[سورة النساء (٤) : الآيات ٦٠ الى ٦٣]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 60-63]
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ وَيُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلالاً بَعِيداً (٦٠) وَإِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى ما أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ رَأَيْتَ الْمُنافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُوداً (٦١) فَكَيْفَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ ثُمَّ جاؤُكَ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنْ أَرَدْنا إِلاَّ إِحْساناً وَتَوْفِيقاً (٦٢) أُولئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ ما فِي قُلُوبِهِمْ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَعِظْهُمْ وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلاً بَلِيغاً (٦٣)
{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ وَيُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلالاً بَعِيداً } “Sana indirilene ve senden önce indirilenlere iman ettiklerini ileri sürenleri görmedin mi? Kendilerine onu inkâr etmeleri emredildiği hâlde tâğûtun önünde muhakeme olunmak istiyorlar. Şeytan da onları büsbütün saptırıp derin bir sapıklığa düşürmek ister.” (60) { وَإِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى ما أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ رَأَيْتَ الْمُنافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُوداً } “Onlara: «Allah'ın indirdiğine ve Resûl'e gelin» denildiği zaman, o münafıkların senden büsbütün yüz çevirip uzaklaştıklarını görürsün.” (61) { فَكَيْفَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ ثُمَّ جاؤُكَ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنْ أَرَدْنا إِلاَّ إِحْساناً وَتَوْفِيقاً } “Ellerinin işleyip öne sürdüğü [günahlar] yüzünden başlarına bir musibet geldiğinde, sonra da sana gelip: «Biz sadece iyilik yapmak ve uzlaştırmaktan başka bir şey istemedik» diyerek Allah'a yemin ettikleri vakit [hâlleri] nasıl olacak?” (62) { أُولئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ ما فِي قُلُوبِهِمْ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَعِظْهُمْ وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلاً بَلِيغاً } “İşte onlar, Allah'ın kalplerindekini bildiği kimselerdir. Artık onlara aldırma, kendilerine öğüt ver ve onlara içlerine işleyecek tesirli bir söz söyle!” (63)
روى أن بشراً المنافق خاصم يهوديا فدعاه اليهودي إلى رسول اللَّه ﷺ ودعاه المنافق إلى كعب بن الأشرف، ثم إنهما احتكما إلى رسول اللَّه ﷺ فقضى لليهودي فلم يرض المنافق وقال: تعال نتحاكم إلى عمر بن الخطاب. فقال اليهودي لعمر: قضى لنا رسول اللَّه فلم يرض بقضائه. فقال للمنافق: أكذلك؟ قال: نعم. فقال عمر: مكانكما حتى أخرج إليكما فدخل عمر فاشتمل على سيفه ثم خرج فضرب به عنق المنافق حتى برد ثم قال: هكذا أقضى لمن لم يرض بقضاء اللَّه ورسوله، فنزلت. وقال جبريل: إنّ عمر فرق بين الحق والباطل، فقال له رسول اللَّه ﷺ: أنت الفاروق . والطاغوت: كعب بن الأشرف، سماه اللَّه «طاغوتا» لإفراطه في الطغيان وعداوة رسول اللَّه ﷺ. أو على التشبيه بالشيطان والتسمية باسمه. أو جعل اختيار التحاكم إلى غير رسول اللَّه ﷺ على التحاكم إليه تحاكما إلى الشيطان، بدليل قوله: (وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ وَيُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ) . وقرئ (بما أنزل … وما أنزل) على البناء للفاعل. وقرأ عباس بن الفضل: أن يكفروا بها، ذهابا بالطاغوت إلى الجمع، كقوله: (أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ) وقرأ الحسن (تعالوا) بضم اللام على أنه حذف اللام من تعاليت تخفيفاً ، كما قالوا: ما باليت به بالة، وأصلها بالية كعافية، وكما قال الكسائي في: (آية) إن أصلها «آيية» فاعلة، فحذفت اللام، فلما حذفت وقعت واو الجمع بعد اللام من تعال فضمت، فصار (تعالوا) ، نحو: تقدموا. ومنه قول أهل مكة: تعالى، بكسر اللام للمرأة. وفي شعر الحمداني:
Rivayet edildiğine göre münafık Bişr, bir Yahudi ile davalaştı. Yahudi onu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e çağırdı, münafık ise onu Kâ‘b b. el-Eşref’e çağırdı. Sonra her ikisi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in huzurunda muhakeme oldular; [Allah Resûlü] Yahudi lehine hükmetti. Münafık ise [bu] hükme razı olmayıp: «Gel, Ömer b. el-Hattâb’ın huzurunda muhakeme olalım» dedi. Yahudi, Ömer’e: «Resûlullah lehimize hüküm verdi, fakat o [bu] hükme razı olmadı» dedi. Ömer münafığa: «Öyle mi?» diye sordu. O da: «Evet» dedi. Bunun üzerine Ömer: «Ben yanınıza çıkıncaya kadar yerinizde bekleyin» dedi. İçeri girip kılıcını kuşandı, sonra dışarı çıkıp o kılıçla münafığın boynunu vurdu, nihayet [münafık] soğudu (can verdi). Ardından da: «Allah’ın ve Resûlü’nün hükmüne razı olmayanın hakkında ben böyle hükmederim!» dedi. Bunun üzerine [bu ayet] indi. Cibrîl: «Şüphesiz Ömer hak ile bâtılın arasını ayırdı» dedi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de ona: «Sen Fâruk'sun» buyurdu. Tâğût ise Kâ‘b b. el-Eşref’tir; Allah, taşkınlıkta ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e düşmanlıkta aşırı gittiği için onu «tâğût» olarak isimlendirmiştir. Yahut bu, şeytana benzetilmesi ve onun adıyla adlandırılması sebebiyledir. Ya da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in huzurunda muhakeme olmayı bırakıp başkasına muhakeme olmayı tercih etmek, { وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ وَيُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ } “Oysa kendilerine onu inkâr etmeleri emredilmişti. Şeytan ise onları büsbütün saptırmak ister” ayetinin delaletiyle şeytana başvurmak sayılmıştır. [Ayet] fâil (etken) sîgasıyla { بِمَا أَنْزَلَ ... وَمَا أَنْزَلَ } şeklinde de okunmuştur. Abbâs b. el-Fadl ise tâğût kelimesini { أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ } “Onların dostları ise tâğûttur, onları çıkarırlar” ayetinde olduğu gibi çoğul kabul ederek «أَنْ يَكْفُرُوا بِهَا» şeklinde [müennes zamirle] okumuştur. Hasan [el-Basrî] ise, tıpkı { مَا بَالَيْتُ بِهِ بَالَةً } [sözlerinde olduğu gibi ki aslı عافية lafzı gibi بالية şeklindedir] ve Kisâî’nin { آيَة } hakkında «Aslı fâile vezninde آيِيَة idi, lâm'ı hazfedildi» dediği gibi, hafifletmek (tahfîf) amacıyla lâm harfinin teâleytü (تعاليت) fiilinden hazfedilmiş olmasına binaen { تَعَالَوْا } lafzını lâm harfinin ötresiyle [teâlû olarak] okumuştur. [Lâm harfi] hazfedilince çoğul vâvı teâlâ fiilinin lâm harfinden sonraya denk gelmiş, bu yüzden zammelenmiş ve tıpkı tekaddemû (تقدموا) gibi { تَعَالَوْا } (teâlû) olmuştur. Mekke ehlinin kadına hitaben lâm'ın kesresiyle «تعالى» (teâlî) demeleri de bu kabildendir. el-Hemdânî’nin şiirinde de şöyle geçmektedir:
تَعَالِى أُقَاسِمْك الْهمُومَ تَعَالِى
«Gel, kederleri seninle paylaşayım, gel!»
والوجه فتح اللام فَكَيْفَ يكون حالهم، وكيف يصنعون؟ يعنى أنهم يعجزون عند ذلك فلا يصدرون أمراً ولا يوردونه إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ من التحاكم إلى غيرك واتهامهم لك في الحكم ثُمَّ جاؤُكَ حين يصابون فيعتذرون إليك يَحْلِفُونَ ما أردنا بتحاكمنا إلى غيرك إِلَّا إِحْساناً لا إساءة وَتَوْفِيقاً بين الخصمين، ولم نرد مخالفة لك ولا تسخطاً لحكمك، ففرج عنا بدعائك وهذا وعيد لهم على فعلهم، وأنهم سيندمون عليه حين لا ينفعهم الندم. ولا يغنى عنهم الاعتذار عند حلول بأس اللَّه. وقيل: جاء أولياء المنافق
Doğru olan ise lâm harfinin fethalı okunmasıdır. { فَكَيْفَ } “O hâlde nasıl olacak” [yani] hâlleri nasıl olacak ve ne yapacaklar? Bunun manası, o vakit acze düşecekler, hiçbir işi ileri veya geri götüremeyeceklerdir; { إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ } “kendi ellerinin sundukları [yaptıkları işler] sebebiyle başlarına bir musibet geldiğinde”, yani senin dışındakilere muhakeme olmaları ve hüküm hususunda seni itham etmeleri yüzünden [başlarına bir felaket geldiğinde], { ثُمَّ جاؤُكَ } “sonra sana gelirler”, başlarına musibet geldiğinde sana gelerek özür beyan ederler ve { يَحْلِفُونَ } “yemin ederler”: Başkasına muhakeme olmakla { إِلَّا إِحْساناً } “ancak bir iyilik”, yani bir kötülük değil, { وَتَوْفِيقاً } “ve iki hasım arasında bir uzlaştırma” istedik; sana muhalefet etmeyi veya verdiğin hükme öfkelenmeyi kastetmedik, haydi duanla bu sıkıntımızı gider [derler]. Bu [ifade], yaptıklarına karşılık onlar için bir tehdittir; nedametin fayda vermeyeceği bir zamanda buna pişman olacaklardır ve Allah'ın azabı indiğinde özür dilemek kendilerine hiçbir fayda sağlamayacaktır. Bir rivayete göre ise, münafığın velileri gelmiştir...
يطلبون بدمه وقد أهدره اللَّه فقالوا: ما أردنا بالتحاكم إلى عمر إلا أن يحسن إلى صاحبنا بحكومة العدل والتوفيق بينه وبين خصمه، وما خطر ببالنا أنه يحكم له بما حكم به فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ لا تعاقبهم لمصلحة في استبقائهم، ولا تزد على كفهم بالموعظة والنصيحة عما هم عليه وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلًا بَلِيغاً بالغ في وعظهم بالتخفيف والإنذار. فإن قلت: بم تعلق قوله: (فِي أَنْفُسِهِمْ ) ؟ قلت: بقوله: (بَلِيغاً) أى: قل لهم قولا بليغاً في أنفسهم مؤثرا في قلوبهم يغتمون به اغتماما، ويستشعرون منه الخوف استشعاراً، وهو التوعد بالقتل والاستئصال إن نجم منهم النفاق وأطلع قرنه، وأخبرهم أن ما في نفوسهم من الدغل والنفاق معلوم عند اللَّه، وأنه لا فرق بينكم وبين المشركين، وما هذه المكافة إلا لإظهاركم الإيمان وإسراركم الكفر وإضماره، فإن فعلتم ما تكشفون به غطاءكم لم يبق إلا السيف. أو يتعلق بقوله: (قُلْ لَهُمْ) أى قل لهم في معنى أنفسهم الخبيثة وقلوبهم المطوية على النفاق قولا بليغا، وأنّ اللَّه يعلم ما في قلوبكم لا يخفى عليه فلا يغنى عنكم إبطانه. فأصلحوا أنفسكم وطهروا قلوبكم وداووها من مرض النفاق، وإلا أنزل اللَّه بكم ما أنزل بالمجاهرين بالشرك من انتقامه، وشراً من ذلك وأغلظ. أو قل لهم في أنفسهم- خاليا بهم، ليس معهم غيرهم، مسارّا لهم بالنصيحة، لأنها في السر أنجع، وفي الإمحاض أدخل- قولا بليغا يبلغ منهم ويؤثر فيهم.
Allah onun kanını heder kılmışken kan bedelini talep etmek üzere gelip: «Ömer'e muhakeme olmakla ancak adaletli bir hüküm ve hasmı ile arasını uzlaştırma yoluyla arkadaşımıza iyilik edilmesini istedik; onun hakkında bu hükmü vereceği aklımızın ucundan bile geçmedi» dediler. { فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ } Onları hayatta tutmaktaki bir maslahat sebebiyle cezalandırma; içinde bulundukları durumdan vazgeçirmek için vaaz ve nasihatten öteye geçme. { وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلًا بَلِيغاً } Korkutma ve uyarma yoluyla onlara vaaz etmekte son derece etkili ol. Şayet dersen ki: { فِي أَنْفُسِهِمْ } ibaresi neye taalluk etmektedir? Derim ki: { بَلِيغاً } lafzına taalluk eder; yani: Onlara, bizzat kendi içlerinde son derece beliğ, kalplerine tesir edip son derece kederlenecekleri ve içten içe korku duyacakları bir söz söyle. Bu da şayet nifakları ortaya çıkar ve baş kaldırırsa öldürülüp köklerinin kazınacağı tehdididir. Onlara içlerindeki fesat ve nifakın Allah katında bilindiğini, sizinle müşrikler arasında hiçbir fark olmadığını, [onlara ilişilmemesinin] sadece imanı açığa vurmaları ve küfrü gizleyip içlerinde saklamaları sebebiyle olduğunu haber ver; zira örtülerini kaldıracak bir şey yaparlarsa geriye kılıçtan başka bir şey kalmaz. Yahut { قُلْ لَهُمْ } lafzına taalluk eder; yani onların habis nefisleri ve nifakı gizleyen kalpleri hakkında onlara beliğ bir söz söyle ve de ki: Allah kalplerinizdekini bilmektedir, O'na hiçbir şey gizli kalmaz; dolayısıyla onu gizlemeniz size hiçbir fayda vermez. Nefislerinizi ıslah edin, kalplerinizi temizleyin ve onları nifak hastalığından tedavi edin; aksi takdirde şirki açıkça yapanların başına indirdiği intikamını ve bundan daha kötüsünü, daha şiddetlisini sizin de başınıza indirir. Yahut başkası yanlarında bulunmaksızın onlarla baş başa kalarak, nasihati gizlice yaparak —çünkü gizli nasihat daha tesirlidir ve samimiyete daha uygundur— kendi içlerinde, kendilerine tesir edip içlerine işleyecek beliğ bir söz söyle.
[سورة النساء (٤) : الآيات ٦٤ الى ٦٥]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 64-65]
وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلاَّ لِيُطاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً (٦٤) فَلا وَرَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيماً (٦٥)
{ وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلاَّ لِيُطاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً (٦٤) فَلا وَرَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيماً (٦٥) } “Biz hiçbir peygamberi Allah’ın izniyle itaat edilmekten başka bir amaçla göndermedik. Eğer onlar kendilerine zulmettikleri vakit sana gelip Allah’tan mağfiret dileselerdi, Peygamber de onlar için af dileseydi, muhakkak Allah’ı tevbeleri kabul edici ve pek merhametli bulurlardı. (64) Hayır! Rabbine andolsun ki onlar, aralarında çıkan anlaşmazlıklarda seni hakem kılıp sonra da verdiğin hükümden ötürü içlerinde hiçbir sıkıntı duymaksızın tam bir teslimiyetle teslim olmadıkça iman etmiş olmazlar. (65)”
وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ وما أرسلنا رسولا قط إِلَّا لِيُطاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ بسبب إذن اللَّه في طاعته، وبأنه أمر المبعوث إليهم بأن يطيعوه ويتبعوه، لأنه مؤدّ عن اللَّه، فطاعته طاعة اللَّه ومعصيته معصية اللَّه مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ ويجوز أن يراد بتيسير اللَّه وتوفيقه في طاعته وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ بالتحاكم إلى الطاغوت جاؤُكَ تائبين من النفاق متنصلين عما ارتكبوا فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ من ذلك بالإخلاص، وبالغوا في الاعتذار إليك من إيذائك بردّ قضائك، حتى انتصبت شفيعا لهم إلى اللَّه ومستغفراً لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً لعلموه توابا، أى لتاب عليهم. ولم يقل: واستغفرت لهم، وعدل عنه إلى طريقة الالتفات، تفخيما لشأن رسول اللَّه ﷺ وتعظيما لاستغفاره، وتنبيها على أن شفاعة من اسمه الرسول من اللَّه بمكان فَلا وَرَبِّكَ معناه فو ربك، كقوله تعالى فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ و «لا» مزيدة
{ وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ } [Yani] hiçbir peygamber göndermedik ki, { إِلَّا لِيُطاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ } Allah’ın ona itaate izin vermesi ve kendisine peygamber gönderilenlere ona itaat edip uymalarını emretmesi sebebiyle [gönderilmiş olmasın]. Çünkü o, Allah adına tebliğde bulunmaktadır; binaenaleyh ona itaat Allah’a itaat, ona isyan ise Allah’a isyandır: { مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ } “Kim peygambere itaat ederse, muhakkak Allah’a itaat etmiş olur”. [“İzni ile” ifadesiyle] Allah’ın ona itaat etme hususunda kolaylık ve muvaffakiyet vermesinin kastedilmiş olması da caizdir. { وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ } tağuta muhakeme olmak suretiyle [kendilerine zulmettiklerinde], { جاؤُكَ } nifaktan tövbe etmiş ve işledikleri günahtan sıyrılmış olarak sana gelselerdi, { فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ } ihlas ile bundan ötürü Allah’tan mağfiret dileselerdi ve verdiğin hükmü reddetmek suretiyle seni incittikleri için senden ileri derecede özür dileselerdi, öyle ki sen de Allah katında onlar için bir şefaatçi ve bağışlanma dileyici konumuna gelseydin, { لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً } Allah’ı tevvâb (tövbeleri kabul edici) olarak bilirlerdi; yani Allah onların tövbelerini kabul ederdi. [Cenâb-ı Hak burada] "sen de onlar için istiğfar etseydin" buyurmamış, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şanını yüceltmek, istiğfarını tazim etmek ve ismi "er-Resûl" olan zâtın şefaatinin Allah katında ne denli yüksek bir makamda olduğuna dikkat çekmek için bundan iltifat sanatına yönelmiştir. { فَلا وَرَبِّكَ } ifadesinin manası; tıpkı Yüce Allah'ın { فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ } “Rabbine andolsun ki onların hepsine mutlaka soracağız” kavlinde olduğu gibi "Rabbine andolsun ki" demektir; [buradaki] "lâ" (لا) ise zâiddir...
لتأكيد معنى القسم، كما زيدت في: (لِئَلَّا يَعْلَمَ) لتأكيد وجود العلم. ولا يُؤْمِنُونَ جواب القسم فإن قلت: هلا زعمت أنها زيدت لتظاهر (فَلا) في: (لا يُؤْمِنُونَ) ؟ قلت: يأبى ذلك استواء النفي والإثبات فيه، وذلك قوله: (فَلا أُقْسِمُ بِما تُبْصِرُونَ وَما لا تُبْصِرُونَ إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ) فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ فيما اختلف بينهم واختلط، ومنه الشجر لتداخل أغصانه حَرَجاً ضيقاً، أى لا تضيق صدورهم من حكمك، وقيل: شكا، لأنّ الشاك في ضيق من أمره حتى يلوح له اليقين وَيُسَلِّمُوا وينقادوا ويذعنوا لما تأتى به من قضائك، لا يعارضوه بشيء، من قولك:
Tıpkı { لِئَلَّا يَعْلَمَ } ibaresinde bilginin varlığını tekit etmek için zâid kılındığı gibi, kasem manasını tekit etmek için ziyade kılınmıştır. { لا يُؤْمِنُونَ } ise kasemin cevabıdır. Şayet dersen ki: «Onun { لا يُؤْمِنُونَ } lafzındaki (فَلا) ile birbirini pekiştirmesi için ziyade kılındığını niçin iddia etmedin?» Derim ki: Bunda nefyin ve ispatın eşit olması buna engeldir; nitekim O şöyle buyurmuştur: { فَلا أُقْسِمُ بِما تُبْصِرُونَ وَما لا تُبْصِرُونَ إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ } “Gördüklerinize ve görmediklerinize yemin ederim ki o, elbette şerefli bir elçinin sözüdür.” { فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ } Aralarında ihtilafa düşüp karıştıkları şeylerde. Dallarının birbirine girmesinden ötürü ağaca da bu kökten 'şecer' denilmiştir. { حَرَجاً } Darlık; yani senin hükmünden dolayı göğüsleri daralmaz. Şüphe içinde olan kimse hakikat kendisine belirinceye kadar işinde bir darlık içinde bulunduğu için 'şüphe' manasında olduğu da söylenmiştir. { وَيُسَلِّمُوا } Verdiğin hükme karşı hiçbir itirazda bulunmaksızın boyun eğsinler ve itaat etsinler;
سلم الأمر للَّه وأسلم له، وحقيقة سلم نفسه وأسلمها، إذا جعلها سالمة له خالصة، وتَسْلِيماً تأكيد للفعل بمنزلة تكريره. كأنه قيل: وينقادوا لحكمه انقياداً لا شبهة فيه، بظاهرهم وباطنهم. قيل:
«İşi Allah'a teslim etti ve O'na teslim oldu» sözünden gelir. İşin hakikati ise, nefsini tamamen ve katıksız olarak O'na bıraktığı zaman «nefsini teslim etti ve onu teslim kıldı» demektir. { تَسْلِيماً } lafzı ise fiili tekrar etmek mesabesinde bir tekittir. Sanki şöyle denilmiştir: Zahiren ve bâtınen O'nun hükmüne içinde hiçbir şüphe bulunmayan bir teslimiyetle teslim olsunlar. Denildi ki:
نزلت في شأن المنافق واليهودي. وقيل: في شأن الزبير وحاطب بن أبى بلتعة وذلك أنهما اختصما إلى رسول اللَّه ﷺ في شراج من الحرّة، كانا يسقيان بها النخل، فقال «اسق يا زبير ثم أرسل الماء إلى جارك» فغضب حاطب وقال: لأن كان ابن عمتك؟ فتغير وجه رسول اللَّه ﷺ، ثم قال: «اسق يا زبير ثم احبس الماء حتى يرجع إلى الجدر واستوف حقك، ثم أرسله إلى جارك» كان قد أشار على الزبير برأى فيه السعة له ولخصمه فلما أحفظ»
Bu âyet münâfık ile Yahudi hakkında inmiştir. Bir diğer görüşe göre ise Zübeyr ile Hâtıb b. Ebî Beltea hakkında inmiştir: Şöyle ki, onlar Harre mevkiindeki su kanalları hususunda Resûlullah'ın [sallallâhu aleyhi ve sellem] huzurunda davalaştılar; o suyla hurmalıklarını suluyorlardı. Resûlullah: «Ey Zübeyr, [önce sen] sula, sonra suyu komşuna salıver» buyurdu. Bunun üzerine Hâtıb öfkelendi ve: «Halanın oğlu olduğu için mi?» dedi. Resûlullah'ın [sallallâhu aleyhi ve sellem] yüzünün rengi değişti ve ardından: «Ey Zübeyr, sula, sonra su duvarlara/setlere ulaşıncaya kadar suyu tut ve hakkını tam al, sonra komşuna salıver» buyurdu. O, Zübeyr'e hem kendisi hem de hasmı için kolaylık olan bir görüş tavsiye etmişti; fakat onu öfkelendirince,
رسول اللَّه ﷺ، استوعب للزبير حقه في صريح الحكم، ثم خرجا فمرا على المقداد، فقال: لمن كان القضاء؟ فقال الأنصارى: قضى لابن عمته، ولوى شدقه. ففطن يهودى كان مع المقداد فقال: قاتل اللَّه هؤلاء، يشهدون أنه رسول اللَّه ثم يتهمونه في قضاء يقضى بينهم، وايم اللَّه، لقد أذنبنا ذنبا مرّة في حياة موسى، فدعانا إلى التوبة منه وقال: اقتلوا أنفسكم، ففعلنا، فبلغ قتلانا
Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem [öfkelendirince], [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] açık hükümle Zübeyr'in hakkını tastamam aldı. Sonra [oradan] çıktılar ve Mikdâd'a rastladılar. [Mikdâd]: «Hüküm kimin lehine oldu?» diye sordu. Ensârî, dudağını bükerek: «Halanın oğlu lehine hükmetti» dedi. Mikdâd'ın yanında bulunan bir Yahudi bunu fark edip şöyle dedi: «Allah bunları kahretsin! O'nun Allah'ın elçisi olduğuna şahitlik ediyorlar, sonra da aralarında verdiği bir hükümde onu itham ediyorlar! Allah'a yemin olsun ki, biz Mûsâ zamanında bir günah işlemiştik de bizi bundan tövbe etmeye çağırmış ve: «Kendinizi öldürün» buyurmuştu; biz de bunu yapmıştık. Öldürülenlerimizin sayısı...»
سبعين ألفا في طاعة ربنا حتى رضى عنا. فقال ثابت بن قيس بن شماس: أما واللَّه إنّ اللَّه ليعلم منى الصدق، لو أمرنى محمد أن أقتل نفسي لقتلتها. وروى أنه قال ذلك ثابت وابن مسعود وعمار بن ياسر، فقال رسول اللَّه ﷺ «والذي نفسي بيده إنّ من أمتى رجالا الإيمان أثبت في قلوبهم من الجبال الرواسي» . وروى عن عمر بن الخطاب رضى اللَّه عنه أنه قال: واللَّه لو أمرنا ربنا لفعلنا، والحمد للَّه الذي لم يفعل بنا ذلك، فنزلت الآية في شأن حاطب، ونزلت في شأن هؤلاء.
Rabbimiz bizden razı oluncaya kadar O'na itaatte yetmiş bine ulaştı.» Bunun üzerine Sâbit b. Kays b. Şemmâs: «Bilin ki Allah'a yemin ederim, şüphesiz Allah bendeki sadakati bilmektedir; eğer Muhammed bana kendimi öldürmemi emretseydi elbette öldürürdüm» dedi. Rivayet edildiğine göre bunu Sâbit, İbn Mes'ûd ve Ammâr b. Yâsir söylediler. Bunun üzerine Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Nefsim elinde olan Allah'a yemin ederim ki, ümmetimden öyle adamlar vardır ki iman onların kalplerinde sarsılmaz dağlardan daha sabittir» buyurdu. Ömer b. el-Hattâb'dan [radıyallâhu anh] da şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Allah'a andolsun ki Rabbimiz bize emretseydi elbette yapardık; bize bunu yapmayan Allah'a hamdolsun.» Âyet hem Hâtıb hakkında hem de bu kimseler hakkında nâzil oldu.
[سورة النساء (٤) : الآيات ٦٦ الى ٦٨]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 66-68]
وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيارِكُمْ ما فَعَلُوهُ إِلاَّ قَلِيلٌ مِنْهُمْ وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا ما يُوعَظُونَ بِهِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِيتاً (٦٦) وَإِذاً لَآتَيْناهُمْ مِنْ لَدُنَّا أَجْراً عَظِيماً (٦٧) وَلَهَدَيْناهُمْ صِراطاً مُسْتَقِيماً (٦٨)
{ وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيارِكُمْ ما فَعَلُوهُ إِلاَّ قَلِيلٌ مِنْهُمْ وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا ما يُوعَظُونَ بِهِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِيتاً (٦٦) وَإِذاً لَآتَيْناهُمْ مِنْ لَدُنَّا أَجْراً عَظِيماً (٦٧) وَلَهَدَيْناهُمْ صِراطاً مُسْتَقِيماً (٦٨) } “Eğer onlara: 'Kendinizi öldürün yahut yurtlarınızdan çıkın' diye farz kılmış olsaydık, içlerinden pek azı müstesna bunu yapmazlardı. Eğer onlar kendilerine verilen öğüdü tutsalardı, elbette kendileri için daha hayırlı ve [imanlarını] daha sağlam kılıcı olurdu. (66) Ve o vakit elbette kendilerine katımızdan pek büyük bir mükâfat verirdik. (67) Ve onları elbette dosdoğru bir yola iletirdik. (68)”
وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أى لو أوجبنا عليهم مثل ما أوجبنا على بنى إسرائيل من قتلهم أنفسهم، أو خروجهم من ديارهم حين استتيبوا من عبادة العجل ما فَعَلُوهُ إِلَّا ناس قَلِيلٌ مِنْهُمْ وهذا توبيخ عظيم. والرفع على البدل من الواو في: (فَعَلُوهُ) . وقرئ: إلا قليلا، بالنصب على أصل الاستثناء، أو على إلا فعلا قليلا ما يُوعَظُونَ بِهِ من اتباع رسول اللَّه ﷺ وطاعته، والانقياد لما يراه ويحكم به، لأنه الصادق المصدوق الذي لا ينطق عن الهوى لَكانَ خَيْراً لَهُمْ في عاجلهم وآجلهم وَأَشَدَّ تَثْبِيتاً
{ وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } Yani, buzağıya tapmaktan tövbeye davet edildiklerinde İsrailoğulları'na kendi nefislerini öldürmelerini veya yurtlarından çıkmalarını farz kıldığımız gibi bunlara da farz kılsaydık; { ما فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ } içlerinden pek azı müstesna bunu yapmazlardı. Bu, pek büyük bir azarlamadır. { قَلِيلٌ } kelimesinin merfû oluşu, { فَعَلُوهُ } fiilindeki vâv zamirinden bedel olması sebebiyledir. İstisnanın aslına binaen veya «ancak pek az bir fiil müstesna» takdiriyle mensub olarak «إلا قليلا» şeklinde de okunmuştur. { ما يُوعَظُونَ بِهِ } Kendilerine öğütlenen Resûlullah'a [sallallâhu aleyhi ve sellem] tabi olma, ona itaat etme, onun uygun gördüğü ve hükmettiği şeye boyun eğme hususunu [yapsalardı] —çünkü o, hevâsından konuşmayan, dosdoğru ve doğrulanmış olandır—; { لَكانَ خَيْراً لَهُمْ } dünyaları ve âhiretleri için elbette daha hayırlı, { وَأَشَدَّ تَثْبِيتاً }
لإيمانهم وأبعد من الاضطراب فيه وَإِذاً جواب لسؤال مقدر، كأنه قيل وماذا يكون لهم أيضاً بعد التثبيت، فقيل:
imanları için daha sağlamlaştırıcı ve onda sarsıntıya düşmekten daha uzak olurdu. { وَإِذاً } Takdirî bir soruya cevaptır; sanki: «Sağlamlaşmadan sonra onlara daha ne verilecek?» denilmiş, buna karşılık:
وإذاً لو ثبتوا لَآتَيْناهُمْ لأن إذاً جواب وجزاء مِنْ لَدُنَّا أَجْراً عَظِيماً كقوله: (وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْراً عَظِيماً) في أنّ لمراد العطاء المتفضل به من عنده وتسميته أجراً، لأنه تابع للأجر لا يثبت إلا بثباته (وَلَهَدَيْناهُمْ) وللطفنا بهم ووفقناهم لازدياد الخيرات.
«O takdirde şayet sebat etselerdi { لَآتَيْناهُمْ } elbette verirdik» denilmiştir; zira 'izen' hem cevap hem cezâ (karşılık) edatıdır. { مِنْ لَدُنَّا أَجْراً عَظِيماً } Tıpkı { وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْراً عَظِيماً } “Ve katından büyük bir mükâfat verir” âyetinde olduğu gibi, muradın O'nun katından lütfedilen ihsan olması ve mükâfata tabi olup ancak onun sebatıyla sabit olacağı için 'ecir/mükâfat' diye isimlendirilmesidir. { وَلَهَدَيْناهُمْ } «Ve elbette onlara lütufta bulunur, hayırları artırmaları için onları muvaffak kılardık.»
[سورة النساء (٤) : الآيات ٦٩ الى ٧٠]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 69-70]
وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَداءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً (٦٩) ذلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ وَكَفى بِاللَّهِ عَلِيماً (٧٠)
{ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَداءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً (٦٩) ذلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ وَكَفى بِاللَّهِ عَلِيماً (٧٠) } “Kim Allah'a ve Resûl'e itaat ederse, işte onlar Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberler, sıddîklar, şehitler ve salihlerle beraberdirler. Onlar ne güzel arkadaştır! (69) Bu lütuf Allah'tandır. [Her şeyi hakkıyla] bilen olarak Allah yeter. (70)”
الصديقون: أفاضل صحابة الأنبياء الذين تقدموا في تصديقهم كأبى بكر الصديق رضى اللَّه
Sıddîklar: Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh gibi, peygamberlerini tasdikte öne geçen, peygamberlerin en faziletli sahâbîleridir
عنه وصدقوا في أقولهم وأفعالهم. وهذا ترغيب للمؤمنين في الطاعة، حيث وعدوا مرافقة أقرب عباد اللَّه إلى اللَّه وأرفعهم درجات عنده وَحَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً فيه معنى التعجب كأنه قيل:
ve sözlerinde ve fiillerinde dosdoğru olanlardır. Bu, müminleri itaate teşviktir; zira onlara Allah'ın katında kullarının en yakını ve O'nun katında dereceleri en yüce olan kimselerle beraberlik vaad edilmiştir. { وَحَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً } İfadesinde taaccüp (şaşkınlık/hayranlık) manası vardır; sanki şöyle denilmiştir:
وما أحسن أولئك رفيقا ولاستقلاله بمعنى التعجب. قرئ: وحسن، بسكون السين. يقول المتعجب:
«Onlar ne kadar da güzel arkadaştır!» Taaccüp manasını müstakil olarak ifade ettiği için sîn harfinin sükûnu ile «وَحَسْنَ» şeklinde de okunmuştur. Hayret eden kimse şöyle der:
حسن الوجه وجهك! وحسن الوجه وجهك! بالفتح والضم مع التسكين. والرفيق: كالصديق والخليط في استواء الواحد والجمع فيه، ويجوز أن يكون مفرداً، بين به الجنس في باب التمييز.
Fetha, zamme ve sükûn ile: «Hâsene'l-vechü vecheke!» ve «Husne'l-vechü vecheke!» (Yüzün ne güzel bir yüzdür!). 'Er-Refîk' kelimesi tıpkı 'es-sadîk' ve 'el-halît' gibi tekil ile çoğulun eşit olduğu kelimelerdendir; temyiz babında kendisiyle cinsin açıklandığı bir müfred olması da caizdir.
وروى أنّ ثوبان مولى رسول اللَّه ﷺ كان شديد الحب لرسول اللَّه ﷺ قليل الصبر عنه، فأتاه يوما وقد تغير وجهه ونحل جسمه وعرف الحزن في وجهه فسأله رسول اللَّه ﷺ عن حاله، فقال: يا رسول اللَّه، ما بى من وجع غير أنى إذا لم أرك اشتقت إليك واستوحشت وحشة شديدة حتى ألقاك، فذكرت الآخرة، فخفت أن لا أراك هناك، لأنى عرفت أنك ترفع مع النبيين وإن أدخلت الجنة كنت في منزل دون منزلك، وإن لم أدخل فذاك حين لا أراك أبدا، فنزلت، فقال رسول اللَّه ﷺ «والذي نفسي بيده لا يؤمن عبد حتى أكون أحبّ إليه من نفسه وأبويه وأهله وولده والناس أجمعين .» وحكى ذلك عن جماعة من الصحابة ذلِكَ مبتدأ والْفَضْلُ صفته ومِنَ اللَّهِ الخبر، ويجوز أن يكون ذلك مبتدأ، والفضل من اللَّه خبره، والمعنى: أنّ ما أعطى المطيعون من الأجر العظيم
Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in azatlısı Sevbân, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i çok sever ve ondan ayrı kalmaya pek sabredemezdi. Bir gün rengi solmuş, bedeni zayıflamış ve yüzünden üzüntüsü belli olur bir halde onun yanına geldi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona durumunu sorunca şöyle dedi: «Ey Allah'ın Resûlü! Bende hiçbir hastalık yok; ancak seni görmediğim zaman sana büyük bir özlem duyuyor ve sana kavuşuncaya kadar dayanılmaz bir yalnızlık ve keder hissediyorum. Sonra ahireti düşündüm ve orada seni görememekten korktum. Çünkü anladım ki sen peygamberlerle birlikte [en yüksek makamlara] yükseltileceksin; ben ise cennete girsem dahi senin makamından daha alt bir derecede bulunacağım, şayet cennete giremezsem işte o zaman seni ebediyen göremeyeceğim.» Bunun üzerine bu ayet indi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de şöyle buyurdu: «Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki bir kul, ben kendisine canından, anne babasından, ailesinden, çocuğundan ve bütün insanlardan daha sevimli olmadıkça [kâmil manada] iman etmiş olmaz.» Bu durum sahabeden bir topluluk hakkında da anlatılmıştır. { ذلِكَ } mübteda (özne), { الْفَضْلُ } onun sıfatı ve { مِنَ اللَّهِ } ise haberdir (yüklem). { ذلِكَ } lafzının mübteda, { الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ } terkibinin ise haber olması da caizdir. Manası şudur: İtaat edenlere verilen o büyük ecir
ومرافقة المنعم عليهم من اللَّه لأنه تفضل به عليهم تبعاً لثوابهم وَكَفى بِاللَّهِ عَلِيماً بجزاء من أطاعه أو أراد أنّ فضل المنعم عليهم ومزيتهم من اللَّه، لأنهم اكتسبوه بتمكينه وتوفيقه وكفى باللَّه عليما بعباده فهو يوفقهم على حسب أحوالهم
ve kendilerine nimet verilenlerle beraberlik Allah'tandır; zira O, bu mükâfatlarına tâbi olarak bunu onlara bir lütuf kılmıştır. { وَكَفى بِاللَّهِ عَلِيماً } Kendisine itaat edenin mükâfatını hakkıyla bilen olarak Allah yeter. Yahut kendilerine nimet verilenlerin fazilet ve üstünlüğünün Allah'tan olduğunu kastetmiştir; zira onlar bunu Allah'ın güç yetirmesi ve muvaffak kılmasıyla kazanmışlardır. Kullarını hakkıyla bilen olarak Allah yeter; O da kullarını durumlarına göre muvaffak kılar.
[سورة النساء (٤) : آية ٧١]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 71]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ فَانْفِرُوا ثُباتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِيعاً (٧١)
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ فَانْفِرُوا ثُباتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِيعاً (٧١) } “Ey iman edenler! Tedbirinizi alın; bölük bölük savaşa çıkın yahut hep birlikte toptan seferber olun. (71)”
خُذُوا حِذْرَكُمْ الحذر والحذر بمعنى، كالإثر والأثر، يقال: أخذ حذره، إذا تيقظ واحترز من المخوف، كأنه جعل الحذر آلته التي يقي بها نفسه ويعصم بها روحه. والمعنى: احذروا واحترزوا من العدوّ ولا تمكنوه من أنفسكم فَانْفِرُوا إذا نفرتم إلى العدوّ. إما ثُباتٍ جماعات متفرّقة سرية بعد سرية، وإما جَمِيعاً أى مجتمعين كوكبة واحدة، ولا تتخاذلوا فتلقوا بأنفسكم إلى التهلكة. وقرئ: فانفروا بضم الفاء
{ خُذُوا حِذْرَكُمْ } Hızr ve hazar (حِذْر / حَذَر), tıpkı 'isir' ve 'eser' (إِثْر / أَثَر) gibi aynı manadadır. Korkulan şeyden uyanık olup sakındığı zaman 'ahaze hızrahû' (tedbirini aldı) denir; sanki tedbiri kendisiyle nefsini koruduğu ve canını muhafaza ettiği bir alet kılmıştır. Anlamı şudur: Düşmandan sakının, tedbirinizi alın ve kendinizi onların eline bırakmayın. { فَانْفِرُوا } Düşmana karşı savaşa çıktığınızda ya { ثُباتٍ } müfreze müfreze, ayrı ayrı fırkalar hâlinde çıkın; ya da { جَمِيعاً } tek bir süvari birliği gibi topluca çıkın; gevşeklik gösterip de kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın. Fâ harfinin zammesiyle 'fenfurû' şeklinde de okunmuştur.
[سورة النساء (٤) : الآيات ٧٢ الى ٧٣]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 72-73]
وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ فَإِنْ أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قالَ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ شَهِيداً (٧٢) وَلَئِنْ أَصابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ لَيَقُولَنَّ كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ يا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِيماً (٧٣)
{ وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ فَإِنْ أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قالَ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ شَهِيداً (٧٢) وَلَئِنْ أَصابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ لَيَقُولَنَّ كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ يا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِيماً (٧٣) } “Şüphesiz içinizden öyleleri vardır ki muhakkak [savaştan] geri durur / ağırdan alır. Size bir musibet gelirse: 'Allah bana lütfetti de onlarla beraber hazır bulunmadım' der. (72) Eğer size Allah'tan bir lütuf erişirse, sanki sizinle onun arasında hiçbir sevgi yokmuş gibi mutlaka şöyle der: 'Keşke ben de onlarla beraber olsaydım da büyük bir kazanç elde etseydim!' (73)”
اللام في: (لَمَنْ) للابتداء بمنزلتها في قوله: (إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ) وفي لَيُبَطِّئَنَّ جواب قسم محذوف تقديره: وإنّ منكم لمن أقسم باللَّه ليبطئن، والقسم وجوابه صلة من، والضمير الراجع منها إليه ما استكن في: (لَيُبَطِّئَنَّ) والخطاب لعسكر رسول اللَّه ﷺ والمبطئون منهم المنافقون لأنهم كانوا يغزون معهم نفاقا. ومعنى (لَيُبَطِّئَنَّ) ليتثاقلن وليتخلفن عن الجهاد وبطأ. بمعنى: أبطأ كعتم بمعنى: أعتم ، إذا أبطأ، وقرئ (لَيُبَطِّئَنَّ) بالتخفيف يقال: بطأ على فلان وأبطأ علىّ وبطؤ
{ لَمَنْ } [ifadesindeki] lâm (ل), { إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ } “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır” sözündeki konumunda olduğu gibi ibtidâ (başlangıç/tekit) lâmıdır. { لَيُبَطِّئَنَّ } [ifadesindeki lâm] ise takdiri «İçinizden öyleleri vardır ki Allah'a yemin olsun muhakkak [savaştan] geri durur / ağırdan alır» şeklinde olan hazfedilmiş bir yeminin cevabıdır. Yemin ve cevabı, { مَنْ } [ism-i mevsûlünün] sıla cümlesidir. { مَنْ } lafzından ona dönen zamir ise { لَيُبَطِّئَنَّ } fiilinde gizli olan [müstetir zamir]dir. Hitap, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ordusunadır. Onların içinden geri duranlar ise münafıklardır; çünkü onlar [müminlerle] ancak nifak amacıyla savaşa çıkıyorlardı. { لَيُبَطِّئَنَّ } kelimesinin anlamı; cihada karşı mutlaka ağır davranacak ve mutlaka geri kalacaktır, demektir. Battae (بَطَّأَ) fiili, geciktiğinde [kullanılan] a'teme (أَعْتَمَ) manasındaki ateme (عَتَمَ) gibi ebtae (أَبْطَأَ) manasındadır. [Bu fiil] şeddesiz olarak leyubti'enne (لَيُبْطِئَنَّ) şeklinde de okunmuştur. [Arapçada] «Falana karşı ağırdan aldı» manasında بَطَّأَ عَلَى فُلَانٍ ve «Bana karşı gecikti» manasında أَبْطَأَ عَلَيَّ denilir. بَطُؤَ (batu'e) [fiili ise]...
نحو: ثقل، ويقال: ما بطأ بك، فيعدى بالباء، ويجوز أن يكون منقولا من بطؤ، نحو؟ ثقل من ثقل، فيراد ليبطئن غيره وليثبطنه عن الغزو، وكان هذا ديدن المنافق عبد اللَّه ابن أبىّ، وهو الذي ثبط الناس يوم أحد فَإِنْ أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ من قتل أو هزيمة فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ من فتح أو غنيمة لَيَقُولَنَّ وقرأ الحسن (ليقولن) بضم اللام إعادة للضمير إلى معنى (من) لأن قوله (لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ) في معنى الجماعة وقوله كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ اعتراض بين الفعل الذي هو (لَيَقُولَنَّ) وبين مفعوله وهو يا لَيْتَنِي والمعنى كأن لم تتقدم له معكم موادّة، لأن المنافقين كانوا يوادّون المؤمنين ويصادقونهم في الظاهر، وإن كانوا يبغون لهم الغوائل في الباطن. والظاهر أنه تهكم. لأنهم كانوا أعدى عدوّ للمؤمنين وأشدهم حسداً لهم، فكيف يوصفون بالمودّة إلا على وجه العكس تهكما بحالهم. وقرئ: فأفوز بالرفع عطفاً على كنت معهم لينتظم الكون معهم، والفوز معنى التمني، فيكونا متمنيين جميعاً، ويجوز أن يكون خبر مبتدأ محذوف، بمعنى فأنا أفوز في ذلك الوقت
«Seni ne geciktirdi?» manasında «ما بطأ بك» denilerek bâ harfiyle geçişli yapılır. 'Sekule'den 'sakkale' yapıldığı gibi 'batu'e' fiilinden nakledilmiş olması da caizdir; bu takdirde başkasını savaştan alıkoyacak ve onu savaştan geri bırakacaktır manası kastedilir. Bu durum münafık Abdullah b. Übey'in âdetiydi; Uhud günü insanları geri çeviren de o idi. { فَإِنْ أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ } Öldürülme yahut hezimet şeklinde; { فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ } Fetih yahut ganimet şeklinde. { لَيَقُولَنَّ } Hasan [el-Basrî], { لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ } ibaresi topluluk manasında olduğu için zamiri 'men' lafzının anlamına döndürerek lâm'ın zammesiyle «لَيَقُولُنَّ» şeklinde okumuştur. { كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ } sözü ise { لَيَقُولَنَّ } fiili ile onun mef'ûlü olan { يا لَيْتَنِي } arasına giren bir itiraz (ara) cümlesidir. Anlamı: Sanki onunla sizin aranızda daha önceden hiçbir dostluk geçmemiş gibi. Zira münafıklar bâtınen müminlerin felaketini isteseler de zâhiren onlara dostluk ve arkadaşlık gösterirlerdi. Zâhir olan ise bunun bir istihza (alay) olmasıdır; zira onlar müminlerin en amansız düşmanı ve onlara en çok haset eden kimselerdi. Bu durumda halleriyle alay etmek kastıyla zıt bir şekilde dostlukla vasfedilmişlerdir. { فَأَفُوزَ } kelimesi, hem beraber olmanın hem de kazanmanın temenni manasında birleşmesi ve her ikisinin de temenni edilen şeyler olması için { كُنْتُ مَعَهُمْ } üzerine atfedilerek merfû olarak «فأفوزُ» şeklinde de okunmuştur. Mahzuf bir mübtedanın haberi olması da caizdir ki 'ben de o vakit kazanırım' manasındadır.
[سورة النساء (٤) : الآيات ٧٤ الى ٧٦]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 74-76]
فَلْيُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا بِالْآخِرَةِ وَمَنْ يُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً (٧٤) وَما لَكُمْ لا تُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْ هذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُها وَاجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا وَاجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيراً (٧٥) الَّذِينَ آمَنُوا يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ فَقاتِلُوا أَوْلِياءَ الشَّيْطانِ إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطانِ كانَ ضَعِيفاً (٧٦)
{ فَلْيُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا بِالْآخِرَةِ وَمَنْ يُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً (٧٤) وَما لَكُمْ لا تُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْ هذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُها وَاجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا وَاجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيراً (٧٥) الَّذِينَ آمَنُوا يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ فَقاتِلُوا أَوْلِياءَ الشَّيْطانِ إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطانِ كانَ ضَعِيفاً (٧٦) } “O hâlde, dünya hayatını âhiret karşılığında satanlar Allah yolunda savaşsınlar! Kim Allah yolunda savaşır da öldürülür veya galip gelirse, biz ona pek büyük bir mükâfat vereceğiz. (74) Size ne oluyor da Allah yolunda ve: 'Rabbimiz! Bizi halkı zalim olan bu şehirden çıkar, bize katından bir sahip gönder, bize katından bir yardımcı kıl' diyen ezilmiş/çaresiz bırakılmış erkekler, kadınlar ve çocuklar uğrunda savaşmıyorsunuz? (75) İman edenler Allah yolunda savaşırlar; inkâr edenler ise tâğût yolunda savaşırlar. O hâlde şeytanın dostlarıyla savaşın! Şüphesiz şeytanın tuzağı pek zayıftır. (76)”
يَشْرُونَ بمعنى يشترون ويبيعون قال ابن مفرغ:
{ يَشْرُونَ } hem satın alırlar hem de satarlar manasına gelir. İbn Müferriğ şöyle demiştir:
وَشَرَيْتُ بُرْداً لَيْتَنِى … مِنْ بَعْدِ بُرْدٍ كُنْتُ هَامَهْ
«Burd'u sattım da ah keşke, Burd'dan sonra bir baykuş/ölü başı olaydım!»
فالذين يشترون الحياة الدنيا بالآخرة هم المبطئون، وعظوا بأن يغيروا ما بهم من النفاق ويخلصوا الإيمان باللَّه ورسوله، ويجاهدوا في سبيل اللَّه حق الجهاد، والذين يبيعون هم المؤمنون الذين يستحبون الآجلة على العاجلة ويستبدلونها بها، والمعنى: إن صدّ الذين مرضت قلوبهم وضعفت نياتهم عن القتال فليقاتل الثابتون المخلصون ووعد المقاتل في سبيل اللَّه ظافراً أو مظفوراً به إيتاء الأجر العظيم على اجتهاده في إعزاز دين اللَّه وَالْمُسْتَضْعَفِينَ فيه وجهان أن يكون مجروراً عطفا على سبيل اللَّه أى في سبيل اللَّه وفي خلاص المستضعفين، ومنصوبا على اختصاص يعنى واختص من سبيل اللَّه خلاص المستضعفين لأنّ سبيل اللَّه عام في كل خير، وخلاص المستضعفين من المسلمين من أيدى الكفار من أعظم الخير وأخصه والمستضعفون هم الذين أسلموا بمكة وصدّهم المشركون عن الهجرة فبقوا بين أظهرهم مستذلين مستضعفين يلقون منهم الأذى الشديد، وكانوا يدعون اللَّه بالخلاص ويستنصرونه فيسر اللَّه لبعضهم الخروج إلى المدينة، وبقي بعضهم إلى الفتح حتى جعل اللَّه لهم من لدنه خير ولى وناصر وهو محمد ﷺ فتولاهم أحسن التولي ونصرهم أقوى النصر، ولما خرج استعمل على أهل مكة عتاب بن أسيد فرأوا منه الولاية والنصرة كما أرادوا، قال ابن عباس:
Dünya hayatını âhiret karşılığında satın alanlar o savaştan geri duranlardır; kendilerindeki nifakı değiştirmeleri, Allah'a ve Resûlü'ne ihlasla iman etmeleri ve Allah yolunda hakkıyla cihat etmeleri kendilerine öğütlenmiştir. [Dünya hayatını âhiret karşılığında] satanlar ise âhireti dünyaya tercih eden ve dünyayı âhiret ile değiştiren müminlerdir. Anlam şudur: Şayet kalplerinde hastalık bulunan ve niyetleri zayıf olanlar savaştan yüz çevirirse, sebat eden ihlaslı müminler savaşsınlar. Allah yolunda savaşan kimseye, ister galip gelsin ister mağlup olsun (şehit edilsin), Allah'ın dinini yüceltmek için gösterdiği gayretten ötürü büyük bir mükâfat verileceği vaad edilmiştir. { وَالْمُسْتَضْعَفِينَ } lafzında iki vecih vardır: { سَبِيلِ اللَّهِ } lafzına atıfla mecrûr olması; yani Allah yolunda ve çaresiz bırakılmışların kurtuluşu yolunda [savaşın]. Yahut ihtisâs üzere mensûb olmasıdır; yani Allah yolundan özellikle çaresiz bırakılanların kurtuluşunu tahsis et [demektir]; çünkü Allah yolu her hayrı kapsar, çaresiz bırakılan Müslümanların kâfirlerin elinden kurtarılması ise hayırların en büyüğü ve en özelidir. Bu çaresizler Mekke'de Müslüman olup müşriklerin hicret etmelerini engellediği kimselerdir; onların arasında hor ve hakir bırakılmış, çaresiz kalmışlar ve onlardan şiddetli eziyetler görüyorlardı. Allah'tan kurtuluş diliyor ve O'ndan yardım istiyorlardı. Allah onlardan bazısına Medine'ye çıkmayı nasip etti, bazısı da fethe kadar kaldı; nihayet Allah onlara kendi katından en hayırlı sahip ve yardımcıyı, yani Muhammed'i [sallallâhu aleyhi ve sellem] nasip etti. O da onları en güzel şekilde sahiplendi ve en güçlü yardımla yardım etti. Mekke'den ayrıldığında ise Mekke ehli üzerine Attâb b. Esîd'i vali tayin etti; onlar da ondan tam istedikleri gibi sahiplenme ve yardım gördüler. İbn Abbâs şöyle dedi:
كان ينصر الضعيف من القوى حتى كانوا أعز بها من الظلمة. فإن قلت: لم ذكر الولدان؟ قلت:
«Zayıfa güçlüye karşı yardım ederdi; öyle ki o beldede zalimlerden daha izzetli hâle geldiler.» Şayet dersen ki: «Çocuklar niçin zikredildi?» Derim ki:
تسجيلا بإفراط ظلمهم، حيث بلغ أذاهم الولدان غير المكلفين، إرغاما لآبائهم وأمهاتهم ومبغضة لهم لمكانهم، ولأن المستضعفين كانوا يشركون صبيانهم في دعائهم استنزالا لرحمة اللَّه بدعاء صغارهم الذين لم يذنبوا، كما فعل قوم يونس وكما وردت السنة بإخراجهم في الاستسقاء، وعن ابن عباس:
Zulümlerinin aşırılığını tescil etmek içindir; zira onların eziyeti mükellef olmayan çocuklara kadar varmıştı; bunu anne babalarının burnunu sürtmek ve onlara duydukları kin sebebiyle yapıyorlardı. Bir de çaresizler, günah işlememiş olan küçüklerinin duasıyla Allah'ın rahmetini indirmek için dualarına çocuklarını da ortak ediyorlardı; nitekim Yûnus'un kavmi de böyle yapmıştı ve yağmur duasında çocukların çıkarılmasına dair sünnet de böyle vârid olmuştur. İbn Abbâs'tan şöyle rivayet edilmiştir:
كنت أنا وأمى من المستضعفين من النساء والولدان، ويجوز أن يراد بالرجال والنساء الأحرار والحرائر، وبالولدان العبيد والإماء، لأنّ العبد والأمة يقال لهما الوليد والوليدة، وقيل للولدان
«Ben ve annem, kadınlar ve çocuklardan olan çaresizlerdendik (el-müstada'fîn).» [Ayrıca] erkekler ve kadınlar ile hür erkeklerin ve hür kadınların; çocuklar (el-vildân) ile de köle ve cariyelerin kastedilmiş olması caizdir. Çünkü erkek köleye 'velîd', cariye kadına da 'velîde' denir. Çocuklar (vildân)
والولائد «الولدان» لتغليب الذكور على الإناث كما يقال الآباء والإخوة. فإن قلت: لم ذكر الظالم وموصوفه مؤنث ؟ قلت: هو وصف للقرية إلا أنه مسند إلى أهلها، فأعطى إعراب القرية لأنه صفتها، وذكر لإسناده إلى الأهل كما تقول من هذه القرية التي ظلم أهلها، ولو أنث فقيل: الظالمة أهلها، لجاز لا لتأنيث الموصوف، ولكن لأن الأهل يذكر ويؤنث. فإن قلت:
tıpkı 'âbâ' (babalar) ve 'ihve' (kardeşler) denilmesinde olduğu gibi erkeklerin dişiler üzerine tağlibi sebebiyle 'vildân' denilmiştir. Şayet dersen ki: «Mevsûfu müennes olduğu hâlde { الظَّالِمِ } niçin müzekker kılınmıştır?» Derim ki: Bu, karyenin sıfatıdır; ancak onun ehline isnat edilmiştir. Karyenin sıfatı olduğu için onun irabını almış, ehil kelimesine isnat edildiği için de müzekker kılınmıştır; nitekim «halkı zulmeden şu şehirden» derken müzekker getirdiğin gibidir. Şayet müennes kılınıp «الظالمة أهلها» denseydi, mevsûfun müennesliğinden dolayı değil, ehil kelimesinin hem müzekker hem müennes kullanılabilmesinden ötürü caiz olurdu. Şayet dersen ki:
هل يجوز من هذه القرية الظالمين أهلها؟ قلت: نعم، كما تقول: التي ظلموا أهلها، على لغة من يقول أكلونى البراغيث، ومنه (وَأَسَرُّوا النَّجْوَى الَّذِينَ ظَلَمُوا) . رغب اللَّه المؤمنين ترغيبا وشجعهم تشجيعا بإخبارهم أنهم إنما يقاتلون في سبيل اللَّه. فهو وليهم وناصرهم، وأعداؤهم يقاتلون في سبيل الشيطان فلا ولىّ لهم إلا الشيطان، وكيد الشيطان للمؤمنين إلى جنب كيد اللَّه للكافرين أضعف شيء وأوهنه.
«Bu şehirden; halkı zalim olanlar» manasında «من هذه القرية الظالمين أهلها» demek caiz midir? Derim ki: Evet, 'ekelûnî el-berâğîs' diyenlerin lügatine göre «halkı zulmeden şu karye» dediğin gibi caizdir; { وَأَسَرُّوا النَّجْوَى الَّذِينَ ظَلَمُوا } “O zulmedenler fısıldaşmayı gizlediler” âyeti de bu kabildendir. Allah, müminlerin ancak Allah yolunda savaştıklarını haber vererek onları son derece teşvik etmiş ve cesaretlendirmiştir. Zira onların dostu ve yardımcısı O'dur; düşmanları ise tâğût yolunda savaşmaktadır, dolayısıyla onların şeytandan başka hiçbir dostu yoktur. Şeytanın müminlere kurduğu tuzak ise, Allah'ın kâfirlere kurduğu tuzağın yanında en zayıf ve en gevşek şeydir.
[سورة النساء (٤) : آية ٧٧]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 77]
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً وَقالُوا رَبَّنا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتالَ لَوْلا أَخَّرْتَنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ قُلْ مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقى وَلا تُظْلَمُونَ فَتِيلاً (٧٧)
{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً وَقالُوا رَبَّنا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتالَ لَوْلا أَخَّرْتَنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ قُلْ مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقى وَلا تُظْلَمُونَ فَتِيلاً (٧٧) } “Kendilerine: 'Ellerinizi [savaştan] çekin, namazı kılın ve zekâtı verin' denilenleri görmedin mi? Üzerlerine savaş farz kılınınca, içlerinden bir grup insanlardan Allah'tan korkar gibi, hatta daha şiddetli bir korkuyla korktular ve: 'Rabbimiz! Savaşı üzerimize niçin farz kıldın? Bizi yakın bir zamana kadar erteleseydin ya!' dediler. De ki: 'Dünya menfaati azdır; âhiret ise sakınan kimse için daha hayırlıdır. Size kıl payı kadar bile haksızlık edilmez.' (77)”
(كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ) أى كفوها عن القتال وذلك أن المسلمين كانوا مكفوفين عن مقاتلة الكفار ما داموا بمكة، وكانوا يتمنون أن يؤذن لهم فيه فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ بالمدينة كع فريق منهم لا شكا في الدين ولا رغبة عنه، ولكن نفوراً عن الإخطار بالأرواح وخوفا من الموت كَخَشْيَةِ اللَّهِ من إضافة المصدر إلى المفعول، فإن قلت: ما محل (كَخَشْيَةِ اللَّهِ)
{ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ } “Ellerinizi [savaştan] çekin” [ifadesi], yani ellerinizi savaştan menedin [demektir]. Bu da şundandır: Müslümanlar Mekke'de bulundukları müddetçe kâfirlerle savaşmaktan menedilmişlerdi ve kendilerine bu hususta izin verilmesini temenni ediyorlardı. { فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ } “Fakat üzerlerine savaş farz kılınınca” Medine'de içlerinden bir grup korkup geri durdu; dinde bir şüpheye düştüklerinden veya ondan yüz çevirdiklerinden değil, fakat canları tehlikeye atmaktan ürkerek ve ölümden korkarak [böyle yaptılar]. { كَخَشْيَةِ اللَّهِ } “Allah’tan korkar gibi” [ifadesi], masdarın mef'ûle izafetidir. Şayet: “{ كَخَشْيَةِ اللَّهِ } [ifadesinin] [irabdaki] yeri nedir?” dersen...
من الإعراب؟ قلت: محله النصب على الحال من الضمير في (يَخْشَوْنَ) أى يخشون الناس مثل أهل خشية اللَّه، أى مشبهين لأهل خشية اللَّه أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً بمعنى أو أشد خشية من أهل خشية اللَّه، وأشد معطوف على الحال. فإن قلت: لم عدلت عن الظاهر وهو كونه صفة للمصدر ولم تقدر يخشون خشية مثل خشية اللَّه، بمعنى مثل ما يخشى اللَّه؟ قلت: أبى ذلك قوله: (أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً) لأنه وما عطف عليه في حكم واحد، ولو قلت يخشون الناس أشد خشية؟ لم يكن إلا حالا عن ضمير الفريق ولم ينتصب انتصاب المصدر، لأنك لا تقول خشي فلان أشد خشية، فتنصب خشية وأنت تريد المصدر، إنما تقول أشد خشية فتجرّها، وإذا نصبتها لم يكن أشد خشية إلا عبارة عن الفاعل حالا منه، اللهم إلا أن تجعل الخشية خاشية وذات خشية، على قولهم جد جده فتزعم أن معناه يخشون الناس خشية مثل خشية اللَّه، أو خشية أشد خشية من خشية اللَّه، ويجوز على هذا أن يكون محل (أَشَدَّ) مجروراً عطفاً على: (كَخَشْيَةِ اللَّهِ) تريد كخشية اللَّه أو كخشية أشد خشية منها لَوْلا أَخَّرْتَنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ استزادة في مدة الكف، واستمهال إلى وقت آخر، كقوله: (لَوْلا أَخَّرْتَنِي إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ فَأَصَّدَّقَ) . وَلا تُظْلَمُونَ فَتِيلًا ولا تنقصون أدنى شيء من أجوركم على مشاق القتال فلا ترغبوا عنه، وقرئ: ولا يظلمون، بالياء.
Derim ki: İrabdaki yeri { يَخْشَوْنَ } fiilindeki zamirden hâl olarak mansubdur; yani insanlardan tıpkı Allah'tan korkan kimseler gibi, onlara benzer bir hâlde korkarlar. { أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً } Allah'tan korkan kimselerden daha şiddetli bir korku ile [korkarlar] manasındadır ve { أَشَدَّ } lafzı hâl üzerine matuftur. Şayet dersen ki: «Zâhir olandan, yani masdarın sıfatı olmasından niçin saptın da 'Allah'tan korkulduğu gibi bir korku ile korkarlar' manasında 'yahşevne haşyeten misle haşyetillâh' şeklinde takdir etmedin?» Derim ki: { أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً } sözü buna engeldir; zira o ve matuf olduğu lafız aynı hükümdedir. Şayet 'İnsanlardan daha şiddetli bir korku ile korkuyorlar' desen, o ancak fırka zamirinden bir hâl olur ve masdar nasbı ile mansub olmaz; çünkü sen masdarı kastederek 'feşânun korktu' derken 'haşyeten' lafzını mansub yapmazsın, ancak 'eşedde haşyetin' diyerek onu mecrûr yaparsın. Onu mansub yaptığın zaman 'eşedde haşyeten' fâilden ibaret bir hâl olmaktan başka bir şey olamaz. Meğerki onların 'cedde cidduhû' sözüne binaen korkuyu korkan ve korku sahibi kılasın da manasının 'İnsanlardan tıpkı Allah korkusu gibi bir korkuyla veya Allah korkusundan daha şiddetli korkan bir korkuyla korkarlar' olduğunu iddia edesin. Bu takdire göre { أَشَدَّ } lafzının iraptaki yerinin { كَخَشْيَةِ اللَّهِ } üzerine atıfla mecrûr olması caizdir; yani 'Allah korkusu gibi yahut ondan daha şiddetli korkan bir korku gibi' takdirinde olur. { لَوْلا أَخَّرْتَنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ } Savaştan el çekme müddetinin artırılmasını istemek ve başka bir vakte kadar ertelenmeyi talep etmektir; tıpkı { لَوْلا أَخَّرْتَنِي إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ فَأَصَّدَّقَ } “Beni yakın bir süreye kadar erteleseydin de sadaka verseydim” âyetinde olduğu gibi. { وَلا تُظْلَمُونَ فَتِيلًا } Savaşın meşakkatlerine karşılık mükâfatlarınızdan en ufak bir şey bile eksiltilmez; bu yüzden ondan yüz çevirmeyin. Yâ harfiyle «ولا يُظْلَمون» şeklinde de okunmuştur.
[سورة النساء (٤) : الآيات ٧٨ الى ٧٩]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 78-79]
أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِكَ قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَمالِ هؤُلاءِ الْقَوْمِ لا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً (٧٨) ما أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ وَأَرْسَلْناكَ لِلنَّاسِ رَسُولاً وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً (٧٩)
{ أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِكَ قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَمالِ هؤُلاءِ الْقَوْمِ لا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً (٧٨) ما أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ وَأَرْسَلْناكَ لِلنَّاسِ رَسُولاً وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً (٧٩) } “Nerede olursanız olun, sağlamlaştırılmış kalelerde bile bulunsanız ölüm size ulaşır. Onlara bir iyilik dokunursa: 'Bu Allah katındandır' derler; kendilerine bir kötülük dokunursa: 'Bu senin yüzündendir' derler. De ki: 'Hepsi Allah katındandır.' Bu topluluğa ne oluyor da neredeyse hiçbir sözü anlamıyorlar? (78) Sana isabet eden her iyilik Allah'tandır; sana isabet eden her kötülük ise kendi nefsindendir. Biz seni insanlara bir elçi olarak gönderdik. Şahit olarak Allah yeter. (79)”
قرئ (يُدْرِكْكُمُ) بالرفع وقيل: هو على حذف الفاء، كأنه قيل: فيدرككم الموت، وشبه بقول القائل
{ يُدْرِكْكُمُ } lafzı merfû olarak da okunmuştur. Bunun fâ harfinin hazfedilmesine dayandığı söylenmiştir, sanki 'fe-yudrikukumul-mevt' denilmiş gibidir ve şu şairin sözüne benzetilmiştir:
مَنْ يَفْعَلِ الْحَسَنَاتِ اللَّهُ يَشْكُرُهَا
«Kim iyilikler yaparsa, Allah ona teşekkür eder (karşılığını verir)»
ويجوز أن يقال: حمل على ما يقع موقع (أَيْنَما تَكُونُوا) ، وهو أينما كنتم، كما حمل «ولا ناعب» على ما يقع موقع «ليسوا مصلحين» وهو ليسوا بمصلحين، فرفع كما رفع زهير:
Şöyle denilmesi de caizdir: Bu, { أَيْنَما تَكُونُوا } ifadesinin yerine geçen 'eynemâ kuntum' anlamına hamledilmiştir; nitekim 've lâ nâ'ibun' ifadesi 'leyse bi-muslihîne' yerine geçen 'leyse bi-muslihîne' konumuna hamledilerek Züheyr'in şu beytinde merfû kıldığı gibi merfû kılınmıştır:
يَقُولُ لَا غَائِبٌ مَالِى وَلَا حَرِمُ
«Malım ne kayıptır ne de [isteyenden] esirgenmiştir, der.»
وهو قول نحوى سيبوى. ويجوز أن يتصل بقوله: (وَلا تُظْلَمُونَ فَتِيلًا) أى ولا تنقصون شيئاً مما كتب من أجالكم. أينما تكونوا في ملاحم حروب أو غيرها، ثم ابتدأ قوله: (يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ) والوقف على هذا الوجه على أينما تكونوا والبروج: الحصون. مشيدة مرفعة. وقرئ (مُشَيَّدَةٍ) من شاد القصر إذا رفعه أو طلاه بالشيد وهو الجصّ. وقرأ نعيم بن ميسرة (مُشَيَّدَةٍ) بكسر الياء وصفا لها بفعل فاعلها مجازاً كما قالوا: قصيدة شاعرة، وإنما الشاعر فارضها. السيئة تقع على البلية والمعصية. والحسنة على النعمة والطاعة. قال اللَّه تعالى: (وَبَلَوْناهُمْ بِالْحَسَناتِ وَالسَّيِّئاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ) وقال: (إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ) . والمعنى: وإن تصبهم نعمة من خصب ورخاء نسبوها إلى اللَّه، وإن تصبهم بلية من قحط وشدة أضافوها إليك وقالوا: هي من عندك، وما كانت إلا بشؤمك، كما حكى اللَّه عن قوم موسى: (وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسى وَمَنْ مَعَهُ) وعن قوم صالح: (قالُوا اطَّيَّرْنا بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ) وروى عن اليهود- لعنت- أنها تشاءمت برسول اللَّه ﷺ فقالوا: منذ دخل المدينة نقصت ثمارها وغلت أسعارها، فردّ اللَّه عليهم قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ يبسط الأرزاق ويقبضها على حسب المصالح لا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً فيعلموا أن اللَّه هو الباسط القابض، وكل ذلك صادر عن حكمة وصواب ثم قال ما أَصابَكَ يا إنسان خطابا عاما مِنْ حَسَنَةٍ أى من نعمة وإحسان فَمِنَ اللَّهِ تفضلا منه وإحسانا وامتنانا وامتحانا وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ أى من بلية ومصيبة فمن عندك، لأنك السبب فيها بما اكتسبت يداك (وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ) وعن عائشة رضى اللَّه عنها: ما من مسلم يصيبه وصب ولا نصب، حتى الشوكة يشاكها، وحتى انقطاع شسع نعله إلا بذنب، وما
Bu, Sîbeveyhî'nin nahiv görüşüdür. Bunun { وَلا تُظْلَمُونَ فَتِيلًا } sözüne bağlanması da caizdir; yani ecellerinizden yazılmış olan şeylerden hiçbir eksiltme yapılmaz; ister savaş meydanlarında ister başka yerlerde nerede olursanız olun. Sonra { يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ } sözüyle ibtida yapılır (yeni cümleye başlanır). Bu veche göre durak (vakıf), 'eynemâ tekûnû' üzerindedir. Burûc (بُرُوج), kaleler demektir. Müşeyyede (مُشَيَّدَةٍ), yükseltilmiş anlamındadır. Şâde'l-kasra (سaray binasını yükseltti veya kireçle sıvadı) fiilinden hareketle { مُشَيَّدَةٍ } şeklinde de okunmuştur; şîd (شِّيد) kireç demektir. Nuaym b. Meysere, mecaz yoluyla fâilinin fiiliyle vasıflayarak yâ harfinin kesresiyle { مُشَيِّدَةٍ } şeklinde okumuştur; nitekim 'kaside şâiredir' (şair kaside) derler, oysa şair olan onu tanzim edendir. Seyyie (kötülük) musibet ve masiyet için; hasene (iyilik) ise nimet ve taat için kullanılır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَبَلَوْناهُمْ بِالْحَسَناتِ وَالسَّيِّئاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ } “Belki dönerler diye onları iyilikler ve kötülüklerle imtihan ettik” ve yine şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ } “Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir”. Manası şudur: Şayet kendilerine bolluk ve refahtan bir nimet isabet ederse onu Allah'a nispet ederler; şayet kendilerine kıtlık ve darlıktan bir musibet isabet ederse bunu sana bağlarlar ve: 'Bu senin yüzündendir ve ancak senin uğursuzluğundandır' derler. Nitekim Allah'ın Musa'nın kavminden naklettiği gibi: { وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسى وَمَنْ مَعَهُ } “Kendilerine bir kötülük gelirse Mûsâ ve beraberindekilerin uğursuzluğuna yorarlardı”; Salih'in kavminden naklettiği gibi de: { قالُوا اطَّيَّرْنا بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ } “Dediler ki: Sen ve beraberindekiler yüzünden uğursuzluğa uğradık”. Lanetlenmiş olan Yahudilerden rivayet edildiğine göre, onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile uğursuzluk vehmetmişler ve: 'O Medine'ye girdiğinden beri meyveleri azaldı, fiyatları pahalandı' demişlerdir. Bunun üzerine Allah Teâlâ onlara reddiye olarak { قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “De ki: Hepsi Allah katındandır” buyurdu; O, maslahatlara göre rızıkları genişletir ve daraltır. { لا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً } “Sözü neredeyse hiç anlamıyorlar” ki böylece Allah'ın rızkı daraltan ve genişleten olduğunu bilsinler; bunların tümü hikmet ve doğruluktan kaynaklanmaktadır. Sonra genel bir hitapla: Ey insan, { ما أَصابَكَ } “Sana isabet eden” { مِنْ حَسَنَةٍ } yani nimet ve ihsandan her ne varsa { فَمِنَ اللَّهِ } “Allah'tandır”, O'nun bir lütfu, ihsanı, minneti ve imtihanı olarak. { وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ } yani bela ve musibetten her ne varsa senin yüzündendir, çünkü ellerinin kazandığı şeyler sebebiyle bunda sebep sensin. { وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ } “Başınıza gelen herhangi bir musibet, kendi ellerinizle kazandıklarınız yüzündendir; O birçoğunu da affeder”. Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet edildiğine göre: 'Bir Müslümanın başına gelen her bir hastalık ve yorgunluk, hatta ayağına batan bir diken ve ayakkabısının bağının kopmasına varıncaya kadar mutlaka bir günah sebebiyledir; Allah'ın
يعفو اللَّه أكثر وَأَرْسَلْناكَ لِلنَّاسِ رَسُولًا أى رسولا للناس جميعا لست برسول العرب وحدهم، أنت رسول العرب والعجم، كقوله: (وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ) ، (قُلْ يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعاً) . وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً على ذلك، فما ينبغي لأحد أن يخرج عن طاعتك واتباعك.
affettiği ise daha çoktur.' { وَأَرْسَلْناكَ لِلنَّاسِ رَسُولًا } “Biz seni insanlara bir elçi olarak gönderdik” yani yalnızca Arapların elçisi değilsin, bütün insanların elçisisin; sen hem Arapların hem de Acemlerin elçisisin; tıpkı şu âyetlerde olduğu gibi: { وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ } “Biz seni ancak bütün insanlara gönderdik”, { قُلْ يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعاً } “De ki: Ey insanlar! Şüphesiz ben, sizin hepinize [gönderilen] Allah'ın elçisiyim”. { وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً } “Şahit olarak Allah yeter” buna karşı, artık hiç kimsenin senin itaatinden ve sana tâbi olmaktan dışarı çıkması yakışık almaz.
[سورة النساء (٤) : آية ٨٠]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 80]
مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ وَمَنْ تَوَلَّى فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً (٨٠)
{ مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ وَمَنْ تَوَلَّى فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً (٨٠) } “Kim Resûl'e itaat ederse, şüphesiz Allah'a itaat etmiş olur. Kim de yüz çevirirse; Biz seni onların üzerine bir bekçi olarak göndermedik. (80)”
مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ لأنه لا يأمر إلا بما أمر اللَّه به ولا ينهى إلا عما نهى اللَّه عنه فكانت طاعته في امتثال ما أمر به والانتهاء عما نهى عنه طاعة للَّه. وروى أنه قال: «من أحبنى فقد أحبّ اللَّه، ومن أطاعنى فقد أطاع اللَّه» فقال المنافقون: ألا تسمعون إلى ما يقول هذا الرجل، لقد قارف الشرك وهو ينهى أن يعبد غير اللَّه! ما يريد هذا الرجل إلا أن نتخذه ربا كما اتخذت النصارى عيسى، فنزلت وَمَنْ تَوَلَّى عن الطاعة فأعرض عنه فَما أَرْسَلْناكَ إلا نذيرا، لا حفيظا ومهيمنا عليهم تحفظ عليهم أعمالهم وتحاسبهم عليها وتعاقبهم، كقوله: (وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ) .
{ مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ } “Kim Resûl'e itaat ederse, şüphesiz Allah'a itaat etmiş olur” çünkü o, ancak Allah'ın emrettiğini emreder ve ancak Allah'ın nehyettiğinden nehyeder. Dolayısıyla onun emrettiğini yerine getirmekte ve nehyettiğinden kaçınmakta ona itaat etmek, Allah'a itaat olmuştur. Rivayet edildiğine göre o şöyle buyurmuştur: «Beni seven Allah'ı sevmiş olur, bana itaat eden de Allah'a itaat etmiş olur». Bunun üzerine münafıklar: 'Şu adamın ne söylediğini işitmiyor musunuz? Allah'tan başkasına ibadet edilmesini yasakladığı halde şirke düştü! Bu adam, Hristiyanların İsa'yı rab edindikleri gibi bizim de kendisini rab edinmemizi istemekten başka bir şey yapmıyor' dediler. Bunun üzerine âyet indi. { وَمَنْ تَوَلَّى } İtaatten yüz çevirirse sen de ondan yüz çevir; { فَما أَرْسَلْناكَ } Biz seni ancak bir uyarıcı olarak gönderdik; onların amellerini muhafaza eden, bunları hesaba çeken ve onları cezalandıran bir bekçi ve gözetleyici olarak değil; tıpkı şu âyette olduğu gibi: { وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ } “Sen onların üzerinde bir vekil değilsin”.
[سورة النساء (٤) : آية ٨١]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 81]
وَيَقُولُونَ طاعَةٌ فَإِذا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِكَ بَيَّتَ طائِفَةٌ مِنْهُمْ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ وَاللَّهُ يَكْتُبُ ما يُبَيِّتُونَ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلاً (٨١)
{ وَيَقُولُونَ طاعَةٌ فَإِذا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِكَ بَيَّتَ طائِفَةٌ مِنْهُمْ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ وَاللَّهُ يَكْتُبُ ما يُبَيِّتُونَ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلاً (٨١) } “'İtaat [başüstüne]' derler; fakat senin yanından çıktıklarında, içlerinden bir grup, senin söylediğinin aksini gizlice kurar. Allah onların gece kurduklarını yazmaktadır. Artık onlardan yüz çevir ve Allah'a tevekkül et. Vekil olarak Allah yeter. (81)”
وَيَقُولُونَ إذا أمرتهم بشيء طاعَةٌ بالرفع أى أمرنا وشأننا طاعة. ويجوز النصب بمعنى أطعناك طاعة. وهذا من قول المرتسم: سمعا وطاعة، وسمع وطاعة. ونحوه قول سيبويه:
{ وَيَقُولُونَ } Onlara bir şey emrettiğinde söylerler: { طاعَةٌ } Merfû olarak okunmuştur, yani 'işimiz ve durumumuz itaattir'. 'Sana hakkıyla itaat ettik' manasında nasb ile [taaten] okunması da caizdir. Bu, emre boyun eğen kimsenin 'sem'an ve tâaten' yahut 'sem'un ve tâatun' demesi kabilindendir. Sîbeveyhî'nin şu sözü de buna benzer:
وسمعنا بعض العرب الموثوق بهم يقال له: كيف أصبحت؟ فيقول: حمد اللَّه وثناء عليه، كأنه قال: أمرى وشأنى حمد اللَّه. ولو نصب حمد اللَّه وثناء عليه. كان على الفعل والرفع يدل على ثبات الطاعة واستقرارها بَيَّتَ طائِفَةٌ زورت طائفة وسوت غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ خلاف ما قلت وما أمرت به. أو خلاف ما قالت وما ضمنت من الطاعة، لأنهم أبطلوا الرد لا القبول، والعصيان لا الطاعة. وإنما ينافقون بما يقولون ويظهرون. والتبييت: إما من البيتوتة لأنه قضاء الأمر وتدبيره بالليل، يقال: هذا أمر بيت بليل. وإما من أبيات الشعر، لأن الشاعر يدبرها ويسويها وَاللَّهُ يَكْتُبُ ما يُبَيِّتُونَ يثبته في صحائف أعمالهم، ويجازيهم عليه على سبيل الوعيد. أو يكتبه في جملة ما يوحى إليك فيطلعك على أسرارهم فلا يحسبوا أن إبطانهم يغنى عنهم فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ ولا تحدّث نفسك بالانتقام منهم وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ في شأنهم، فإنّ
Biz, [dil ve rivayetine] güvenilen bazı Araplardan, kendisine 'Nasıl sabahladın?' diye sorulduğunda, sanki 'İşim ve durumum Allah'a hamd etmektir' dercesine 'Allah'a hamd ve O'na senâdır (hamdu'llâhi ve senâun aleyh)' dediğini işittik. Şayet 'hamde'llâhi ve senâen aleyh' şeklinde nasb ile okunsaydı [takdir edilen bir] fiile bina edilmiş olurdu. Merfû okunması ise itaatin sebat ve kararlılığına delalet eder. { بَيَّتَ طائِفَةٌ } [ifadesi], bir zümre [işi] evirip çevirdi ve tanzim etti [demektir]. { غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ } Senin söylediğinin ve emrettiğinin aksini; yahut itaatten yana söylediklerinin ve taahhüt ettiklerinin hilafını [kurdular]. Çünkü onlar kabulü değil reddi, itaati değil isyanı gizlediler. Onlar ancak söyledikleri ve açığa vurdukları hususlarda münafıklık yapmaktadırlar. Tebyît (تَبْيِيت) kelimesi: Ya 'beytûte'den (gecelemekten) gelir; çünkü bu, işin geceleyin kararlaştırılıp planlanmasıdır. Nitekim 'Bu, geceleyin kararlaştırılmış bir iştir' denir. Ya da şiir beyitlerinden gelir; çünkü şair, şiiri [inceden inceye] tasarlar ve tanzim eder. { وَاللَّهُ يَكْتُبُ ما يُبَيِّتُونَ } Bir tehdit üslubuyla, onu amel defterlerine kaydeder ve bunun karşılığında onlara ceza verir. Yahut sana vahyedilenler cümlesinden olarak onu yazar da seni onların sırlarına vâkıf kılar; binaenaleyh [içlerinde] gizlediklerinin kendilerine bir fayda sağlayacağını sanmasınlar. { فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ } Artık onlardan yüz çevir ve onlardan intikam almayı aklından geçirme. { وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ } Onların durumu hususunda Allah'a güvenip dayan; zira
اللَّه يكفيك معرّتهم وينتقم لك منهم إذا قوى أمر الإسلام وعز أنصاره. وقرئ (بَيَّتَ طائِفَةٌ) بالإدغام وتذكير الفعل، لأنّ تأنيث الطائفة غير حقيقى، ولأنها في معنى الفريق والفوج.
İslam'ın emri güçlenip yardımcıları aziz olduğunda Allah seni onların şerrinden koruyacak ve senin için onlardan intikam alacaktır. { بَيَّتَ طائِفَةٌ } ibaresi, idgam ile ve fiilin müzekker kılınmasıyla da okunmuştur; çünkü 'tâife' kelimesinin müennesliği hakiki değildir ve zira o, 'ferîk' (grup) ve 'fevc' (bölük) anlamındadır.
[سورة النساء (٤) : آية ٨٢]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 82]
أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً (٨٢)
{ أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً (٨٢) } “Hâlâ Kur'an'ı düşünmüyorlar mı? Eğer o, Allah'tan başkası tarafından olsaydı, elbette içinde pek çok çelişki bulurlardı. (82)”
تدبُّر الأمر: تأمُّله والنظر في إدباره وما يؤل إليه في عاقبته ومنتهاه، ثم استعمل في كل تأمل فمعنى تدبر القرآن: تأمل معانيه وتبصر ما فيه لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً لكان الكثير منه مختلفا متناقضا قد تفاوت نظمه وبلاغته ومعانيه، فكان بعضه بالغا حدّ الإعجاز، وبعضه قاصرا عنه يمكن معارضته، وبعضه إخبارا بغيب قد وافق المخبر عنه، وبعضه إخبارا مخالفا للمخبر عنه، وبعضه دالا على معنى صحيح عند علماء المعاني. وبعضه دالا على معنى فاسد غير ملتئم، فلما تجاوب كله بلاغة معجزة فائتة لقوى البلغاء وتناصر صحة معان وصدق إخبار، علم أنه ليس إلا من عند قادر على ما لا يقدر عليه غيره، عالم بما لا يعلمه أحد سواه. فإن قلت: أليس نحو قوله: (فَإِذا هِيَ ثُعْبانٌ مُبِينٌ) ، (كَأَنَّها جَانٌّ) ، (فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ) ، (فَيَوْمَئِذٍ لا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلا جَانٌّ) من الاختلاف؟ قلت: ليس باختلاف عند المتدبرين.
Bir işi tedebbür etmek: Onu etraflıca teemmül etmek, arkasına ve akıbetinde, nihayetinde nereye varacağına bakmaktır; sonradan her türlü derin düşünme ve teemmül için kullanılmıştır. Buna göre Kur'an'ı tedebbür etmenin manası: Onun manalarını derinlemesine düşünmek ve içindekileri basiretle idrak etmektir. { لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً } Elbette onun pek çoğu birbiriyle tutarsız, çelişkili olurdu; nazmı, belâğatı ve manaları farklılık arz ederdi; öyle ki bir kısmı icaz derecesine ulaşırken bir kısmı bundan geri kalıp dengi getirilmesi mümkün olurdu; bir kısmı gaybı haber verip haber verilen şeye uygun düşerken bir kısmı haber verilen şeye aykırı düşerdi; bir kısmı meânî âlimleri nezdinde sahih bir manaya delalet ederken bir kısmı da bozuk, tutarsız bir manaya delalet ederdi. Kur'an'ın tamamı, beliğlerin güçlerini aşan mucizevi bir belâgat ile birbiriyle uyum içinde olunca, sahih manalar ve doğru haberler birbirini destekleyince bilindi ki bu, ancak başkasının güç yetiremediğine güç yetiren, O'ndan başka hiç kimsenin bilemeyeceğini bilen Zat katındandır. Şayet dersen ki: { فَإِذا هِيَ ثُعْبانٌ مُبِينٌ } “Bir de baktı ki o apaçık bir ejderha!”, { كَأَنَّها جَانٌّ } “Sanki o küçük ve kıvrak bir yılandır”, { فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ } “Rabbine andolsun ki onların hepsini mutlaka sorguya çekeceğiz” ve { فَيَوْمَئِذٍ لا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلا جَانٌّ } “İşte o gün ne insana ne de cine günahı sorulur” gibi âyetler ihtilaf (çelişki) kabilinden değil midir? Derim ki: Derinlemesine düşünen kimseler katında bu bir ihtilaf değildir.
[سورة النساء (٤) : الآيات ٨٣ الى ٨٤]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 83-84]
وَإِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذاعُوا بِهِ وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطانَ إِلاَّ قَلِيلاً (٨٣) فَقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لا تُكَلَّفُ إِلاَّ نَفْسَكَ وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَاللَّهُ أَشَدُّ بَأْساً وَأَشَدُّ تَنْكِيلاً (٨٤)
{ وَإِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذاعُوا بِهِ وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطانَ إِلاَّ قَلِيلاً (٨٣) فَقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لا تُكَلَّفُ إِلاَّ نَفْسَكَ وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَاللَّهُ أَشَدُّ بَأْساً وَأَشَدُّ تَنْكِيلاً (٨٤) } “Kendilerine güven veya korkuya dair bir haber geldiğinde onu hemen yayarlar. Hâlbuki onu Resûl'e ve içlerindeki emir sahiplerine götürselerdi, elbette onlardan hüküm çıkarabilecek olanlar onu bilirlerdi. Eğer Allah'ın üzerinizdeki lütfu ve merhameti olmasaydı, pek azınız müstesna, mutlaka şeytana uyardınız. (83) Artık Allah yolunda savaş! Sen ancak kendinden sorumlusun. Müminleri de teşvik et. Umulur ki Allah, inkâr edenlerin baskı ve şiddetini engeller. Allah, baskı ve şiddeti en çetin, cezası en şiddetli olandır. (84)”
هم ناس من ضعفة المسلمين الذين لم تكن فيهم خبرة بالأحوال ولا استبطان للأمور.
Onlar, durumlar hakkında tecrübesi ve işlerin iç yüzüne derin vukûfiyeti bulunmayan zayıf Müslümanlardan bir gruptur.
كانوا إذا بلغهم خبر عن سرايا رسول اللَّه ﷺ من أمن وسلامة أو خوف وخلل أَذاعُوا بِهِ وكانت إذاعتهم مفسدة، ولو ردوا ذلك الخبر إلى رسول اللَّه ﷺ وإلى أولى الأمر منهم- وهم كبراء الصحابة البصراء بالأمور أو الذين كانوا يؤمرون منهم- لَعَلِمَهُ لعلم تدبير ما أخبروا به الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ الذين يستخرجون تدبيره بفطنهم وتجاربهم ومعرفتهم بأمور الحرب ومكايدها. وقيل: كانوا يقفون من رسول اللَّه ﷺ وأولى الأمر على أمن ووثوق بالظهور على بعض الأعداء، أو على خوف واستشعار، فيذيعونه فينتشر فيبلغ الأعداء، فتعود إذاعتهم مفسدة. ولو ردوه إلى الرسول وإلى أولى الأمر وفوّضوه إليهم وكانوا كأن لم يسمعوا، لعلم الذين يستنبطون تدبيره كيف يدبرونه وما يأتون ويذرون فيه. وقيل: كانوا يسمعون من أفواه المنافقين شيئاً من الخبر عن السرايا مظنونا غير معلوم الصحة فيذيعونه، فيعود ذلك وبالأعلى المؤمنين. ولو ردوه إلى الرسول وإلى أولى الأمر وقالوا نسكت حتى نسمعه منهم ونعلم هل هو مما يذاع أو لا يذاع، لعلمه الذين يستنبطونه منهم، لعلم صحته وهل هو مما يذاع أو لا يذاع هؤلاء المذيعون، وهم الذين يستنبطونه من الرسول وأولى الأمر، أى يتلقونه منهم ويستخرجون علمه من جهتهم. يقال: أذاع السر، وأذاع به. قال:
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in seriyyelerinden kendilerine güvenlik ve selamet veya korku ve sarsıntıya dair bir haber ulaştığında { أَذاعُوا بِهِ } onu yayarlardı; onların bunu yaymaları ise bir fesada yol açardı. Şayet o haberi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve içlerindeki ulu'l-emre -ki onlar işleri iyi bilen sahabenin büyükleri veya içlerinden kumandan tayin edilenlerdir- götürselerdi, { لَعَلِمَهُ } kendilerine haber verilen şeyin tedbirini mutlaka bilirlerdi; { الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ } anlayışları, tecrübeleri ve harp işleri ile tuzaklarına dair bilgileriyle onun tedbirini ortaya çıkaranlar [onu bilirlerdi]. Denildi ki: Onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve ulu'l-emrden bazı düşmanlara karşı zafer kazanılacağına dair bir emniyet ve güvene yahut bir korku ve kaygıya muttali olurlar, bunu yayarlardı; haber de yayılır düşmanlara ulaşırdı, böylece yaymaları fesada dönüşürdü. Şayet bunu Resûl'e ve ulu'l-emre havale edip onlara bıraksalardı ve sanki hiç işitmemiş gibi davransalardı, onun tedbirini ortaya çıkaranlar bunu nasıl sevk ve idare edeceklerini, bu hususta neyi yapıp neyi bırakacaklarını mutlaka bilirlerdi. Yine denildi ki: Münafıkların ağzından seriyyeler hakkında zanna dayalı, doğruluğu kesin olmayan bir haber işitirler ve onu yayarlardı, bu da müminlerin aleyhine bir vebal olurdu. Şayet bunu Resûl'e ve ulu'l-emre götürüp 'Biz bunu onlardan işitene ve yayılacak cinsten mi yoksa yayılmayacak cinsten mi olduğunu bilene kadar susalım' deselerdi, onu onlardan çıkaranlar yani bu haberi yayan kimseler -ki onlar haberi Resûl ve ulu'l-emrden alan, onun bilgisini onların tarafından çıkaran kimselerdir- onun sıhhatini ve yayılacak cinsten olup olmadığını elbette bilirlerdi. Sırrı yaydı anlamında hem 'ezâa's-sırra' hem de 'ezâa bihî' denir. Şair şöyle demiştir:
أَذَاعَ بِهِ فِى النَّاسِ حتَّى كَأَنَّهُ … بِعَلْيَاءَ نَارٌ أُوقِدَتْ بِثَقُوب
«Onu insanlar arasında öyle yaydı ki, sanki o … yüksek bir tepede çıra ile tutuşturulmuş bir ateşti.»
ويجوز أن يكون المعنى فعلوا به الإذاعة، وهو أبلغ من أذاعوه. وقرئ (لَعَلِمَهُ) بإسكان اللام كقوله:
Bunun manasının 'yayma eylemini onunla gerçekleştirdiler' olması da caizdir ki bu, 'ezâûhu' (onu yaydılar) ifadesinden daha beliğdir. { لَعَلِمَهُ } kelimesi, şairin şu sözünde olduğu gibi lâm harfinin sükûnu ile [la'lمه] şeklinde de okunmuştur:
فَإنْ أَهْجُهُ يَضجَرْ كَمَا ضَجْرَ بَازِلٌ … مِنَ الْأُدْمِ دَبْرَتْ صَفْحَتَاهُ وَغَارِبُهْ
«Eğer onu hicvedersem bunalır; tıpkı sırtı ve cidarı yaralanmış kızıl renkli yaşlı bir devenin bunaldığı gibi.»
والنبط: الماء يخرج من البئر أول ما تحفر، وإنباطه واستنباطه: إخراجه واستخراجه، فاستعير لما يستخرجه الرجل بفضل ذهنه من المعاني والتدابير فيما يعضل ويهم وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ
*en-Nebat* (النبط); kuyu ilk kazıldığında çıkan sudur. Onu *inbât* (إنباط) ve *istinbât* (استنباط) etmek ise; onu [yeryüzüne] çıkarmak ve ortaya çıkarmaktır. Bu sebeple bu kelime, çetin ve mühim hususlarda kişinin zihin üstünlüğüyle (keskin zekâsıyla) ortaya çıkardığı manalar ve tedbirler için istiare yoluyla kullanılmıştır. { وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ } “Eğer Allah’ın sizin üzerinizdeki lütfu ve rahmeti olmasaydı...”
وهو إرسال الرسول، وإنزال الكتاب ، والتوفيق لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطانَ لبقيتم على الكفر إِلَّا قَلِيلًا منكم. أو إلا اتباعا قليلا، لما ذكر في الآي قبلها تثبطهم عن القتال، وإظهارهم الطاعة وإضمارهم خلافها. قال: فَقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ إن أفردوك وتركوك وحدك لا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ غير نفسك وحدها أن تقدّمها إلى الجهاد، فإنّ اللَّه هو ناصرك لا الجنود، فإن شاء نصرك وحدك كما ينصرك وحولك الألوف. وقيل: دعا الناس في بدر الصغرى إلى الخروج، وكان أبو سفيان واعد رسول اللَّه ﷺ اللقاء فيها، فكره بعض الناس أن يخرجوا فنزلت، فخرج وما معه إلا سبعون لم يلو على أحد، ولو لم يتبعه أحد لخرج وحده، وقرئ (لا تكلف) بالجزم على النهى. ولا نكلف: بالنون وكسر اللام، أى لا نكلف نحن إلا نفسك وحدها وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ وما عليك في شأنهم إلا التحريض فحسب، لا التعنيف بهم عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا وهم قريش، وقد كف بأسهم فقد بدا لأبى سفيان وقال: هذا عام مجدب، وما كان معهم زاد إلا السويق، ولا يلقون إلا في عام مخصب فرجع بهم وَاللَّهُ أَشَدُّ بَأْساً من قريش وَأَشَدُّ تَنْكِيلًا تعذيبا.
[Bu lütuf ve rahmet de] Peygamberin gönderilmesi, Kitab’ın indirilmesi ve muvaffak kılınmasıdır. { لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطانَ } “...elbette şeytana uyup giderdiniz” yani küfür üzere kalırdınız, { إِلَّا قَلِيلًا } “pek azınız müstesna” yani pek azınız hariç [küfürde kalırdınız] veya "pek az bir uymak müstesna". Bundan önceki ayetlerde onların savaştan geri durmaları, itaati açıkça gösterip aksini gizlemeleri zikredilince [Allah Teâlâ şöyle] buyurdu: { فَقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Artık Allah yolunda savaş!” Eğer seni yalnız bırakır ve tek başına terk ederlerse [de savaş]. { لا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ } “Sen ancak kendinden sorumlusun” yani cihada sürmek hususunda sadece kendi nefsinden başkasıyla mükellef tutulmazsın. Çünkü senin yardımcın ordular değil, bizzat Allah'tır. O dilerse, etrafında binler varken sana yardım ettiği gibi, tek başınayken de yardım eder. Denildi ki: [Hz. Peygamber] insanları Küçük Bedir savaşına çıkmaya davet etti. Ebû Süfyân, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile orada buluşmak üzere sözleşmişti. Bazı kimseler sefere çıkmayı hoş görmeyince bu ayet indi. Bunun üzerine [Resûlullah], kimseye aldırmaksızın yanında sadece yetmiş kişiyle çıktı; şayet peşinden hiç kimse gitmeseydi bile tek başına çıkacaktı. [Bu kelime] nehiy (yasaklama) anlamında cezm ile (لَا تُكَلَّفْ) şeklinde de okunmuştur. Nûn harfi ve lâm'ın kesresiyle (وَلَا نُكَلِّفُ) şeklinde de okunmuştur; yani "Biz sadece senin nefsini mükellef tutarız" demektir. { وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ } “ve müminleri teşvik et!” Onlar hakkında sana düşen, onları azarlamak değil, sadece teşvik etmektir. { عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Umulur ki Allah, inkâr edenlerin şiddet ve baskısını defeder” Onlar Kureyş'tir. Nitekim [Allah] onların şiddetini defetmiştir; zira Ebû Süfyân'a [vazgeçmek] daha uygun göründü ve: "Bu yıl kurak bir yıldır. Yanımızda kavuttan (sevîk) başka azık yoktur; savaş ancak verimli/bolluk bir yılda yapılır" diyerek onları geri döndürdü. { وَاللَّهُ أَشَدُّ بَأْساً } “Allah'ın şiddet ve kuvveti daha çetindir” yani Kureyş'inkinden daha çetindir, { وَأَشَدُّ تَنْكِيلًا } “cezası da daha şiddetlidir.” yani azap bakımından daha çetindir.
[سورة النساء (٤) : آية ٨٥]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 85]
مَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً حَسَنَةً يَكُنْ لَهُ نَصِيبٌ مِنْها وَمَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً سَيِّئَةً يَكُنْ لَهُ كِفْلٌ مِنْها وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتاً (٨٥)
{ مَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً حَسَنَةً يَكُنْ لَهُ نَصِيبٌ مِنْها وَمَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً سَيِّئَةً يَكُنْ لَهُ كِفْلٌ مِنْها وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتاً (٨٥) } “Kim güzel bir şefaatte (aracılıkta) bulunursa, ondan kendisine bir pay olur. Kim de kötü bir şefaatte bulunursa, ondan kendisine bir günah payı düşer. Allah her şeyi hakkıyla gözetip koruyandır (her şeye gücü yetendir). (85)”
الشفاعة الحسنة: هي التي روعي بها حق مسلم، ودفع بها عنه شر أو جلب إليه خير. وابتغى بها وجه اللَّه ولم تؤخذ عليها رشوة، وكانت في أمر جائز لا في حدّ من حدود اللَّه ولا في حق من الحقوق. والسيئة: ما كان بخلاف ذلك. وعن مسروق أنه شفع شفاعة فأهدى إليه المشفوع جارية، فغضب وردها وقال: لو علمت ما في قلبك لما تكلمت في حاجتك، ولا أتكلم فيما بقي منها وقيل: الشفاعة الحسنة: هي الدعوة للمسلم، لأنها في معنى الشفاعة إلى اللَّه. وعن النبي ﷺ: «من دعا لأخيه المسلم بظهر الغيب استجيب له قال له الملك: ولك مثل ذلك، فذلك النصيب» والدعوة على المسلم بضد ذلك مُقِيتاً شهيداً حفيظاً. وقيل: مقتدراً. وأقات على الشيء، قال الزبير بن عبد المطلب:
Güzel şefaat: Bir Müslümanın hakkının gözetildiği, kendisinden bir kötülüğün savıldığı veya kendisine bir hayrın celbedildiği, karşılığında rüşvet alınmayıp sadece Allah rızası gözetilen, Allah'ın hadlerinden veya haklardan bir hakka dokunmayan caiz bir hususta yapılan şefaattir. Kötü şefaat ise bunun aksine olandır. Mesrûk'tan rivayet edildiğine göre o bir şefaatte bulunmuştu; şefaat edilen kimse de ona bir cariye hediye etti. Bunun üzerine Mesrûk öfkelenerek onu geri çevirdi ve şöyle dedi: 'Eğer kalbinde olanı bilseydim senin ihtiyacın hakkında konuşmazdım; bundan sonra da geri kalan kısmı için asla konuşmam.' Denildi ki: Güzel şefaat, Müslümana dua etmektir; çünkü bu, Allah katında şefaat manasındadır. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre: «Kim gıyabında Müslüman kardeşi için dua ederse duası kabul olunur ve melek ona: 'Bir misli de sana olsun' der. İşte pay (nasip) budur.» Müslümanın aleyhine dua etmek ise bunun zıddıdır. Mukît (مُقِيتاً), şahit ve koruyucu demektir. Muktedir olduğu da söylenmiştir; 'ekâte ale'ş-şey'i' (ona muktedir oldu) denir. Zübeyr b. Abdilmuttalib şöyle demiştir:
وَذِى ضِغْنٍ نَفَيْتُ السُّوءَ عَنْهُ … وَكُنْتُ عَلَى إسَاءَتِهِ مُقِيتَا
«Kin besleyen kimsenin kötülüğünü ondan savdım … ve onun kötülüğüne muktedir [veya tahammülkâr] idim.»
وقال السموأل:
Semev'el de şöyle demiştir:
أَلِى الْفَضْلُ أَمْ عَلَىّ إذَا حُو … سِبْتُ إنِّى عَلَى الْحِسَابِ مُقِيتُ
«Hesaba çekildiğim zaman üstünlük bende mi yoksa aleyhime mi kalır? … Zira ben hesabı bilip muktedir olanım.»
واشتقاقه من القوت لأنه يمسك النفس ويحفظها.
[Mukît kelimesinin] türetilişi ise 'kūt' (azık/gıdalanma) kökündendir; zira o, nefsi tutup ayakta tutar ve onu korur.
[سورة النساء (٤) : آية ٨٦]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 86]
وَإِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَسِيباً (٨٦)
{ وَإِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَسِيباً (٨٦) } “Bir selâm ile selâmlandığınız zaman, siz de ondan daha güzeliyle karşılık verin veya aynıyla mukabele edin. Şüphesiz Allah, her şeyi hakkıyla hesaplayandır. (86)”
الأحسن منها أن تقول «وعليكم السلام ورحمة اللَّه» إذا قال «السلام عليكم» وأن تزيد «وبركاته» إذا قال «ورحمة اللَّه» وروى أنّ رجلا قال لرسول اللَّه ﷺ: السلام عليك، فقال «وعليك السلام ورحمة اللَّه» وقال آخر: السلام عليك ورحمة اللَّه، فقال «وعليك السلام ورحمة اللَّه وبركاته» وقال آخر: السلام عليك ورحمة اللَّه وبركاته، فقال «وعليك» فقال الرجل: نقصتنى، فأين ما قال اللَّه؟ وتلا الآية، فقال «إنك لم تترك لي فضلا فرددت عليك مثله. أَوْ رُدُّوها أو أجيبوها بمثلها. ورد السلام ورجعه: جوابه بمثله، لأن المجيب يرد قول المسلم ويكرره، وجواب التسليمة واجب، والتخيير إنما وقع بين الزيادة وتركها. وعن أبى يوسف ﵀: من قال لآخر: أقرئ فلانا السلام، وجب عليه أن يفعل.
Ondan daha güzeli, 'es-Selâmü aleyküm' dediğinde 've aleykümü's-selâmü ve rahmetullâh' demendir; 've rahmetullâh' dediğinde ise 've berekâtüh' ilave etmendir. Rivayet edildiğine göre bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'es-Selâmü aleyke' dedi. O da: «Ve aleyke's-selâmü ve rahmetullâh» buyurdu. Bir başkası: 'es-Selâmü aleyke ve rahmetullâh' dedi. O da: «Ve aleyke's-selâmü ve rahmetullâhi ve berekâtüh» buyurdu. Bir diğeri ise: 'es-Selâmü aleyke ve rahmetullâhi ve berekâtüh' dedi. Bunun üzerine o: «Ve aleyke» buyurdu. Adam: 'Bana eksik bıraktın, Allah'ın buyurduğu nerede kaldı?' diyerek âyeti okudu. Resûlullah da: «Bana bir fazlalık bırakmadın ki, ben de sana aynıyla mukabele ettim» buyurdu. { أَوْ رُدُّوها } Yahut onun bir benzeriyle cevap verin. Selamı iade etmek ve geri çevirmek, onun benzeriyle cevap vermektir; çünkü cevap veren kişi, selam verenin sözünü tekrarlar ve iade eder. Selamın cevabı vaciptir; muhayyerlik ise ancak artırmak ile artırmamak arasında vaki olmuştur. Ebû Yûsuf rahimehullâh'tan rivayet edildiğine göre: Bir kimse diğerine 'Falancaya selam söyle' derse, bunu yapması üzerine vacip olur.
وعن النخعي: السلام سنة والردّ فريضة. وعن ابن عباس: الردّ واجب. وما من رجل يمرّ على قوم مسلمين فيسلم عليهم ولا يردّون عليه إلا نزع عنهم روح القدس وردّت عليه الملائكة. ولا يرد السلام في الخطبة، وقراءة القرآن، جهراً ورواية الحديث، وعند مذاكرة العلم، والأذان، والإقامة. وعن أبى يوسف: لا يسلم على لاعب النرد والشطرنج، والمغني، والقاعد لحاجته، ومطير الحمام، والعاري من غير عذر في حمام أو غيره. وذكر الطحاوي: أن المستحب ردّ السلام على طهارة. وعن النبي ﷺ أنه تيمم لردّ السلام . قالوا:
Nehaî'den: 'Selam vermek sünnet, almak farzdır.' İbn Abbas'tan: 'Selamı almak vaciptir. Müslüman bir topluluğa uğrayıp da onlara selam veren ve onların selamını almadığı hiçbir adam yoktur ki, o topluluktan Rûhu'l-Kudüs çekilip melekler ona mukabele etmesin.' Hutbede, açıktan Kur'an okunurken, hadis rivayet edilirken, ilim müzakeresi esnasında, ezan ve kamette selam alınmaz. Ebû Yûsuf'tan: Tavla ve satranç oynayana, şarkıcıya, kazayı hacet için oturana, güvercin uçurana ve hamamda veya başka yerde özürsüz olarak çıplak durana selam verilmez. Tahâvî, selamı abdestli olarak almanın müstehap olduğunu zikretmiştir. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den, selama mukabele etmek için teyemmüm ettiği rivayet edilmiştir. Âlimler şöyle demişlerdir:
ويسلم الرجل إذا دخل على امرأته، ولا يسلم على أجنبية. ويسلم الماشي على القاعد، والراكب على الماشي، وراكب الفرس على راكب الحمار، والصغير على الكبير، والأقل على الأكثر.
Kişi hanımının yanına girdiğinde selam verir; yabancı bir kadına ise selam vermez. Yürüyen oturana, binekli yürüyene, ata binen eşeğe binene, küçük büyüğe, az olan çok olana selam verir.
وإذا التقيا ابتدرا. وعن أبى حنيفة: لا تجهر بالرد يعنى الجهر الكثير. وعن النبي ﷺ
İkisi karşılaştıklarında [selam vermede] yarışırlar. Ebû Hanîfe'den: Selamı alırken sesini yükseltme; yani aşırı yüksek sesle alma. Peygamber'den [sallallâhu aleyhi ve sellem] [şöyle rivayet edilmiştir]:
«إذا سلم عليكم أهل الكتاب فقولوا: وعليكم » أى وعليكم ما قلتم لأنهم كانوا يقولون: السام عليكم. وروى «لا تبتدئ اليهودىّ بالسلام، وإن بدأك فقل. وعليك» . وعن الحسن: يجوز أن تقول للكافر: وعليك السلام، ولا تقل: ورحمة اللَّه، فإنها استغفار. وعن الشعبي أنه قال لنصراني سلم عليه: وعليك السلام ورحمة اللَّه. فقيل له في ذلك، فقال: أليس في رحمة اللَّه يعيش؟
«Ehl-i Kitap size selam verdiğinde: 'Ve aleyküm' deyin» yani 'Söylediğiniz şey sizin üzerinize olsun'; zira onlar 'es-Sâmü aleyküm (Ölüm üzerinize olsun)' diyorlardı. Rivayet edildiğine göre: «Yahudiye önce sen selam verme; eğer o sana önce selam verirse 'Ve aleyke' de.» Hasan[-ı Basrî]'den: Kâfire 'Ve aleyke's-selâm' demen caizdir; ancak 'Ve rahmetullâh' deme, çünkü bu bir istiğfardır. Şa'bî'den rivayet edildiğine göre kendisine selam veren bir Hristiyana 'Ve aleyke's-selâmü ve rahmetullâh' demiştir. Bu hususta kendisine sorulunca: 'O Allah'ın rahmeti içinde yaşamıyor mu?' demiştir.
وقد رخص بعض العلماء في أن يبدأ أهل الذمة بالسلام إذا دعت إلى ذلك حادثة تحوج إليهم.
Bazı âlimler, kendilerine ihtiyaç duyuran bir durum hasıl olduğunda zimmîlere ilk önce selam vermeye ruhsat tanımışlardır.
وروى ذلك عن النخعي. وعن أبى حنيفة: لا تبدأه بسلام في كتاب ولا غيره. وعن أبى يوسف لا تسلم عليهم ولا تصافحهم، وإذا دخلت فقل: السلام على من اتبع الهدى. ولا بأس بالدعاء له بما يصلحه في دنياه عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَسِيباً أى يحاسبكم على كل شيء من التحية وغيرها.
Bu görüş Nehaî'den de rivayet edilmiştir. Ebû Hanîfe'den: Gerek mektupta gerekse başka bir şeyde ona ilk olarak selamla başlama. Ebû Yûsuf'tan: Onlara selam verme ve onlarla musafaha etme; içeri girdiğinde ise 'es-Selâmü alâ meni'ttebea'l-hudâ (Selam hidayete uyanların üzerine olsun)' de. Dünyasına yarayacak şeylerle ona dua etmende bir sakınca yoktur. { عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَسِيباً } Yani selam ve diğer her hususta sizi hesaba çeker.
[سورة النساء (٤) : آية ٨٧]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 87]
اللَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ لا رَيْبَ فِيهِ وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثاً (٨٧)
{ اللَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ لا رَيْبَ فِيهِ وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثاً (٨٧) } “Allah ki O'ndan başka hiçbir ilâh yoktur. Kendisinde hiçbir şüphe olmayan kıyamet gününde sizi mutlaka toplayacaktır. Söz bakımından Allah'tan daha doğru kim olabilir? (87)”
لا إِلهَ إِلَّا هُوَ إما خبر للمبتدإ. وإما اعتراض والخبر (لَيَجْمَعَنَّكُمْ) . ومعناه: اللَّه واللَّه ليجمعنكم إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ أى ليحشرنكم إليه. والقيامة والقيام، كالطلابة والطلاب، وهي قيامهم من القبور أو قيامهم للحساب. قال اللَّه تعالى: (يَوْمَ يَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ) . وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثاً لأنه عز وعلا صادق لا يجوز عليه الكذب. وذلك أنّ الكذب مستقل بصارف عن الإقدام عليه وهو قبحه. ووجه قبحه، الذي هو كونه كذبا وإخباراً عن الشيء بخلاف ما هو عليه، فمن كذب لم يكذب إلا لأنه محتاج إلى أن يكذب ليجرّ منفعة أو يدفع مضرة. أو هو غنى عنه إلا أنه يجهل غناه. أو هو جاهل بقبحه. أو هو سفيه لا يفرق بين الصدق والكذب في إخباره ولا يبالى بأيهما نطق، وربما كان الكذب أحلى على حنكه من الصدق. وعن بعض السفهاء أنه عوتب على الكذب فقال: لو غرغرت لهواتك به ما فارقته. وقيل لكذاب: هل صدقت قط؟ فقال:
{ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ } İfadesi ya mübtedanın haberidir ya da itiraz cümlesidir; haber ise { لَيَجْمَعَنَّكُمْ } kelimesidir. Manası şudur: Allah, andolsun ki Allah sizi { إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ } kıyamet gününe doğru mutlaka haşredecek, toplayacaktır. Kıyamet ve kıyam; tılâbe ve tılâb gibidir ki bu da onların kabirlerinden kalkması yahut hesap için ayağa kalkmalarıdır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { يَوْمَ يَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ } “O gün insanlar Âlemlerin Rabbi için divana dururlar”. { وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثاً } Zira O Azze ve Alâ doğrudur, O'nun hakkında yalan caiz değildir. Çünkü yalan, ona kalkışmaktan alıkoyan bağımsız bir engele sahiptir ki o da yalanın çirkinliğidir. Çirkinliğinin yönü ise onun yalan olması ve bir şeyi olduğu durumun aksine haber vermektir. Yalan söyleyen kişi; ya bir fayda elde etmek veya bir zararı defetmek için yalan söylemeye muhtaç olduğu için yalan söyler; ya bundan müstağnidir ama müstağni olduğunu bilmez; ya onun çirkinliğini bilmez; ya da haber verirken doğrulukla yalanı ayırt edemeyen ve hangisini konuştuğuna aldırmayan bir sefihtir ki bazen yalan onun damağına doğrudan daha tatlı gelir. Nitekim sefihlerden birine yalan söylediği için sitem edildiğinde: 'Küçük dilin onunla çalkalansaydı sen de ondan ayrılamazdın' demiştir. Bir yalancıya: 'Hiç doğru söyledin mi?' denildiğinde şöyle demiştir:
لولا أنى صادق في قولي «لا» لقلتها. فكان الحكيم الغنى الذي لا يجوز عليه الحاجات العالم بكل معلوم، منزها عنه، كما هو منزه عن سائر القبائح.
'«Hayır» sözümde doğru olmasaydım onu söylerdim.' Dolayısıyla ihtiyaçların vuku bulması kendisi hakkında caiz olmayan, bilinen her şeyi bilen Hakîm ve Ganî olan Allah, diğer bütün çirkinliklerden münezzeh olduğu gibi yalandan da münezzehtir.
[سورة النساء (٤) : آية ٨٨]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 88]
فَما لَكُمْ فِي الْمُنافِقِينَ فِئَتَيْنِ وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ بِما كَسَبُوا أَتُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلاً (٨٨)
{ فَما لَكُمْ فِي الْمُنافِقِينَ فِئَتَيْنِ وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ بِما كَسَبُوا أَتُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلاً (٨٨) } “Size ne oluyor da münafıklar hakkında iki fırkaya ayrılıyorsunuz? Hâlbuki kazandıkları [günahlar] yüzünden Allah onları baş aşağı etmiştir. Allah'ın saptırdığını doğru yola iletmek mi istiyorsunuz? Allah kimi saptırırsa, artık sen onun için asla bir yol bulamazsın. (88)”
فِئَتَيْنِ نصب على الحال، كقولك: مالك قائما؟ روى أنّ قوما من المنافقين استأذنوا رسول اللَّه ﷺ في الخروج إلى البدو معتلين باجتواء المدينة، فلما خرجوا لم يزالوا
{ فِئَتَيْنِ } “iki fırka olarak” [ifadesi], senin “Sana ne oluyor da ayaktasın?” (مَا لَكَ قَائِمًا؟) sözün gibi hâl (durum belirteci) olarak mansubdur. Rivayet edildiğine göre münafıklardan bir grup, Medine havasının kendilerine yaramamasını bahane ederek çöle/kıra çıkmak için Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den izin istediler. Çıktıklarında ise durmaksızın
راحلين مرحلة مرحلة حتى لحقوا بالمشركين، فاختلف المسلمون فيهم، فقال بعضهم: هم كفار. وقال بعضهم: هم مسلمون. وقيل: كانوا قوما هاجروا من مكة، ثم بدا لهم فرجعوا وكتبوا إلى رسول اللَّه ﷺ: إنا على دينك وما أخرجنا إلا اجتواء المدينة والاشتياق إلى بلدنا. وقيل.
konak konak ilerleyip nihayet müşriklere katıldılar. Bunun üzerine Müslümanlar onlar hakkında ihtilafa düştüler; bir kısmı: 'Onlar kâfirdir' derken bir kısmı: 'Onlar Müslümandır' dedi. Denildi ki: Onlar Mekke'den hicret eden bir topluluktu, sonra fikir değiştirip geri döndüler ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Biz senin dinin üzereyiz; bizi ancak Medine havasının yaramaması ve memleketimizin özlemi çıkardı' diye yazdılar. Şöyle de denilmiştir: