هم قوم خرجوا مع رسول اللَّه ﷺ يوم أحد ثم رجعوا. وقيل: هم العرنيون الذين أغاروا على السرح وقتلوا بساراً. وقيل هم قوم أظهروا الإسلام وقعدوا عن الهجرة. ومعناه:
Onlar Uhud günü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte çıkıp sonra geri dönen bir topluluktur. Şöyle de denilmiştir: Onlar otlak hayvanlarına baskın yapıp Yesâr'ı öldüren Ureynelilerdir. Şöyle de denilmiştir: Onlar Müslüman olduklarını açığa vurup hicretten geri duran bir topluluktur. Ayetin anlamı şudur:
ما لكم اختلفتم في شأن قوم نافقوا نفاقا ظاهراً وتفرقتم فيه فرقتين وما لكم لم تبتوا القول بكفرهم وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ أى ردهم في حكم المشركين كما كانوا بِما كَسَبُوا من ارتدادهم ولحوقهم بالمشركين واحتيالهم على رسول اللَّه ﷺ. أو أركسهم في الكفر بأن خذلهم حتى أركسوا فيه، لما علم من مرض قلوبهم أَتُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا أن تجعلوا من جملة المهتدين مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ من جعله من جملة الضلال، وحكم عليه بذلك أو خذله حتى ضلّ. وقرئ: ركسهم. وركسوا فيها.
Açık bir nifakla münafıklık yapan bir topluluk hakkında ne diye ihtilafa düşüp iki fırkaya ayrıldınız ve ne diye onların küfrü hakkında kesin bir hükme varmadınız? { وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ } yani dinden dönmeleri, müşriklere katılmaları ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e hile kurmaları sebebiyle { بِما كَسَبُوا } kazandıkları [günahlar] yüzünden Allah onları eskiden oldukları gibi müşriklerin hükmüne geri döndürmüştür. Yahut kalplerindeki hastalığı bildiği için onları yardımsız bırakıp küfrün içine düşürmüştür. { أَتُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا } doğru yolda olanların arasına katmak mı istiyorsunuz, { مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ } Allah'ın sapkınların arasına kattığı, aleyhine bu şekilde hükmettiği veya büsbütün sapana kadar yardımsız bıraktığı kimseyi? [Bu kelime] { ركسهم } ve { وركسوا فيها } şeklinde de okunmuştur.
[سورة النساء (٤) : الآيات ٨٩ الى ٩١]
[Nisâ Suresi (4), Âyetler 89-91]
وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ كَما كَفَرُوا فَتَكُونُونَ سَواءً فَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِياءَ حَتَّى يُهاجِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً (٨٩) إِلاَّ الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ أَوْ جاؤُكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَنْ يُقاتِلُوكُمْ أَوْ يُقاتِلُوا قَوْمَهُمْ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ فَلَقاتَلُوكُمْ فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقاتِلُوكُمْ وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ فَما جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلاً (٩٠) سَتَجِدُونَ آخَرِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ وَيَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ كُلَّما رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ أُرْكِسُوا فِيها فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوكُمْ وَيُلْقُوا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ وَيَكُفُّوا أَيْدِيَهُمْ فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأُولئِكُمْ جَعَلْنا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطاناً مُبِيناً (٩١)
{ وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ كَما كَفَرُوا فَتَكُونُونَ سَواءً فَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِياءَ حَتَّى يُهاجِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً (٨٩) إِلاَّ الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ أَوْ جاؤُكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَنْ يُقاتِلُوكُمْ أَوْ يُقاتِلُوا قَوْمَهُمْ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ فَلَقاتَلُوكُمْ فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقاتِلُوكُمْ وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ فَما جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلاً (٩٠) سَتَجِدُونَ آخَرِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ وَيَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ كُلَّما رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ أُرْكِسُوا فِيها فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوكُمْ وَيُلْقُوا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ وَيَكُفُّوا أَيْدِيَهُمْ فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأُولئِكُمْ جَعَلْنا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطاناً مُبِيناً (٩١) } “Kendileri inkâr ettikleri gibi sizin de inkâr edip onlarla bir olmanızı arzu ettiler. O hâlde, Allah yolunda hicret edinceye kadar onlardan dostlar edinmeyin. Eğer yüz çevirirlerse onları yakalayın ve bulduğunuz yerde öldürün; onlardan ne bir dost ne de bir yardımcı edinin. (89) Ancak aranızda antlaşma bulunan bir kavme sığınanlar yahut sizinle veya kendi kavimleriyle savaşmaktan göğüsleri daralarak size gelenler müstesnadır. Allah dileseydi onları başınıza musallat ederdi de sizinle savaşırlardı. Artık sizden uzak durur, sizinle savaşmaz ve size barış teklif ederlerse, Allah onlara dokunmanız için size bir yol bırakmamıştır. (90) Hem sizden hem de kendi kavimlerinden güvende olmak isteyen başkalarını da bulacaksınız. Ne zaman bir fitneye çağrılsalar, baş aşağı onun içine dalarlar. Eğer sizden uzak durmaz, size barış teklif etmez ve ellerini [sizden] çekmezlerse, onları yakalayın ve yakaladığınız yerde öldürün. İşte onlara karşı size apaçık bir yetki verdik. (91)”
فَتَكُونُونَ عطف على: (تَكْفُرُونَ) ولو نصب على جواب التمني لجاز. والمعنى: ودّوا
{ فَتَكُونُونَ } [ifadesi], { تَكْفُرُونَ } [lafzı] üzerine matuftur. Şayet temenninin cevabı olarak nasb kılınsaydı bu da caiz olurdu. Anlamı şudur: [Onlar] arzu ettiler...
كفركم فكونكم معهم شرعاً واحداً فيما هم عليه من الضلال واتباع دين الآباء. فلا تتولوهم وإن آمنوا حتى يظاهروا إيمانهم بهجرة صحيحة هي للَّه ورسوله- لا لغرض من أغراض الدنيا- مستقيمة ليس بعدها بداء ولا تعرّب. فَإِنْ تَوَلَّوْا عن الإيمان المظاهر بالهجرة الصحيحة المستقيمة، فحكمهم حكم سائر المشركين يقتلون حيث وجدوا في الحلّ والحرم، وجانبوهم مجانبة كلية، وإن بذلوا لكم الولاية والنصرة فلا تقبلوا منهم إِلَّا الَّذِينَ يَصِلُونَ استثناء من قوله (فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ) ومعنى (يَصِلُونَ إِلى قَوْمٍ) ينتهون إليهم ويتصلون بهم. وعن أبى عبيدة:
siz de küfredesiniz ve böylece içinde bulundukları sapıklıkta ve ataların dinine uymakta onlarla eşit olasınız. İman etseler bile, dünya gayelerinden hiçbir gaye gütmeksizin sırf Allah ve Resûlü için olan, ardından cayma ve bedeviliğe dönme bulunmayan dosdoğru ve sahih bir hicretle imanlarını açığa vurup pekiştirmedikçe onları dost edinmeyin. { فَإِنْ تَوَلَّوْا } Eğer sahih ve dosdoğru hicretle pekiştirilmiş bu imandan yüz çevirirlerse, onların hükmü diğer müşriklerin hükmü gibidir; Harem bölgesinde olsun Harem dışında olsun nerede bulunurlarsa öldürülürler. Onlardan bütünüyle uzak durun; size dostluk ve yardım teklif etseler dahi bunu onlardan kabul etmeyin. { إِلَّا الَّذِينَ يَصِلُونَ } ifadesi, { فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ } buyruğundan bir istisnadır. { يَصِلُونَ إِلى قَوْمٍ } lafzının anlamı, onlara varıp ulaşanlar ve onlara bağlananlardır. Ebû Ubeyde'den [şöyle nakledilmiştir]:
هو من الانتساب. وصلت إلى فلان واتصلت به إذا انتميت إليه. وقيل: إن الانتساب لا أثر له في منع القتال، فقد قاتل رسول اللَّه ﷺ بمن معه من هو من أنسابهم، والقوم هم الأسلميون، كان بينهم وبين رسول اللَّه ﷺ عهد، وذلك أنه وادع وقت خروجه إلى مكة هلال بن عويمر الأسلمى على أن لا يعينه ولا يعين عليه، وعلى أنّ من وصل إلى هلال ولجأ إليه فله من الجوار مثل الذي لهلال. وقيل: القوم بنو بكر بن زيد مناة كانوا في الصلح أَوْ جاؤُكُمْ لا يخلو من أن يكون معطوفا على صفة قوم، كأنه قيل: إلا الذين يصلون إلى قوم معاهدين، أو قوم ممسكين عن القتال لا لكم ولا عليكم، أو على صلة الذين، كأنه قيل: إلا الذين يتصلون بالمعاهدين، أو الذين لا يقاتلونكم والوجه العطف على الصلة لقوله: فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقاتِلُوكُمْ وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ فَما جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلًا بعد قوله: (فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ)
Bu, nesep bağı kurmaktan (intisâb) gelir; birine mensup olduğun zaman 'Vasaltü ilâ fülanin ve'ttasaltü bihî (Falana ulaştım/bağlandım)' dersin. Şöyle de denilmiştir: Nesep bağının savaşı engellemede bir etkisi yoktur; nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem beraberindekilerle birlikte bizzat kendi neseplerinden olan kimselerle savaşmıştır. Söz konusu kavim Eslenlilerdir; onlarla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem arasında bir ahit vardı. Şöyle ki; Resûlullah Mekke'ye çıkacağı sırada Hilâl b. Uveymir el-Eslemî ile ne onun aleyhine ne de onun lehine yardım etmemek ve Hilâl'e ulaşıp ona sığınan kimsenin Hilâl ile aynı himaye hakkına sahip olması üzere anlaşma yapmıştı. Şöyle de denilmiştir: Söz konusu kavim, antlaşma içinde bulunan Benû Bekr b. Zeyd Menât'tır. { أَوْ جاؤُكُمْ } lafzı; ya 'kavim' kelimesinin sıfatına matuftur -sanki: 'Antlaşmalı bir kavme ulaşanlar yahut ne sizin lehinize ne de aleyhinize savaşmaktan geri duran bir kavim müstesna' denilmiş gibidir- yahut { الَّذِينَ } lafzının sılasına matuftur -sanki: 'Antlaşmalılara bağlananlar yahut sizinle savaşmayanlar müstesna' denilmiş gibidir-. En uygun olanı sıla üzerine atıftır; zira { فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ } buyruğundan sonra:
فقرّر أن كفهم عن القتال أحد سببى استحقاقهم لنفى التعرض عنهم وترك الإيقاع بهم. فإن قلت: كل واحد من الاتصالين له تأثير في صحة الاستثناء، واستحقاق إزالة التعرّض الاتصال بالمعاهدين والاتصال بالمكافين، لأنّ الاتصال بهؤلاء أو هؤلاء دخول في حكمهم، فهلا جوزت أن يكون العطف على صفة قوم، ويكون قوله: (فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ) تقريراً لحكم اتصالهم بالمكافين واختلاطهم بهم وجريهم على سننهم؟ قلت: هو جائز، ولكن الأول أظهر وأجرى على أسلوب الكلام. وفي قراءة أبىّ: بينكم وبينهم ميثاق جاؤكم حصرت صدورهم، بغير أو. ووجهه أن يكون (جاؤُكُمْ) بياناً ليصلون، أو بدلا أو استئنافا، أو صفة بعد صفة لقوم. حصرت صدورهم في موضع الحال بإضمار قد. والدليل عليه قراءة من قرأ: حصرة صدورهم. وحصرات صدورهم. وحاصرات صدورهم. وجعله المبرد صفة لموصوف محذوف على: أو جاؤكم قوماً حصرت صدورهم. وقيل: هو بيان لجاؤكم، وهم بنو مدلج جاءوا رسول اللَّه ﷺ غير مقاتلين. والحصر الضيق والانقباض أَنْ يُقاتِلُوكُمْ عن أن يقاتلوكم. أو كراهة أن يقاتلوكم. فإن قلت: كيف يجوز أن يسلط اللَّه الكفرة على المؤمنين؟ قلت: ما كانت مكافتهم إلا
Böylece onların savaştan el çekmelerinin, kendilerine dokunulmaması ve hücum edilmemesini hak etmelerinin iki sebebinden biri olduğunu ortaya koydu. Şayet: “Gerek antlaşmalılara iltihak gerekse savaştan el çekenlere iltihak olmak üzere iki iltihak türünden her birinin istisnanın sıhhatinde ve dokunulmazlığı hak etmede bir etkisi vardır; çünkü bunlara ya da şunlara iltihak etmek onların hükmüne dahil olmaktır. O hâlde atfın, kavim kelimesinin sıfatı üzerine olmasını ve { فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ } ifadesinin onların savaştan el çekenlere iltihak edip onlara karışmalarının ve onların yolunu izlemelerinin hükmünü pekiştiren bir beyan olmasını neden caiz görmedin?” dersen, derim ki: Bu caizdir; fakat birinci [ihtimal] daha açıktır ve sözün akışına daha uygundur. Übeyy’in kıraatinde [kelime] 'ev' (أَوْ) [bağlacı] olmaksızın { بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ جَاؤُكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ } şeklindedir. Bunun izahı şöyledir: { جَاؤُكُمْ } kelimesi { يَصِلُونَ } için bir beyan, bedel yahut istînâf ya da 'kavm' kelimesi için sıfat üstüne sıfat olabilir. { حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ } ise [başında] takdîrî bir 'kad' (قَدْ) bulunmasıyla hâl konumundadır. Bunun delili de { حَصِرَةً صُدُورُهُمْ }, { حَصِرَاتٍ صُدُورُهُمْ } ve { حَاصِرَاتٍ صُدُورُهُمْ } şeklinde okuyanların kıraatidir. el-Müberred ise bunu: { أَوْ جَاءُوكُمْ قَوْمًا حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ } takdirinde hazfedilmiş bir mevsûfun sıfatı kılmıştır. Şöyle de denilmiştir: Bu, { جَاءُوكُمْ } ifadesinin bir açıklamasıdır; onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e savaşmaksızın gelen Müdlicoğulları'dır. Hasr (حَصْر), darlık ve sıkışıklık demektir. { أَنْ يُقَاتِلُوكُمْ } [ifadesi], 'sizinle savaşmaktan [göğüsleri daralarak]' veya 'sizinle savaşmayı hoş görmeyerek' demektir. Şayet: “Allah'ın kâfirleri müminlere musallat kılması nasıl caiz olur?” dersen, derim ki: Onların savaştan el çekmeleri ancak
لقذف اللَّه الرعب في قلوبهم، ولو شاء لمصلحة يراها من ابتلاء ونحوه لم يقذفه، فكانوا متسلطين مقاتلين غير مكافين، فذلك معنى التسليط. وقرئ: فلقتلوكم، بالتخفيف والتشديد فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ فإن لم يتعرضوا لكم (وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ) أى الانقياد والاستسلام. وقرئ بسكون اللام مع فتح السين فَما جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلًا فما أذن لكم في أخذهم وقتلهم سَتَجِدُونَ آخَرِينَ هم قوم من بنى أسد وغطفان، كانوا إذا أتوا المدينة أسلموا وعاهدوا ليأمنوا المسلمين، فإذا رجعوا إلى قومهم كفروا ونكثوا عهودهم كُلَّما رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ كلما دعاهم قومهم إلى قتال المسلمين أُرْكِسُوا فِيها قلبوا فيها أقبح قلب وأشنعه، وكانوا شراً فيها من كل عدوّ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ حيث تمكنتم منهم سُلْطاناً مُبِيناً حجة واضحة لظهور عداوتهم وانكشاف حالهم في الكفر والغدر، وإضرارهم بأهل الإسلام أو تسلطا ظاهراً حيث أذنا لكم في قتلهم.
Allah'ın onların kalplerine korku salması sebebiyleydi; şayet imtihan ve benzeri hikmetlere binaen dileseydi o korkuyu salmazdı, böylece savaştan el çekmeyen saldırgan savaşçılar olurlardı. İşte 'musallat kılma'nın manası budur. [Bu kelime] { فَلَقَتَلُوكُمْ } şeklinde şeddesiz ve şeddeli olarak da okunmuştur. { فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ } Eğer sizden uzak durur, size ilişmezlerse, { وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ } yani boyun eğip teslim olurlarsa. Sîn harfinin fethası ve lâm harfinin sükûnu ile de okunmuştur. { فَما جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلًا } Artık Allah onları yakalamanıza ve öldürmenize izin vermemiştir. { سَتَجِدُونَ آخَرِينَ } Bunlar Benû Esed ve Gatafân'dan bir topluluktur; Medine'ye geldiklerinde Müslümanlardan güvende olmak için Müslüman olur ve antlaşma yaparlardı, kavimlerine döndüklerinde ise inkâr eder ve ahitlerini bozarlardı. { كُلَّما رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ } Kavimleri onları Müslümanlarla savaşmaya ne zaman çağırsa, { أُرْكِسُوا فِيها } en çirkin ve en feci şekilde onun içine baş aşağı yuvarlanırlardı ve fitnede her düşmandan daha şerli kesilirlerdi. { حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ } Onları nerede alt edip ele geçirirseniz. { سُلْطاناً مُبِيناً } Düşmanlıklarının açığa çıkması, küfür ve hıyanetteki durumlarının alenileşmesi ve İslam ehline verdikleri zarar sebebiyle apaçık bir hüccet yahut onları öldürmenize izin vermemiz hasebiyle apaçık bir yetki [verdik].
[سورة النساء (٤) : الآيات ٩٢ الى ٩٣]
[Nisâ Suresi (4), Âyetler 92-93]
وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلاَّ خَطَأً وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ إِلاَّ أَنْ يَصَّدَّقُوا فَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ شَهْرَيْنِ مُتَتابِعَيْنِ تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً (٩٢) وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِيها وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذاباً عَظِيماً (٩٣)
{ وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلاَّ خَطَأً وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ إِلاَّ أَنْ يَصَّدَّقُوا فَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ شَهْرَيْنِ مُتَتابِعَيْنِ تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً (٩٢) وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِيها وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذاباً عَظِيماً (٩٣) } “Bir müminin bir mümini öldürmesi, hata sonucu olması müstesna, asla caiz değildir. Kim bir mümini yanlışlıkla öldürürse, bir mümin köleyi azat etmesi ve [ölenin] ailesine teslim edilecek bir diyet vermesi gerekir; meğerki onlar [diyeti] bağışlamış olsunlar. Eğer [öldürülen] mümin olduğu hâlde size düşman bir kavimden ise, o zaman bir mümin köleyi azat etmek gerekir. Şayet sizinle aralarında antlaşma bulunan bir kavimden ise, ailesine teslim edilecek bir diyet ve bir mümin köleyi azat etmek gerekir. Kim [bunu] bulamazsa, Allah tarafından tövbesinin kabulü için peş peşe iki ay oruç tutmalıdır. Allah hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir. (92) Kim de bir mümini kasten öldürürse, onun cezası, içinde ebedî kalacağı cehennemdir. Allah ona gazap etmiş, onu lanetlemiş ve onun için büyük bir azap hazırlamıştır. (93)”
وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ وما صح له ولا استقام ولا لاق بحاله، كقوله: (وَما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ) ، (وَما يَكُونُ لَنا أَنْ نَعُودَ فِيها) . أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً ابتداء غير قصاص إِلَّا خَطَأً إلا على وجه الخطإ. فإن قلت: بم انتصب خطأ؟ قلت: بأنه مفعول له، أى ما ينبغي له أن يقتله لعلة من العلل إلا للخطإ وحده. ويجوز أن يكون حالا بمعنى لا يقتله في حال من الأحوال إلا في حال الخطإ، وأن يكون صفة للمصدر إلا قتلا خطأ. والمعنى أن من شأن المؤمن أن ينتفي عنه وجود قتل المؤمن ابتداء البتة، إلا إذا وجد منه خطأ من غير قصد، بأن يرمى كافراً فيصيب مسلما، أو يرمى شخصا على أنه كافر فإذا هو مسلم. وقرئ: خطاء- بالمد- وخطا، بوزن عمى- بتخفيف الهمزة- وروى أنّ عياش بن أبى ربيعة- وكان أخا أبى جهل لأمّه- أسلم وهاجر خوفا من قومه إلى المدينة، وذلك قبل هجرة رسول اللَّه ﷺ، فأقسمت أمه لا تأكل ولا تشرب ولا يؤويها سقف حتى يرجع. فخرج أبو جهل ومعه الحرث بن زيد بن أبى أنيسة فأتياه
{ وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ } Bir mümin için bu sahih olmaz, doğru düşmez ve durumuna yakışmaz; nitekim { وَما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ } “Bir peygambere hıyanet etmek yakışmaz” ve { وَما يَكُونُ لَنا أَنْ نَعُودَ فِيها } “Bizim ona geri dönmemiz olacak şey değildir” ayetlerinde de böyledir. { أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً } kısas olmaksızın durup dururken bir mümini öldürmesi [yakışmaz], { إِلَّا خَطَأً } ancak hata yoluyla olması müstesnadır. Eğer dersen ki: Hata (خطأ) kelimesi ne sebeple mansub olmuştur? Derim ki: Mef'ûlün leh olduğu için mansubdur; yani hiçbir sebeple onu öldürmesi gerekmez, ancak sırf hata sebebiyle olması müstesnadır. 'Hiçbir hâlde onu öldürmez, ancak hata hâlinde öldürmesi müstesnadır' manasında hâl olması da caizdir; yahut 'hatâen yapılan bir öldürme müstesna' takdirinde masdarın sıfatı olması da caizdir. Anlamı şudur: Bir müminin şanından olan, başlangıçta kasten bir mümini öldürme fiilinin kendisinden kesinlikle nefyedilmesidir; meğerki kasıt olmaksızın bir kâfire ok atıp Müslümana isabet etmesi yahut bir şahsı kâfir zannederek vurup onun Müslüman çıkması gibi bir hata kendisinden sadır olmuş olsun. Med ile { خِطَاءً } şeklinde ve hemzenin teshili ile amâ (عَمى) vezninde { خَطًا } şeklinde de okunmuştur. Rivayet edildiğine göre Ebû Cehil'in anne bir kardeşi olan Ayyâş b. Ebî Rebîa, kavminden korktuğu için Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hicretinden önce Müslüman olup Medine'ye hicret etmişti. Bunun üzerine annesi, o geri dönünceye kadar hiçbir şey yiyip içmeyeceğine ve hiçbir çatının altına sığınmayacağına yemin etti. Bunun üzerine Ebû Cehil, yanında el-Hâris b. Zeyd b. Ebî Üneyse ile birlikte yola çıkıp onun yanına geldiler.
وهو في أطم فقتل منه أبو جهل في الذروة والغارب، وقال: أليس محمد يحثك على صلة الرحم، انصرف وبرّ أمك وأنت على دينك، حتى نزل وذهب معهما، فلما فسحا عن المدينة كتفاه، وجلده كل واحد مائة جلدة، فقال للحارث: هذا أخى، فمن أنت يا حارث؟ للَّه علىّ إن وجدتك خاليا أن أقتلك، وقدما به على أمه، فحلفت لا يحل كتافه أو يرتد، ففعل ثم هاجر بعد ذلك وأسلم، وأسلم الحارث وهاجر، فلقيه عياش بظهر قباء- ولم يشعر بإسلامه- فأنحى عليه فقتله، ثم أخبر بإسلامه فأتى رسول اللَّه ﷺ فقال: قتلته ولم أشعر بإسلامه ، فنزلت فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ فعليه تحرير رقبة. والتحرير: الإعتاق. والحر والعتيق: الكريم، لأن الكرم في الأحرار كما أن اللؤم في العبيد. ومنه: عتاق الخيل، وعتاق الطير لكرامها. وحرّ الوجه: أكرم موضع منه. وقولهم للئيم «عبد» وفلان عبد الفعل: أى لئيم الفعل. والرقبة: عبارة عن النسمة، كما عبر عنها بالرأس في قولهم: فلان يملك كذا رأساً من الرقيق. والمراد برقبة مؤمنة: كل رقبة كانت على حكم الإسلام عند عامة العلماء. وعن الحسن: لا تجزئ إلا رقبة قد صلت وصامت، ولا تجزئ الصغيرة. وقاس عليها الشافعي كفارة الظهار، فاشترط الإيمان. وقيل: لما أخرج نفسا مؤمنة عن جملة الأحياء لزمه أن يدخل نفساً مثلها في جملة الأحرار، لأنّ إطلاقها من قيد الرق كإحيائها من قبل أن الرقيق ممنوع من تصرف الأحرار مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ مؤداة إلى ورثته يقتسمونها كما يقتسمون الميراث، لا فرق بينها وبين سائر التركة في كل شيء، يقضى منها الدين، وتنفذ الوصية وإن لم يبق وارثا فهي لبيت المال، لأن المسلمين يقومون مقام الورثة كما قال رسول اللَّه صلى اللَّه تعالى عليه وسلم «أنا وارث من لا وارث له» وعن عمر رضى اللَّه عنه أنه قضى بدية المقتول، فجاءت امرأته تطلب ميراثها من عقله فقال: لا أعلم لك شيئاً، إنما الدية للعصبة الذين يعقلون عنه. فقام الضحاك بن سفيان الكلابي فقال: كتب إلىّ رسول اللَّه ﷺ يأمرنى أن أورث امرأة أشيم الضبابي من عقل زوجها أشيم. فورّثها عمر ، وعن ابن مسعود:
[Ayyâş] ise bir hisardaydı. Ebû Cehil onu kandırmak için türlü diller döktü ve: "Muhammed seni akrabalık bağlarını gözetmeye teşvik etmiyor mu? Haydi dön ve kendi dinin üzere kalarak annene iyilik et" dedi. Nihayet [Ayyâş hisardan] indi ve ikisiyle birlikte gitti. Medine'den uzaklaştıklarında onu bağladılar ve her biri ona yüzer kırbaç vurdu. [Ayyâş], Hâris'e: "Bu [Ebû Cehil] benim kardeşimdir; peki sen kimsin ey Hâris? Allah'a yemin olsun ki seni tenha bir yerde bulursam mutlaka öldüreceğim!" dedi. Onu annesinin yanına getirdiler; annesi de [o dininden] dönünceye kadar bağının çözülmeyeceğine yemin etti. O da [zahiren] bunu yaptı, ardından hicret edip Müslüman oldu. Hâris de Müslüman olup hicret etti. Ayyâş onun Müslüman olduğundan habersiz bir halde Kubâ'nın arkasında onunla karşılaştı, üzerine çullanıp onu öldürdü. Sonra onun Müslüman olduğu kendisine haber verilince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Onun Müslüman olduğunu bilmeden öldürdüm" dedi. Bunun üzerine { فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ } [ayeti] indi. Yani onun üzerine bir köle azat etmek gerekir. Tahrîr (تحرير): Azat etmek demektir. Hür (hurr) ve azatlı (atîk): Asil ve şerefli demektir; zira asalet hür kimselerde bulunduğu gibi, alçaklık da kölelerde bulunur. Soylu ve üstün atlara "itâku'l-hayl", yırtıcı ve asil kuşlara "itâku't-tayr" denmesi de bundandır. "Hurru'l-vech" ise yüzün en şerefli ve güzel yeridir. Alçak kimseye "abd (köle)", fiili çirkin olana da "falanca fiili köle/alçakça olan kimsedir" denmesi de bu kabildendir. Rakabe (رقبة) ise can (neseme) anlamına gelir; nitekim Arapların "Falancanın şu kadar baş kölesi var" sözünde köleyi baş (re's) kelimesiyle ifade etmeleri gibidir. Mümin bir köleden kasıt: İlim ehlinin çoğunluğuna göre İslam hükmü altında olan her köledir. Hasan[-ı Basrî]'den ise: "Namaz kılıp oruç tutmuş olan köleden başkası kafi gelmez, küçük yaştaki köle kafi gelmez" rivayeti nakledilmiştir. İmam Şâfiî, zıhâr kefaretini buna kıyas etmiş ve onda da imanı şart koşmuştur. Şöyle de denilmiştir: [Katil] mümin bir canı diriler arasından çıkardığı için, onun misli bir canı hürler arasına dahil etmesi gerekmiştir; zira kölenin kölelik bağından kurtarılması, diriltilmesi gibidir; çünkü köle, hürlerin serbest tasarruflarından mahrum bırakılmıştır. { مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ } "ailesine teslim edilecek": Miras taksim edilir gibi aralarında paylaştırılmak üzere maktulün vârislerine ödenmesidir. Diyetin diğer tereke mallarından hiçbir farkı yoktur; ondan borç ödenir ve vasiyet infaz edilir. Şayet geride hiçbir vâris kalmamışsa [bu diyet] beytülmâle kalır. Zira Müslümanlar vârislerin yerine geçer; nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «أنا وارث من لا وارث له» «Ben vârisi olmayanın vârisiyim» buyurmuştur. Ömer radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o, maktulün diyeti hakkında hüküm vermişti. [Maktulün] hanımı gelip kocasının diyetinden miras payını talep etti. Bunun üzerine Ömer: "Senin için [bu diyetten] bir hak bilmiyorum; diyet ancak onun yerine diyeti üstlenen asabeye aittir" dedi. Bunun üzerine Dahhâk b. Süfyân el-Kilâbî ayağa kalkıp: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana Eşyem ed-Dıbâbî'nin hanımını, kocası Eşyem'in diyetine vâris kılmamı emreden bir mektup yazdı" dedi. Bunun üzerine Ömer o kadını vâris kıldı. İbn Mes'ûd'dan ise:
يرث كل وارث من الدية غير القاتل. وعن شريك: لا يقضى من الدية دين، ولا تنفذ وصية.
Katil hariç bütün mirasçılar diyetten miras alır. Şerîk'ten ise: 'Diyetten borç ödenmez ve vasiyet tenfiz edilmez' dediği nakledilmiştir.
وعن ربيعة: الغرة لأم الجنين وحدها، وذلك خلاف قول الجماعة. (فان قلت) : على من تجب الرقبة والدية؟ قلت: على القاتل إلا أن الرقبة في ماله، والدية تتحملها عنه العاقلة، فإن لم تكن له عاقلة فهي في بيت المال، فإن لم يكن ففي ماله إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا إلا أن يتصدقوا عليه بالدية ومعناه العفو، كقوله: (إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ) ونحوه (وَأَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ) وعن النبي ﷺ «كل معروف صدقة » ، وقرأ أبىّ: إلا أن يتصدقوا. فإن قلت: بم تعلق أن يصدقوا، وما محله؟ قلت: تعلق بعليه، أو بمسلمة، كأنه قيل: وتجب عليه الدية أو يسلمها، إلا حين يتصدقون عليه. ومحلها النصب على الظرف بتقدير حذف الزمان، كقولهم: اجلس ما دام زيد جالسا.
Rebîa'dan nakledildiğine göre: [Düşürülen ceninin diyeti olan] gurre yalnızca ceninin annesine aittir; bu ise cemaatin kavline aykırıdır. (Eğer dersen ki): Köle azadı ve diyet kime vaciptir? Derim ki: Katilin üzerine vaciptir; ancak köle azadı onun kendi malından karşılanır, diyeti ise onun adına âkılesi (asabesi) yüklenir. Şayet âkılesi yoksa beytülmâlden ödenir, o da yoksa kendi malından ödenir. { إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا } Ancak ona diyeti bağışlamaları müstesnadır. Bunun anlamı aftır; nitekim { إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ } “Bağışlamaları müstesna” ve benzeri { وَأَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ } “Bağışlamanız sizin için daha hayırlıdır” ayetlerinde de böyledir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: «Her iyilik bir sadakadır». Übeyy [bu kelimeyi] { إِلَّا أَنْ يَتَصَدَّقُوا } şeklinde okumuştur. Eğer dersen ki: { أَنْ يَصَّدَّقُوا } ifadesi nereye taalluk etmektedir ve iraptaki mahalli nedir? Derim ki: [Takdir edilen] 'aleyhi'ye yahut { مُسَلَّمَةٌ } lafzına taalluk eder; sanki: 'Ona diyet vacip olur yahut onlar bağışladıkları vakit müstesna onu teslim eder' denilmiş gibidir. Mahalli ise zaman zarfının hazfi takdiriyle zarfiyet üzere nasbdır; nitekim 'Zeyd oturduğu müddetçe otur' sözlerinde olduğu gibidir.
ويجوز أن يكون حالا من أهله بمعنى إلا متصدقين مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ من قوم كفار أهل حرب وذلك نحو رجل أسلم في قومه الكفار وهو بين أظهرهم لم يفارقهم، فعلى قاتله الكفارة إذا قتله خطأ وليس على عاقلته لأهله شيء. لأنهم كفار محاربون. وقيل: كان الرجل يسلم ثم يأتى قومه وهم مشركون فيغزوهم جيش المسلمين، فيقتل فيهم خطأ لأنهم يظنونه كافراً مثلهم وَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ كفرة لهم ذمة كالمشركين الذين عاهدوا المسلمين وأهل الذمة من الكتابيين، فحكمه حكم مسلم من مسلمين فَمَنْ لَمْ يَجِدْ رقبة، بمعنى لم يملكها ولا ما يتوصل به إليها (ف) عليه فَصِيامُ شَهْرَيْنِ مُتَتابِعَيْنِ تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ قبولا من اللَّه ورحمة منه، من تاب اللَّه عليه إذا قبل توبته يعنى شرع ذلك توبة منه، أو نقلكم من الرقبة إلى الصوم توبة منه. هذه الآية فيها من التهديد والإيعاد والإبراق والإرعاد أمر عظيم وخطب غليظ. ومن ثم روى عن ابن عباس ما روى من أن توبة قاتل المؤمن عمداً غير مقبولة . وعن سفيان: كان أهل العلم إذا سئلوا قالوا:
[«إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا» ifadesinin] «أَهْلِهِ» kelimesinden hâl (durum belirteci) olup «bağışlayıcı olmaları müstesna» anlamında olması da caizdir. { مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ } “Size düşman olan bir kavimden [ise]” yani savaş halinde olan kâfir bir kavimden [ise]; bu durum, kâfir kavmi içinde Müslüman olup onların arasında kalan ve onlardan ayrılmayan bir kimse gibidir. Şayet biri onu hataen öldürürse, katile kefaret gerekir; fakat [ölenin] ailesi savaşçı kâfirler olduğu için katilin âkılesine onlar adına [ödenecek] hiçbir şey gerekmez. Şöyle de denilmiştir: Kişi Müslüman olur, sonra müşrik olan kavmine gelirdi; derken Müslüman ordusu onlara gazve düzenler ve onu da kendileri gibi bir kâfir zannettikleri için onların arasında hataen öldürürlerdi. { وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ } “Şayet [ölen kişi], aranızda antlaşma bulunan bir kavimden ise”; Müslümanlarla antlaşma yapmış müşrikler veya Ehl-i Kitap'tan zimmîler gibi kendileriyle ahit bulunan kâfirlerden ise, onun hükmü Müslümanlardan bir Müslümanın hükmü gibidir. { فَمَنْ لَمْ يَجِدْ } “Kim [köle] bulamazsa”, yani köleye malik olamaz ve ona ulaştıracak bir imkân da bulamazsa [üzerine], { فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ } “Allah tarafından bir tövbe kabulü olarak peş peşe iki ay oruç tutmak [gerekir]”; [bu da] Allah'tan bir kabul ve O'ndan bir rahmettir. Nitekim tövbesini kabul ettiğinde «tâbellâhu aleyhi» denir. Yani Allah bunu kendi katından bir tövbe [vesilesi] kılmış veya sizi köle azadından oruca intikal ettirmesi O'ndan bir tövbe olmuştur. Bu ayette öyle bir tehdit, korkutma, şimşek çakması ve gök gürlemesi vardır ki, pek büyük bir mesele ve son derece ağır bir durumdur! İşte bundan dolayıdır ki, bir mümini kasten öldüren kimsenin tövbesinin kabul edilmeyeceğine dair İbn Abbâs'tan nakledilen rivayetler gelmiştir. Süfyân'dan nakledildiğine göre: İlim ehli kendilerine sorulduğunda şöyle derlerdi:
لا توبة له، وذلك محمول منهم على الاقتداء بسنة اللَّه في التغليظ والتشديد، وإلا فكل ذنب ممحو بالتوبة. وناهيك بمحو الشرك دليلا. وفي الحديث «لزوال الدنيا أهون على اللَّه من قتل امرئ مسلم وفيه «لو أن رجلا قتل بالمشرق وآخر رضى بالمغرب لأشرك في دمه » وفيه «إن هذا الإنسان بنيان اللَّه. ملعون من هدم بنيانه» وفيه «من أعان على قتل مؤمن بشطر كلمة جاء يوم القيامة مكتوب بين عينيه آيس من رحمة اللَّه » . والعجب من قوم يقرؤن هذه الآية ويرون ما فيها ويسمعون هذه الأحاديث العظيمة، وقول ابن عباس بمنع التوبة.
'Onun için tövbe yoktur' derlerdi; bu tutumları ise Allah'ın şiddet ve tehditteki sünnetine iktida etmelerine hamledilir; aksi takdirde her günah tövbe ile silinir. Şirkin silinmesi [buna] delil olarak yeter de artar bile! Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Dünyanın yok olması, Allah katında Müslüman bir kimsenin öldürülmesinden daha hafiftir». Yine hadiste: «Şayet doğuda bir adam öldürülse de batıdaki bir başkası buna rıza gösterse, onun kanına ortak olur» buyrulmuştur. Yine hadiste: «Şüphesiz şu insan Allah'ın binasıdır; O'nun binasını yıkan melundur» buyrulmuştur. Yine hadiste: «Kim yarım kelimeyle de olsa bir müminin öldürülmesine yardım ederse, kıyamet gününde iki gözünün arasına 'Allah'ın rahmetinden ümidini kesmiştir' yazılmış olarak gelir» buyrulmuştur. Bu ayeti okuyan, içindekileri gören, bu muazzam hadisleri ve İbn Abbas'ın tövbenin kabul olunmayacağına dair kavlini işiten bir topluluğun hâli ne kadar şaşırtıcıdır!
ثم لا تدعهم أشعبيتهم وطماعيتهم الفارغة واتباعهم هواهم وما يخيل إليهم مناهم، أن يطمعوا في العفو عن قاتل المؤمن بغير توبة، أفلا يتدبرون القرآن، أم على قلوب أقفالها؟ ثم ذكر اللَّه ﷾ التوبة في قتل الخطأ، لما عسى يقع من نوع تفريط فيما يجب من الاحتياط والتحفظ
Sonra onların Aş'abîlikleri (aşırı tamahkârlıkları), boş açgözlülükleri, hevalarına uymaları ve kuruntularının kendilerine süslü gösterdiği şeyler; tövbe etmeksizin müminin katilinin affedilmesini ummaya [onları] sevk etmesin! Onlar Kur’an’ı düşünmüyorlar mı, yoksa kalpler üzerinde kilitleri mi var? Sonra Allah azze ve celle, ihtiyat ve tedbir hususunda vacip olan şeylerde vuku bulması muhtemel olan bir tür kusurdan ötürü hataen öldürmede tövbeyi zikretmiştir.
فيه حسم للأطماع وأى حسم، ولكن لا حياة لمن تنادى. فإن قلت: هل فيها دليل على خلود من لم يتب من أهل الكبائر؟ قلت: ما أبين الدليل وهو تناول قوله: (وَمَنْ يَقْتُلْ) أىَّ قاتل كان، من مسلم أو كافر، تائب أو غير تائب، إلا أن التائب أخرجه الدليل. فمن ادعى إخراج المسلم غير التائب فليأت بدليل مثله.
Bunda boş tamahlara kesin bir set çekme vardır, hem de ne set çekme! Fakat seslendiğin kimsede hayat yok ki! Eğer dersen ki: Bu ayette büyük günah sahiplerinden tövbe etmeyenlerin ebedî cehennemde kalacağına dair bir delil var mıdır? Derim ki: Delil ne kadar da açıktır! Zira { وَمَنْ يَقْتُلْ } buyruğu; ister Müslüman ister kâfir, ister tövbekâr ister tövbesiz olsun her katili kapsamaktadır. Ancak tövbe eden kimse müstakil delil ile bu hükmün dışına çıkarılmıştır. Tövbe etmeyen Müslümanın da bu hükmün dışına çıktığını iddia eden kimse, onun gibi bir delil getirsin!
[سورة النساء (٤) : آية ٩٤]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 94]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا فَعِنْدَ اللَّهِ مَغانِمُ كَثِيرَةٌ كَذلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَتَبَيَّنُوا إِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً (٩٤)
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا فَعِنْدَ اللَّهِ مَغانِمُ كَثِيرَةٌ كَذلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَتَبَيَّنُوا إِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً (٩٤) } “Ey iman edenler! Allah yolunda sefere çıktığınız zaman iyice araştırıp anlayın. Size selam verene, dünya hayatının geçici menfaatini arzulayarak 'Sen mümin değilsin' demeyin. Zira Allah katında pek çok ganimetler vardır. Önceden siz de böyle idiniz de Allah size lütufta bulundu. Öyleyse iyice araştırıp anlayın. Şüphesiz Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. (94)”
فَتَبَيَّنُوا وقرئ: فتثبتوا، وهما من التفعل بمعنى الاستفعال- أى اطلبوا بيان الأمر وثباته ولا تتهوكوا فيه من غير روية . وقرئ: السلم. والسلام وهما الاستسلام. وقيل: الإسلام. وقيل: التسليم الذي هو تحية أهل الإسلام لَسْتَ مُؤْمِناً وقرئ (مؤمنا) بفتح الميم من آمنه، أى لا نؤمنك، وأصله أن مرادس بن نهيك رجلا من أهل فدك أسلم ولم يسلم من قومه غيره، فغزتهم سرية لرسول اللَّه ﷺ كان عليها غالب بن فضالة الليثي، فهربوا وبقي مرداس لثقته بإسلامه، فلما رأى الخيل ألجأ غنمه إلى عاقول من الجبل وصعد، فلما تلاحقوا وكبروا كبر ونزل وقال: لا إله إلا اللَّه محمد رسول اللَّه، السلام عليكم، فقتله أسامة بن زيد واستاق غنمه، فأخبروا رسول اللَّه ﷺ فوجد وجداً شديدا وقال: قتلتموه إرادة ما معه، ثم قرأ الآية على أسامة، فقال: يا رسول اللَّه استغفر لي. قال فكيف بلا إلا إلا اللَّه، قال أسامة فما زال يعيدها حتى وددت أن لم أكن أسلمت إلا يومئذ، ثم استغفر لي وقال: أعتق رقبة تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا تطلبون الغنيمة
{ فَتَبَيَّنُوا } “İyice araştırın” ve { فتثبتوا } “İyice kesinleştirin” şeklinde de okunmuştur. İkisi de istif‘âl anlamında tefa‘‘ul [babından]dır; yani işin açıklığa kavuşmasını ve kesinleşmesini talep edin, etraflıca düşünmeksizin o hususta bocalayıp tedbirsizce hareket etmeyin. { السَّلَمَ } ve { السَّلامَ } şeklinde de okunmuştur. İkisi de teslimiyet (istislâm) manasına gelir. [Bir görüşe göre] İslâm demektir. Bir diğer görüşe göre ise İslâm ehlinin selamlaşması olan selâm vermektir (teslîm). { لَسْتَ مُؤْمِناً } “Sen mümin değilsin”. [Bu kelime] emân verdi (آمنه) fiilinden mim harfinin fethasıyla (مُؤْمَنًا) “Sana emân vermeyiz” şeklinde de okunmuştur. Bunun aslı şudur: Fedek ehlinden Mirdâs b. Neheyk adında bir adam İslâm'a girmişti ve kavminden ondan başka hiç kimse Müslüman olmamıştı. Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem, başında Gâlib b. Fedâle el-Leysî'nin bulunduğu bir seriyyesi onlara gazve düzenledi. Kavmi kaçtı; Mirdâs ise Müslümanlığına güvendiği için yerinde kaldı. Süvarileri görünce koyunlarını dağın kıvrımlı ve sarp bir yerine (âkūl) sığındırıp [kendisi de] yukarı çıktı. Seriyye birlikleri birbirine yetişip tekbir getirince o da tekbir getirdi, aşağı indi ve: “Lâ ilâhe illallâh Muhammedü'r-Resûlullâh, es-selâmü aleyküm” dedi. Fakat Üsâme b. Zeyd onu öldürdü ve koyunlarını sürüp götürdü. Durumu Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem haber verdiklerinde, o son derece üzüldü/öfkelendi ve: «Onu, yanındakini [malını] arzulayarak öldürdünüz!» buyurdu. Sonra bu ayeti Üsâme'ye okudu. Üsâme: “Ey Allah'ın Resûlü, benim için mağfiret dile!” dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Peki, 'Lâ ilâhe illallâh' ne olacak [onun hakkını nasıl ödeyeceksin]?» buyurdu. Üsâme dedi ki: “Bunu o kadar çok tekrarladı ki keşke ancak o gün Müslüman olmuş olsaydım diye temenni ettim.” Sonra benim için mağfiret diledi ve: «Bir köle azat et» buyurdu. { تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا } “Dünya hayatının geçici menfaatini arzuluyorsunuz”; [yani] ganimeti arıyorsunuz.
التي هي حطام سريع النفاد، فهو الذي يدعوكم إلى ترك التثبت وقلة البحث عن حال من تقتلونه فَعِنْدَ اللَّهِ مَغانِمُ كَثِيرَةٌ يغنمكموها تغنيكم عن قتل رجل يظهر الإسلام ويتعوّذ به من التعرض له لتأخذوا ماله كَذلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ أول ما دخلتم في الإسلام سمعت من أفواهكم كلمة الشهادة، فحصنت دماءكم وأموالكم من غير انتظار الاطلاع على مواطأة قلوبكم لألسنتكم فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ بالاستقامة والاشتهار بالإيمان والتقدم، وإن صرتم أعلاما فعليكم أن تفعلوا بالداخلين في الإسلام كما فعل بكم، وأن تعتبروا ظاهر الإسلام في المكافة، ولا تقولوا إن تهليل هذا لاتقاء القتل لا لصدق النية، فتجعلوه سلما إلى استباحة دمه وماله وقد حرّمهما اللَّه وقوله فَتَبَيَّنُوا تكرير للأمر بالتبين ليؤكد عليهم إِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً فلا تتهافتوا في القتل وكونوا محترزين محتاطين في ذلك.
ki o ganimet çarçabuk tükenen bir döküntüdür. İşte bu tamah, sizi araştırmayı terk etmeye ve öldürdüğünüz kimsenin durumunu az incelemeye sevk etmektedir. { فَعِنْدَ اللَّهِ مَغانِمُ كَثِيرَةٌ } Allah katında size nasip edeceği pek çok ganimet vardır ki bunlar, malını almak için Müslüman olduğunu açıklayan ve bu sayede canına dokunulmasından sığınan bir adamı öldürmekten sizi müstağni kılar. { كَذلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ } İslam'a ilk girdiğiniz zamanlarda ağzınızdan şehadet kelimesi işitilir işitilmez, kalplerinizin dillerinizle uyum içinde olup olmadığına bakılmaksızın kanlarınız ve mallarınız dokunulmaz kılınırdı. { فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ } Sonra Allah istikamet, imanla tanınma ve öne geçme lütfunda bulundu. Mademki siz önderler hâline geldiniz, o hâlde İslam'a girenlere vaktiyle size yapıldığı gibi muamele etmeniz, can bağışlamada İslam'ın zahirini esas almanız ve: 'Bunun tevhidi ihlasından değil, ölümden korunmak içindir' diyerek, Allah'ın haram kıldığı hâlde onun kanını ve malını helal kılmaya bunu bir merdiven yapmamanız gerekir. { فَتَبَيَّنُوا } buyruğu, onlara bu görevi pekiştirmek için iyice araştırmayı emreden bir tekrardır. { إِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً } O hâlde öldürmede pervasızca acele etmeyin; bu hususta sakınan ve tedbirli davranan kimseler olun.
[سورة النساء (٤) : الآيات ٩٥ الى ٩٦]
[Nisâ Suresi (4), Âyetler 95-96]
لا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقاعِدِينَ دَرَجَةً وَكُلاًّ وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ عَلَى الْقاعِدِينَ أَجْراً عَظِيماً (٩٥) دَرَجاتٍ مِنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (٩٦)
{ لا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقاعِدِينَ دَرَجَةً وَكُلاًّ وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ عَلَى الْقاعِدِينَ أَجْراً عَظِيماً (٩٥) دَرَجاتٍ مِنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (٩٦) } “Müminlerden özür sahibi olmayanlarla, Allah yolunda mallarıyla ve canlarıyla cihad edenler bir olmaz. Allah, mallarıyla ve canlarıyla cihad edenleri derece bakımından oturanlara üstün kıldı. Gerçi Allah hepsine en güzel olanı vadetmiştir; ama Allah, cihad edenleri oturanlara karşı büyük bir mükâfatla, kendisinden dereceler, bir bağışlanma ve rahmetle üstün kılmıştır. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (95-96)”
غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ قرئ بالحركات الثلاث، فالرفع صفة للقاعدون، والنصب استثناء منهم أو حال عنهم، والجرّ صفة للمؤمنين. والضرر: المرض، أو العاهة من عمى أو عرج أو زمانة أو نحوها. وعن زيد بن ثابت: كنت إلى جنب رسول اللَّه ﷺ فغشيته السكينة، فوقعت فخذه على فخذي حتى خشيت أن ترضها، ثم سرى عنه فقال: اكتب فكتبت في كتف (لا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجاهِدُونَ) فقال ابن أمّ مكتوم وكان أعمى: يا رسول اللَّه، وكيف بمر لا يستطيع الجهاد من المؤمنين. فغشيته السكينة كذلك، ثم قال:
{ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ } lafzı üç harekeyle de okunmuştur: Ref ile okunması { الْقاعِدُونَ } kelimesinin sıfatı, nasb ile okunması onlardan istisna yahut onlardan hâl, cer ile okunması ise { الْمُؤْمِنِينَ } kelimesinin sıfatı olması sebebiyledir. Darar (ضَرَر); hastalık yahut körlük, topallık, kötürümlük ve benzeri bir özürdür. Zeyd b. Sâbit'ten nakledildiğine göre: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanındaydım, üzerine sekînet (vahiy ağırlığı) geldi; dizi benim dizimin üzerine düştü, öyle ki dizimi ezeceğinden korktum. Sonra üzerinden bu hâl açıldı ve: 'Yaz' buyurdu. Ben de bir kürek kemiğine: { لا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجاهِدُونَ } ayetini yazdım. Bunun üzerine âmâ olan İbn Ümmi Mektûm: 'Ey Allah'ın Resûlü, müminlerden cihada güç yetiremeyen kimsenin durumu nasıldır?' dedi. Yine aynı şekilde Resûlullah'ı sekînet bürüdü, sonra:
اقرأ يا زيد، فقرأت (لا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ) فقال غير أولى الضرر. قال زيد: أنزلها اللَّه وحدها، فألحقتها. والذي نفسي بيده لكأنى أنظر إلى ملحقها عند صدع في الكتف .
'Oku ey Zeyd' buyurdu. Ben de { لا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } kısmını okudum, ardından Resûlullah { غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ } buyurdu. Zeyd der ki: Allah onu müstakil olarak indirdi, ben de ekledim. Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, kürek kemiğindeki çatlağın yanındaki ek yerini hâlâ görür gibiyim.
وعن ابن عباس: لا يستوي القاعدون عن بدر والخارجون إليها. وعن مقاتل: إلى تبوك. فإن قلت: معلوم أن القاعد بغير عذر والمجاهد لا يستويان، فما فائدة نفى الاستواء؟ قلت: معناه الإذكار بما بينهما من التفاوت العظيم والبون البعيد، ليأنف القاعد ويترقع بنفسه عن انحطاط
İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre: Bedir'e katılmayıp oturanlar ile Bedir'e çıkanlar bir olmaz. Mukâtil'den nakledildiğine göre ise: Tebük'e [katılmayıp oturanlar ile Tebük'e çıkanlar bir olmaz]. Eğer: "Özürsüz olarak oturan ile mücahidin bir olmayacağı zaten bilinmektedir; o halde eşitliğin nefyedilmesinin (bir olmadıklarının bildirilmesinin) faydası nedir?" dersen, şöyle derim: Bunun anlamı, oturan kimsenin [bu durumdan] ar duyup nefsini [mertebece] alçalmaktan kurtarması
منزلته، فيهتز للجهاد ويرغب فيه وفي ارتفاع طبقته، ونحوه (هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ) أريد به التحريك من حمية الجاهل وأنفته ليهاب به إلى التعلم، ولينهض بنفسه عن صفة الجهل إلى شرف العلم فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ جملة موضحة لما نفى من استواء القاعدين والمجاهدين كأنه قيل: ما لهم لا يستوون، فأجيب بذلك. والمعنى على القاعدين غير أولى الضرر لكون الجملة بيانا للجملة الأولى المتضمنة لهذا الوصف وَكُلًّا وكل فريق من القاعدين والمجاهدين وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى أى المثوبة الحسنى وهي الجنة وإن كان المجاهدون مفضلين على القاعدين درجة.
böylece cihada şevkle sarılıp ona ve mertebesinin yükselmesine rağbet etmesidir. Nitekim { هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ } “Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?” ayetinde de cahilin gurur ve onurunu harekete geçirip ilim öğrenmeye sevk etmek ve kendisini cehalet sıfatından ilmin şerefine yükseltmesini sağlamak murat edilmiştir. { فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ } cümlesi, oturanlar ile mücahidlerin eşitliğinin nefyedilmesini açıklayan bir cümledir; sanki 'Neden eşit olmuyorlar?' denilmiş de buna bu şekilde cevap verilmiştir. Cümlenin anlamı, bu vasfı içeren birinci cümlenin beyanı olması hasebiyle 'özür sahibi olmayan oturanlara karşı' demektir. { وَكُلًّا } Oturanlar ve mücahidlerden her bir zümreye, { وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى } Allah en güzel mükâfatı yani cenneti vadetmiştir; her ne kadar mücahidler oturanlardan bir derece üstün kılınmış olsalar da.
وعن النبي ﷺ «لقد خلفتم بالمدينة أقواما ما سرتم مسيرا ولا قطعتم واديا إلا كانوا معكم وهم الذين صحت نياتهم ونصحت جيوبهم وكانت أفئدتهم تهوى إلى الجهاد، وبهم ما يمنعهم من المسير من ضرر أو غيره. فإن قلت: قد ذكر اللَّه تعالى مفضلين درجة ومفضلين درجات، فمن هم؟ قلت: أما المفضلون درجة واحدة فهم الذين فضلوا على القاعدين الأضراء وأما المفضلون درجات فالذين فضلوا على القاعدين الذين أذن لهم في التخلف اكتفاء بغيرهم، لأن الغزو فرض كفاية. فإن قلت: لم نصب (دَرَجَةً) و (أَجْراً) و (دَرَجاتٍ) ؟ قلت: نصب قوله: (دَرَجَةً) لوقوعها موقع المرة من التفضيل، كأنه قيل فضلهم تفضيلة واحدة. ونظيره قولك:
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: «Medine'de öyle topluluklar bıraktınız ki, siz hangi yürüyüşü yaptıysanız ve hangi vadiyi aştıysanız mutlaka sizinle beraber idiler». Onlar; niyetleri dosdoğru olan, gönülleri samimi olan, kalpleri cihada can atan, ancak bir hastalık veya benzeri bir özür sebebiyle sefere çıkmaktan alıkonulan kimselerdir. Eğer dersen ki: Allah Teâlâ 'bir derece üstün kılınanlar' ile 'derecelerle üstün kılınanlar'ı zikretmiştir; bunlar kimlerdir? Derim ki: 'Bir derece' üstün kılınanlar, özür sahibi olarak oturanlara üstün kılınanlardır; 'derecelerle' üstün kılınanlar ise, savaş farz-ı kifâye olduğu için başkalarının savaşa çıkmasıyla yetinilip geride kalmalarına izin verilen oturanlara üstün kılınanlardır. Eğer dersen ki: { دَرَجَةً }, { أَجْراً } ve { دَرَجاتٍ } kelimeleri niçin nasb edilmiştir? Derim ki: { دَرَجَةً } kelimesinin nasbı, tafdilin (üstün kılmanın) mastar-ı merresi (bir defalık oluşu) konumunda bulunmasındandır; sanki 'onları bir üstünlükle üstün kıldı' denilmiş gibidir. Bunun benzeri senin:
ضربه سوطا، بمعنى ضربه ضربة. وأما (أَجْراً) فقد انتصب بفضل، لأنه في معنى أجرهم أجرا ودرجات، ومغفرة، ورحمة: بدل من أجر. أو يجوز أن ينتصب (دَرَجاتٍ) نصب درجة، كما تقول: ضربه أسواطا بمعنى ضربات، كأنه قيل: وفضله تفضيلات. ونصب (أَجْراً عَظِيماً) على أنه حال عن النكرة التي هي درجات مقدمة عليها، وانتصب مغفرة ورحمة بإضمار فعلهما بمعنى:
'Ona bir vuruşla vurdu' manasında 'darabehû sevtan' demen gibidir. { أَجْراً } kelimesine gelince; 'onlara mükâfat verdi' manasında olduğu için { فَضَّلَ } fiili ile nasb edilmiştir. { دَرَجاتٍ }, { مَغْفِرَةً } ve { رَحْمَةً } kelimeleri ise { أَجْراً } kelimesinden bedeldir. Yahut 'ona vuruşlarla vurdu' manasında 'darabehû esvâtan' dediğin gibi { دَرَجاتٍ } kelimesinin de { دَرَجَةً } gibi nasb edilmesi caizdir; sanki: 'Onu üstünlüklerle üstün kıldı' denilmiş gibidir. { أَجْراً عَظِيماً } ifadesinin nasbı ise kendisinden öne geçmiş olan nekire durumundaki { دَرَجاتٍ } lafzından hâl olması sebebiyledir. { مَغْفِرَةً } ve { رَحْمَةً } kelimeleri ise kendi fiillerinin hazfiyle:
وغفر لهم ورحمهم، مغفرة ورحمة.
'Onları bağışladı ve onlara merhamet etti, bir bağışlanma ve rahmetle' takdirinde mansub olmuştur.
[سورة النساء (٤) : الآيات ٩٧ الى ٩٩]
[Nisâ Suresi (4), Âyetler 97-99]
إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ قالُوا فِيمَ كُنْتُمْ قالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ قالُوا أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها فَأُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَساءَتْ مَصِيراً (٩٧) إِلاَّ الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ لا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَلا يَهْتَدُونَ سَبِيلاً (٩٨) فَأُولئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ وَكانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُوراً (٩٩)
{ إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ قالُوا فِيمَ كُنْتُمْ قالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ قالُوا أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها فَأُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَساءَتْ مَصِيراً (٩٧) إِلاَّ الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ لا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَلا يَهْتَدُونَ سَبِيلاً (٩٨) فَأُولئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ وَكانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُوراً (٩٩) } “Kendilerine zulmederlerken meleklerin canlarını aldığı kimselere [melekler]: 'Ne işte idiniz?' dediler. Onlar: 'Biz yeryüzünde çaresiz bırakılmış kimselerdik' dediler. [Melekler]: 'Allah'ın arzı geniş değil miydi ki orada hicret edeydiniz?' dediler. İşte onların barınağı cehennemdir ve o ne kötü bir varış yeridir! (97) Ancak erkeklerden, kadınlardan ve çocuklardan güçleri hiçbir çareye yetmeyen ve hiçbir yol bulamayan çaresizler müstesnadır. (98) İşte onları Allah'ın affetmesi umulur. Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır. (99)”
تَوَفَّاهُمُ يجوز أن يكون ماضيا كقراءة من قرأ: توفتهم. ومضارعا بمعنى تتوفاهم، كقراءة من قرأ: توفاهم، على مضارع وفيت، بمعنى أن اللَّه يوفى الملائكة أنفسهم فيتوفونها، أى يمكنهم من استيفائها فيستوفونها ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ في حال ظلمهم أنفسهم قالُوا قال الملائكة للمتوفين فِيمَ كُنْتُمْ في أى شيء كنتم من أمر دينكم. وهم ناس من أهل مكة أسلموا ولم يهاجروا حين كانت الهجرة فريضة. فإن قلت: كيف صح وقوع قوله كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ جواباً عن قولهم (فِيمَ كُنْتُمْ) ؟ وكان حق الجواب أن يقولوا: كنا في كذا أو لم نكن في شيء؟ قلت: معنى (فِيمَ كُنْتُمْ) للتوبيخ بأنهم لم يكونوا في شيء من الدين، حيث قدروا على المهاجرة ولم يهاجروا، فقالوا: كنا مستضعفين اعتذارا مما وبخوا به واعتلالا بالاستضعاف، وأنهم لم يتمكنوا من الهجرة حتى يكونوا في شيء، فبكتتهم الملائكة بقولهم أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها أرادوا أنكم كنتم قادرين على الخروج من مكة إلى بعض البلاد التي لا تمنعون فيها من إظهار دينكم ومن الهجرة إلى رسول اللَّه ﷺ كما فعل المهاجرون إلى أرض الحبشة. وهذا دليل على أن الرجل إذا كان في بلد لا يتمكن فيه من إقامة أمر دينه كما يجب، لبعض الأسباب والعوائق عن إقامة الدين لا تنحصر، أو علم أنه في غير بلده أقوم بحق اللَّه وأدوم على العبادة- حقت عليه المهاجرة. وعن النبي ﷺ «من فرّ بدينه من أرض إلى أرض وإن كان شبرا من الأرض استوجبت له الجنة، وكان رفيق أبيه إبراهيم ونبيه محمد عليهما الصلاة والسلام» . اللهم إن كنت تعلم أن هجرتي إليك لم تكن إلا للفرار بديني فاجعلها سببا في خاتمة الخير ودرك المرجوّ من فضلك والمبتغى من رحمتك وصل جواري لك بعكوفى عند بيتك، بجوارك في دار كرامتك يا واسع المغفرة. ثم استثنى من أهل الوعيد المستضعفين الذين لا يستطيعون حيلة في الخروج لفقرهم وعجزهم ولا معرفة لهم بالمسالك. وروى أنّ رسول اللَّه ﷺ بعث بهذه الآية إلى مسلمي مكة، فقال جندب بن ضمرة أو ضمرة بن جندب لبنيه: احملوني، فإنى لست من المستضعفين، وإنى لأهتدى الطريق، واللَّه لا أبيت الليلة بمكة.
{ تَوَفَّاهُمُ } lafzı; { توفتهم } şeklinde okuyanın kıraatinde olduğu gibi mazi olması da caizdir, { توفاهم } şeklinde okuyanın kıraatinde olduğu gibi 'vefeytü'nün muzarisi üzere 'tetveffâhüm' manasında muzari olması da caizdir; yani Allah meleklere onların canlarını tastamam verir de melekler onları teslim alır, yani canlarını almaya onları muktedir kılar ve melekler de canlarını tastamam alırlar. { ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ } nefislerine zulmeder hâldeyken. { قالُوا } Melekler vefat ettirilenlere dedi ki: { فِيمَ كُنْتُمْ } Din işiniz hususunda ne durumdaydınız? Bunlar, hicretin farz olduğu dönemde Müslüman olup hicret etmeyen Mekke ehlinden birtakım insanlardır. Eğer dersen ki: Onların { كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ } sözünün meleklerin { فِيمَ كُنْتُمْ } sorusuna cevap olması nasıl sahih olur? Hâlbuki cevabın hakkı 'Şunun içindeydik' veya 'Hiçbir şey içinde değildik' demeleri değil miydi? Derim ki: { فِيمَ كُنْتُمْ } sözünün manası, hicret etmeye güçleri yettiği hâlde hicret etmedikleri için dinden hiçbir şey üzere olmadıklarını yüzlerine vurarak azarlamaktır. Onlar da kınandıkları şeyden özür beyan etmek ve çaresizlik mazeretine sığınarak bir şey üzere olabilmek için hicrete güç yetiremediklerini belirtmek üzere 'Biz çaresiz bırakılmış kimselerdik' dediler. Bunun üzerine melekler: { أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها } diyerek onları susturdular; yani Habeşistan diyarına hicret edenlerin yaptığı gibi dininizi açığa vurmaktan menedilmeyeceğiniz ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e hicret edebileceğiniz başka beldelere Mekke'den çıkmaya gücünüz yetiyordu, demek istediler. Bu da delildir ki: Bir adam bir beldede dininin gereklerini hakkıyla yerine getiremeyecek durumda olursa -ki dinin ikamesine engel olan sebepler sayılamayacak kadar çoktur- yahut kendi beldesi dışındaki bir yerde Allah'ın hakkını daha iyi yerine getireceğini ve ibadete daha devamlı olacağını bilirse, hicret etmesi onun üzerine vacip olur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle nakledilmiştir: «Kim dinini korumak için bir karışlık yer de olsa bir yerden başka bir yere kaçarsa cenneti hak eder; babası İbrahim ve peygamberi Muhammed aleyhimesselâm'ın yoldaşı olur». Allah'ım! Şayet Sana olan hicretimin sırf dinimi korumak için bir firar olduğunu biliyorsan, onu hayırlı bir sonun ve fazlından umulanın, rahmetinden talep edilenin elde edilmesinin vesilesi kıl; Beyt'inin yanında itikâfa girerek Sana komşu oluşumu, ey bağışlaması geniş olan [Rabbim], kerem yurdundaki komşuluğuna bitiştir! Sonra tehdit ehlinden; fakirlikleri ve acziyetleri sebebiyle çıkış için hiçbir çareye güç yetiremeyen, yolları da bilmeyen çaresizleri istisna etti. Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayeti Mekke'deki Müslümanlara gönderdi. Bunun üzerine Cündeb b. Damre -yahut Damre b. Cündeb- oğullarına: 'Beni taşıyın; çünkü ben çaresizlerden değilim ve yolu da biliyorum, vallahi bu gece Mekke'de gelemeyeceğim' dedi.
فحملوه على سرير متوجها إلى المدينة وكان شيخا كبيراً فمات بالتنعيم . فإن قلت: كيف أدخل الولدان في جملة المستثنين من أهل الوعيد ، كأنهم كانوا يستحقون الوعيد مع الرجال والنساء
Bunun üzerine onu bir sedye üzerine koyup Medine'ye doğru yola çıkardılar; kendisi yaşlı bir ihtiyar idi ve Ten'îm'de vefat etti. Şayet: «Çocuklar, sanki erkekler ve kadınlarla birlikte tehdidi hak ediyorlarmış gibi, azapla tehdit edilenler arasından istisna tutulanlar zümresine nasıl dahil edilmiştir?» dersen,
لو استطاعوا حيلة واهتدوا سبيلا؟ قلت: الرجال والنساء قد يكونون مستطيعين مهتدين وقد لا يكونون كذلك. وأما الولدان فلا يكونون إلا عاجزين عن ذلك، فلا يتوجه عليهم وعيد لأن سبب خروج الرجال والنساء من جملة أهل الوعيد إنما هو كونهم عاجزين، فإذا كان العجز متمكنا في الولدان لا ينفكون عنه، كانوا خارجين من جملتهم ضرورة. هذا إذا أريد بالولدان الأطفال ويجوز أن يراد المراهقون منهم الذين عقلوا ما يعقل الرجال والنساء فيلحقوا بهم في التكليف. وإن أريد بهم العبيد والإماء البالغون فلا سؤال. فإن قلت: الجملة التي هي لا يَسْتَطِيعُونَ ما موقعها؟
erkekler ve kadınlarla birlikte azabı hak edeceklermiş gibi tehdit ehlinden «٣» istisna edilenler arasına nasıl dahil edilmişlerdir? Derim ki: Erkekler ve kadınlar bazen güç yetiren ve yol bulan kimseler olabilirler, bazen de olamazlar. Çocuklar ise bundan âciz olmaktan başka bir hâlde bulunmazlar; dolayısıyla onlara tehdit yönelmez. Zira erkeklerin ve kadınların tehdit kapsamından çıkış sebebi sadece âciz olmalarıdır; acziyet çocuklarda yerleşik olup onlardan hiç ayrılmadığına göre, onların zorunlu olarak o kapsamın dışında kalmaları gerekir. Bu durum, çocuklardan (vildân) küçük yavrular murat edildiği takdirdedir. Onlardan erkek ve kadınların anladığını kavrayabilen ve bu sebeple teklifte onlara ilhak edilen ergenlik çağındaki gençlerin kastedilmiş olması da caizdir. Şayet onlarla baliğ olmuş köle ve cariyeler murat ediliyorsa zaten ortada bir soru kalmaz. Eğer dersen ki: { لا يَسْتَطِيعُونَ } cümlesinin iraptaki yeri nedir?
قلت: هي صفة للمستضعفين أو للرجال والنساء والولدان. وإنما جاز ذلك والجمل نكرات، لأن الموصوف وإن كان فيه حرف التعريف فليس لشيء بعينه، كقوله:
Derim ki: { الْمُسْتَضْعَفِينَ } lafzının yahut { الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ } lafızlarının sıfatıdır. Cümlelerin nekire olmasına rağmen buna cevaz verilmesi, mevsûfun başında harf-i tarif (belirlilik takısı) bulunsa da muayyen bir varlığı göstermeyip cins bildirmesindendir; nitekim şu beyitte olduğu gibidir:
وَلَقَدْ أَمُرُّ عَلَى اللَّئِيمِ يَسُبُّنِى
«Andolsun ki bana söven alçak bir adama uğrarım da...»
فإن قلت: لم قيل (عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ) بكلمة الإطماع؟ قلت: للدلالة على أن ترك الهجرة أمر مضيق لا توسعة فيه، حتى أن المضطر البين الاضطرار من حقه أن يقول عسى اللَّه أن يعفو عنى، فكيف بغيره.
Eğer dersen ki: Niçin umut bildiren bir edatla { عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ } buyrulmuştur? Derim ki: Hicreti terk etmenin son derece dar ve müsamahasız bir mesele olduğunu; öyle ki çaresizliği apaçık ortada olan bir muztar kimsenin bile ancak 'Umulur ki Allah beni affeder' demeye hakkı bulunduğunu göstermek içindir; artık durumu böyle olmayan başkalarının hâlini sen düşün!
[سورة النساء (٤) : الآيات ١٠٠ الى ١٠١]
[Nisâ Suresi (4), Âyetler 100-101]
وَمَنْ يُهاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَجِدْ فِي الْأَرْضِ مُراغَماً كَثِيراً وَسَعَةً وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (١٠٠) وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنَّ الْكافِرِينَ كانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِيناً (١٠١)
{ وَمَنْ يُهاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَجِدْ فِي الْأَرْضِ مُراغَماً كَثِيراً وَسَعَةً وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (١٠٠) وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنَّ الْكافِرِينَ كانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِيناً (١٠١) } “Kim Allah yolunda hicret ederse, yeryüzünde sığınacak pek çok yer ve genişlik bulur. Kim Allah'a ve Resûlüne hicret etmek üzere evinden çıkar da sonra kendisine ölüm yetişirse, artık onun mükâfatı Allah'a aittir. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (100) Yeryüzünde sefere çıktığınız zaman, inkâr edenlerin size bir fenalık yapmasından korkarsanız, namazı kısaltmanızda size bir günah yoktur. Şüphesiz kâfirler sizin apaçık düşmanınızdır. (101)”
مُراغَماً مهاجراً وطريقا يراغم بسلوكه قومه، أى يفارقهم على رغم أنوفهم. والرغم:
{ مُراغَماً } Hicret edilecek bir yer ve oraya gitmekle kavminin burnunu sürteceği, yani onların burunları yere sürtülmesine rağmen onlardan ayrılacağı bir yol [bulur]. Ragam (الرَّغْم):
الذلّ والهوان. وأصله لصوق الأنف بالرغام- وهو التراب- يقال: راغمت الرجل إذا فارقته وهو يكره مفارقتك لمذلة تلحقه بذلك. قال النابغة الجعدي:
Zelillik ve horluktur. Aslı ise burnun toprağa -yani 'ragām'a- yapışmasıdır. Bir adamdan, bundan dolayı uğrayacağı zillet sebebiyle senin ayrılmanı istemediği hâlde ayrıldığında 'Râğamtü'r-racüle' denir. En-Nâbiğa el-Ca'dî şöyle demiştir:
كَطَوْدٍ يُلَاذُ بِأَرْكَانِهِ … عَزِيزِ الْمَرَاغِمِ وَالْمَذْهَبِ
[O], köşelerine sığınılan yüce bir dağ gibidir; ayrılıp gidilecek yeri ve yolu pek korunaklıdır.
وقرئ: مرغما. وقرئ (ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ) بالرفع على أنه خبر مبتدأ محذوف. وقيل:
{ مُرْغَمًا } şeklinde de okunmuştur. { ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ } kısmı, mahzuf bir mübtedanın haberi olarak ref ile de okunmuştur. Şöyle de denilmiştir:
رفع الكاف منقول من الهاء كأنه أراد أن يقف عليها، ثم نقل حركة الهاء إلى الكاف، كقوله:
Kâf harfinin dammesi he harfinden nakledilmiştir; sanki he üzerinde vakıf yapmak istemiş, sonra he harfinin harekesini kâf harfine nakletmiştir; nitekim şairin:
مِنْ عَنَزِيّ سَبَّنِى لَمْ أضْرِبْهُ
«Bana söven Unezî'den ötürü onu dövmedim»
وقرئ (يُدْرِكْهُ) بالنصب على إضمار أن، كقوله:
sözünde olduğu gibidir. { يُدْرِكْهُ } kelimesi, şairin:
وَأَلْحَقُ بِالْحِجَازِ فَأَسْتَرِيحَا
«Hicaz'a kavuşayım da rahatlayayım» sözünde olduğu gibi gizli bir 'en' (أن) ile nasb üzere de okunmuştur.
فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ فقد وجب ثوابه عليه: وحقيقة الوجوب: الوقوع والسقوط (فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها) ووجبت الشمس: سقط قرصها. والمعنى: فقد علم اللَّه كيف يثيبه وذلك واجب عليه . وروى في قصة جندب بن ضمرة: أنه لما أدركه الموت أخذ يصفق بيمينه على شماله ثم قال: اللهم هذه لك، وهذه لرسولك، أبايعك على ما بايعك عليه رسولك. فمات حميدا فبلغ خبره أصحاب رسول اللَّه ﷺ فقالوا: لو توفى بالمدينة لكان أتم أجرا، وقال المشركون وهم يضحكون: ما أدرك هذا ما طلب. فنزلت. وقالوا: كل هجرة لغرض دينى- من طلب علم، أو حج، أو جهاد، أو فرار إلى بلد يزداد فيه طاعة أو قناعة وزهداً في الدنيا، أو ابتغاء رزق طيب- فهي هجرة إلى اللَّه ورسوله. وإن أدركه الموت في طريقه، فأجره واقع على اللَّه
{ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ } “artık onun mükâfatı Allah’a aittir” [ifadesi], onun mükâfatı Allah üzerine vacip (gerekli) olmuştur [demektir]. Vücûbun (gerekliliğin) asıl anlamı düşmek ve vaki olmaktır. { فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها } “Yanları yere düşüp canları çıktığında” [ayetinde] ve “Güneş vacip oldu (vecebeti'ş-şems)” yani diski düştü/battı denir. Anlam şudur: Allah ona nasıl mükâfat vereceğini bilmiştir ve bu O'nun üzerine bir vecibedir (vaciptir). Cündeb b. Damre'nin kıssasında şöyle rivayet edilmiştir: Ona ölüm yaklaştığında sağ elini sol eline vurmaya başladı ve ardından şöyle dedi: "Allahım! Şu Sen'in içindir, şu da Resûlün içindir. Resûlünün Sana biat ettiği husus üzere ben de Sana biat ediyorum." Böylece övgüye değer bir halde vefat etti. Bu haber Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına ulaşınca: "Keşke Medine'de vefat etseydi, mükâfatı daha tam olurdu." dediler. Müşrikler ise gülerek: "Bu adam aradığını elde edemedi!" dediler. Bunun üzerine [bu ayet] indi. Âlimler şöyle demişlerdir: İlim talebi, hac, cihad, taatin artacağı bir beldeye kaçış, kanaat ve dünyada zühd yahut helal rızık arayışı gibi dinî bir amaç taşıyan her hicret, Allah'a ve Resûlüne yapılmış bir hicrettir. Kişi bu yolda iken ölüm ona yetişirse, mükâfatı Allah'a aittir.
الضرب في الأرض: هو السفر. وأدنى مدة السفر الذي يجوز فيه القصر عند أبى حنيفة:
Yeryüzünde darp (sefer etmek): Yolculuktur. Ebû Hanîfe'ye göre namazın kısaltılmasının caiz olduğu yolculuğun en az süresi:
مسيرة ثلاثة أيام ولياليهنّ سير الإبل ومشى الأقدام على القصد، ولا اعتبار بإبطاء الضارب وإسراعه. فلو سار مسيرة ثلاثة أيام ولياليهنّ في يوم، قصر. ولو سار مسيرة يوم في ثلاثة أيام، لم يقصر. وعند الشافعي. أدنى مدة السفر أربعة برد مسيرة يومين. وقوله فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ ظاهره التخيير بين القصر والإتمام، وأن الإتمام أفضل. وإلى التخيير ذهب الشافعي. وروى عن النبي ﷺ أنه أتم في السفر . وعن عائشة رضى اللَّه عنها: اعتمرت مع رسول اللَّه ﷺ من المدينة إلى مكة حتى إذا قدمت مكة قلت يا رسول اللَّه، بأبى أنت وأمى، قصرت وأتممت، وصمت وأفطرت. فقال: أحسنت يا عائشة وما عاب علىّ . وكان عثمان رضى اللَّه عنه يتم ويقصر . وعند أبى حنيفة ﵀: القصر في السفر عزيمة غير رخصة لا يجوز غيره. وعن عمر رضى اللَّه عنه: صلاة السفر ركعتان تمام غير قصر على لسان نبيكم . وعن عائشة رضى اللَّه عنها: أول ما فرضت الصلاة فرضت ركعتين ركعتين، فأقرت في السفر، وزيدت في الحضر . فإن قلت: فما تصنع بقوله: (فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا) قلت: كأنهم ألفوا الإتمام فكانوا مظنة لأن يخطر ببالهم أن عليهم نقصانا في القصر فنفى عنهم الجناح لتطيب أنفسهم بالقصر ويطمئنوا إليه. وقرئ: تقصروا من أقصر. وجاء في الحديث إقصار الخطبة بمعنى تقصيرها . وقرأ الزهري (تقصروا) بالتشديد. والقصر
Devenin yürüyüşü ve yayaların mutedil (orta) yürüyüşüyle üç gün ve gecelik mesafedir. Yolcunun yavaşlamasına veya hızlanmasına itibar edilmez. Şayet üç gün ve gecelik mesafeyi bir günde katederse namazı kısaltır. Şayet bir günlük mesafeyi üç günde katederse kısaltamaz. Şâfiî'ye göre ise yolculuğun en az süresi iki günlük mesafe olan dört beriddir. { فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ } “Namazı kısaltmanızda size bir günah yoktur” buyruğunun zahiri, kısaltma (kasr) ile tam kılma (itmâm) arasında muhayyerlik (serbestlik) tanıdığı ve tam kılmanın daha faziletli olduğu yönündedir. Şâfiî de muhayyerlik görüşünü benimsemiştir. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den yolculukta [namazı] tam kıldığı rivayet edilmiştir. Hz. Âişe radıyallâhu anhâ'dan şöyle rivayet edilmiştir: «اعتمرت مع رسول اللَّه ﷺ من المدينة إلى مكة حتى إذا قدمت مكة قلت يا رسول اللَّه، بأبى أنت وأمى، قصرت وأتممت، وصمت وأفطرت. فقال: أحسنت يا عائشة وما عاب علىّ» “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Medine'den Mekke'ye umre yaptım. Mekke'ye vardığımda: 'Ey Allah'ın Resûlü! Anam babam sana feda olsun; sen kısalttın, ben tam kıldım; sen oruç tutmadın, ben tuttum' dedim. O da: «İyi yapmışsın ey Âişe!» buyurdu ve beni ayıplamadı”. Hz. Osman radıyallâhu anh da [seferde namazı bazen] tam kılar, [bazen de] kısaltırdı. Ebû Hanîfe rahmetullâhi aleyh'e göre ise yolculukta namazı kısaltmak ruhsat değil, azimettir; bundan başkası caiz değildir. Hz. Ömer radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet edilmiştir: «صلاة السفر ركعتان تمام غير قصر على لسان نبيكم» “Yolcu namazı Peygamberinizin lisanıyla kısaltılmaksızın iki rekât tamdır”. Hz. Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet edildiğine göre: «أول ما فرضت الصلاة فرضت ركعتين ركعتين، فأقرت في السفر، وزيدت في الحضر» “Namaz ilk farz kılındığında ikişer rekât olarak farz kılındı. Sonra seferde olduğu gibi bırakıldı, hazarda (ikamet hâlinde) ise artırıldı”. Şayet: “Peki, { فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا } “Kısaltmanızda size bir günah yoktur” buyruğunu nasıl açıklarsın?” dersen, derim ki: Onlar namazı tam kılmaya alıştıkları için kısaltmada bir eksiklik olduğu düşüncesine kapılmaları muhtemeldi. Bu yüzden namazı kısaltmaya gönülleri ısınsın ve içleri rahat etsin diye onlardan günah [sorumluluğu] nefyedilmiştir (kaldırılmıştır). [Ayet] *aksara* (أقصر) fiilinden “tuksurû” (تُقْصِرُوا) şeklinde de okunmuştur. Hadiste *taksîr* (kısaltmak) anlamında hutbeyi kısa tutmak için “iksâru'l-hutbe” (إقصار الخطبة) ifadesi geçmiştir. Zührî ise şeddeli olarak “tukassirû” (تُقَصِّرُوا) şeklinde okumuştur. Kısaltma (kasr) ise...
ثابت بنص الكتاب في حال الخوف خاصة، وهو قوله (إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا) وأمّا في حال الأمن فبالسنة، وفي قراءة عبد اللَّه: من الصلاة أن يفتنكم ليس فيها (إِنْ خِفْتُمْ) على أنه مفعول له، بمعنى: كراهة أن يفتنكم. والمراد بالفتنة: القتال والتعرّض بما يكره
{ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenlerin size bir fenalık yapmasından korkarsanız” ayeti gereğince özellikle korku hâlinde Kitap nassı ile sabittir. Güvenlik hâlinde ise sünnetle sabittir. Abdullah'ın kıraatinde mefulün lieclih olarak { إِنْ خِفْتُمْ } olmaksızın, “size fenalık yapmalarını kerih gördüğünüz için” anlamında “mine's-salâti en yeftineküm” şeklindedir. Fitneden maksat: Savaşmak ve hoşlanılmayan şeylerle sataşmaktır.
[سورة النساء (٤) : الآيات ١٠٢ الى ١٠٣]
[Nisâ Suresi (4), Âyetler 102-103]
وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرائِكُمْ وَلْتَأْتِ طائِفَةٌ أُخْرى لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً واحِدَةً وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كانَ بِكُمْ أَذىً مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضى أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ وَخُذُوا حِذْرَكُمْ إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً (١٠٢) فَإِذا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِكُمْ فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ كانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتاباً مَوْقُوتاً (١٠٣)
{ وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرائِكُمْ وَلْتَأْتِ طائِفَةٌ أُخْرى لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً واحِدَةً وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كانَ بِكُمْ أَذىً مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضى أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ وَخُذُوا حِذْرَكُمْ إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً (١٠٢) فَإِذا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِكُمْ فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ كانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتاباً مَوْقُوتاً (١٠٣) } “Sen onların aralarında bulunup da onlara namaz kıldırdığın zaman, onlardan bir kısmı seninle beraber namaza dursun ve silahlarını da yanlarına alsınlar. Secdeye vardıklarında ise arkanızda bulunsunlar. Sonra henüz namaz kılmamış olan diğer kısım gelsin, seninle beraber namaz kılsın; tedbirlerini ve silahlarını da alsınlar. İnkâr edenler, silahlarınızdan ve eşyanızdan gafil olsanız da üzerinize birden baskın yapsalar isterler. Eğer size yağmurdan dolayı bir eziyet erişir veya hasta olursanız, silahlarınızı bırakmanızda size bir günah yoktur; yine de tedbirinizi alın. Şüphesiz Allah, kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırlamıştır. (102) Namazı kıldığınız zaman; ayaktayken, otururken ve yanlarınız üzerine yatarken Allah'ı anın. Güvene kavuştuğunuzda ise namazı dosdoğru kılın. Şüphesiz namaz, müminler üzerine vakitleri belirlenmiş bir farzdır. (103)”
وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ يتعلق بظاهره من لا يرى صلاة الخوف بعد رسول اللَّه ﷺ، حيث شرط كونه فيهم: وقال من رآها بعده: إن الأئمة نواب عن رسول اللَّه ﷺ في كل عصر، قوّام بما كان يقوم به فكان الخطاب له متناولا لكل إمام يكون حاضر الجماعة في حال الخوف، عليه أن يؤمّهم كما أمّ رسول اللَّه ﷺ الجماعات التي كان يحضرها. والضمير في: (فِيهِمْ) للخائفين فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ فاجعلهم طائفتين فلتقم إحداهما معك فصل بهم وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ الضمير إمّا للمصلين وإمّا لغيرهم فإن كان للمصلين فقالوا: يأخذون من السلاح ما لا يشغلهم عن الصلاة كالسيف والخنجر ونحوهما. وإن
{ وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ } “Onların aralarında bulunup da kendilerine namaz kıldırdığın zaman...” Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sonra korku namazının [kılınmayacağı] görüşünde olanlar, [Resûlullah'ın] onların arasında bulunması şart koşulduğu için bu [ayetin] zahirine tutunurlar. Ondan sonra da [kılınacağı] görüşünde olanlar ise şöyle derler: Şüphesiz her asırdaki imamlar, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vekilleridir ve onun yerine getirdiği vazifeleri üstlenirler. Dolayısıyla ona yönelik bu hitap, korku halinde cemaatin başında bulunan her imamı kapsamaktadır; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hazır bulunduğu cemaatlere imamlık yaptığı gibi o da onlara imamlık yapmalıdır. { فِيهِمْ } [ifadesindeki] zamir, korku halindekilere aittir. { فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ } “onlardan bir grup seninle birlikte dursun”: [Yani] onları iki gruba ayır, onlardan bir grup seninle dursun, sen de onlara namaz kıldır. { وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ } “ve silahlarını alsınlar”: Zamir ya namaz kılanlara ya da diğerlerine aittir. Eğer namaz kılanlara aitse şöyle demişlerdir: Silahlardan kılıç, hançer ve benzeri, kendilerini namazdan alıkoymayacak olanlarını alırlar. Ve şayet
كان لغيرهم فلا كلام فيه فَإِذا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا يعنى غير المصلين مِنْ وَرائِكُمْ يحرسونكم وصفة صلاة الخوف عند أبى حنيفة: أن يصلى الإمام بإحدى الطائفتين ركعة إن كانت الصلاة ركعتين- والأخرى بإزاء العدو- ثم تقف هذه الطائفة بإزاء العدو وتأتى الأخرى فيصلى بها ركعة ويتم صلاته. ثم تقف بإزاء العدوّ، وتأتى الأولى فتؤدي الركعة بغير قراءة وتتم صلاتها ثم تحرس، وتأتى الأخرى فتؤدي الركعة بقراءة وتتم صلاتها. والسجود على ظاهره عند أبى حنيفة. وعند مالك بمعنى الصلاة، لأن الإمام يصلى عنده بطائفة ركعة ويقف قائما حتى تتم صلاتها وتسلم وتذهب، ثم يصلى بالثانية ركعة ويقف قاعداً حتى تتم صلاتها، ويسلم بهم.
başkalarına aitse zaten bunda kapalılık yoktur. { فَإِذا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا } Yani namaz kılmayanlar, { مِنْ وَرائِكُمْ } arkanızda olsunlar da sizi korusunlar. Ebû Hanîfe'ye göre korku namazının kılınış şekli şöyledir: Eğer namaz iki rekâtlı ise imam iki gruptan birine bir rekât kıldırır —diğeri düşmanın karşısındadır—, sonra bu grup gidip düşmanın karşısında durur, diğeri gelir; imam onlara bir rekât kıldırarak namazını tamamlar. Sonra bu grup gidip düşmanın karşısında durur, ilk grup gelip kıraatsiz olarak rekâtı eda eder ve namazını tamamlayıp nöbete geçer; sonra öteki grup gelip kıraatle rekâtı eda eder ve namazını tamamlar. Secde, Ebû Hanîfe'ye göre zahiri anlamındadır. Mâlik'e göre ise namaz anlamındadır; zira ona göre imam bir gruba bir rekât kıldırır ve onlar namazlarını tamamlayıp selam verip gidinceye kadar ayakta bekler; sonra ikinci grupla bir rekât kılar ve onlar namazlarını tamamlayıncaya kadar oturarak bekler ve onlarla birlikte selam verir.
ويعضده وَلْتَأْتِ طائِفَةٌ أُخْرى لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ. وقرئ: وأمتعاتكم: فإن قلت:
Bunu { وَلْتَأْتِ طائِفَةٌ أُخْرى لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ } “Henüz namaz kılmamış olan diğer kısım gelsin, seninle beraber namaz kılsın” ayeti destekler. { وأمتعاتكم } şeklinde de okunmuştur. Şayet:
كيف جمع بين الأسلحة وبين الحذر في الأخذ . قلت: جعل الحذر وهو التحرّز والتيقظ آلة يستعملها الغازي، فلذلك جمع بينه وبين الأسلحة في الأخذ، وجعلا مأخوذين. ونحوه قوله تعالى: (وَالَّذِينَ تَبَوَّؤُا الدَّارَ وَالْإِيمانَ) جعل الإيمان مستقراً لهم ومتبوأ لتمكّنهم فيه فلذلك جمع بينه وبين الدار في التبوّء فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ فيشدون عليكم شدة واحدة. ورخص لهم في وضع الأسلحة إن ثقل عليهم حملها بسبب ما يبلهم في مطر أو يضعفهم من مرض، وأمرهم مع ذلك بأخذ الحذر لئلا يغفلوا فيهجم عليهم العدو. فإن قلت: كيف طابق الأمر بالحذر قوله إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً؟ قلت: الأمر بالحذر من العدو يوهم توقع غلبته واعتزازه، فنفى عنهم ذلك الإيهام بإخبارهم أنّ اللَّه يهين عدوهم ويخذله وينصرهم عليه، لتقوى قلوبهم، وليعلموا أن الأمر بالحذر ليس لذلك، وإنما هو تعبد من اللَّه كما قال: (وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ) . فَإِذا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ فإذا صليتم في حال الخوف والقتال فَاذْكُرُوا اللَّهَ فصلوها قِياماً مسايفين ومقارعين وَقُعُوداً جاثين على الركب مرامين وَعَلى جُنُوبِكُمْ مثخنين بالجراح فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ حين تضع الحرب أوزارها وأمنتم فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ فاقضوا ما صليتم في تلك الأحوال التي هي أحوال القلق والانزعاج
[Nasıl] 'almak/kuşanmak' hususunda silahlar ile tedbiri bir arada zikretmiştir? Derim ki: Korunma ve uyanık olma demek olan tedbiri, gazinin kullandığı bir alet kılmıştır. Bu sebeple 'almak/kuşanmak' eyleminde tedbir ile silahları bir arada zikretmiş ve ikisi de 'alınan/kuşanılan' şeyler kılınmıştır. Nitekim Yüce Allah'ın { وَالَّذِينَ تَبَوَّؤُا الدَّارَ وَالْإِيمانَ } “Daha önceden Medine'yi yurt edinmiş ve gönüllerine imanı yerleştirmiş olan kimseler” ayeti de böyledir; [orada da] imanda iyice sebat edip yerleştikleri için imanı onlar için bir karargâh ve yurt edinilen yer kılmış, bu sebeple yurt edinme (tebevvu') fiilinde iman ile yurdu bir arada zikretmiştir. { فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ } [ifadesi], 'böylece üzerinize topyekûn / ani bir baskınla hücum ederler' [demektir]. Yağmur sebebiyle ıslanmalarından ötürü [silahları] taşımak kendilerine ağır gelirse yahut hastalıktan dolayı takatsiz kalırlarsa, silahları bırakmalarına ruhsat vermiş; bununla birlikte gaflete düşüp de düşmanın ani baskınına uğramamaları için yine de tedbirli olmalarını emretmiştir. Şayet: 'Tedbirli olmayı emretmek, { إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً } “Şüphesiz Allah, kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırlamıştır” ayetiyle nasıl bağdaşır?' dersen, derim ki: Düşmana karşı tedbir alma emri, düşmanın üstün geleceği ve galip olacağı vehmini doğurabilir. Yüce Allah ise kalpleri güçlensin, tedbir emrinin bu sebepten olmadığını ve { وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ } “Kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın” ayetinde buyurduğu gibi bunun sırf Allah'tan bir ibadet (taabbüdî bir emir) olduğunu bilsinler diye düşmanlarını zelil ve perişan edeceğini, kendilerini de onlara karşı muzaffer kılacağını haber vererek bu vehmi onlardan gidermiştir. { فَإِذا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ } 'Korku ve savaş hâlindeyken namazı kıldığınız zaman', { فَاذْكُرُوا اللَّهَ } 'hemen Allah'ı anın' [demektir]. Yani [korku durumunda namazı] { قِياماً } 'ayakta', kılıç sallayarak ve vuruşarak; { وَقُعُوداً } 'oturarak', diz çöküp ok atarak; { وَعَلى جُنُوبِكُمْ } 'yanlarınız üzerine', ağır yaralar almış olarak kılın. { فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ } 'Savaş ağırlıklarını bıraktığında ve güvene kavuştuğunuzda', { فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ } 'namazı dosdoğru kılın', yani o endişe ve telaş hâllerinde kılmış olduğunuz namazları kaza edin [demektir].
إِنَّ الصَّلاةَ كانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتاباً مَوْقُوتاً محدوداً بأوقات لا يجوز إخراجها عن أوقاتها على أى حال كنتم، خوف أو أمن. وهذا ظاهر على مذهب الشافعي ﵀ في إيجابه الصلاة على المحارب في حالة المسايفة والمشي والاضطراب في المعركة إذا حضر وقتها، فإذا اطمأن فعليه القضاء. وأما عند أبى حنيفة ﵀ فهو معذور في تركها إلى أن يطمئن. وقيل: معناه فإذا قضيتم صلاة الخوف فأديموا ذكر اللَّه مهللين مكبرين مسبحين داعين بالنصرة والتأييد في كافة أحوالكم من قيام وقعود واضطجاع، فإن ما أنتم فيه من خوف وحرب جدير بذكر اللَّه ودعائه واللجأ إليه (فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ) فإذا أقمتم (فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ) فأتموها.
{ إِنَّ الصَّلاةَ كانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتاباً مَوْقُوتاً } İster korku ister güvenlik olsun, bulunduğunuz her hâlükârda vakitlerinin dışına çıkarılması caiz olmayan, belirli vakitlerle sınırlandırılmış [bir farzdır]. Bu durum, Şâfiî rahmetullâhi aleyh'in, savaşçıya kılıç sallama, yürüme ve savaş meydanındaki çalkantı anında vakti girdiğinde namaz kılmayı farz kılıp güvene kavuştuğunda ise kaza etmesi gerektiği yönündeki mezhebine göre açıktır. Ebû Hanîfe rahmetullâhi aleyh'e göre ise kişi güvene kavuşuncaya kadar namazı erteleme konusunda mazeret sahibidir. Şöyle de denilmiştir: Anlamı şudur: Korku namazını eda ettiğinizde; ayakta, otururken ve yan yatarak her hâlinizde tehlil getirerek, tekbir getirerek, tesbih ederek, yardım ve destek dileyerek Allah'ı anmayı sürdürün; zira içinde bulunduğunuz korku ve savaş hâli Allah'ı anmaya, O'na dua etmeye ve O'na sığınmaya en layık durumdur. { فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ } Mukim olduğunuzda, { فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ } onu tam olarak kılın.
[سورة النساء (٤) : آية ١٠٤]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 104]
وَلا تَهِنُوا فِي ابْتِغاءِ الْقَوْمِ إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَما تَأْلَمُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ ما لا يَرْجُونَ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً (١٠٤)
{ وَلا تَهِنُوا فِي ابْتِغاءِ الْقَوْمِ إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَما تَأْلَمُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ ما لا يَرْجُونَ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً (١٠٤) } “O topluluğu takip etmekte gevşeklik göstermeyin. Eğer siz acı çekiyorsanız, şüphesiz onlar da sizin acı çektiğiniz gibi acı çekiyorlar. Üstelik siz Allah'tan, onların ummadıkları şeyleri umuyorsunuz. Allah hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir. (104)”
وَلا تَهِنُوا ولا تضعفوا ولا تتوانوا فِي ابْتِغاءِ الْقَوْمِ في طلب الكفار بالقتال والتعرض به لهم، ثم ألزمهم الحجة بقوله: إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ أى ليس ما تكابدون من الألم بالجرح والقتل مختصاً بكم، إنما هو أمر مشترك بينكم وبينهم يصيبهم كما يصيبكم، ثم إنهم يصبرون عليه ويتشجعون، فما لكم لا تصبرون مثل صبرهم، مع أنكم أولى منهم بالصبر لأنكم تَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ ما لا يَرْجُونَ من إظهار دينكم على سائر الأديان، ومن الثواب العظيم في الآخرة. وقرأ الأعرج: أن تكونوا تألمون، بفتح الهمزة، بمعنى: ولا تهنوا لأن تكونوا تألمون. وقوله: (فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَما تَأْلَمُونَ) تعليل. وقرئ: فإنهم ييلمون كما تيلمون.
{ وَلا تَهِنُوا } Gevşemeyin ve zaaf göstermeyin, { فِي ابْتِغاءِ الْقَوْمِ } kâfirleri savaşla arayıp onların üzerine gitmekte. Ardından { إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ } “Eğer siz acı çekiyorsanız” kavliyle onlara karşı delili ortaya koydu; yani yara ve ölümden çektiğiniz acı sadece size özgü değildir, aksine sizinle onlar arasında ortak bir durumdur; size isabet ettiği gibi onlara da isabet etmektedir. Sonra onlar buna sabredip cesaret gösteriyorlar; öyleyse siz onlar gibi neden sabretmeyesiniz ki? Oysa siz sabretmeye onlardan daha layıksınız; çünkü siz, { تَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ ما لا يَرْجُونَ } dininizin diğer dinlere üstün kılınması ve ahiretteki büyük ecir gibi onların ummadığı şeyleri Allah'tan umuyorsunuz. el-A'rac, hemzenin fethasıyla “ولا تهنوا لأن تكونوا تألمون” (acı çekiyorsunuz diye gevşemeyin) anlamında “en tekûnû te'lemûn” şeklinde okumuştur. { فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَما تَأْلَمُونَ } kavli ise bir gerekçelendirmedir. “fe-innehüm yeylemûne kemâ teylemûn” şeklinde de okunmuştur.
وروى أن هذا في بدر الصغرى، كان بهم جراح فتواكلوا وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً لا يكلفكم شيئاً ولا يأمركم ولا ينهاكم إلا لما هو عالم به مما يصلحكم.
Bunun Küçük Bedir'de olduğu rivayet edilmiştir; yaralı idiler ve birbirlerine havale edip gevşeklik göstermişlerdi. { وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً } “Allah hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir”, sizin maslahatınıza olduğunu bildiği şeyler dışında size hiçbir şeyi teklif etmez, emretmez ve yasaklamaz.
[سورة النساء (٤) : الآيات ١٠٥ الى ١٠٦]
[Nisâ Suresi (4), Âyetler 105-106]
إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِما أَراكَ اللَّهُ وَلا تَكُنْ لِلْخائِنِينَ خَصِيماً (١٠٥) وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً (١٠٦)
{ إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِما أَراكَ اللَّهُ وَلا تَكُنْ لِلْخائِنِينَ خَصِيماً (١٠٥) وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً (١٠٦) } “Şüphesiz bu Kitab'ı sana hak olarak indirdik ki, Allah'ın sana gösterdiği şekilde insanlar arasında hükmedesin. Sakın hainlerin savunucusu olma! (105) Ve Allah'tan bağışlanma dile. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (106)”
روى أنّ طعمة بن أبيرق أحد بنى ظفر سرق درعا من جار له اسمه قتادة بن النعمان في جراب دقيق، فجعل الدقيق ينتثر من خرق فيه، وخبأها عند زيد بن السمين رجل من اليهود، فالتمست الدرع عند طعمة فلم توجد وحلف ما أخذها، وما له بها علم، فتركوه واتبعوا أثر الدقيق حتى انتهى إلى منزل اليهودي فأخذوها، فقال: دفعها إلىّ طعمة، وشهد له ناس من اليهود. فقالت بنو ظفر: انطلقوا بنا إلى رسول اللَّه ﷺ، فسألوه أن يجادل عن صاحبهم وقالوا إن لم تفعل هلك وافتضح وبريء اليهودي، فهمَّ رسول اللَّه ﷺ أن يفعل وأن يعاقب
Rivayet edildiğine göre Benî Zafer'den Tu'me b. Übeyrık, Katâde b. Nu'mân adlı bir komşusunun zırhını un çuvalı içinde çaldı. Un, çuvaldaki delikten dökülmeye başladı. Tu'me onu Yahudilerden Zeyd b. Semîn adlı bir adamın yanına sakladı. Zırh Tu'me'nin yanında arandı fakat bulunamadı; o da onu almadığına ve bu konuda bir bilgisi olmadığına dair yemin etti. Onu bırakıp un izini takip ettiler, nihayet Yahudi'nin evine kadar vardılar ve zırhı ele geçirdiler. Yahudi: “Onu bana Tu'me verdi” dedi ve Yahudilerden birtakım kimseler de ona şahitlik etti. Bunun üzerine Benî Zafer: “Bizimle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelin” dediler ve ondan adamlarını savunmasını istediler; “Eğer yapmazsan helak olur, rezil duruma düşer ve Yahudi aklanır” dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu yapmaya ve Yahudiyi cezalandırmaya niyetlendi.
اليهودي. وقيل: هم أن يقطع يده فنزلت. وروى أن طعمة هرب إلى مكة وارتد ونقب حائطاً بمكة ليسرق أهله فسقط الحائط عليه فقتله بِما أَراكَ اللَّهُ بما عرفك وأوحى به إليك. وعن عمر رضى اللَّه عنه: لا يقولنّ أحدكم قضيت بما أرانى اللَّه، فإنّ اللَّه لم يجعل ذلك إلا لنبيه ﷺ، ولكن ليجتهد رأيه، لأن الرأى من رسول اللَّه ﷺ كان مصيباً، لأن اللَّه كان يريه إياه، وهو منا الظن والتكلف وَلا تَكُنْ لِلْخائِنِينَ خَصِيماً ولا تكن لأجل الخائنين مخاصما للبرآء، يعنى لا تخاصم اليهود لأجل بنى ظفر وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ مما هممت به من عقاب اليهودي.
Yahudinin elini kesmeye niyetlendiği de söylenmiştir. Bunun üzerine ayet indi. Tu'me'nin Mekke'ye kaçıp irtidat ettiği ve hırsızlık yapmak için Mekke'de bir duvarı deldiği, duvarın üzerine çökmesiyle öldüğü rivayet edilmiştir. { بِما أَراكَ اللَّهُ } Sana bildirdiği ve vahyettiği şekilde. Ömer radıyallâhu anh'tan: “Hiçbiriniz 'Allah'ın bana gösterdiği şekilde hükmettim' demesin; zira Allah bunu ancak Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem için kılmıştır; lâkin kendi re'yiyle içtihad etsin. Çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in re'yi isabetliydi; zira Allah ona gösteriyordu, bizden olan ise zan ve tekellüftür.” { وَلا تَكُنْ لِلْخائِنِينَ خَصِيماً } Hainler sebebiyle masum kimselere hasım olma; yani Benî Zafer uğruna Yahudilere hasım olma. { وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ } Yahudiyi cezalandırma niyetinden ötürü Allah'tan bağışlanma dile.
[سورة النساء (٤) : الآيات ١٠٧ الى ١١٠]
[Nisâ Suresi (4), Âyetler 107-110]
وَلا تُجادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتانُونَ أَنْفُسَهُمْ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَنْ كانَ خَوَّاناً أَثِيماً (١٠٧) يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ وَهُوَ مَعَهُمْ إِذْ يُبَيِّتُونَ ما لا يَرْضى مِنَ الْقَوْلِ وَكانَ اللَّهُ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطاً (١٠٨) ها أَنْتُمْ هؤُلاءِ جادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا فَمَنْ يُجادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلاً (١٠٩) وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُوراً رَحِيماً (١١٠)
{ وَلا تُجادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتانُونَ أَنْفُسَهُمْ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَنْ كانَ خَوَّاناً أَثِيماً (١٠٧) يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ وَهُوَ مَعَهُمْ إِذْ يُبَيِّتُونَ ما لا يَرْضى مِنَ الْقَوْلِ وَكانَ اللَّهُ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطاً (١٠٨) ها أَنْتُمْ هؤُلاءِ جادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا فَمَنْ يُجادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلاً (١٠٩) وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُوراً رَحِيماً (١١٠) } “Kendilerine hıyanet edenleri savunma! Şüphesiz Allah, çok hainlik eden ve çok günahkâr olan kimseyi sevmez. (107) İnsanlardan gizlenirler de Allah'tan gizlenmezler. Hâlbuki O'nun razı olmadığı sözü geceleyin gizlice kurarlarken O onların yanındaydı. Allah, onların yaptıklarını çepeçevre kuşatandır. (108) İşte siz öyle kimselersiniz ki, dünya hayatında onları savundunuz. Peki kıyamet gününde onları Allah'a karşı kim savunacak ya da onlara kim vekil olacak? (109) Kim bir kötülük yapar yahut nefsine zulmeder de sonra Allah'tan bağışlanma dilerse, Allah'ı çok bağışlayıcı, çok merhamet edici bulur. (110)”
يَخْتانُونَ أَنْفُسَهُمْ
{ يَخْتانُونَ أَنْفُسَهُمْ } “Kendilerine hıyanet ederler”
يخونونها بالمعصية. كقوله: (عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ) جعلت معصية العصاة خيانة منهم لأنفسهم كما جعلت ظلما لها: لأنّ الضرر راجع إليهم. فإن قلت: لم قيل (لِلْخائِنِينَ) ويَخْتانُونَ أَنْفُسَهُمْ
Günah işlemek suretiyle nefislerine hıyanet ederler. Nitekim { عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ } “Allah sizin nefislerinize hıyanet etmekte olduğunuzu bildi” ayetinde olduğu gibi, günahkârların günahı, zarar kendilerine döndüğü için nefislerine bir zulüm kılındığı gibi nefislerine hıyanet olarak da kılınmıştır. Şayet: “Hırsız yalnızca Tu'me olduğu hâlde neden { لِلْخائِنِينَ } ve { يَخْتانُونَ أَنْفُسَهُمْ } denilerek [çoğul kullanıldı]?” dersen,
وكان السارق طعمة وحده؟ قلت: لوجهين، أحدهما: أنّ بنى ظفر شهدوا له بالبراءة ونصروه، فكانوا شركاء له في الإثم. والثاني: أنه جمع ليتناول طعمة وكل من خان خيانته، فلا تخاصم لخائن قط ولا تجادل عنه. فإن قلت: لم قيل خَوَّاناً أَثِيماً
İki sebeptendir derim: Birincisi: Benî Zafer onun suçsuz olduğuna şahitlik edip ona yardım ettiler ve böylece günahta ona ortak oldular. İkincisi: Tu'me'yi ve onun hıyaneti gibi hıyanet eden herkesi kapsaması için çoğul yapılmıştır; böylece hiçbir haine asla taraftar olma ve onu savunma. Şayet: “Neden mübalağa ile { خَوَّاناً أَثِيماً } denilmiştir?” dersen,
على المبالغة؟ قلت: كان اللَّه عالما من طعمة بالإفراط في الخيانة وركوب المآثم، ومن كانت تلك
[mübalağa ile denilmiştir]? Derim ki: Allah, Tu'me'nin hıyanette aşırıya kaçtığını ve günahlara daldığını biliyordu; akıbeti böyle
خاتمة أمره لم يشك في حاله. وقيل: إذا عثرت من رجل على سيئة فاعلم أن لها أخوات. وعن عمر رضى اللَّه عنه أنه أمر بقطع يد سارق، فجاءت أمه تبكى وتقول: هذه أوّل سرقة سرقها فاعف عنه. فقال: كذبت، إن اللَّه لا يؤاخذ عبده في أول مرة يَسْتَخْفُونَ
olan bir kimsenin durumunda şüphe edilmez. Şöyle de denilmiştir: Bir adamdan bir kötülük gördüğünde bil ki onun benzerleri de vardır. Ömer radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre, bir hırsızın elinin kesilmesini emretmişti. Annesi ağlayarak geldi ve: “Bu onun işlediği ilk hırsızlıktır, onu affet” dedi. Ömer: “Yalan söyledin; Allah kulunu ilk defasında cezalandırmaz” dedi. { يَسْتَخْفُونَ }
يستترون مِنَ النَّاسِ
Gizlenirler, { مِنَ النَّاسِ }
حياء منهم وخوفا من ضررهم وَلا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ
onlardan utandıkları ve zararlarından korktukları için. { وَلا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ }
ولا يستحيون منه وَهُوَ مَعَهُمْ
Ondan ise utanmazlar. { وَهُوَ مَعَهُمْ }
وهو عالم بهم مطلع عليهم لا يخفى عليه خاف من سرهم، وكفى بهذه الآية ناعية على الناس ما هم فيه من قلة الحياء والخشية من ربهم، مع علمهم إن كانوا مؤمنين أنهم في حضرته لا سترة ولا غفلة ولا غيبة، وليس إلا الكشف الصريح والافتضاح يُبَيِّتُونَ
Hâlbuki O, onları bilendir, yaptıklarını gözetendir; sırlarından hiçbir gizli şey O'na saklı kalmaz. İman ediyorlarsa O'nun huzurunda olduklarını, hiçbir perdenin, gafletin ve gaip olmanın bulunmadığını, sadece apaçık ortaya çıkış ve rezil olmanın var olduğunu bildikleri hâlde Rablerinden hayâ ve korkularının azlığı konusunda insanları kınamak için bu ayet yeterlidir. { يُبَيِّتُونَ }
يدبرون ويزوّرون وأصله أن يكون بالليل ما لا يَرْضى مِنَ الْقَوْلِ
Planlarlar ve kurgularlar; aslı ise geceleyin yapılmasıdır. { ما لا يَرْضى مِنَ الْقَوْلِ }
وهو تدبير طعمة أن يرمى بالدرع في دار زيد ليسرّق دونه ويحلف ببراءته. فإن قلت: كيف سمى التدبير قولا، وإنما هو معنى في النفس؟
O da Tu'me'nin, kendisi yerine hırsız damgası vurulsun ve kendisinin beraatine yemin edilsin diye zırhı Zeyd'in evine atma planıdır. Şayet: “Plan zihindeki bir mana olduğu hâlde nasıl söz (kavl) olarak adlandırılmıştır?” dersen,
قلت: لما حدّث بذلك نفسه سمى قولا على المجاز. ويجوز أن يراد بالقول: الحلف الكاذب الذي حلف به بعد أن بيته، وتوريكه الذنب على اليهودي ها أَنْتُمْ هؤُلاءِ
Derim ki: Bunu kendi kendine söylediği için mecaz yoluyla söz diye isimlendirilmiştir. Sözden maksadın, gece kurduktan sonra ettiği yalan yemin ve suçu Yahudi'ye yüklemesi olması da caizdir. { ها أَنْتُمْ هؤُلاءِ }
ها للتنبيه في أنتم.
'hâ' (ها) 'entüm'de (أنتم) tenbih içindir.
وأولاء: وهما مبتدأ وخبر. وجادَلْتُمْ
Ve 'ülâi' (أولاء); ikisi mübteda ve haberdir. { جادَلْتُمْ } ise
جملة مبينة لوقوع أولاء خبرا، كما تقول لبعض الأسخياء: أنت حاتم، تجود بمالك، وتؤثر على نفسك. ويجوز أن يكون (أولاء) اسما موصولا بمعنى الذين، وجادلتم صلته. والمعنى: هبوا أنكم خاصمتم عن طعمة وقومه في الدنيا، فمن يخاصم عنهم في الآخرة إذا أخذهم اللَّه بعذابه. وقرأ عبد اللَّه: عنه، أى عن طعمة وَكِيلًا
Cömert bir kimseye: “Sen Hâtem'sin; malını cömertçe harcar, [başkalarını] kendine tercih edersin” demen gibi, 'ülâi' kelimesinin haber olarak vukuunu açıklayan bir cümledir. 'Ülâi' kelimesinin 'ellezîne' (الذين) manasında bir ismi mevsul, { جادَلْتُمْ } cümlesinin de onun sılası olması caizdir. Anlamı şudur: Tutun ki siz dünyada Tu'me ve kavmini savundunuz; peki Allah onları azabıyla yakaladığında ahirette onları kim savunacak? Abdullah [b. Mes'ûd], “anhü” (عنه) yani Tu'me'den diyerek okumuştur. { وَكِيلًا }
حافظا ومحاميا من بأس اللَّه وانتقامه وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً
Allah'ın azabından ve intikamından koruyan ve müdafaa eden [bir vekil]. { وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً }
قبيحا متعدّيا يسوء به غيره، كما فعل طعمة بقتادة واليهودي أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ
Tu'me'nin Katâde'ye ve Yahudi'ye yaptığı gibi başkasına fenalık dokunduran çirkin ve başkasına teaddi eden bir iş yaparsa, { أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ }
بما يختص به كالحلف الكاذب. وقيل: ومن يعمل سوءا من ذنب دون الشرك، أو يظلم نفسه بالشرك. وهذا بعث لطعمة على الاستغفار والتوبة لتلزمه الحجة، مع العلم بما يكون منه. أو لقومه لما فرط منهم من نصرته والذب عنه.
Yalan yemin gibi kendi şahsına münhasır bir şeyle [zulmederse]. Şöyle de denilmiştir: Şirkin altındaki bir günahtan bir kötülük işler veya şirk ile nefsine zulmederse. Bu, başına geleceklerin bilinmesiyle beraber Tu'me'ye aleyhindeki hüccetin sabit olması için istiğfar ve tevbeye bir teşviktir; yahut ona yardım edip onu müdafaa etmekle haddi aşan kavmine bir teşviktir.
[سورة النساء (٤) : الآيات ١١١ الى ١١٢]
[Nisâ Suresi (4), Âyetler 111-112]
وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْماً فَإِنَّما يَكْسِبُهُ عَلى نَفْسِهِ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً (١١١) وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْماً ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئاً فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتاناً وَإِثْماً مُبِيناً (١١٢)
{ وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْماً فَإِنَّما يَكْسِبُهُ عَلى نَفْسِهِ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً (١١١) وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْماً ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئاً فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتاناً وَإِثْماً مُبِيناً (١١٢) } “Kim bir günah kazanırsa, onu ancak kendi aleyhine kazanmış olur. Allah hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir. (111) Kim bir hata yahut bir günah işler de sonra onu bir suçsuzun üzerine atarsa, muhakkak ki büyük bir iftira ve apaçık bir günah yüklenmiş olur. (112)”
(فَإِنَّما يَكْسِبُهُ عَلى نَفْسِهِ)
{ فَإِنَّما يَكْسِبُهُ عَلى نَفْسِهِ } “onu ancak kendi aleyhine kazanmış olur”
أى لا يتعدّاه ضرره إلى غيره فليبق على نفسه من كسب السوء
Yani onun zararı kendisini aşıp başkasına geçmez. Öyleyse [insan], kötü kazançtan [ve vebalinden] kendi nefsini esirgesin.
خَطِيئَةً
{ خَطِيئَةً } “Bir hata”
صغيرة أَوْ إِثْماً
Küçük günah, { أَوْ إِثْماً }
أو كبيرة ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئاً
Veya büyük günah [işler], { ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئاً }
كما رمى طعمة زيداً فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتاناً وَإِثْماً
Tu'me'nin Zeyd'in üzerine atması gibi suçsuz birine atarsa, { فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتاناً وَإِثْماً }
لأنه بكسب الإثم «آثم» وبرمي البريء «باهت» فهو جامع بين الأمرين. وقرأ معاذ بن جبل رضى اللَّه عنه: ومن يكسب، بكسر الكاف والسين المشددة وأصله يكتسب.
Çünkü günah kazanmakla 'günahkâr' (âsim), masumun üzerine atmakla da 'iftiracı' (bâhit) olmuştur; dolayısıyla iki durumu da kendinde toplamıştır. Muâz b. Cebel radıyallâhu anh, aslı 'yektisibu' (يكتسب) olan kelimeyi kâf harfinin kesresi ve şeddeli sîn ile 'men yekkessib' (ومن يكسّب) şeklinde okumuştur.
[سورة النساء (٤) : آية ١١٣]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 113]
وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ وَما يُضِلُّونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ وَما يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَكَ ما لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَكانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيماً (١١٣)
{ وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ وَما يُضِلُّونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ وَما يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَكَ ما لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَكانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيماً (١١٣) } “Eğer Allah'ın senin üzerindeki lütfu ve merhameti olmasaydı, onlardan bir grup seni saptırmaya mutlaka yeltenmişti. Hâlbuki onlar ancak kendilerini saptırırlar ve sana hiçbir zarar veremezler. Allah sana Kitab'ı ve hikmeti indirmiş, bilmediklerini sana öğretmiştir. Allah'ın senin üzerindeki lütfu pek büyüktür. (113)”