâhil etmiştir. { من غيط } şeklinde de okunmuştur; heyyin kelimesinin heyn şeklinde hafifletilmesi gibi bunun da gayt kelimesinin hafifletilmiş hali olduğu söylenmiştir. Gıyt da gâit (tuvalet ihtiyacı) manasındadır.

[سورة النساء (٤) : الآيات ٤٤ الى ٤٥]

[Nisâ Suresi (4), Âyetler 44-45]

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يَشْتَرُونَ الضَّلالَةَ وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ (٤٤) وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِأَعْدائِكُمْ وَكَفى بِاللَّهِ وَلِيًّا وَكَفى بِاللَّهِ نَصِيراً (٤٥)

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يَشْتَرُونَ الضَّلالَةَ وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ (٤٤) وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِأَعْدائِكُمْ وَكَفى بِاللَّهِ وَلِيًّا وَكَفى بِاللَّهِ نَصِيراً (٤٥) } “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi? Sapıklığı satın alıyorlar ve sizin de yoldan sapmanızı istiyorlar. (44) Allah, düşmanlarınızı çok daha iyi bilendir. Dost olarak Allah yeter, yardımcı olarak da Allah yeter. (45)”

أَلَمْ تَرَ من رؤية القلب، وعدى بإلى، على معنى: ألم ينته علمك إليهم؟ أو بمعنى: ألم تنظر إليهم؟ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ حظا من علم التوراة، وهم أحبار اليهود يَشْتَرُونَ الضَّلالَةَ يستبدلونها بالهدى، وهو البقاء على اليهودية، بعد وضوح الآيات لهم على صحة نبوّة رسول اللَّه

{ أَلَمْ تَرَ } [ifadesindeki fiil] kalbin görmesi (bilmek/idrak etmek) anlamındadır ve "İlmin onlara ulaşıp dayanmadı mı?" yahut "Onlara [ibret nazarıyla] bakmadın mı?" manasını ifade etmek üzere (إلى) harf-i ceriyle geçişli kılınmıştır. { أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ } Tevrat ilminden bir pay [verilenler ki], bunlar Yahudi din âlimleridir (ahbâr). { يَشْتَرُونَ الضَّلالَةَ } Onu hidayete karşılık değiştirirler (tercih ederler); bu da Resûlullah'ın nübüvvetinin doğruluğuna dair deliller kendilerine apaçık geldikten sonra,

صلى اللَّه عليه وآله وسلم، وأنه هو النبي العربي المبشر به في التوراة والإنجيل وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا أنتم أيها المؤمنون سبيل الحق كما ضلوه، وتنخرطوا في سلكهم لا تكفيهم ضلالتهم بل يحبون أن يضل معهم غيرهم. وقرئ: أن يضلوا، بالياء بفتح الضاد وكسرها وَاللَّهُ أَعْلَمُ منكم بِأَعْدائِكُمْ وقد أخبركم بعداوة هؤلاء، وأطلعكم على أحوالهم وما يريدون بكم فاحذروهم ولا تستنصحوهم في أموركم ولا تستشيروهم وَكَفى بِاللَّهِ وَلِيًّا وَكَفى بِاللَّهِ نَصِيراً فثقوا بولايته ونصرته دونهم. أو لا تبالوا بهم، فإن اللَّه ينصركم عليهم ويكفيكم مكرهم.

peygamberliğinin doğruluğuna ve onun Tevrat ile İncil'de müjdelenen Arap peygamber olduğuna dair açık deliller kendilerine geldikten sonra Yahudilik üzere kalmalarıdır. { وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا } Kendileri saptığı gibi siz ey müminlerin de hak yoldan sapmanızı ve kendi saflarına katılmanızı [isterler]. Kendi sapıklıkları kendilerine yetmez, bilakis başkalarının da kendileriyle birlikte sapmasını arzu ederler. [Bu fiil] yâ ile ve dâd harfinin fethası ve kesresiyle { أَنْ يَضِلُّوا } şeklinde de okunmuştur. { وَاللَّهُ أَعْلَمُ } Sizden daha iyi bilendir, { بِأَعْدائِكُمْ } düşmanlarınızı. O, bunların düşmanlığını size haber vermiş; hallerini ve sizin hakkınızda ne istediklerini size bildirmiştir. O halde onlardan sakının, işlerinizde onlardan nasihat ve görüş istemeyin. { وَكَفى بِاللَّهِ وَلِيًّا وَكَفى بِاللَّهِ نَصِيراً } Onlara değil, yalnızca O'nun dostluğuna ve yardımına güvenin. Ya da: Onlara aldırış etmeyin; zira Allah onlara karşı size yardım edecek ve onların tuzaklarına karşı size yetecektir.

[سورة النساء (٤) : آية ٤٦]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 46]

مِنَ الَّذِينَ هادُوا يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ وَيَقُولُونَ سَمِعْنا وَعَصَيْنا وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ وَراعِنا لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَطَعْناً فِي الدِّينِ وَلَوْ أَنَّهُمْ قالُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا وَاسْمَعْ وَانْظُرْنا لَكانَ خَيْراً لَهُمْ وَأَقْوَمَ وَلكِنْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَلا يُؤْمِنُونَ إِلاَّ قَلِيلاً (٤٦)

{ مِنَ الَّذِينَ هادُوا يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ وَيَقُولُونَ سَمِعْنا وَعَصَيْنا وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ وَراعِنا لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَطَعْناً فِي الدِّينِ وَلَوْ أَنَّهُمْ قالُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا وَاسْمَعْ وَانْظُرْنا لَكانَ خَيْراً لَهُمْ وَأَقْوَمَ وَلكِنْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَلا يُؤْمِنُونَ إِلاَّ قَلِيلاً (٤٦) } “Yahudilerden öyleleri vardır ki kelimeleri yerlerinden kaydırıp değiştirirler; dillerini eğip bükerek ve dine saldırarak: «İşittik ve isyan ettik», «dinle, dinlemez olası!» ve «râinâ» derler. Şayet onlar: «İşittik ve itaat ettik», «dinle» ve «bize bak (unzurnâ)» deselerdi, elbette kendileri için daha hayırlı ve daha doğru olurdu. Fakat inkârları sebebiyle Allah onları lânetlemiştir; artık pek azı müstesna, inanmazlar. (46)”

مِنَ الَّذِينَ هادُوا بيان للذين أوتوا نصيبا من الكتاب لأنهم يهود ونصارى. وقوله:

{ مِنَ الَّذِينَ هادُوا } ifadesi, { الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ } [ifadesinin] beyanıdır; çünkü onlar Yahudiler ve Hıristiyanlardır. Âyette geçen:

(وَاللَّهُ أَعْلَمُ) ، (وَكَفى بِاللَّهِ) ، (وَكَفى بِاللَّهِ) جمل توسطت بين البيان والمبين على سبيل الاعتراض أو بيان لأعدائكم، وما بينهما اعتراض أو صلة لنصيراً، أى ينصركم من الذين هادوا، كقوله (وَنَصَرْناهُ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا) ويجوز أن يكون كلاما مبتدأ، على أن يُحَرِّفُونَ صفة مبتدأ محذوف تقديره: من الذين هادوا قوم يحرفون. كقوله:

{ وَاللَّهُ أَعْلَمُ } , { وَكَفى بِاللَّهِ } , { وَكَفى بِاللَّهِ } cümleleri, itiraz (ara cümle) yoluyla beyan eden ile beyan edilen arasına girmiş cümlelerdir. Veya { بِأَعْدائِكُمْ } ifadesinin beyanıdır ve aralarındaki kısım itiraz cümlesidir. Yahut { نَصِيراً } kelimesinin sılasıdır; yani: { وَنَصَرْناهُ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا } “Yalanlayan kavme karşı ona yardım ettik” âyetinde olduğu gibi, 'Yahudilerden olanlara karşı size yardım eder' anlamındadır. { يُحَرِّفُونَ } ifadesinin, takdiri: “Yahudilerden kelimeleri tahrif eden bir topluluk vardır” (مِنَ الَّذِينَ هادُوا قوم يُحَرِّفُونَ) şeklinde olan hazfedilmiş bir mübtedanın sıfatı kılınması suretiyle yeni bir başlangıç cümlesi (mübteda kelamı) olması da caizdir. Tıpkı şairin şu sözünde olduğu gibi:

وَمَا الدَّهْرُ إلّا تَارَتَانِ فَمِنْهُمَا … أَمُوتُ وَأُخْرَى أَبْتَغِى الْعَيْشَ أَكْدَحُ

«Zaman ancak iki kereden ibarettir; onlardan birinde ölürüm, diğerinde ise çabalayarak rızık ararım.»

أى فمنهما تارة أموت فيها يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ يميلونه عنها ويزيلونه لأنهم إذا بدلوه ووضعوا مكانه كلما غيره، فقد أمالوه عن مواضعه التي وضعها اللَّه فيها، وأزالوه عنها. وذلك نحو تحريفهم «أسمر ربعة» عن موضعه في التوراة بوضعهم «آدم طوال» مكانه، ونحو تحريفهم «الرجم»

Yani: «Onlardan biri içinde öleceğim bir vakittir.» { يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ } “Kelimeleri yerlerinden kaydırıp değiştirirler”; onu yerlerinden saptırır ve uzaklaştırırlar. Çünkü onlar bir kelimeyi tebdil edip yerine başka bir kelime koyduklarında, şüphesiz onu Allah’ın koyduğu yerlerinden saptırmış ve uzaklaştırmış olurlar. Bu durum, onların Tevrat’taki [Peygamber’in vasfı olan] «esmer, orta boylu» ifadesini yerinden tahrif edip yerine «buğday tenli, uzun boylu» ifadesini koymalarına ve «recm» cezasını tahrif etmelerine benzer.

بوضعهم «الحدّ» بدله: فإن قلت: كيف قيل هاهنا (عَنْ مَواضِعِهِ) وفي المائدة (مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ) قلت: أمّا (عَنْ مَواضِعِهِ) فعلى ما فسرناه من إزالته عن مواضعه التي أوجبت حكمة اللَّه وضعه فيها بما اقتضت شهواتهم من إبدال غيره مكانه. وأمّا (مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ) فالمعنى: أنه كانت له مواضع هو قمن بأن يكون فيها، فحين حرفوه تركوه كالغريب الذي لا موضع له بعد مواضعه ومقارّه، والمعنيان متقاربان. وقرئ: يحرّفون الكلام. والكلم- بكسر الكاف وسكون اللام-: جمع كلمة تخفيف كلمة. قولهم غَيْرَ مُسْمَعٍ حال من المخاطب . أى اسمع وأنت غير مسمع، وهو قول ذو وجهين، يحتمل الذمّ أى اسمع منا مدعوا عليك- بلا سمعت- لأنه لو أجيبت دعوتهم عليه لم يسمع، فكان أصم غير مسمع. قالوا ذلك اتكالا على أنّ قولهم- لا سمعت- دعوة مستجابة أو اسمع غير مجاب إلى ما تدعو إليه. ومعناه غير مسمع جواباً يوافقك، فكأنك لم تسمع شيئا. أو اسمع غير مسمع كلاما ترضاه، فسمعك عنه ناب. ويجوز على هذا أن يكون (غَيْرَ مُسْمَعٍ) مفعول اسمع، أى اسمع كلاما غير مسمع إياك، لأن أذنك لا تعيه نبوّاً عنه. ويحتمل المدح، أى اسمع غير مسمع مكروهاً، من قولك: أسمع فلان فلانا إذا سبه. وكذلك قولهم راعِنا يحتمل راعنا نكلمك، أى ارقبنا وانتظرنا. ويحتمل شبه كلمة عبرانية أو سريانية كانوا يتسابون بها، وهي: راعينا، فكانوا- سخرية بالدين وهزؤا برسول اللَّه ﷺ يكلمونه بكلام محتمل، ينوون به الشتيمة والإهانة ويظهرون به التوقير والإكرام لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ فتلا بها وتحريفا، أى يفتلون بألسنتهم الحق إلى الباطل، حيث يضعون (راعِنا) موضع (انْظُرْنا)

...yerine «haddi (celde cezasını)» koymaları gibidir. Şayet: "Nasıl oldu da burada (عَنْ مَواضِعِهِ) denildi de Mâide [Suresi]'nde (مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ) buyruldu?" dersen; derim ki: (عَنْ مَواضِعِهِ) [ifadesine gelince], bu, heva ve heveslerinin gerektirdiği şekilde onun yerine başkasını ikame etmek suretiyle, Allah'ın hikmetinin onu yerleştirmeyi vacip kıldığı mevzilerinden söküp çıkarmaları şeklinde tefsir ettiğimiz veçhe üzeredir. (مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ) [ifadesine gelince], bunun anlamı şudur: Onun bulunmaya layık olduğu yerleri vardı; onlar onu tahrif ettiklerinde, artık kendi yerlerinden ve karar kıldığı makamlarından sonra hiçbir yeri kalmayan bir garip gibi [boşlukta] bıraktılar. Her iki mana birbirine yakındır. [Bir kıraatte de] { يُحَرِّفُونَ الْكَلَامَ } şeklinde okunmuştur. El-Kelm (الْكَلْم) -kâf harfinin kesresi ve lâm harfinin sükûnu ile-, "kelime" (كَلِمَة) lafzının hafifletilmiş çoğuludur. Onların { غَيْرَ مُسْمَعٍ } sözleri, muhatabın hâlidir. Yani: "Sen işitmez olasıca bir haldeyken dinle!" demektir. Bu, iki vecheli (çift anlamlı) bir sözdür; yermeyi (zemmi) ihtiva edebilir, yani: "«İşitmez ol!» diye aleyhine beddua edilmiş olarak bizden dinle!" demektir. Zira aleyhine yapılan bu beddua kabul edilseydi işitmez olurdu, böylece sağır olup işitmeyen biri hâline gelirdi. Bunu, «İşitmez ol!» sözlerinin müstecap bir dua olduğuna güvenerek söylemişlerdir. Yahut "Çağırdığın şeye icabet edilmeksizin dinle!" demektir; bunun anlamı, seni tatmin edecek bir cevap sana işittirilmeksizin [dinle] demektir, sanki hiçbir şey işitmemişsin gibidir. Yahut "Razı olacağın bir söz sana işittirilmeksizin dinle!" demektir; zira kulağın o sözden uzaklaşır ve hoşlanmaz. Bu takdirde (غَيْرَ مُسْمَعٍ) ifadesinin { اسْمَعْ } fiilinin mefulü (nesnesi) olması caizdir; yani "Sana işittirilmeyen bir sözü dinle!" demektir, çünkü kulağın hoşlanmadığından ötürü onu kavramaz. [Bu söz] övgü (medih) anlamını da ihtiva edebilir; yani bir kimsenin birine sövdüğünde «Falanca falancaya işittirdi» denilmesinden hareketle "Sana nahoş bir şey işittirilmeksizin [bizi] dinle!" demektir. Aynı şekilde onların { راعِنا } sözleri de "Seninle konuşmamız için bizi gözet", yani "bizi bekle ve bize fırsat ver" anlamını ihtiva eder. İbranice veya Süryanice birbirlerine sövmek için kullandıkları «râînâ» kelimesine benzeme ihtimali de vardır. Böylece onlar, dine ve Allah'ın Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem istihza ve alay etmek maksadıyla, onunla iki anlama gelebilecek bir sözle konuşuyor; bununla sövgü ve hakareti kastederken dışarıdan saygı ve ikram gösteriyorlardı. { لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ } Dillerini eğip bükerek ve tahrif ederek; yani dilleriyle { انْظُرْنا } [lafzının] yerine { راعِنا } [lafzını] koymak suretiyle hakkı batıla eğer bükerler.

و (غَيْرَ مُسْمَعٍ) موضع: لا أسمعت مكروها. أو يفتلون بألسنتهم ما يضمرونه من الشتم إلى ما يظهرونه من التوقير نفاقا. فان قلت: كيف جاءوا بالقول المحتمل ذى الوجهين بعد ما صرحوا وقالوا سمعنا وعصينا؟ قلت: جميع الكفرة كانوا يواجهونه بالكفر والعصيان. ولا يواجهونه بالسب ودعاء السوء. ويجوز أن يقولوه فيما بينهم. ويجوز أن لا ينطقوا بذلك، ولكنهم لما لم يؤمنوا جعلوا كأنهم نطقوا به. وقرأ أبىّ: وأنظرنا، من الإنظار وهو الإمهال. فان قلت:

«Sana hoşlanmayacağın bir şey işittirilmesin» yerine de { غَيْرَ مُسْمَعٍ } lafzını koyarak dilleriyle hakkı batıla çevirirler. Yahut nifak göstererek içlerinde gizledikleri sövgüyü, dilleriyle dışa vurdukları saygıya bükerler. Şayet: '«İşittik ve isyan ettik» diyerek açıkça söyledikten sonra, nasıl oldu da iki vecheli, çift anlamlı sözü getirdiler?' dersen, derim ki: Kâfirlerin hepsi onun yüzüne karşı inkâr ve isyanı açıkça söylerlerdi; ancak yüzüne karşı sövgü ve bedduayı açıkça söylemezlerdi. Bu sözü kendi aralarında söylemiş olmaları da caizdir. Bunu dilleriyle telaffuz etmemiş olmaları da muhtemeldir; fakat iman etmedikleri için adeta bunu telaffuz etmiş gibi sayılmışlardır. Übeyy, mühlet vermek anlamına gelen inzâr (إنظار) kökünden { وأنظرنا } şeklinde okumuştur. Şayet:

إلام يرجع الضمير في قوله لَكانَ خَيْراً لَهُمْ؟ قلت: إلى (أَنَّهُمْ قالُوا) لأن المعنى. ولو ثبت قولهم سمعنا وأطعنا. لكان قولهم ذلك خيراً لهم وَأَقْوَمَ وأعدل وأسدّ وَلكِنْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ أى خذلهم بسبب كفرهم، وأبعدهم عن ألطافه فَلا يُؤْمِنُونَ إِلَّا إيماناً قَلِيلًا أى ضعيفاً ركيكا لا يعبأ به، وهو إيمانهم بمن خلقهم مع كفرهم بغيره، أو أراد بالقلة العدم، كقوله:

{ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ } sözündeki zamir nereye racidir?' dersen, derim ki: { أَنَّهُمْ قالُوا } ifadesine racidir; çünkü mana: 'Şayet onların «İşittik ve itaat ettik» demeleri sabit olsaydı, bu sözleri onlar için daha hayırlı olurdu' şeklindedir. { وَأَقْوَمَ } Daha adil ve daha doğru [olurdu]. { وَلكِنْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ } Yani inkârları sebebiyle Allah onları yardımsız bıraktı ve lütuflarından uzaklaştırdı. { فَلا يُؤْمِنُونَ إِلَّا } imânen { قَلِيلًا } Yani değersiz, zayıf ve cılız bir imanla [inanırlar] ki bu da başkalarını inkâr etmekle birlikte kendilerini yaratan zâta inanmalarıdır; yahut azlık ile yokluk kastedilmiştir, tıpkı şairin şu sözünde olduğu gibi:

قَلِيلُ التَّشَكِّى لِلْمُهِمِّ يُصِيبُهُ

«Başına gelen önemli musibetten dolayı şikâyeti azdır (hiç şikâyet etmez).»

أى عديم التشكي، أو إلا قليلا منهم قد آمنوا.

Yani: Şikâyeti hiç yoktur; yahut 'onlardan pek azı iman etmiştir' anlamındadır.

[سورة النساء (٤) : آية ٤٧]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 47]

يا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ آمِنُوا بِما نَزَّلْنا مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً فَنَرُدَّها عَلى أَدْبارِها أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَما لَعَنَّا أَصْحابَ السَّبْتِ وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولاً (٤٧)

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ آمِنُوا بِما نَزَّلْنا مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً فَنَرُدَّها عَلى أَدْبارِها أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَما لَعَنَّا أَصْحابَ السَّبْتِ وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولاً (٤٧) } “Ey kendilerine Kitap verilenler! Bir takım yüzleri silip tanınmaz hale getirerek arkalarına döndürmeden yahut Cumartesi ehlini lânetlediğimiz gibi onları lânetlemeden önce, yanınızdakini doğrulayıcı olarak indirdiğimize iman edin. Allah'ın emri mutlaka yerine getirilir. (47)”

أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً أى نمحو تخطيط صورها، من عين وحاجب وأنف وفم فَنَرُدَّها عَلى أَدْبارِها فنجعلها على هيئة أدبارها، وهي الأقفاء مطموسة مثلها. والفاء للتسبيب، وإن جعلتها للتعقيب على أنهم توعدوا بعقابين: أحدهما عقيب الآخر، ردها على أدبارها بعد طمسها فالمعنى

{ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً } “yüzleri silip tanınmaz hale getirmek”, yani göz, kaş, burun ve ağız gibi suret çizgilerini silip yok etmemiz; { فَنَرُدَّها عَلى أَدْبارِها } “onları arkalarına döndürmeden”, yani onları tıpkı arkaları olan enseler gibi dümdüz ve silinmiş bir hale getirmemiz demektir. [Âyetteki] fâ (فَـ) harfi sebebiyet bildirir. Şayet onların biri diğerinin peşinden gelen iki cezayla tehdit edildiklerine binaen onu ta‘kîb (sıralama) için kabul edersen, yani yüzlerin silinmesinden sonra arkalarına döndürülmesini [kastedersen], bu durumda mana şudur:

أن نطمس وجوها فننكسها، الوجوه إلى خلف، والأقفاء إلى قدّام. ووجه آخر: وهو أن يراد بالطمس القلب والتغيير، كما طمس أموال القبط فقلبها حجارة. وبالوجوه، رؤسهم ووجهاؤهم أى من قبل أن نغير أحوال وجهائهم، فنسلبهم إقبالهم ووجاهتهم، ونكسوهم صغارهم وإدبارهم أو نردهم إلى حيث جاءوا منه. وهي: أذرعات الشام، يريد: إجلاء بنى النضير. فإن قلت: لمن الراجع في قوله: (أَوْ نَلْعَنَهُمْ) ؟ قلت: للوجوه إن أريد الوجهاء، أو لأصحاب الوجوه. لأن المعنى من قبل أن نطمس وجوه قوم أو يرجع إلى (الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ) على طريقة الالتفات أَوْ نَلْعَنَهُمْ أو نجزيهم بالمسخ، كما مسخنا أصحاب السبت. فإن قلت: فأين وقوع الوعيد. قلت:

Yüzleri silip tersyüz etmemiz, yani yüzleri arkaya, enseleri öne getirmemiz demektir. Diğer bir vecih ise: Tams (طمس) ile Kıptîlerin mallarını silip taşa çevirdiği gibi kalbetme ve değiştirmenin kastedilmesidir. 'Yüzler' ile de onların ileri gelenleri ve reisleri kastedilmiştir; yani reislerinin hallerini değiştirmeden, ellerindeki itibar ve makamı çekip alarak onları zillet ve gerilemeye büründürmeden önce, yahut geldikleri yer olan Şam'ın Ezriât bölgesine onları geri sürmeden önce demektir ki bununla Benî Nadîr'in sürgün edilmesini kastetmektedir. Şayet: '{ أَوْ نَلْعَنَهُمْ } sözündeki zamir kime racidir?' dersen, derim ki: İleri gelenler kastedildiyse 'yüzler'e racidir veya yüzlerin sahiplerine racidir; zira mana: 'Bir kavmin yüzlerini silmeden önce' şeklindedir. Yahut iltifat sanatı yoluyla { الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } ifadesine raci olur. { أَوْ نَلْعَنَهُمْ } Yahut Cumartesi ehlini mesh ettiğimiz (şekillerini değiştirdiğimiz) gibi onları da mesh ile cezalandırmadan önce. Şayet: 'Peki bu tehdidin gerçekleşmesi nerede kaldı?' dersen, derim ki:

هو مشروط بالايمان . وقد آمن منهم ناس. وقيل: هو منتظر، ولا بدّ من طمس ومسخ لليهود قبل يوم القيامة، ولأنّ اللَّه ﷿ أوعدهم بأحد الأمرين، بطمس وجوه منهم، أو بلعنهم فإن الطمس تبديل أحوال رؤسائهم، أو إجلائهم إلى الشام، فقد كان أحد الأمرين وإن كان غيره فقد حصل اللعن، فإنهم ملعونون بكل لسان، والظاهر اللعن المتعارف دون المسخ ألا ترى إلى قوله تعالى: (قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنازِيرَ) . وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا فلا بدّ أن يقع أحد الأمرين إن لم يؤمنوا.

Bu tehdit imana bağlanmıştır. Onlardan birtakım insanlar ise iman etmiştir. Şöyle de denilmiştir: Bu tehdit beklenmektedir; kıyamet gününden önce Yahudiler için yüzlerin silinmesi ve mesh kaçınılmazdır. Ayrıca Allah Azze ve Celle onları iki şeyden biriyle tehdit etmiştir: Ya içlerinden bazılarının yüzlerini silmekle ya da onları lânetlemekle. Şayet tams; reislerinin hallerinin değiştirilmesi veya Şam'a sürgün edilmeleri ise bu iki durumdan biri vuku bulmuştur. Eğer bundan başkası ise lânet gerçekleşmiştir; zira onlar her dilde lânetlenmişlerdir. Zâhir olan da mesh değil, bilinen lânettir; nitekim Allah Teâlâ'nın şu sözünü görmez misin: { قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنازِيرَ } “De ki: «Allah katında cezası bundan daha kötü olanı size haber vereyim mi? Allah'ın lânetlediği, gazabına uğrattığı, içlerinden maymunlar ve domuzlar kıldığı kimselerdir.»” { وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا } İman etmezlerse iki durumdan birinin vuku bulması kaçınılmazdır.

[سورة النساء (٤) : آية ٤٨]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 48]

إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرى إِثْماً عَظِيماً (٤٨)

{ إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرى إِثْماً عَظِيماً (٤٨) } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar. Kim Allah'a ortak koşarsa, muhakkak pek büyük bir günahla iftira etmiş olur. (48)”

فإن قلت: قد ثبت أن اللَّه ﷿ يغفر الشرك لمن تاب منه، وأنه لا يغفر ما دون الشرك من الكبائر إلا بالتوبة . فما وجه قول اللَّه تعالى إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ ؟ قلت: الوجه أن يكون الفعل المنفي والمثبت جميعاً موجهين إلى

Eğer: 'Allah azze ve celle’nin tövbe eden kimseden şirki bağışladığı ve tövbe olmaksızın şirk dışındaki büyük günahları da bağışlamadığı kesinleşmiştir. O hâlde Allah Teâlâ’nın: { إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar” buyurmasının izahı nedir?' dersen; derim ki: İzahı, menfi (olumsuz) ve müsbet (olumlu) fiillerin her ikisinin birden [aynı yere] yöneltilmesidir.

قوله تعالى: (لِمَنْ يَشاءُ) كأنه قيل إن اللَّه لا يغفر لمن يشاء الشرك، ويغفر لمن يشاء ما دون الشرك على أنّ المراد بالأول من لم يتب، وبالثاني من تاب. ونظيره قولك: إنّ الأمير لا يبذل الدينار ويبذل القنطار لمن يشاء. تريد: لا يبذل الدينار لمن لا يستأهله، ويبذل القنطار لمن يستأهله فَقَدِ افْتَرى إِثْماً أى ارتكبه وهو مفتر مفتعل ما لا يصح كونه.

Allah Teâlâ'nın { لِمَنْ يَشاءُ } sözüne yöneliktir; sanki: 'Allah dilediği kimseden şirki bağışlamaz, dilediği kimseden ise şirk dışındakileri bağışlar' denilmiş gibidir. Birincisiyle tövbe etmeyen kimse, ikincisiyle ise tövbe eden kimse kastedilmiştir. Bunun benzeri senin şu sözündür: 'Emir dilediği kimseye bir dinarı vermez de bir kantar malı verir.' Bununla: 'Hak etmeyene bir dinarı vermez, hak edene ise bir kantar malı verir' demek istersin. { فَقَدِ افْتَرى إِثْماً } Yani günah işlemiştir; o, var olması doğru olmayan bir şeyi iftira edip uydurandır.

[سورة النساء (٤) : الآيات ٤٩ الى ٥٠]

[Nisâ Suresi (4), Âyetler 49-50]

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلاً (٤٩) انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَكَفى بِهِ إِثْماً مُبِيناً (٥٠)

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلاً (٤٩) انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَكَفى بِهِ إِثْماً مُبِيناً (٥٠) } “Kendilerini temize çıkaranları görmedin mi? Bilakis, Allah dilediğini temize çıkarır ve onlara kıl payı kadar haksızlık edilmez. (49) Bak, Allah'a karşı nasıl yalan uyduruyorlar! Apaçık bir günah olarak bu yeter! (50)”

الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ اليهود والنصارى، قالوا: نحن أبناء اللَّه وأحباؤه، وقالوا: لن يدخل الجنة إلا من كان هوداً أو نصارى. وقيل: جاء رجال من اليهود إلى رسول اللَّه ﷺ بأطفالهم فقالوا: هل على هؤلاء ذنب؟ قال: لا. قالوا: واللَّه ما نحن إلا كهيئتهم، ما عملناه بالنهار كفر عنا بالليل، وما عملناه بالليل كفر عنا بالنهار . فنزلت. ويدخل فيها كل من زكى نفسه ووصفها بزكاء العمل وزيادة الطاعة والتقوى والزلفى عند اللَّه. فإن قلت: أما قال رسول اللَّه ﷺ: «واللَّه إنى لأمين في السماء أمين في الأرض» ؟ قلت: إنما قال ذلك حين قال له المنافقون: اعدل في القسمة، إكذابا لهم إذ وصفوه بخلاف ما وصفه به ربه. وشتان من شهد اللَّه له بالتزكية، ومن شهد لنفسه أو شهد له من لا يعلم بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ إعلام بأن تزكية اللَّه هي التي يعتدّ بها، لا تزكية غيره لأنه هو العالم بمن هو أهل للتزكية. ومعنى يزكى من يشاء: يزكى المرتضين من عباده الذين عرف منهم الزكاء فوصفهم به وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا أى الذين يزكون أنفسهم يعاقبون على تزكيتهم أنفسهم حق جزائهم. أو

{ الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ } [Kendilerini temize çıkaranlar], Yahudiler ve Hristiyanlardır. Onlar: “Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz” demişler ve “Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete giremez” demişlerdi. Şöyle de denilmiştir: Yahudilerden bazı adamlar çocuklarıyla birlikte Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip: “Bunların üzerinde bir günah var mıdır?” dediler. O da: «Hayır» buyurdu. Bunun üzerine: “Allah'a yemin olsun ki biz de tıpkı onlar gibiyiz; gündüz işlediğimiz [günahlar] geceleyin, gece işlediğimiz [günahlar] ise gündüzün bizden silinip kefaret edilir” dediler. Bunun üzerine [bu ayet] indi. Kendini temize çıkaran, amelinin temizliği, taatinin ve takvasının çokluğu ve Allah katındaki yakınlığı ile nefsini niteleyen herkes bu ayetin kapsamına girer. Eğer: “Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Allah'a yemin olsun ki ben gökte de emînim (güvenilirim), yerde de emînim» buyurmamış mıdır?” dersen, derim ki: O bunu ancak münafıklar kendisine “Taksimatta adil ol!” dediklerinde, Rabbinin kendisini nitelediği vasfın aksine onu vasfetmeleri sebebiyle onları yalanlamak üzere söylemiştir. Allah'ın kendisi hakkında tezkiyede (temize çıkarma) bulunduğu kimse ile kendi nefsine tezkiyede bulunan veya [durumunu] bilmeyen kimselerin temize çıkardığı kişi arasında ne kadar da büyük bir fark vardır! { بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ } “Bilakis, Allah dilediğini temize çıkarır” ifadesi, başkasının tezkiyesinin değil, sadece Allah'ın tezkiyesinin muteber olduğunu bildirmektedir. Zira temize çıkarılmaya kimin ehil olduğunu en iyi bilen O'dur. “Dilediğini temize çıkarır” ifadesinin manası; kullarından razı olduğu, kendilerinde temizlik olduğunu bildiği ve bu sebeple kendilerini bu vasıfla nitelediği kimseleri temize çıkarır demektir. { وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا } “Ve onlara kıl payı kadar haksızlık edilmez”, yani kendilerini temize çıkaranlar, bu tezkiyelerinden ötürü hak ettikleri şekilde cezalandırılırlar. Veya

من يشاء يثابون على زكائهم ولا ينقص من ثوابهم. ونحوه (فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقى) : كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ في زعمهم أنهم عند اللَّه أزكياء وَكَفى بزعمهم هذا إِثْماً مُبِيناً من بين سائر آثامهم.

[Allah'ın] dilediği kimseler temizliklerinin karşılığıyla mükâfatlandırılırlar ve mükâfatlarından hiçbir şey eksiltilmez. Bunun benzeri: { فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقى } “Kendinizi temize çıkarmayın; O, sakınanı en iyi bilendir” âyetidir. { كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ } Allah katında tertemiz oldukları yönündeki iddialarıyla [yalan uydururlar]. { وَكَفى } Bu iddiaları yeter, { إِثْماً مُبِيناً } diğer bütün günahları arasında apaçık bir günah olarak.

[سورة النساء (٤) : الآيات ٥١ الى ٥٢]

[Nisâ Suresi (4), Âyetler 51-52]

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هؤُلاءِ أَهْدى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلاً (٥١) أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ وَمَنْ يَلْعَنِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِيراً (٥٢)

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هؤُلاءِ أَهْدى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلاً (٥١) أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ وَمَنْ يَلْعَنِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِيراً (٥٢) } “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi? Cibt'e ve Tâğût'a inanıyorlar ve inkâr edenler için: «Bunlar, iman edenlerden daha doğru bir yoldadır» diyorlar. (51) Onlar, Allah'ın kendilerine lânet ettiği kimselerdir. Allah kime lânet ederse, artık ona asla bir yardımcı bulamazsın. (52)”

الجبت: الأصنام وكل ما عبد من دون اللَّه: والطاغوت: الشيطان. وذلك أن حيي بن أخطب وكعب بن الأشرف اليهوديين خرجا إلى مكة مع جماعة من اليهود يحالفون قريشاً على محاربة رسول اللَّه ﷺ، فقالوا: أنتم أهل كتاب، وأنتم أقرب إلى محمد منكم إلينا، فلا نأمن مكركم، فاسجدوا لآلهتنا حتى نطمئن إليكم ففعلوا فهذا إيمانهم بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ لأنهم سجدوا للأصنام وأطاعوا إبليس فيما فعلوا. وقال أبو سفيان: أنحن أهدى سبيلا أم محمد. فقال كعب: ماذا يقول محمد؟ قالوا يأمر بعبادة اللَّه وحده وينهى عن الشرك. قال: وما دينكم؟ قالوا: نحن ولاة البيت، ونسقي الحاج، ونقرى الضيف، ونفك العاني. وذكروا أفعالهم، فقال: أنتم أهدى سبيلا.

Cibt (الجبت): Putlar ve Allah'tan başka tapılan her şeydir. Tâğût (الطاغوت) ise şeytandır. Olay şöyledir: Yahudilerden Huyey b. Ahtab ve Kâ'b b. el-Eşref, Yahudilerden bir grup ile birlikte Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] ile savaşmak üzere Kureyş ile ittifak kurmak için Mekke'ye çıktılar. Kureyşliler: «Siz Ehl-i Kitapsınız ve siz Muhammed'e bizden daha yakınsınız; sizin tuzağınızdan emin olamayız, size güvenebilmemiz için ilahlarımıza secde edin» dediler. Onlar da secde ettiler. İşte onların { بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ } inanmaları budur; çünkü putlara secde ettiler ve yaptıklarında İblis'e itaat ettiler. Ebû Süfyân: «Biz mi daha doğru yoldayız, yoksa Muhammed mi?» dedi. Kâ'b: «Muhammed ne söylüyor?» diye sordu. «Yalnızca Allah'a ibadet etmeyi emrediyor ve şirki yasaklıyor» dediler. Kâ'b: «Peki sizin dininiz nedir?» dedi. Onlar: «Biz Beytullah'ın idarecileriyiz, hacılara su veririz, misafiri ağırlarız, esiri kurtarırız» dediler ve amellerini saydılar. Bunun üzerine Kâ'b: «Siz daha doğru bir yoldasınız» dedi.

[سورة النساء (٤) : الآيات ٥٣ الى ٥٥]

[Nisâ Suresi (4), Âyetler 53-55]

أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ فَإِذاً لا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيراً (٥٣) أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلى ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهِيمَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظِيماً (٥٤) فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ وَكَفى بِجَهَنَّمَ سَعِيراً (٥٥)

{ أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ فَإِذاً لا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيراً (٥٣) أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلى ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهِيمَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظِيماً (٥٤) فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ وَكَفى بِجَهَنَّمَ سَعِيراً (٥٥) } “Yoksa onların mülkten bir payı mı var? Öyle olsaydı, insanlara çekirdek filizi kadar bir şey bile vermezlerdi. (53) Yoksa onlar, Allah'ın lütfundan kendilerine verdiği şeyler sebebiyle insanlara haset mi ediyorlar? Doğrusu biz İbrahim ailesine de Kitab'ı ve hikmeti vermiş, onlara büyük bir mülk bahşetmiştik. (54) Onlardan kimi ona iman etti, kimi de ondan yüz çevirdi. Alevli ateş olarak cehennem yeter! (55)”

وصف اليهود بالبخل والحسد وهما شرّ خصلتين: يمنعون ما أوتوا من النعمة ويتمنون أن تكون لهم نعمة غيرهم فقال أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ على أن أم منقطعة ومعنى الهمزة لإنكار أن يكون لهم نصيب من الملك ثم قال فَإِذاً لا يُؤْتُونَ أى لو كان لهم نصيب من الملك فإذاً لا يؤتون أحداً مقدار نقير لفرط بخلهم: والنقير: النقرة في ظهر النواة

[Allah Teâlâ] Yahudileri en kötü iki haslet olan cimrilik ve hasetle vasfetmiştir: Kendilerine bahşedilen nimeti [başkalarından] esirgerler ve başkalarının elindeki nimetin kendilerinin olmasını temenni ederler. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: { أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ } “Yoksa onların mülkten bir payı mı var?” Buradaki em (أَمْ) munkatıadır (kesintili bağlaçtır). [İçindeki] hemzenin manası ise mülkten bir paya sahip olmalarını inkâr içindir. Ardından şöyle buyurmuştur: { فَإِذاً لا يُؤْتُونَ } “Öyle olsaydı [insanlara bir şey] vermezlerdi”; yani şayet mülkten bir payları olsaydı, aşırı cimriliklerinden ötürü hiç kimseye bir nakîr miktarı bile vermezlerdi. Nakîr (نَقِير): Hurma çekirdeğinin sırtındaki küçük çukurdur.

وهو مثل في القلة، كالفتيل والقطمير. والمراد بالملك: إما ملك أهل الدنيا، وإما ملك اللَّه كقوله تعالى: (قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي إِذاً لَأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الْإِنْفاقِ) وهذا أوصف لهم بالشح، وأحسن لطباقه نظيره من القرآن. ويجوز أن يكون معنى الهمزة في أم: لإنكار أنهم قد أوتوا نصيباً من الملك، وكانوا أصحاب أموال وبساتين وقصور مشيدة كما تكون أحوال الملوك. وأنهم لا يؤتون أحداً مما يملكون شيئا. وقرأ ابن مسعود: فإذاً لا يؤتوا، على إعمال إذا عملها الذي هو النصب، وهي ملغاة في قراءة العامة، كأنه قيل: فلا يؤتون الناس نقيرا إذاً أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ بل أيحسدون رسول اللَّه ﷺ والمؤمنين على إنكار الحسد واستقباحه. وكانوا يحسدونهم على ما آتاهم اللَّه من النصرة والغلبة وازدياد العزّ والتقدّم كل يوم فَقَدْ آتَيْنا إلزام لهم بما عرفوه من إيتاء اللَّه الكتاب والحكمة آلَ إِبْراهِيمَ الذين هم أسلاف محمد ﷺ، وأنه ليس ببدع أن يؤتيه اللَّه مثل ما آتى أسلافه.

Fetîl ve kıtmîr gibi bu da azlıkta bir meseldir. Mülk ile kastedilen: Ya dünya ehlinin mülküdür ya da Allah Teâlâ'nın: { قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي إِذاً لَأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الْإِنْفاقِ } “De ki: «Rabbimin rahmet hazinelerine siz sahip olsaydınız, harcama korkusuyla yine de tutardınız»” sözünde olduğu gibi Allah'ın mülküdür. Bu, onların cimriliğini daha iyi niteler ve Kur'an'daki benzeriyle mutabakatı açısından daha güzeldir. «Em» edatındaki hemzenin manasının, onların mülkten bir pay verilmiş olduklarını; kralların hallerinde olduğu gibi mallara, bahçelere ve sağlam köşklere sahip olduklarını ve sahip oldukları şeylerden hiç kimseye hiçbir şey vermediklerini inkâr için olması da caizdir. İbn Mes'ûd, «izen» (إذاً) edatını nasb amelinde işleterek { فإذاً لا يؤتوا } şeklinde okumuştur; cumhurun kıraatinde ise bu edat amelden düşürülmüştür; sanki 'O takdirde insanlara bir çekirdek filizi bile vermezler' denilmiş gibidir. { أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ } Bilakis, hasedi inkâr ve çirkin görme anlamında 'Resûlullah'a [sallallâhu aleyhi ve sellem] ve müminlere haset mi ediyorlar?' demektir. Allah'ın onlara verdiği yardım, zafer ve her geçen gün artan izzet ile ilerlemeden dolayı onlara haset ediyorlardı. { فَقَدْ آتَيْنا } Muhammed'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] ataları olan { آلَ إِبْراهِيمَ } İbrahim ailesine Allah'ın Kitab'ı ve hikmeti vermiş olduğunu bildikleri hususla onları ilzam etmedir; nitekim Allah'ın onun atalarına verdiği şeylerin benzerini ona vermesi de garip/sonradan uydurulmuş bir şey değildir.

وعن ابن عباس: الملك في آل إبراهيم ملك يوسف وداود وسليمان. وقيل: استكثروا نساءه فقيل لهم: كيف استكثرتم له التسع وقد كان لداود مائة ولسليمان ثلاثمائة مهيرة وسبعمائة سرية؟ فَمِنْهُمْ فمن اليهود مَنْ آمَنَ بِهِ أى بما ذكر من حديث آل إبراهيم وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ وأنكره مع علمه بصحته. أو من اليهود من آمن برسول اللَّه ﷺ، ومنهم من أنكر نبوّته. أو من آل إبراهيم من آمن بإبراهيم، ومنهم من كفر، كقوله: (فَمِنْهُمْ مُهْتَدٍ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ) .

İbn Abbas'tan nakledildiğine göre İbrahim ailesindeki mülk, Yûsuf, Dâvûd ve Süleyman'ın mülküdür. Şöyle de denilmiştir: Onun hanımlarının çokluğunu dillerine doladılar; bunun üzerine onlara şöyle denildi: «Dâvûd'un yüz, Süleyman'ın ise üç yüz hür eşi ve yedi yüz câriyesi varken, nasıl olur da onun dokuz hanımını çok görürsünüz?» { فَمِنْهُمْ } Yahudilerden { مَنْ آمَنَ بِهِ } İbrahim ailesi kıssasından zikredilenlere inananlar oldu; { وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ } doğruluğunu bildiği halde onu inkâr edip yüz çevirenler oldu. Yahut: Yahudilerden Resûlullah'a [sallallâhu aleyhi ve sellem] iman eden de oldu, onun peygamberliğini inkâr eden de oldu. Veya { فَمِنْهُمْ مُهْتَدٍ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ } “Onlardan doğru yolda olanlar da vardır, fakat pek çoğu yoldan çıkmış fasıklardır” âyetinde olduğu gibi İbrahim ailesinden İbrahim'e iman eden de oldu, inkâr eden de oldu.

[سورة النساء (٤) : آية ٥٦]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 56]

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِنا سَوْفَ نُصْلِيهِمْ ناراً كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها لِيَذُوقُوا الْعَذابَ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَزِيزاً حَكِيماً (٥٦)

{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِنا سَوْفَ نُصْلِيهِمْ ناراً كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها لِيَذُوقُوا الْعَذابَ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَزِيزاً حَكِيماً (٥٦) } “Âyetlerimizi inkâr edenleri yakında bir ateşe yaslayacağız. Derileri piştikçe, azabı tatsınlar diye onları başka derilerle değiştireceğiz. Şüphesiz Allah Azîz'dir, Hakîm'dir. (56)”

بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها أبدلناهم إياها. فإن قلت: كيف تعذب مكان الجلود العاصية جلود لم تعص؟ قلت: العذاب للجملة الحساسة، وهي التي عصت لا للجلد. وعن فضيل:

{ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها } Onları o derilerle değiştirdik. Şayet: 'İsyan eden derilerin yerine isyan etmemiş deriler nasıl azap görür?' dersen, derim ki: Azap, hisseden bedenin bütününe aittir; isyan eden de bizzat deri değil, o bütündür. Fudayl'dan:

يجعل النضيج غير نضيج. وعن رسول اللَّه ﷺ «تبدّل جلودهم كل يوم سبع مرّات» وعن الحسن: سبعين مرّة يبدّلون جلوداً بيضاء كالقراطيس لِيَذُوقُوا الْعَذابَ

Pişmiş olanı pişmemiş hale getirir [şeklinde rivayet edilmiştir]. Resûlullah'tan [sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Derileri her gün yedi defa değiştirilir» rivayeti nakledilmiştir. Hasan'dan ise: «Kâğıt gibi bembeyaz derilerle yetmiş defa değiştirilir» rivayeti vardır. { لِيَذُوقُوا الْعَذابَ }

ليدوم لهم ذوقه ولا ينقطع، كقولك للعزيز: أعزّك اللَّه، أى أدامك على عزّك وزادك فيه

[Azabı] tatmaları onlar için sürekli olsun ve kesintiye uğramasın diyedir. Bu, zaten izzet sahibi olan birine; 'Allah senin izzetini dâim kılsın ve onda seni artırsın' anlamında 'Allah seni aziz kılsın' demen gibidir.

عَزِيزاً لا يمتنع عليه شيء مما يريده بالمجرمين حَكِيماً لا يعذب إلا بعدل من يستحقه.

{ عَزِيزاً } Mücrimler hakkında dilediği hiçbir şey O'na engel olamaz; { حَكِيماً } ancak hak edene adaletle azap eder.

[سورة النساء (٤) : الآيات ٥٧ الى ٥٨]

[Nisâ Suresi (4), Âyetler 57-58]

وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً لَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَنُدْخِلُهُمْ ظِلاًّ ظَلِيلاً (٥٧) إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلى أَهْلِها وَإِذا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ إِنَّ اللَّهَ كانَ سَمِيعاً بَصِيراً (٥٨)

{ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً لَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَنُدْخِلُهُمْ ظِلاًّ ظَلِيلاً (٥٧) إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلى أَهْلِها وَإِذا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ إِنَّ اللَّهَ كانَ سَمِيعاً بَصِيراً (٥٨) } “İman edip salih ameller işleyenleri, altlarından ırmaklar akan cennetlere koyacağız; orada ebedî kalacaklardır. Orada onlar için tertemiz eşler vardır ve onları koyu/ferahlatıcı bir gölgeye sokacağız. (57) Şüphesiz Allah size emanetleri ehline vermenizi ve insanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle hükmetmenizi emreder. Allah bununla size ne güzel öğüt veriyor! Şüphesiz Allah Semî'dir, Basîr'dir. (58)”

ظَلِيلًا صفة مشتقة من لفظ الظلّ لتأكيد معناه. كما يقال: ليل أليل، ويوم أيوم، وما أشبه ذلك. وهو ما كان فينانا لا جوب فيه، ودائما لا تنسخه الشمس، وسجسجاً لا حرّ فيه ولا برد، وليس ذلك إلا ظل الجنة. رزقنا اللَّه بتوفيقه لما يزلف إليه التفيؤ تحت ذلك الظل. وفي قراءة عبد اللَّه: سيدخلهم بالياء أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ الخطاب عامّ لكل أحد في كل أمانة.

{ ظَلِيلًا } kelimesi, anlamını pekiştirmek için gölge (zıll) lafzından türetilmiş bir sıfattır. Tıpkı «kapkaranlık gece» (leylün elyel), «tam bir gün» (yevmün eyvem) ve benzeri ifadelerde olduğu gibi. O; içinde boşluk ve gedik bulunmayan, güneşin yok edemeyeceği kadar sürekli, ne sıcağı ne de soğuğu olan ılıman bir gölgedir; bu da ancak cennet gölgesidir. Allah bizi, lütfuyla, O'na yakınlaştıracak amellere muvaffak kılarak bu gölgenin altında gölgelenmeyi nasip etsin! Abdullah'ın kıraatinde yâ ile { سيدخلهم } şeklindedir. { أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ } Hitap her emanet hususunda herkese geneldir.

وقيل نزلت في عثمان بن طلحة بن عبد الدار وكان سادن الكعبة. وذلك أنّ رسول اللَّه ﷺ حين دخل مكة يوم الفتح أغلق عثمان باب الكعبة وصعد السطح، وأبى أن يدفع المفتاح إليه وقال: لو علمت أنه رسول اللَّه لم أمنعه، فلوى على ابن أبى طالب رضى اللَّه عنه يده، وأخذه منه وفتح، ودخل رسول اللَّه ﷺ وصلى ركعتين. فلما خرج سأله العباس أن يعطيه المفتاح ويجمع له السقاية والسدانة. فنزلت، فأمر علياً أن يردّه إلى عثمان ويعتذر إليه فقال عثمان لعلىّ: أكرهت وآذيت ثم جئت ترفق؟ فقال: لقد أنزل اللَّه في شأنك قرآنا، وقرأ عليه الآية، فقال عثمان: أشهد أن لا إله إلا اللَّه وأشهد أن محمداً رسول اللَّه، فهبط جبريل وأخبر رسول اللَّه ﷺ أن السدانة في أولاد عثمان أبداً . وقيل هو خطاب للولاة بأداء الأمانات والحكم بالعدل. وقرئ: الأمانة، على التوحيد نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ «ما» إما أن تكون منصوبة موصوفة بيعظكم به. وإما أن تكون مرفوعة موصولة به، كأنه قيل: نعم شيئا يعظكم به. أو نعم الشيء الذي يعظكم به. والمخصوص بالمدح محذوف، أى نعما يعظكم به ذاك، وهو المأمور به من أداء الأمانات والعدل في الحكم. وقرئ (نعما) بفتح النون.

Kâbe'nin perdedarı (hâcibi) olan Osman b. Talha b. Ebî Talha hakkında indiği de söylenmiştir. Şöyle ki: Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] fetih günü Mekke'ye girdiğinde Osman Kâbe'nin kapısını kilitledi ve dama çıktı, anahtarı ona teslim etmekten kaçındı ve: «Onun Resûlullah olduğunu bilseydim onu engellemezdim» dedi. Bunun üzerine Ali b. Ebî Tâlib [radıyallâhu anh] onun elini büküp anahtarı ondan aldı ve kapıyı açtı; Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] içeri girip iki rekât namaz kıldı. Dışarı çıktığında Abbâs, anahtarın kendisine verilmesini, böylece sikâye (hacılara su verme) ve sidâne (Kâbe perdedarlığı) görevlerinin kendisinde toplanmasını istedi. Bunun üzerine bu âyet indi ve Ali'ye anahtarı Osman'a iade etmesini ve ondan özür dilemesini emretti. Osman Ali'ye: «Zorladın ve eziyet ettin, sonra da gelip yumuşaklık mı gösteriyorsun?» dedi. Ali: «Allah senin hakkında Kur'an indirdi» dedi ve ona âyeti okudu. Bunun üzerine Osman: «Şehadet ederim ki Allah'tan başka ilah yoktur ve şehadet ederim ki Muhammed Allah'ın Resûlüdür» dedi. Cebrail inip Resûlullah'a [sallallâhu aleyhi ve sellem] Kâbe perdedarlığının ebediyen Osman'ın çocuklarında kalacağını bildirdi. Bunun yöneticilere emanetleri ehline vermeleri ve adaletle hükmetmeleri yönünde bir hitap olduğu da söylenmiştir. Tekil olarak { الأمانة } şeklinde de okunmuştur. { نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ } Buradaki «mâ» (ما) lafzı ya { يَعِظُكُمْ بِهِ } ile sıfatlanmış mensub bir kelimedir ya da ona sıla yapılmış merfû bir kelimedir; sanki: «Size onunla öğüt verdiği şey ne güzel bir şeydir!» veya «Size kendisiyle öğüt verdiği şey ne güzeldir!» denilmiş gibidir. Medhedilen özel şey (mahsûs bi'l-medh) hazfedilmiştir; yani: 'Bununla size öğüt verdiği şey, yani emredilen emanetleri eda etmek ve hükümde adaletli olmak ne güzeldir!' Nûn harfinin fethasıyla { نَعِمّا } şeklinde de okunmuştur.

[سورة النساء (٤) : آية ٥٩]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 59]

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ذلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلاً (٥٩)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا } “Ey iman edenler! Allah'a itaat edin, Peygamber'e itaat edin ve sizden olan idarecilere/emir sahiplerine de. Eğer bir hususta anlaşmazlığa düşerseniz -şayet Allah'a ve ahiret gününe iman ediyorsanız- onu Allah'a ve Peygamber'e arz edin. Bu, [sizin için] daha hayırlı ve sonuç bakımından daha güzeldir.” (59)

لما أمر الولاة بأداء الأمانات إلى أهلها وأن يحكموا بالعدل، أمر الناس بأن يطيعوهم وينزلوا على قضاياهم. والمراد بأولى الأمر منكم: أمراء الحق لأن- أمراء الجور- اللَّه ورسوله بريئان منهم، فلا يعطفون على اللَّه ورسوله في وجوب الطاعة لهم، وإنما يجمع بين اللَّه ورسوله والأمراء الموافقين لهما في إيثار العدل واختيار الحق والأمر بهما والنهى عن أضدادهما كالخلفاء الراشدين ومن تبعهم بإحسان. وكان الخلفاء يقولون: أطيعونى ما عدلت فيكم، فإن خالفت فلا طاعة لي عليكم. وعن أبى حازم أن مسلمة بن عبد الملك قال له: ألستم أمرتم بطاعتنا في قوله: (وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ) قال: أليس قد نزعت عنكم إذا خالفتم الحق بقوله: (فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ) وقيل: هم أمراء السرايا وعن النبي ﷺ «من أطاعنى فقد أطاع اللَّه ومن عصاني فقد عصى اللَّه، ومن يطع أميرى فقد أطاعنى ومن يعص أميرى فقد عصاني» وقيل: هم العلماء الدينون الذين يعلمون الناس الدين ويأمرونهم بالمعروف وينهونهم عن المنكر. (فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ) فإن اختلفتم أنتم وأولو الأمر منكم في شيء من أمور الدين، فردّوه إلى اللَّه ورسوله، أى: ارجعوا فيه إلى الكتاب والسنة. وكيف تلزم طاعة أمراء الجور وقد جنح اللَّه الأمر بطاعة أولى الأمر بما لا يبقى معه شك، وهو أن أمرهم أولا بأداء الأمانات وبالعدل في الحكم وأمرهم آخراً بالرجوع إلى الكتاب والسنة فيما أشكل، وأمراء الجور لا يؤدّون أمانة ولا يحكمون بعدل، ولا يردون شيئا إلى كتاب ولا إلى سنة، إنما يتبعون شهواتهم حيث ذهبت بهم، فهم منسلخون عن صفات الذين هم أولو الأمر عند اللَّه ورسوله، وأحق أسمائهم:

Yöneticilere emanetleri ehline vermelerini ve adaletle hükmetmelerini emredince, insanlara da onlara itaat etmelerini ve verdikleri hükümlere boyun eğmelerini emretti. { وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ } ile kastedilen: Hak üzere olan idarecilerdir; zira Allah ve Resûlü zalim idarecilerden berîdir, bu yüzden onlara itaatin farziyeti hususunda Allah ve Resûlü'ne atfedilemezler. Allah ve Resûlü ile ancak adaleti üstün tutma, hakkı tercih etme, bu ikisini emretme ve zıtlarını yasaklama konusunda onlara uyan idareciler bir arada zikredilir; tıpkı Hulefâ-yi Râşidîn ve onları güzellikle takip edenler gibi. Halifeler şöyle derlerdi: «Aranızda adaletle davrandığım sürece bana itaat edin; şayet muhalefet edersem üzerinizde bana itaat yoktur.» Ebû Hâzim'den nakledildiğine göre Mesleme b. Abdilmelik ona: «Âyetteki { وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ } sözüyle bize itaat etmekle emrolunmadınız mı?» dedi. O da: «Hakktan saptığınız takdirde { فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ } sözüyle bu itaat sizden geri alınmış değil midir?» cevabını verdi. Bunların müfreze (seriyye) komutanları olduğu da söylenmiştir. Peygamber'den [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle rivayet edilmiştir: «Bana itaat eden muhakkak Allah'a itaat etmiştir; bana isyan eden muhakkak Allah'a isyan etmiştir. Benim tayin ettiğim emîre itaat eden muhakkak bana itaat etmiştir; benim tayin ettiğim emîre isyan eden muhakkak bana isyan etmiştir.» Bunların insanlara dini öğreten, onlara iyiliği emredip kötülükten sakındıran dindar âlimler olduğu da söylenmiştir. { فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ } Dinî konulardan herhangi birinde siz ve aranızdaki emir sahipleri ihtilafa düşerseniz, onu Allah'a ve Resûlü'ne götürün; yani onda Kitap ve Sünnet'e başvurun. Zalim idarecilere itaat nasıl bağlayıcı olabilir ki? Oysa Allah, emir sahiplerine itaati beraberinde hiçbir şüphe bırakmayacak şartlarla kuşatmıştır: Önce onlara emanetleri yerine getirmeyi ve hükümde adaletli olmayı emretmiş, sonra da ihtilaflı konularda Kitap ve Sünnet'e dönmelerini emretmiştir. Oysa zalim yöneticiler ne emaneti yerine getirirler ne adaletle hükmederler ne de bir şeyi Kitab'a veya Sünnet'e döndürürler; onlar sadece hevaları onları nereye sürüklerse oraya giderler. Dolayısıyla onlar Allah ve Resûlü katında emir sahipleri olan kimselerin sıfatlarından tamamen sıyrılmışlardır ve onlara verilecek en lâyık isim:

اللصوص المتغلبة ذلِكَ إشارة إلى الرد إلى الكتاب والسنة خَيْرٌ لكم وأصلح وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا وأحسن عاقبة. وقيل: أحسن تأويلا من تأويلكم أنتم.

Gaspçı haramîlerdir. { ذلِكَ } Kitap ve Sünnet'e başvurmaya işarettir. { خَيْرٌ } Sizin için daha hayırlı ve daha uygundur; { وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا } ve akıbeti/sonucu daha güzeldir. 'Sizin tevilinizden tevilce daha güzeldir' de denilmiştir.