Binûn

Nisâ Suresi — 6. Sayfa

Kaynak: el-Keşşâf Tefsiri · Zemahşerî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ

{ وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ } “Eğer Allah'ın senin üzerindeki lütfu ve merhameti olmasaydı”

أى عصمته وألطافه وما أوحى إليك من الاطلاع على سرّهم لَهَمَّتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ

Yani O'nun koruması (ısmeti), lütufları ve onların sırrına vâkıf olman hususunda sana vahyettikleri olmasaydı; { لَهَمَّتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ } “onlardan bir grup mutlaka yeltenmişti”

من بنى ظفر أَنْ يُضِلُّوكَ

Zaferoğulları'ndan [bir grup], { أَنْ يُضِلُّوكَ } “seni saptırmaya”

عن القضاء بالحق وتوخى طريق العدل، مع علمهم بأن الجاني هو صاحبهم، فقد روى أن ناسا منهم كانوا يعلمون كنه القصة وَما يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ

Hak ile hükmetmekten ve adalet yolunu tutmaktan [saptırmaya yeltenmişti]; üstelik suçlunun kendi adamları olduğunu bildikleri hâlde. Nitekim onlardan bazı kimselerin meselenin içyüzünü bildikleri rivayet edilmiştir. { وَما يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ } “Hâlbuki onlar ancak kendilerini saptırırlar”

لأن وباله عليهم وَما يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ

Çünkü bunun vebali kendilerinedir. { وَما يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ } “ve sana hiçbir zarar veremezler”

لأنك إنما عملت بظاهر الحال، وما كان يخطر ببالك أن الحقيقة على خلاف ذلك وَعَلَّمَكَ ما لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ

Çünkü sen ancak durumun zahirine göre amel ettin ve hakikatin bunun aksine olduğu aklının ucundan bile geçmemişti. { وَعَلَّمَكَ ما لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ } “bilmediklerini sana öğretmiştir”

من خفيات الأمور وضمائر القلوب، أو من أمور الدين والشرائع. ويجوز أن يراد بالطائفة بنو ظفر، ويرجع الضمير في: (مِنْهُمْ)

Gizli işlerden ve kalplerin gizlediklerinden yahut din ve şeriat işlerinden [öğretti]. 'Taife'den kastın Zaferoğulları olması ve şu ayetteki zamirin: { مِنْهُمْ } “onlardan”

إلى الناس. وقيل: الآية في المنافقين.

İnsanlara dönmesi de caizdir. Âyetin münafıklar hakkında olduğu da söylenmiştir.

[سورة النساء (٤) : آية ١١٤]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 114]

لا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْواهُمْ إِلاَّ مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاحٍ بَيْنَ النَّاسِ وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً (١١٤)

{ لا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْواهُمْ إِلاَّ مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاحٍ بَيْنَ النَّاسِ وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً (١١٤) } “Onların gizli konuşmalarının (fısıldaşmalarının) çoğunda hayır yoktur; ancak bir sadaka vermeyi yahut bir iyiliği ya da insanların arasını düzeltmeyi emreden kimse müstesna. Kim Allah'ın rızasını kazanmak için bunu yaparsa, biz ona pek büyük bir mükâfat vereceğiz. (114)”

لا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْواهُمْ من تناجي الناس إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ إلا نجوى من أمر، على أنه مجرور بدل من كثير، كما تقول: لا خير في قيامهم إلا قيام زيد. ويجوز أن يكون منصوبا على الانقطاع، بمعنى: ولكن من أمر بصدقة، ففي نجواه الخير. وقيل:

{ لا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْواهُمْ } “Onların gizli konuşmalarının çoğunda hayır yoktur”, yani insanların gizli fısıldaşmalarında. { إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ } “ancak bir sadaka vermeyi emreden kimse müstesna” yani emreden kimsenin gizli konuşması müstesna. Bu ifade, 'kesîr' (çoğunda) kelimesinden mecrur bir bedeldir; tıpkı 'Zeyd'in kalkması dışında onların kalkmasında hayır yoktur' demen gibi. Ya da inkıtâ yoluyla mensub olması da caizdir; bu durumda anlamı 'Lakin sadakayı emreden kimsenin gizli konuşmasında hayır vardır' şeklinde olur. Şöyle de denilmiştir:

المعروف القرض. وقيل إغاثة الملهوف. وقيل هو عامّ في كل جميل. ويجوز أن يراد بالصدقة الواجب وبالمعروف ما يتصدق به على سبيل التطوّع. وعن النبي ﵌ «كلام ابن آدم كله عليه لا له إلا ما كان من أمر بمعروف أو نهى عن منكر أو ذكر اللَّه» وسمع سفيان رجلا يقول: ما أشد هذا الحديث. فقال: ألم تسمع اللَّه يقول (لا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْواهُمْ)

Ma‘rûf'un borç vermek olduğu söylenmiştir. Darda kalana yardım etmek (iğâsetü'l-melhûf) olduğu da söylenmiştir. Güzel olan her şey hakkında genel olduğu da söylenmiştir. Sadaka ile farz olanın, ma‘rûf ile de nafile olarak sadaka verilen şeyin kastedilmiş olması da caizdir. Hz. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle rivayet edilmiştir: «كلام ابن آدم كله عليه لا له إلا ما كان من أمر بمعروف أو نهى عن منكر أو ذكر اللَّه» «Âdemoğlunun her sözü aleyhinedir, lehine değildir; ancak bir iyiliği emretmek, bir kötülükten sakındırmak yahut Allah'ı zikretmek müstesnadır.» Süfyân [es-Sevrî], bir adamın: "Bu hadis ne kadar da ağırdır!" dediğini işitince şöyle demiştir: "Allah'ın { لا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْواهُمْ } “Onların gizli konuşmalarının çoğunda hayır yoktur” buyurduğunu işitmedin mi?"

فهو هذا بعينه. أو ما سمعته يقول (وَالْعَصْرِ إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ) فهو هذا بعينه وشرط في استيجاب الأجر العظيم أن ينوى فاعل الخير عبادة اللَّه والتقرّب به إليه، وأن يبتغى به وجهه خالصاً، لأن الأعمال بالنيات. فإن قلت: كيف قال: (إِلَّا مَنْ أَمَرَ) ثم قال: (وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ) قلت: قد ذكر الأمر بالخير ليدل به على فاعله، لأنه إذا دخل الآمر به في زمرة الخيرين كان الفاعل فيهم أدخل. ثم قال: وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فذكر الفاعل وقرن به الوعد بالأجر العظيم، ويجوز أن يراد: ومن يأمر بذلك، فعبر عن الأمر بالفعل كما يعبر به عن سائر الأفعال، وقرئ: يؤتيه، بالياء.

İşte bu, tam olarak odur. Yahut O'nun { وَالْعَصْرِ إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ } “Asra yemin olsun ki, insan gerçekten ziyan içindedir” buyurduğunu işitmedin mi? Bu da tam olarak odur. Büyük mükâfatı hak etmenin şartı olarak, hayrı işleyenin Allah'a ibadet etmeyi, O'na yakınlaşmayı niyet etmesi ve ihlasla O'nun rızasını gözetmesi kılınmıştır; çünkü ameller niyetlere göredir. Eğer 'Nasıl önce { إِلَّا مَنْ أَمَرَ } “ancak emreden kimse müstesna” deyip sonra { وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ } “Kim bunu yaparsa” dedi?' dersen, derim ki: Hayrı emretmek, onu bizzat yapana delalet etsin diye zikredilmiştir; zira onu emreden kimse hayırlılar zümresine girerse, bizzat yapan bu zümreye daha öncelikle girer. Sonra { وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ } “Kim bunu yaparsa” buyurarak bizzat yapanı zikretti ve buna büyük mükâfat vaadini bağladı. Buradaki maksadın 'Kim bunu emrederse' olması da caizdir; böylece diğer fiiller için kullanıldığı gibi emretmek için de 'fiil' lafzı kullanılmıştır. 'Nü'tîhi' kelimesi 'yü'tîhi' (يؤتيه) şeklinde yâ ile de okunmuştur.

[سورة النساء (٤) : الآيات ١١٥ الى ١٢١]

[Nisâ Suresi (4), Âyetler 115-121]

وَمَنْ يُشاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ ما تَوَلَّى وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَساءَتْ مَصِيراً (١١٥) إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً بَعِيداً (١١٦) إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاَّ إِناثاً وَإِنْ يَدْعُونَ إِلاَّ شَيْطاناً مَرِيداً (١١٧) لَعَنَهُ اللَّهُ وَقالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبادِكَ نَصِيباً مَفْرُوضاً (١١٨) وَلَأُضِلَّنَّهُمْ وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذانَ الْأَنْعامِ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْراناً مُبِيناً (١١٩)

{ وَمَنْ يُشاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ ما تَوَلَّى وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَساءَتْ مَصِيراً (١١٥) إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً بَعِيداً (١١٦) إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاَّ إِناثاً وَإِنْ يَدْعُونَ إِلاَّ شَيْطاناً مَرِيداً (١١٧) لَعَنَهُ اللَّهُ وَقالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبادِكَ نَصِيباً مَفْرُوضاً (١١٨) وَلَأُضِلَّنَّهُمْ وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذانَ الْأَنْعامِ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْراناً مُبِيناً (١١٩) } “Kendisine doğru yol besbelli olduktan sonra Peygamber'e karşı çıkan ve müminlerin yolundan başkasına uyan kimseyi yöneldiği yolda bırakırız ve onu cehenneme sokarız. Orası ne kötü bir varış yeridir! (115) Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri dilediği kimse için bağışlar. Kim Allah'a ortak koşarsa, muhakkak ki derin bir sapıklığa düşmüştür. (116) Onlar O'nu bırakıp sadece dişilere yalvarıyorlar; aslında onlar sadece inatçı ve asi bir şeytana tapıyorlar. (117) Allah onu lanetlemiştir. O da şöyle demiştir: 'Elbette senin kullarından belirlenmiş bir pay edineceğim.' (118) 'Onları mutlaka saptıracağım, onları boş kuruntularla oyalanacağım, onlara kesinlikle emredeceğim de hayvanların kulaklarını yaracaklar ve onlara mutlaka emredeceğim de Allah'ın yaratışını değiştirecekler.' Kim Allah'ı bırakıp da şeytanı dost edinirse, şüphesiz apaçık bir ziyana uğramıştır. (119)”

يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ وَما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلاَّ غُرُوراً (١٢٠) أُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَلا يَجِدُونَ عَنْها مَحِيصاً (١٢١)

{ يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ وَما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلاَّ غُرُوراً (١٢٠) أُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَلا يَجِدُونَ عَنْها مَحِيصاً (١٢١) } “(Şeytan) onlara vaat eder ve onları kuruntulara düşürür. Hâlbuki şeytan onlara aldatmadan başka bir şey vaat etmez. (120) İşte onların barınağı cehennemdir ve oradan kaçacak hiçbir yer bulamazlar. (121)”

وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ وهو السبيل الذي هم عليه من الدين الحنيفي القيم، وهو دليل على أن الإجماع حجة لا تجوز مخالفتها، كما لا تجوز مخالفة الكتاب والسنة، لأنّ اللَّه عز وعلا جمع بين اتباع سبيل غير المؤمنين، وبين مشاقة الرسول في الشرط، وجعل جزاءه الوعيد الشديد، فكان اتباعهم واجبا كموالاة الرسول ﵊. قوله نُوَلِّهِ ما تَوَلَّى نجعله واليا لما تولى من الضلال، بأن نخذله ونخلى بينه وبين ما اختاره وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وقرئ:

{ وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ } “ve müminlerin yolundan başkasına uyan”, o yol da onların üzerinde bulunduğu dosdoğru hanif dindir. Bu ayet, icmanın Kitap ve Sünnet'e muhalefet etmenin caiz olmadığı gibi muhalefet edilmesi caiz olmayan kesin bir delil olduğuna kanıttır. Zira Allah Teâlâ, müminlerin yolundan başkasına uymak ile Peygamber'e karşı çıkmayı şart cümlesinde bir arada zikretmiş ve cezasını da şiddetli bir tehdit kılmıştır. Dolayısıyla onlara uymak, Peygamber aleyhisselâm'a bağlı kalmak gibi vacip olmuştur. O'nun { نُوَلِّهِ ما تَوَلَّى } “yöneldiği yolda bırakırız” sözü; onu yardımsız bırakarak ve seçtiği şeyle baş başa bırakarak saptığı yola yönetici/bağlı kılarız [demektir]. { وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ } “ve onu cehenneme sokarız”, bu kelime,

ونصله، بفتح النون، من صلاه. وقيل: هي في طعمة وارتداده وخروجه إلى مكة إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ تكرير للتأكيد، وقيل: كرّر لقصة طعمة: وروى: أنه مات مشركا. وقيل:

'salâ' (صلاه) fiilinden nûn harfinin fethasıyla 've naslihi' (ونَصْله) şeklinde de okunmuştur. Âyetin Tu'me, onun dinden dönmesi ve Mekke'ye kaçması hakkında olduğu söylenmiştir. { إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz” ifadesi pekiştirme (tekit) için tekrarlanmıştır; Tu'me'nin kıssası sebebiyle tekrarlandığı da söylenmiştir. Nitekim onun müşrik olarak öldüğü rivayet edilmiştir. Şöyle de denilmiştir:

جاء شيخ من العرب إلى رسول اللَّه ﷺ فقال: إنى شيخ منهمك في الذنوب، إلا أنى لم أشرك باللَّه شيئاً منذ عرفته وآمنت به، ولم أتخذ من دونه ولياً، ولم أوقع المعاصي جرأة

Araplardan yaşlı bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip şöyle dedi: 'Ben günahlara batmış yaşlı bir adamım; ancak Allah'ı tanıdığımdan ve O'na iman ettiğimden beri O'na hiçbir şeyi ortak koşmadım, O'ndan başka bir dost edinmedim ve günahları da Allah'a karşı bir cüretle

على اللَّه ولا مكابرة له، وما توهمت طرفة عين أنى أعجز اللَّه هربا، وإنى لنادم تائب مستغفر، فما ترى حالى عند اللَّه؟ فنزلت. وهذا الحديث ينصر قول من فسر (لِمَنْ يَشاءُ) بالتائب من ذنبه إِلَّا إِناثاً هي اللات والعزى ومناة. وعن الحسن لم يكن حىّ من أحياء العرب إلا ولهم صنم يعبدونه يسمونه أنثى بنى فلان. وقيل: كانوا يقولون في أصنامهم هنّ بنات اللَّه. وقيل: المراد الملائكة. لقولهم: الملائكة بنات اللَّه. وقرئ أنثا، جمع أنيث أو أناث. ووثناً. وأثنا، بالتخفيف والتثقيل جمع وثن، كقولك أسد وأسد وأسد. وقلب الواو ألفا نحو «أُجوه» في وجوه. وقرأت عائشة رضى اللَّه عنها: أوثاناً وَإِنْ يَدْعُونَ وإن يعبدون بعبادة الأصنام إِلَّا شَيْطاناً لأنه هو الذي أغراهم على عبادتها فأطاعوه فجعلت طاعتهم له عبادة. ولَعَنَهُ اللَّهُ وَقالَ لَأَتَّخِذَنَّ صفتان بمعنى شيطاناً مريداً جامعاً بين لعنة اللَّه وهذا القول الشنيع نَصِيباً مَفْرُوضاً مقطوعاً واجباً فرضته لنفسي من قولهم: فرض له في العطاء، وفرض الجند رزقه. قال الحسن: من كل ألف تسعمائة وتسعين إلى النار وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ الأمانى الباطلة من طول الأعمار، وبلوغ الآمال، ورحمة اللَّه للمجرمين بغير توبة والخروج من النار بعد دخولها بالشفاعة ونحو ذلك. وتبتيكهم الآذان فعلهم بالبحائر، كانوا يشقون أذن الناقة إذا ولدت خمسة أبطن وجاء الخامس ذكراً، وحرموا على أنفسهم الانتفاع بها. وتغييرهم خلق اللَّه: فقء عين الحامى وإعفاؤه عن الركوب. وقيل: الخصاء، وهو في قول عامة العلماء مباح في البهائم. وأما في بنى آدم فمحظور. وعند أبى حنيفة: يكره شراء الخصيان وإمساكهم واستخدامهم، لأن الرغبة فيهم تدعو إلى خصائهم. وقيل: فطرة اللَّه التي هي دين الإسلام. وقيل للحسن: إن عكرمة يقول هو الخصاء، فقال: كذب عكرمة، هو دين اللَّه. وعن

[ne de] O'na karşı büyüklük taslamak için işlemedim; kaçarak Allah'ı aciz bırakacağımı bir an olsun vehmetmedim. Ben gerçekten pişmanım, tövbe edip bağışlanma diliyorum; Allah katındaki hâlimi nasıl görürsün?" [Bunun üzerine bu âyet] indi. Bu hadis, { لِمَنْ يَشاءُ } “dilediği kimse için” ifadesini günahından tövbe eden kişi olarak tefsir eden kimsenin görüşünü desteklemektedir. { إِلَّا إِناثاً } “ancak dişilere [taparlar]” [ifadesindeki dişilerden maksat]; Lât, Uzzâ ve Menât'tır. Hasan[-ı Basrî]'den [nakledildiğine göre]: 'Arap kabilelerinden her birinin taptığı bir putu vardı ve onu «falanoğullarının dişisi» diye adlandırırlardı.' Putları hakkında «bunlar Allah'ın kızlarıdır» dedikleri de söylenmiştir. 'Melekler Allah'ın kızlarıdır' dedikleri için muradın melekler olduğu da söylenmiştir. [Bu kelime] 'enîs' (أنيث) veya 'inâs' (إناث) kelimelerinin çoğulu olarak 'ünusen' (أُنُثاً) şeklinde de okunmuştur. 'Vesenen' (وَثَناً) şeklinde ve tıpkı 'esedün' (أَسَد), 'esdün' (أَسْد) ve 'üsüdün' (أُسُد) denilmesi gibi [vav harfinin hemzeye dönüşmesiyle] hafifletme (tahfîf) ve şeddeli okunuşla (teskîl) 'vesen' (وثن) kelimesinin çoğulu olarak 'üsenen' (أُثُناً) şeklinde de okunmuştur. 'Vücûh' (وجوه) kelimesi yerine 'ücûh' (أُجوه) denilmesi gibi vav harfi hemzeye çevrilmiştir. Âişe radıyallâhu anhâ ise 'evsânen' (أَوْثَاناً) şeklinde okumuştur. { وَإِنْ يَدْعُونَ } “Onlar [başka hiçbir şeye] yalvarmazlar”; yani putlara ibadet etmekle aslında { إِلَّا شَيْطاناً } “ancak şeytana [ibadet ederler]”. Zira onları putlara ibadete kışkırtan odur, onlar da ona itaat etmişlerdir; böylece şeytana olan itaatleri bir ibadet kılınmıştır. { لَعَنَهُ اللَّهُ وَقالَ لَأَتَّخِذَنَّ } “Allah onu lanetlemiş, o da: 'Elbette edineceğim' demiştir” [cümleleri], Allah'ın laneti ile bu çirkin sözü kendisinde toplamış olan azgın bir şeytanı niteleyen iki sıfattır. { نَصِيباً مَفْرُوضاً } “belirli bir pay”; kesinleşmiş, zorunlu kılınmış, [şeytanın] 'kendim için farz kıldım / belirledim' dediği bir pay demektir. Bu ifade [Arapçadaki], 'Ona ihsandan pay ayırdı' ve 'Orduya rızkını tahsis etti' sözlerinden gelir. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: 'Her bin kişiden dokuz yüz doksanı cehenneme [gidecektir].' { وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ } “Onları kuruntularla oyalayacağım”; yani uzun ömürler, emellere kavuşma, tövbesiz olarak günahkârlara Allah'ın rahmet etmesi ve cehenneme girdikten sonra şefaatle oradan çıkılması gibi bâtıl kuruntularla [onları aldatacağım]. Kulakları yarmaları (tebtîk), bahîre develerine yaptıkları muameledir: Bir dişi deve beş batın doğurup beşincisi erkek olduğunda kulağını yarar ve ondan yararlanmayı kendilerine haram kılarlardı. Allah'ın yarattığını değiştirmeleri ise hâmî devesinin gözünü kör etmek ve ona binmeyi yasaklamaktır. Bunun 'burma/iğdiş etme' (hısâ) olduğu da söylenmiştir ki bu, âlimlerin çoğunluğuna göre hayvanlarda caizdir. Âdemoğullarında ise haramdır. Ebû Hanîfe'ye göre hadımları satın almak, onları elde tutmak ve hizmette kullanmak mekruhtur; çünkü onlara duyulan rağbet insanların hadım edilmesine yol açar. Bunun Allah'ın fıtratı, yani İslâm dini olduğu da söylenmiştir. Hasan[-ı Basrî]'ye: 'İkrime bunun burma/iğdiş etme olduğunu söylüyor' denilince; 'İkrime yalan söylemiş, o Allah'ın dinidir' demiştir.

ابن مسعود: هو الوشم. وعنه: لعن اللَّه الواشرات والمتنمصات والمستوشمات المغيرات خلق اللَّه . وقيل التخنث.

İbn Mes'ûd'dan: 'O dövmedir.' Yine ondan: 'Allah, dişlerini inceltenlere, kaşlarını yolanlara ve Allah'ın yarattığını değiştirerek dövme yaptıranlara lanet etmiştir' rivayeti vardır. Bunun kadınlaşmak/hünsalaşmak (tahannüs) olduğu da söylenmiştir.

[سورة النساء (٤) : آية ١٢٢]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 122]

وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلاً (١٢٢)

{ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلاً (١٢٢) } “İman edip salih ameller işleyenleri ise altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetlere koyacağız. Bu, Allah'ın hak olan vaadidir. Söz bakımından Allah'tan daha doğru kim vardır? (122)”

وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا مصدران: الأول مؤكد لنفسه، والثاني مؤكد لغيره وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا توكيد ثالث بليغ. فإن قلت: ما فائدة هذه التوكيدات؟ قلت: معارضة مواعيد الشيطان الكاذبة وأمانيه الباطلة لقرنائه بوعد اللَّه الصادق لأوليائه، ترغيباً للعباد في إيثار ما يستحقون به تنجز وعد اللَّه، على ما يتجرعون في عاقبته غصص إخلاف مواعيد الشيطان.

{ وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا } “Bu, Allah'ın hak olan vaadidir” iki mastardır: Birincisi kendisini, ikincisi ise başkasını tekit etmektedir. { وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا } “Söz bakımından Allah'tan daha doğru kim vardır?” üçüncü ve beliğ bir tekittir. Eğer 'Bu tekitlerin faydası nedir?' dersen, derim ki: Kulların, şeytanın vaatlerinin boşa çıkması sonucu tadacakları kederlerin yerine, Allah'ın vaadinin gerçekleşmesini hak edecekleri şeyleri tercih etmelerini teşvik etmek maksadıyla; şeytanın dostlarına yönelik yalan vaatleri ve bâtıl kuruntuları ile Allah'ın dostlarına yönelik doğru vaadinin karşı karşıya getirilmesidir.

[سورة النساء (٤) : الآيات ١٢٣ الى ١٢٤]

[Nisâ Suresi (4), Âyetler 123-124]

لَيْسَ بِأَمانِيِّكُمْ وَلا أَمانِيِّ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ وَلا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً (١٢٣) وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلا يُظْلَمُونَ نَقِيراً (١٢٤)

{ لَيْسَ بِأَمانِيِّكُمْ وَلا أَمانِيِّ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ وَلا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً (١٢٣) وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلا يُظْلَمُونَ نَقِيراً (١٢٤) } “(İş) ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyladır. Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır ve kendisi için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilir. (123) Erkek olsun kadın olsun, kim mümin olarak salih amellerden işlerse, işte onlar cennete girerler ve zerre kadar haksızlığa uğratılmazlar. (124)”

في لَيْسَ ضمير وعد اللَّه، أى ليس ينال ما وعد اللَّه من الثواب بِأَمانِيِّكُمْ وَلا ب أَمانِيِّ أَهْلِ الْكِتابِ والخطاب للمسلمين لأنه لا يتمنى وعد اللَّه إلا من آمن به، وكذلك ذكر أهل الكتاب معهم لمشاركتهم لهم في الإيمان بوعد اللَّه. وعن مسروق والسدى: هي في المسلمين. وعن الحسن: ليس الإيمان بالتمني، ولكن ما وقر في القلب وصدّقه العمل، إن قوما ألهتهم أمانى المغفرة حتى خرجوا من الدنيا ولا حسنة لهم، وقالوا: نحسن الظنّ باللَّه وكذبوا، لو أحسنوا الظنّ باللَّه لأحسنوا العمل له. وقيل: إنّ المسلمين وأهل الكتاب افتخروا، فقال أهل الكتاب: نبينا قبل نبيكم، وكتابنا قبل كتابكم. وقال المسلمون: نحن أولى منكم، نبينا خاتم النبيين وكتابنا يقضى على الكتب التي كانت قبله. فنزلت. ويحتمل أن يكون الخطاب للمشركين لقولهم: إن كان الأمر كما يزعم هؤلاء لنكونن خيراً منهم وأحسن حالا (لَأُوتَيَنَّ مالًا وَوَلَداً) ، (إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنى) وكان أهل الكتاب يقولون: نحن أبناء اللَّه وأحباؤه. لن تمسنا النار إلا أياماً معدودة. ويعضده

{ لَيْسَ } “[İş] değildir” lafzındaki [müstetir] zamir, Allah'ın vaadine râcidir. Yani Allah'ın vaat ettiği sevaba { بِأَمانِيِّكُمْ وَلا أَمانِيِّ أَهْلِ الْكِتابِ } “ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla” erişilir. Hitap Müslümanlaradır; zira Allah'ın vaadini ancak O'na inanan kimse temenni eder. Aynı şekilde Ehl-i Kitab'ın onlarla birlikte zikredilmesi de Allah'ın vaadine iman hususunda onlara ortak olmalarındandır. Mesrûk ve es-Süddî'den nakledildiğine göre bu [ayet] Müslümanlar hakkındadır. Hasan[-ı Basrî]'den şöyle rivayet edilmiştir: “İman temenni ile değil, kalbe yerleşen ve amelin doğruladığı şeydir. Şüphesiz bir topluluğu mağfiret kuruntuları öyle oyaladı ki dünyadan hiçbir hayırları olmaksızın çıkıp gittiler ve: 'Biz Allah hakkında hüsnüzanda bulunuyoruz' dediler. Oysa yalan söylediler! Şayet Allah hakkında hüsnüzanda bulunsalardı, O'nun için amellerini de güzel yaparlardı.” Şöyle de denilmiştir: Müslümanlar ile Ehl-i Kitap birbirlerine karşı övündüler. Ehl-i Kitap: “Bizim peygamberimiz sizin peygamberinizden önce, kitabımız da sizin kitabınızdan öncedir” dedi. Müslümanlar ise: “Biz size göre [üstünlüğe] daha lâyığız; peygamberimiz peygamberlerin sonuncusudur, kitabımız da kendisinden önceki kitaplar hakkında nihai hükmü verendir” dediler. Bunun üzerine [bu ayet] indi. Hitabın müşriklere yönelik olması da muhtemeldir; zira onlar: “Eğer iş bunların iddia ettiği gibi ise, muhakkak biz onlardan daha hayırlı ve daha iyi bir durumda olacağız” ({ لَأُوتَيَنَّ مالًا وَوَلَداً } “Bana mutlaka mal ve evlat verilecektir”, { إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنى } “şüphesiz O'nun katında benim için en güzeli vardır”) diyorlardı. Ehl-i Kitap da: “Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz”, “Ateş bize sayılı birkaç gün dışında asla dokunmayacaktır” demekteydi. Bunu destekleyen husus ise

تقدم ذكر أهل الشرك قبله. وعن مجاهد: إن الخطاب للمشركين. قوله: مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ وقوله: وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ بعد ذكر تمنى أهل الكتاب، نحو من قوله: (بَلى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ) وقوله: (وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ) عقيب قوله: (وَقالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً) وإذا أبطل اللَّه الأمانى وأثبت أن الأمر كله معقود بالعمل، وأن من أصلح عمله فهو الفائز. ومن أساء عمله فهو الهالك: تبين الأمر ووضح، ووجب قطع الأمانى وحسم المطامع، والإقبال على العمل الصالح. ولكنه نصح لا تعيه الآذان ولا تلقى إليه الأذهان. فإن قلت: ما الفرق بين «من» الأولى والثانية؟ قلت: الأولى للتبعيض، أراد:

ondan önce şirk ehlinin zikrinin geçmiş olmasıdır. Mücâhid'den nakledildiğine göre hitap müşrikleredir. Ehl-i Kitab'ın temennisinin zikrinden sonra gelen { مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ } “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” ve { وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ } “kim salih amellerden işlerse” kavli; { وَقالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً } “Ve dediler ki: Sayılı günlerden başka bize asla ateş dokunmayacaktır” kavlinin peşinden gelen { بَلى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ } “Hayır! Kim bir kötülük kazanır da suçu kendisini kuşatırsa” ve { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “İman edip salih ameller işleyenler” kavli gibidir. Allah kuruntuları iptal edip bütün işin amele bağlı olduğunu, amelini düzeltenin kurtulacağını, amelini kötüleştirenin ise helak olacağını kesinleştirince durum apaçık ortaya çıkmış; kuruntuları terk etmek, açgözlülüğü kesmek ve salih amele yönelmek vacip olmuştur. Fakat bu, kulakların tutmadığı ve zihinlerin kulak asmadığı bir nasihattir. Eğer 'Birinci «min» ile ikinci «min» arasındaki fark nedir?' dersen, derim ki: Birincisi teb'îz (kısmiyet) içindir, yani:

ومن يعمل بعض الصالحات لأنّ كلا لا يتمكن من عمل كل الصالحات لاختلاف الأحوال، وإنما يعمل منها ما هو تكليفه وفي وسعه. وكم من مكلف لا حج عليه ولا جهاد ولا زكاة، وتسقط عنه الصلاة في بعض الأحوال. والثانية لتبيين الإبهام في: (مَنْ يَعْمَلْ) فإن قلت: كيف خص الصالحون بأنهم لا يظلمون وغيرهم مثلهم في ذلك ؟ قلت: فيه وجهان، أحدهما: أن يكون الراجع في: (وَلا يُظْلَمُونَ) لعمال السوء وعمال الصالحات جميعاً. والثاني أن يكون ذكره عند أحد الفريقين دالا على ذكره عند الآخر، لأن كلا الفريقين مجزيون بأعمالهم لا تفاوت بينهم، ولأن ظلم المسيء أن يزاد في عقابه، وأرحم الراحمين معلوم أنه لا يزيد في عقاب المجرم، فكان ذكره مستغنى عنه وأما المحسن فله ثواب وتوابع للثواب من فضل اللَّه هي في حكم الثواب، فجاز أن ينقص من الفضل لأنه ليس بواجب، فكان نفى الظلم دلالة على أنه لا يقع نقصان في الفضل

'Salih amellerin bir kısmını kim işlerse'; zira durumların farklılığından dolayı hiç kimse bütün salih amelleri işlemeye güç yetiremez; insan ancak kendisine mükellef kılınanı ve gücünün yettiğini yapar. Nice mükellef vardır ki üzerine ne hac ne cihad ne de zekât farzdır; hatta bazı durumlarda üzerinden namaz bile düşer. İkincisi ise { مَنْ يَعْمَلْ } “Kim işlerse” ifadesindeki kapalılığı açıklamak içindir. Eğer 'Diğerleri de bu konuda onlar gibiyken, kendilerine haksızlık edilmeyeceği hususunda salih kimseler nasıl tahsis edildi ?' dersen, derim ki: Bunda iki vecih vardır: Birincisi, { وَلا يُظْلَمُونَ } “onlara haksızlık edilmez” ifadesindeki zamirin hem kötülük işleyenlere hem de salih amel işleyenlerin tamamına dönmesidir. İkincisi, iki gruptan birinin yanında zikredilmesinin diğerinin yanında zikredildiğine delalet etmesidir; çünkü her iki grup da amellerinin karşılığını aralarında bir fark olmaksızın göreceklerdir. Ayrıca kötülük işleyene zulüm, cezasının artırılmasıyla olur; merhametlilerin en merhametlisinin günahkârın cezasını artırmayacağı ise malumdur; bu sebeple onun zikredilmesine ihtiyaç kalmamıştır. İyilik edene gelince, onun için sevap ve Allah'ın lütfundan sevaba tâbi olup sevap hükmünde olan şeyler vardır; lütuf ise vacip olmadığından eksiltilmesi caiz olabilirdi. Dolayısıyla zulmün nefyedilmesi, lütufta da bir eksilme olmayacağına delalet etmiştir.

[سورة النساء (٤) : آية ١٢٥]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 125]

وَمَنْ أَحْسَنُ دِيناً مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلاً (١٢٥)

{ وَمَنْ أَحْسَنُ دِيناً مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلاً (١٢٥) } “İyilik eden bir kimse olarak kendini tam bir teslimiyetle Allah'a adayan ve hanif olarak İbrahim'in dinine uyan kimseden din bakımından daha güzel kim vardır? Allah İbrahim'i dost edinmiştir. (125)”

أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ أخلص نفسه للَّه وجعلها سالمة له لا تعرف لها ربا ولا معبوداً سواه

{ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ } “[kendini] Allah'a teslim etti”; nefsini/özünü Allah'a ihlâsla adadı, O'ndan başka hiçbir rab ve mâbud tanımayacak şekilde bütünüyle Kendisine teslim etti.

وَهُوَ مُحْسِنٌ وهو عامل للحسنات تارك للسيئات حَنِيفاً حال من المتبع، أو من إبراهيم كقوله: (بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ) وهو الذي تحنف أى مال عن الأديان كلها إلى دين الإسلام وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلًا مجاز عن اصطفائه واختصاصه بكرامة تشبه كرامة الخليل عند خليله. والخليل: المخال، وهو الذي يخالك أى يوافقك في خلالك، أو يسايرك في طريقك، من الخل: وهو الطريق في الرمل، أو يسدّ خللك كما تسدّ خلله، أو يداخلك خلال منازلك وحجبك. فإن قلت: ما موقع هذه الجملة؟ قلت: هي جملة اعتراضية لا محل لها من الإعراب، كنحو ما يجيء في الشعر من قولهم:

{ وَهُوَ مُحْسِنٌ } “iyilik eden bir kimse olarak”, yani iyilikleri işleyen ve kötülükleri terk eden bir hâlde. { حَنِيفاً } “hanif olarak”; tâbi olanın hâlidir yahut { بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “Bilakis, hanif olarak İbrahim'in dinine [uyarız]; o müşriklerden değildi” âyetinde olduğu gibi İbrahim'in hâlidir. O, bâtıl dinlerin tamamından yüz çevirip İslâm dinine yönelen kimsedir. { وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلًا } “Allah İbrahim'i dost edinmiştir” ifadesi, onu seçmesini ve dostun dostu katındaki ikramına benzeyen bir ikramla onu özel kılmasını anlatan mecazî bir ifadedir. Halîl (dost), samimi dost (muhâll) demektir; bu da senin huyunda (hılâl) sana uyan, yahut kumdaki yol anlamına gelen 'hall' kelimesinden hareketle senin yolunda seninle yürüyen, ya da sen onun eksiğini kapatırken o da senin eksiğini kapatan veya evlerinin aralarına ve perdelerinin arkasına kadar sana sokulan kimsedir. Eğer 'Bu cümlenin konumu nedir?' dersen, derim ki: Bu, iraptan mahalli olmayan bir ara cümlesidir (cümle-i mu'teriza); tıpkı şairlerin şu sözünde geldiği gibi:

......... وَالْحَوَادِثُ جَمَّةٌ

......... ve olaylar pek çoktur

فائدتها تأكيد وجوب اتباع ملته، لأن من بلغ من الزلفى عند اللَّه أن اتخذه خليلا، كان جديراً بأن تتبع ملته وطريقته. ولو جعلتها معطوفة على الجملة قبلها لم يكن لها معنى. وقيل: إن إبراهيم ﵇ بعث إلى خليل له بمصر في أزمة أصابت الناس يمتار منه. فقال خليله: لو كان إبراهيم يطلب الميرة لنفسه لفعلت، ولكنه يريدها للأضياف، فاجتاز غلمانه ببطحاء لينة فملئوا منها الغرائر حياء من الناس. فلما أخبروا إبراهيم ﵇ ساءه الخبر، فحملته عيناه وعمدت امرأته إلى غرارة منها فأخرجت أحسن حوّارى، واختبزت واستنبه إبراهيم ﵇ فاشتم رائحة الخبز، فقال: من أين لكم؟ فقالت امرأته: من خليلك المصري. فقال: بل من عند خليلي اللَّه ﷿، فسماه اللَّه خليلا.

Bunun faydası, onun dinine uymanın vacip olduğunu tekit etmektir; zira Allah katında O'nun kendisini dost edineceği bir yakınlığa ulaşan kimsenin dinine ve yoluna uyulması elbette pek layıktır. Şayet bunu kendinden önceki cümleye matuf kılsaydın bir anlamı kalmazdı. Şöyle de anlatılmıştır: İbrahim aleyhisselâm, insanların kıtlığa uğradığı bir dönemde erzak almak için Mısır'daki bir dostuna haber gönderdi. Dostu: 'İbrahim erzakı kendisi için isteseydi verirdim, fakat o bunu misafirler için istiyor' dedi. Bunun üzerine İbrahim'in köleleri yumuşak kumlu bir vadiden geçerken insanlardan utandıkları için çuvalları kumla doldurdular. İbrahim aleyhisselâm'a haber verdiklerinde bu haber onu üzdü ve uykusu geldi; hanımı ise çuvallardan birine yönelip içinden en güzel has unu çıkardı ve ekmek yaptı. İbrahim aleyhisselâm uyanıp ekmek kokusunu alınca: 'Bu size nereden geldi?' dedi. Hanımı: 'Mısırlı dostundan' dedi. İbrahim: 'Hayır, bilakis dostum olan Azîz ve Celîl olan Allah'tandır' dedi. Bunun üzerine Allah onu dost (halîl) olarak isimlendirdi.

[سورة النساء (٤) : آية ١٢٦]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 126]

وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطاً (١٢٦)

{ وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطاً (١٢٦) } “Göklerde olanlar da yerde olanlar da Allah'ındır. Allah her şeyi çepeçevre kuşatandır. (126)”

وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ متصل بذكر العمال الصالحين والصالحين. معناه: أن له ملك أهل السموات والأرض، فطاعته واجبة عليهم وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطاً فكان عالما بأعمالهم فمجازيهم على خيرها وشرها، فعليهم أن يختاروا لأنفسهم ما هو أصلح لها.

{ وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Göklerde olanlar da yerde olanlar da Allah'ındır” âyeti, salih amel işleyenler ile kötülük yapanların zikriyle bağlantılıdır. Anlamı şudur: Göklerdekilerin ve yerdekilerin mülkiyeti O'nundur, dolayısıyla O'na itaat etmek onların üzerine vaciptir. { وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطاً } “Allah her şeyi çepeçevre kuşatandır”, yani onların amellerini hakkıyla bilendir ve iyisine de kötüsüne de karşılığını verecektir; öyleyse onlar kendi nefisleri için en doğru olanı seçmelidirler.

[سورة النساء (٤) : آية ١٢٧]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 127]

وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّساءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَما يُتْلى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ فِي يَتامَى النِّساءِ اللاَّتِي لا تُؤْتُونَهُنَّ ما كُتِبَ لَهُنَّ وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدانِ وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتامى بِالْقِسْطِ وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِهِ عَلِيماً (١٢٧)

{ وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّساءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَما يُتْلى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ فِي يَتامَى النِّساءِ اللاَّتِي لا تُؤْتُونَهُنَّ ما كُتِبَ لَهُنَّ وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدانِ وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتامى بِالْقِسْطِ وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِهِ عَلِيماً } “Senden kadınlar hakkında fetva istiyorlar. De ki: Onlar hakkında fetvayı size Allah veriyor; kendilerine takdir edilmiş [miras]ı vermeyip kendileriyle evlenmek istediğiniz yetim kadınlar, kimsesiz/zayıf çocuklar ve yetimlere karşı adaleti ayakta tutmanız hususunda Kitap'ta size okunan âyetler de [bunu açıklamaktadır]. Hayır olarak ne yaparsanız, şüphesiz Allah onu hakkıyla bilendir.” (127)

ما يُتْلى في محل الرفع. أى اللَّه يفتيكم والمتلوّ فِي الْكِتابِ في معنى اليتامى، يعنى قوله (وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتامى) وهو من قولك: أعجبنى زيد وكرمه. ويجوز أن يكون.

{ ما يُتْلى } “okunanlar” ifadesi ref mahallindedir. Yani: Allah size fetva verir ve { فِي الْكِتابِ } “Kitap'ta” yetimler hususunda okunan şey [size açıklar], bundan kasıt da: { وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتامى } “Eğer yetimler konusunda adaleti sağlayamamaktan korkarsanız” âyetidir. Bu, senin 'Zeyd ve onun cömertliği hoşuma gitti' demen gibidir. Şöyle olması da caizdir:

(ما يُتْلى عَلَيْكُمْ) مبتدأ و (فِي الْكِتابِ) خبره على أنها جملة معترضة، والمراد بالكتاب اللوح المحفوظ تعظيما للمتلو عليهم، وأن العدل والنصفة في حقوق اليتامى من عظائم الأمور المرفوعة الدرجات عند اللَّه التي تجب مراعاتها والمحافظة عليها، والمخل بها ظالم متهاون بما عظمه اللَّه. ونحوه في تعظيم القرآن: (وَإِنَّهُ فِي أُمِّ الْكِتابِ لَدَيْنا لَعَلِيٌّ حَكِيمٌ) ويجوز أن يكون مجروراً على القسم، كأنه قيل:

{ ما يُتْلى عَلَيْكُمْ } “Size okunanlar” mübteda, { فِي الْكِتابِ } “Kitap'tadır” ifadesi de ara cümle (cümle-i mu'teriza) olmak üzere onun haberi olur. Kendilerine okunan şeyi yüceltmek ve yetimlerin haklarında adalet ve hakkaniyetin Allah katında dereceleri yükseltilmiş, gözetilmesi ve korunması vacip olan büyük işlerden olduğunu, onu ihlal edenin ise Allah'ın yücelttiği şeyi hiçe sayan bir zalim olduğunu bildirmek için 'Kitap' ile Levh-i Mahfuz kastedilmiştir. Kur'ân'ın yüceliği hakkında bunun benzeri şudur: { وَإِنَّهُ فِي أُمِّ الْكِتابِ لَدَيْنا لَعَلِيٌّ حَكِيمٌ } “Şüphesiz o, katımızdaki Ana Kitap'ta (Levh-i Mahfuz'da) çok yücedir, hikmet doludur”. Yemin üzere mecrur olması da caizdir; sanki şöyle denilmiştir:

قل اللَّه يفتيكم فيهنّ، وأقسم بما يتلى عليكم في الكتاب. والقسم أيضا لمعنى التعظيم، وليس بسديد أن يعطف على المجرور في: (فِيهِنَّ) ، لاختلاله من حيث اللفظ والمعنى، فإن قلت بم تعلق قوله فِي يَتامَى النِّساءِ؟ قلت: في الوجه الأوّل هو صلة (يُتْلى) أى يتلى عليكم في معناهن. ويجوز أن يكون (فِي يَتامَى النِّساءِ) بدلا من (فِيهِنَّ) وأما في الوجهين الآخرين فبدل لا غير. فإن قلت:

'De ki: Onlar hakkında size fetvayı Allah veriyor; Kitap'ta size okunanlara yemin olsun ki.' Bu yemin de yüceltme anlamı taşır. Lafız ve mana bakımından bozulmaya yol açacağı için bunun { فِيهِنَّ } “onlar hakkında” ifadesindeki mecrura matuf olması isabetli değildir. Eğer 'O'nun { فِي يَتامَى النِّساءِ } “yetim kadınlar hakkında” kavli neye taalluk etmektedir?' dersen, derim ki: Birinci veche göre { يُتْلى } fiilinin sılasıdır (bağlantısıdır), yani 'onlar hakkında size okunuyor' demektir. { فِي يَتامَى النِّساءِ } ifadesinin { فِيهِنَّ } ifadesinden bedel olması da caizdir. Diğer iki vecihte ise bedelden başkası olamaz. Eğer:

الإضافة في: (يَتامَى النِّساءِ) ما هي؟ قلت: إضافة بمعنى «من» كقولك: عندي سحق عمامة.

{ يَتامَى النِّساءِ } “yetim kadınlar” ifadesindeki tamlama (izafet) nedir?' dersen, derim ki: Tıpkı senin 'yanımda sarık eskisi var' demen gibi, 'min' (من) anlamında [beyâniyye] bir tamlamadır.

وقرئ: في ييامى النساء، بياءين على قلب همزة أيامى ياء لا تُؤْتُونَهُنَّ ما كُتِبَ لَهُنَّ وقرئ: ما كتب اللَّه لهنّ، أى ما فرض لهن من الميراث. وكان الرجل منهم يضم اليتيمة إلى نفسه وما لها . فإن كانت جميلة تزوجها وأكل المال، وإن كانت دميمة عضلها عن التزوج حتى تموت فيرثها وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ يحتمل في أن تنكحوهن لجمالهن، وعن أن تنكحوهن لدمامتهن. وروى أن عمر بن الخطاب رضى اللَّه عنه كان إذا جاءه ولى اليتيمة نظر، فإن كانت جميلة غنية قال: زوّجها غيرك والتمس لها من هو خير منك. وإن كانت دميمة ولا مال لها قال:

'Eyâmâ' (أيامى) kelimesinin hemzesinin yâ harfine kalbedilmesiyle iki yâ ile 'fî yeyâme'n-nisâ' (في ييامى النساء) şeklinde de okunmuştur. { لا تُؤْتُونَهُنَّ ما كُتِبَ لَهُنَّ } “onlara yazılmış olanı kendilerine vermiyorsunuz”; 'mâ keteballâhu lehünne' (ما كتب اللَّه لهنّ) şeklinde de okunmuştur; yani mirastan kendilerine farz kılınanı vermiyorsunuz. Onlardan bir adam yetim kızı ve malını kendi yanına alırdı. Kız güzel ise onunla evlenir ve malını yerdi; eğer çirkin ise ölüp de malına mirasçı oluncaya kadar evlenmesine engel olurdu. { وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ } “ve kendileriyle evlenmek istiyorsunuz / evlenmekten kaçınıyorsunuz” ifadesi; güzellikleri sebebiyle 'kendileriyle evlenmeyi arzulamanız' ihtimalini de, çirkinlikleri sebebiyle 'onlarla evlenmekten yüz çevirmeniz' ihtimalini de taşır. Rivayet edildiğine göre Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh, yanına yetimin velisi geldiğinde bakardı; şayet kız güzel ve zengin ise: 'Onu başkasıyla evlendir ve onun için senden daha hayırlı olan birini ara' derdi. Şayet çirkin ve malsız ise şöyle derdi:

تزوجها فأنت أحق بها وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مجرور معطوف على يتامى النساء، وكانوا في الجاهلية إنما يورثون الرجال القوام بالأمور دون الأطفال والنساء. ويجوز أن يكون خطابا للأوصياء كقوله: (وَلا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِيثَ بِالطَّيِّبِ) وَأَنْ تَقُومُوا مجرور كالمستضعفين بمعنى: يفتيكم في يتامى النساء، وفي المستضعفين. وفي أن تقوموا. ويجوز أن يكون منصوبا بمعنى: ويأمركم أن تقوموا، وهو خطاب للأئمة في أن ينظروا لهم ويستوفوا لهم حقوقهم، ولا يخلوا أحداً يهتضمهم.

[... Ona]: «Onunla evlen, zira sen ona daha lâyıksın» [buyurdu]. { وَالْمُسْتَضْعَفِينَ } “ve çaresiz çocukları” [ifadesindeki kelime] mecrurdur, { يَتامَى النِّساءِ } [ifadesine] matuftur. Zira onlar Câhiliye döneminde, çocukları ve kadınları dışarıda bırakıp sadece işleri çekip çeviren erkekleri mirasçı kılarlardı. Bunun, { وَلا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِيثَ بِالطَّيِّبِ } “temizi murdara değişmeyin” ayetinde olduğu gibi vasilere yönelik bir hitap olması da caizdir. { وَأَنْ تَقُومُوا } “ve [adaletle] gözetmeniz” [ifadesi de]; 'size yetim kadınlar hakkında, çaresiz bırakılanlar hakkında ve [adaleti] ayakta tutmanız hakkında fetva veriyor' anlamında { وَالْمُسْتَضْعَفِينَ } gibi mecrurdur. 'Ve size [adaleti] ayakta tutmanızı emrediyor' anlamında mansub olması da caizdir. Bu ise idarecilere/yetkililere (eimme), onları gözetmeleri, haklarını tastamam teslim etmeleri ve hiç kimsenin onların hakkını yemesine fırsat vermemeleri yönünde bir hitaptır.

[سورة النساء (٤) : آية ١٢٨]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 128]

وَإِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ مِنْ بَعْلِها نُشُوزاً أَوْ إِعْراضاً فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يُصْلِحا بَيْنَهُما صُلْحاً وَالصُّلْحُ خَيْرٌ وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ وَإِنْ تُحْسِنُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً (١٢٨)

{ وَإِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ مِنْ بَعْلِها نُشُوزاً أَوْ إِعْراضاً فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يُصْلِحا بَيْنَهُما صُلْحاً وَالصُّلْحُ خَيْرٌ وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ وَإِنْ تُحْسِنُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً (١٢٨) } “Eğer bir kadın kocasının geçimsizliğinden yahut yüz çevirmesinden endişe ederse, aralarında anlaşarak bir sulh yapmalarında ikisine de bir günah yoktur. Sulh ise daha hayırlıdır. Nefisler ise cimriliğe/bencilliğe hazır kılınmıştır. Eğer iyilik eder ve sakınırsanız, şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. (128)”

خافَتْ مِنْ بَعْلِها توقعت منه ذلك لما لاح لها من مخايله وأماراته. والنشوز: أن يتجافى عنها بأن يمنعها نفسه ونفقته والمودة والرحمة التي بين الرجل والمرأة، وأن يؤذيها بسب أو ضرب والإعراض: أن يعرض عنها بأن يقل محادثتها ومؤانستها، وذلك لبعض الأسباب من طعن في سنّ، أو دمامة، أو شيء في خَلق أو خُلق، أو ملال، أو طموح عين إلى أخرى، أو غير ذلك فلا بأس بهما في أن يصلحا بينهما. وقرئ: يصالحا. ويصلحا، بمعنى: يتصالحا، ويصطلحا. ونحو أصلح: أصبر في اصطبر يُصْلِحا في معنى مصدر كل واحد من الأفعال الثلاثة. ومعنى الصلح:

{ خافَتْ مِنْ بَعْلِها } “kocasından endişe ederse”, kocasının hâl ve hareketlerinden beliren alamet ve emarelerden ötürü bunu beklerse demektir. Nüşûz (geçimsizlik); kocasının kendisini, nafakasını ve karı koca arasındaki sevgi ve merhameti esirgemek suretiyle kadından uzaklaşması ve sövme ya da dövme ile ona eziyet etmesidir. İ'râd (yüz çevirme) ise; yaşlanma, çirkinlik, yaratılış veya ahlaktaki bir kusur, usanma yahut gözünün başka bir kadına kayması gibi sebeplerle onunla konuşmayı ve sohbet etmeyi azaltarak ondan yüz çevirmesidir. 'Aralarında bir sulh yapmalarında ikisine de bir günah yoktur.' 'Yusâlihâ' (يصالحا) ve 'yessallihâ' (يصلحا) şeklinde de okunmuştur ki bunlar 'yetesâlahâ' (يتصالحا) ve 'yestalihâ' (يصطلحا) anlamındadır. 'Essabara' (أصبر) kelimesinin 'istabara' (اصطبر) yerinde kullanılması gibi, buradaki { يُصْلِحا } fiili de bu üç fiilden her birinin masdarı anlamındadır. Sulhün manası ise:

أن يتصالحا على أن تطيب له نفسا عن القسمة أو عن بعضها، كما فعلت سودة بنت زمعة حين كرهت أن يفارقها رسول اللَّه ﷺ وعرفت مكان عائشة من قلبه، فوهبت لها يومها . وكما روى أن امرأة أراد زوجها أن يطلقها لرغبته عنها وكان لها منه ولد، فقالت:

[Karı kocanın], kadının nöbet payından (kısmet) veya bir kısmından gönül hoşluğuyla vazgeçmesi şartıyla anlaşmalarıdır; nitekim Sevde bint Zem'a, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisinden ayrılmasını istemeyip Âişe'nin onun kalbindeki yerini bildiğinde kendi nöbet gününü ona bağışlamıştı. Yine rivayet edildiğine göre, bir adamdan çocuğu olan bir kadını kocası ondan hoşlanmadığı için boşamak istemişti; bunun üzerine kadın şöyle demişti:

لا تطلقني ودعني أقوم على ولدى وتقسم لي في كل شهرين، فقال: إن كان هذا يصلح فهو أحب إلىّ، فأقرّها. أو تهب له بعض المهر، أو كله، أو النفقة فإن لم تفعل فليس له إلا أن يمسكها بإحسان أو يسرحها وَالصُّلْحُ خَيْرٌ من الفرقة أو من النشوز والإعراض وسوء العشرة. أو هو خير من الخصومة في كل شيء. أو الصلح خير من الخيور، كما أن الخصومة شر من الشرور وهذه الجملة اعتراض، وكذلك قوله وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ ومعنى إحضار الأنفس الشح أن الشح جعل حاضرا لها لا يغيب عنها أبداً ولا تنفك عنه، يعنى أنها مطبوعة عليه والغرض أن المرأة لا تكاد تسمح بقسمتها وبغير قسمتها ، والرجل لا تكاد نفسه تسمح بأن يقسم لها وأن يمسكها إذا رغب عنها وأحب غيرها وَإِنْ تُحْسِنُوا بالإقامة على نسائكم وإن كرهتموهن وأحببتم غيرهن، وتصبروا على ذلك مراعاة لحق الصحبة وَتَتَّقُوا النشوز والإعراض وما يؤدى إلى الأذى والخصومة فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ من الإحسان والتقوى خَبِيراً وهو يثيبكم عليه. وكان عمران بن حطان الخارجي من أدمّ بنى آدم، وامرأته من أجملهم،

«Beni boşama, çocuğuma bakmama izin ver ve bana iki ayda bir [gece] nöbet payı ayır» dedi. Adam: «Eğer bu uygun olursa benim için daha sevimlidir» dedi ve kadını bu şartla [nikâhında] tuttu. Yahut kadın mehrin bir kısmını veya tamamını yahut nafakayı kocasına bağışlar. Eğer kadın bunu yapmazsa kocaya düşen, ya onu güzellikle tutmak ya da güzellikle salıvermektir. { وَالصُّلْحُ خَيْرٌ } “Barış [ve uzlaşma] daha hayırlıdır”; ayrılıktan yahut geçimsizlik, yüz çevirme ve kötü muameleden daha hayırlıdır. Yahut barış, her hususta çekişmekten daha hayırlıdır. Yahut çekişme şerlerin en kötüsü olduğu gibi barış da hayırların en üstünüdür. Bu cümle bir ara cümledir (itiraziyye). { وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ } “Nefisler ise cimriliğe meyilli kılınmıştır” ayeti de böyledir. Nefislerin cimriliğe hazır kılınması; cimriliğin nefse daima hazır ve ondan asla ayrılmaz kılınması, yani nefsin cimrilik fıtratı üzere yaratılmış olması demektir. Maksat şudur: Kadın nöbet payından ve nöbeti dışındaki haklarından neredeyse hiç vazgeçmek istemez; erkek de kadından hoşlanmayıp bir başkasını sevdiğinde ona nöbet ayırmaya ve onu nikâhında tutmaya neredeyse hiç yanaşmaz. { وَإِنْ تُحْسِنُوا } “Eğer iyilik ederseniz”; eşlerinizden hoşlanmasanız ve bir başkasını sevseniz bile birlikteliğin hakkını gözeterek buna sabretmek ve hanımlarınızla beraberliği sürdürmek suretiyle [ihsanda bulunur], { وَتَتَّقُوا } “ve [haksızlıktan] sakınırsanız”; geçimsizlikten, yüz çevirmekten ve eziyet ile çekişmeye yol açacak şeylerden sakınırsanız, { فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ } “şüphesiz Allah yaptıklarınızdan”; ihsan ve takvadan { خَبِيراً } “hakkıyla haberdardır” ve sizi bununla mükâfatlandıracaktır. Haricî İmrân b. Hıttân, insanların en çirkinlerinden; karısı ise insanların en güzellerindendi.

فأجالت في وجهه نظرها يوما ثم تابعت الحمد للَّه، فقال: مالك؟ قالت: حمدت اللَّه على أنى وإياك من أهل الجنة، قال: كيف؟ قالت: لأنك رزقت مثلي فشكرت، ورزقت مثلك فصبرت، وقد وعد اللَّه الجنة عباده الشاكرين والصابرين

Bir gün kadın gözlerini onun yüzünde gezdirdi, sonra ardı ardına «Allah'a hamdolsun» dedi. İmrân: «Neyin var?» deyince, kadın: «Seninle benim cennetlik olduğumuza hamdettim» dedi. İmrân: «Nasıl yani?» diye sordu. Kadın: «Çünkü sana benim gibisi rızık olarak verildi, sen şükrettin; bana da senin gibisi rızık olarak verildi, ben de sabrettim. Allah ise cenneti şükreden ve sabreden kullarına vadetmiştir» dedi.

[سورة النساء (٤) : آية ١٢٩]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 129]

وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّساءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ فَلا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ فَتَذَرُوها كَالْمُعَلَّقَةِ وَإِنْ تُصْلِحُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً (١٢٩)

{ وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّساءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ فَلا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ فَتَذَرُوها كَالْمُعَلَّقَةِ وَإِنْ تُصْلِحُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً (١٢٩) } “Ne kadar hırs gösterseniz de kadınlar arasında adaleti sağlamaya asla güç yetiremezsiniz. Öyleyse büsbütün bir tarafa meyledip de diğerini askıda kalmış gibi bırakmayın. Eğer arayı düzeltir ve sakınırsanız, şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (129)”

وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا ومحال أن تستطيعوا العدل بَيْنَ النِّساءِ والتسوية حتى لا يقع ميل البتة ولا زيادة ولا نقصان فيما يجب لهن، فرفع لذلك عنكم تمام العدل وغايته، وما كلفتم منه إلا ما تستطيعون بشرط أن تبذلوا فيه وسعكم وطاقتكم لأنّ تكليف ما لا يستطاع داخل في حدّ الظلم (وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ) وقيل: معناه أن تعدلوا في المحبة. وعن النبي ﷺ أنه كان يقسم بين نسائه فيعدل ويقول «هذه قسمتى فيما أملك فلا تؤاخذني فيما تملك ولا أملك » يعنى المحبة لأن عائشة رضى اللَّه عنها كانت أحب إليه. وقيل: إن العدل بينهن أمر صعب بالغ من الصعوبة حداً يوهم أنه غير مستطاع، لأنه يجب أن يسوى بينهن في القسمة والنفقة والتعهد والنظر والإقبال والممالحة والمفاكهة والمؤانسة وغيرها مما لا يكاد الحصر يأتى من ورائه، فهو كالخارج من حدّ الاستطاعة. هذا إذا كن محبوبات كلهن فكيف إذا مال القلب مع بعضهن فَلا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ فلا تجوروا على المرغوب عنها كل الجور فتمنعوها قسمتها من غير رضى منها، يعنى: أن اجتناب كل الميل مما هو في حد اليسر والسعة فلا تفرطوا فيه إن وقع منكم التفريط في العدل كله. وفيه ضرب من التوبيخ فَتَذَرُوها كَالْمُعَلَّقَةِ وهي التي ليست بذات بعل ولا مطلقة قال:

{ وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا } “Asla güç yetiremezsiniz”; kadınlar arasında adaleti sağlamanız ve hakları olan hususlarda hiçbir meyil, fazlalık veya eksiklik olmaksızın tam bir eşitlik gözetmeniz imkânsızdır. Bu sebeple tam ve kusursuz adalet sorumluluğu üzerinizden kaldırılmıştır; siz ancak bütün gücünüzü ve takatinizi sarf etmeniz şartıyla güç yetirebileceğiniz kadarıyla mükellef tutuldunuz. Zira güç yetirilemeyecek olanı teklif etmek zulüm sınırına girer, { وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ } “Rabbin kullara asla zulmedici değildir”. Bunun sevgide adalet sağlamak anlamına geldiği de söylenmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre, o kadınları arasında nöbeti paylaştırır, adaleti gözetir ve şöyle derdi: «Bu benim sahip olduğum [gücümün yettiği] konudaki taksimatımdır; senin sahip olduğun, benim ise sahip olamadığım hususta beni kınama.» Yani sevgiyi kastetmektedir; çünkü Âişe radıyallâhu anhâ ona en sevimli olanıydı. Şöyle de denilmiştir: Kadınlar arasında adalet sağlamak o kadar zor bir iştir ve güçlük derecesi öyle bir noktaya ulaşır ki güç yetirilemez vehmini uyandırır. Çünkü nöbette, nafakada, ilgilenmede, bakmada, yönelmede, latife etmede, şakalaşmada, ünsiyet kurmada ve saymakla bitmeyecek diğer konularda aralarında eşitlik sağlaması gerekir; bu da adeta güç yetirme sınırının dışına çıkmaktadır. Bu durum hepsi sevildiği takdirde böyledir; ya kalp içlerinden birine meylettiğinde nasıl olur! { فَلا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ } “Öyleyse büsbütün bir tarafa meyledip”, yani gönülsüz olunan kadına bütünüyle haksızlık edip onun rızası olmaksızın payını kesmeyin. Yani: Bütün meyilden kaçınmak kolaylık ve imkân sınırları içindedir; adaletin tamamında kusur gösterseniz bile bu hususta kusur etmeyin. Burada bir tür azarlama vardır. { فَتَذَرُوها كَالْمُعَلَّقَةِ } “de diğerini askıda kalmış gibi bırakmayın”; o da ne evli ne de boşanmış olan kadındır. Şair şöyle demiştir:

هَلْ هِىَ إلّا حَظَّةٌ أَوْ تَطْلِيقْ … أوْ صَلَفٌ أَوْ بَيْنَ ذَاكَ تَعْلِيقْ

«O ancak ya bir sevgi yahut boşanmadır... ya bir yüz çevirme veya bunun arasında bir askıda bırakılmadır.»

وفي قراءة أبىّ: فتذروها كالمسجونة. وفي الحديث: «من كانت له امرأتان يميل مع إحداهما جاء

Übeyy’in kıraatinde: { فَتَذَرُوهَا كَالْمَسْجُونَةِ } “Onu hapsedilmiş gibi bırakırsınız” şeklindedir. Hadiste de [şöyle] buyrulmuştur: « مَنْ كَانَتْ لَهُ امْرَأَتَانِ يَمِيلُ مَعَ إِحْدَاهُمَا جَاءَ » «Kimin iki hanımı olur da birine meylederse [kıyamet günü...] gelir.»

يوم القيامة وأحد شقيه ماثل» وروى أنّ عمر بن الخطاب رضى اللَّه عنه بعث إلى أزواج رسول اللَّه ﷺ بمال، فقالت عائشة رضى اللَّه عنها: أإلى كل أزواج رسول اللَّه بعث عمر مثل هذا؟ قالوا: لا، بعث إلى القرشيات بمثل هذا وإلى غيرهنّ بغيره، «فقالت:

kıyamet günü bir tarafı felçli/eğri olarak gelir.» Rivayet edildiğine göre Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarına mal göndermişti. Âişe radıyallâhu anhâ: «Ömer, Resûlullah'ın bütün hanımlarına bunun benzerini mi gönderdi?» diye sordu. «Hayır, Kureyşli olanlara bunun gibi, diğerlerine ise farklı gönderdi» dediler. Bunun üzerine Âişe:

ارفع رأسك فإن رسول اللَّه ﷺ كان يعدل بيننا في القسمة بماله ونفسه. فرجع الرسول فأخبره، فأتم لهن جميعاً وكان لمعاذ امرأتان، فإذا كان عند إحداهما لم يتوضأ في بيت الأخرى، فماتتا في الطاعون فدفنهما في قبر واحد وَإِنْ تُصْلِحُوا ما مضى من ميلكم وتتداركوه بالتوبة وَتَتَّقُوا فيما يستقبل، غفر اللَّه لكم.

«Başını kaldır; zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem malında ve nefsinde aramızdaki taksimatta adalet gözetirdi» dedi. Elçi geri dönüp durumu ona bildirdi, Ömer de onların hepsine [paylarını] tam verdi. Muâz'ın iki hanımı vardı; birinin yanındayken diğerinin evinde abdest dahi almazdı. İkisi de vebadan vefat edince onları tek bir kabre defnetti. { وَإِنْ تُصْلِحُوا } “Eğer arayı düzeltirseniz”; geçmişteki meylinizi düzeltir ve tövbe ile telafi ederseniz, { وَتَتَّقُوا } “ve sakınırsanız”; gelecekte [adaletsizlikten] sakınırsanız, Allah sizi bağışlar.

[سورة النساء (٤) : آية ١٣٠]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 130]

وَإِنْ يَتَفَرَّقا يُغْنِ اللَّهُ كُلاًّ مِنْ سَعَتِهِ وَكانَ اللَّهُ واسِعاً حَكِيماً (١٣٠)

{ وَإِنْ يَتَفَرَّقا يُغْنِ اللَّهُ كُلاًّ مِنْ سَعَتِهِ وَكانَ اللَّهُ واسِعاً حَكِيماً (١٣٠) } “Eğer ayrılırlarsa, Allah her birini geniş lütfundan zengin kılar/ihtiyaçsız eyler. Allah lütfu geniş olandır, hikmet sahibidir. (130)”

وقرئ: وإن يتفارقا، بمعنى وإن يفارق كل واحد منهما صاحبه يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا يرزقه زوجا خيراً من زوجه وعيشاً أهنأ من عيشه. والسعة الغنى. والمقدرة: والواسع: الغنى المقتدر.

«Ve in yetefârakâ» şeklinde de okunmuştur ki her birinin eşinden ayrılması demektir. { يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا } “Allah her birini zengin kılar”; ona eşinden daha hayırlı bir eş ve yaşantısından daha huzurlu bir hayat rızık olarak verir. Sa'a (سعة); zenginlik ve kudrettir. Vâsi' (الواسع) ise; zengin ve kudretli olandır.

[سورة النساء (٤) : الآيات ١٣١ الى ١٣٣]

[Nisâ Suresi (4), Âyetler 131-133]

وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَإِيَّاكُمْ أَنِ اتَّقُوا اللَّهَ وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكانَ اللَّهُ غَنِيًّا حَمِيداً (١٣١) وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلاً (١٣٢) إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ وَكانَ اللَّهُ عَلى ذلِكَ قَدِيراً (١٣٣)

{ وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَإِيَّاكُمْ أَنِ اتَّقُوا اللَّهَ وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكانَ اللَّهُ غَنِيًّا حَمِيداً (١٣١) وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلاً (١٣٢) إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ وَكانَ اللَّهُ عَلى ذلِكَ قَدِيراً (١٣٣) } “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. Andolsun ki sizden önce kendilerine kitap verilenlere de size de 'Allah'tan sakının' diye tavsiye ettik. Eğer inkâr ederseniz, şüphesiz göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. Allah hiçbir şeye muhtaç değildir, övgüye layık olandır. (131) Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. Vekil olarak Allah yeter. (132) Ey insanlar! Eğer O dilerse sizi yok eder ve başkalarını getirir. Allah buna hakkıyla güç yetirendir. (133)”

مِنْ قَبْلِكُمْ متعلق بوصينا، أو بأوتوا وَإِيَّاكُمْ عطف على الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ اسم للجنس يتناول الكتب السماوية أَنِ اتَّقُوا بأن اتقوا. وتكون أن المفسرة، لأنّ التوصية في معنى القول: وقوله وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ عطف على اتقوا: لأنّ المعنى:

{ مِنْ قَبْلِكُمْ } “sizden önce” [ifadesi], { وَصَّيْنَا } “tavsiye ettik” [fiiline] veya { أُوتُوا } “kendilerine verilen” [fiiline] müteallıktır (bağlıdır). { وَإِيَّاكُمْ } “ve size” [ifadesi], { الَّذِينَ أُوتُوا } “kendilerine verilenlere” [ifadesine] matuftur. { الْكِتَابَ } “kitap” [kelimesi] cins ismidir, semavî kitapların tamamını kapsar. { أَنِ اتَّقُوا } “sakının diye” [ifadesi], “sakınmanız ile” (bi-en ittekū) anlamındadır. Ayrıca [buradaki] “en” (أَنْ) edatı müfessire (açıklama edatı) olabilir; zira tavsiye etmek “söz” anlamını içermektedir. O'nun { وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ } “Ve eğer inkâr ederseniz, şüphesiz Allah'ındır...” buyruğu ise { اتَّقُوا } “sakının” [emrine] matuftur; çünkü anlam [şöyledir]:

أمرناهم وأمرناكم بالتقوى، وقلنا لهم ولكم: إن تكفروا فإنّ للَّه. والمعنى: إن للَّه الخلق كله وهو خالقهم ومالكهم والمنعم عليهم بأصناف النعم كلها، فحقه أن يكون مطاعا في خلقه غير معصىّ. يتقون عقابه ويرجون ثوابه. ولقد وصينا الذين أوتوا الكتاب من الأمم السالفة ووصيناكم أن اتقوا اللَّه، يعنى أنها وصية قديمة ما زال يوصى اللَّه بها عباده، لستم بها مخصوصين، لأنهم بالتقوى يسعدون عنده، وبها ينالون النجاة في العاقبة، وقلنا لهم ولكم:

«Onlara da size de takvayı emrettik; onlara da size de 'Eğer inkâr ederseniz şüphesiz Allah'ındır' dedik» şeklindedir. Anlam şudur: Bütün yaratılmışlar Allah'a aittir; O onların yaratıcısı, maliki ve her türlü nimetle kendilerine ikramda bulunanıdır. Dolayısıyla O'nun hakkı, yaratıkları arasında kendisine isyan edilmeyip itaat edilmesidir; O'nun azabından sakınırlar ve sevabını umarlar. Andolsun ki geçmiş ümmetlerden kendilerine kitap verilenlere de size de 'Allah'tan sakının' diye tavsiye ettik; yani bu, Allah'ın kullarına öteden beri tavsiye edegeldiği kadim bir tavsiyedir, siz buna has kılınmış değilsiniz. Zira onlar takva ile O'nun katında mutlu olurlar ve akıbet olarak kurtuluşa onunla ererler. Onlara da size de şöyle dedik:

وإن تكفروا فإنّ للَّه في سماواته وأرضه من الملائكة والثقلين من يوحده ويعبده ويتقيه وَكانَ اللَّهُ مع ذلك غَنِيًّا عن خلقه وعن عبادتهم جميعاً، مستحقا لأن يحمد لكثرة نعمه وإن لم يحمده أحد منهم وتكرير قوله لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ تقرير لما هو موجب تقواه ليتقوه فيطيعوه ولا يعصوه، لأن الخشية والتقوى أصل الخير كله إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ يفنكم ويعدمكم كما أوجدكم وأنشأكم وَيَأْتِ بِآخَرِينَ ويوجد إنساً آخرين مكانكم أو خلقا آخرين غير الإنس وَكانَ اللَّهُ عَلى ذلِكَ من الإعدام والإيجاد قَدِيراً بليغ القدرة لا يمتنع عليه شيء أراده، وهذا غضب عليهم وتخويف وبيان لاقتداره. وقيل: هو خطاب لمن كان يعادى رسول اللَّه ﷺ من العرب. أى: إن يشأ يمتكم ويأت بأناس آخرين يوالونه. ويروى أنها لما نزلت ضرب رسول اللَّه ﷺ بيده على ظهر سلمان وقال: «إنهم قوم هذا» يريد أبناء فارس.

«Eğer inkâr ederseniz, şüphesiz Allah'ın göklerinde ve yerinde O'nu birleyen, O'na kulluk eden ve O'ndan sakınan melekler ve insanlar ile cinler (sekaleyn) vardır.» { وَكانَ اللَّهُ } “Allah ... idi”; bununla birlikte { غَنِيًّا } “hiçbir şeye muhtaç değildir”; yaratıklarına da onların topyekûn ibadetine de ihtiyacı yoktur, onlardan hiçbiri O'na hamdetmese bile nimetlerinin çokluğundan ötürü övülmeye layıktır. { لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır” sözünün tekrarlanması, O'ndan sakınıp O'na itaat etmeleri ve isyan etmemeleri için takvasını gerektiren sebebi pekiştirmek içindir; zira korku ve takva bütün hayırların esasıdır. { إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ } “Eğer O dilerse sizi yok eder”; sizi var ettiği ve yarattığı gibi yok eder ve ortadan kaldırır. { وَيَأْتِ بِآخَرِينَ } “ve başkalarını getirir”; sizin yerinize başka insanlar var eder yahut insan dışında başka bir yaratık getirir. { وَكانَ اللَّهُ عَلى ذلِكَ } “Allah buna”, yani yok etmeye ve var etmeye { قَدِيراً } “hakkıyla güç yetirendir”; sonsuz bir kudret sahibidir, dilediği hiçbir şey O'na engel olamaz. Bu, onlara yönelik bir öfke, bir korkutma ve O'nun kudretinin bir beyanıdır. Şöyle de denilmiştir: Bu hitap, Araplardan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e düşmanlık eden kimseleredir. Yani: Dilerse sizi öldürür ve O'na dostluk edecek başka insanlar getirir. Rivayet edildiğine göre bu ayet indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem eliyle Selmân'ın sırtına vurdu ve: «Onlar bu zatın kavmidir» buyurdu, Fars oğullarını kastetti.

[سورة النساء (٤) : آية ١٣٤]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 134]

مَنْ كانَ يُرِيدُ ثَوابَ الدُّنْيا فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوابُ الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَكانَ اللَّهُ سَمِيعاً بَصِيراً (١٣٤)

{ مَنْ كانَ يُرِيدُ ثَوابَ الدُّنْيا فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوابُ الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَكانَ اللَّهُ سَمِيعاً بَصِيراً (١٣٤) } “Kim dünya mükâfatını isterse, bilsin ki dünyanın da ahiretin de mükâfatı Allah katındadır. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir. (134)”

مَنْ كانَ يُرِيدُ ثَوابَ الدُّنْيا كالمجاهد يريد بجهاده الغنيمة فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوابُ الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ فما له يطلب أحدهما دون الآخر والذي يطلبه أخسهما، لأن من جاهد للَّه خالصاً لم تخطئه الغنيمة، وله من ثواب الآخرة ما الغنيمة إلى جنبه كلا شيء. والمعنى: فعند اللَّه ثواب الدنيا والآخرة له إن أراده حتى يتعلق الجزاء بالشرط.

{ مَنْ كانَ يُرِيدُ ثَوابَ الدُّنْيا } “Kim dünya mükâfatını isterse”; cihadıyla ganimeti arzulayan mücahid gibi, { فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوابُ الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } “bilsin ki dünyanın da ahiretin de mükâfatı Allah katındadır”. O halde ne diye ikisinden birini bırakıp diğerini istiyor ki; üstelik istediği şey ikisinin en değersizidir! Zira kim Allah için ihlasla cihad ederse ganimetten mahrum kalmaz ve onun için ahiret mükâfatından öyle bir pay vardır ki ganimet onun yanında adeta bir hiçtir. Anlam şudur: Şartın cezaya bağlanabilmesi için; 'Eğer dilerse, dünya ve ahiret mükâfatı Allah katında onun içindir' demektir.

[سورة النساء (٤) : آية ١٣٥]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 135]

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَداءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوى أَنْ تَعْدِلُوا وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً (١٣٥)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًا فَاللَّهُ أَوْلَى بِهِمَا فَلَا تَتَّبِعُوا الْهَوَى أَنْ تَعْدِلُوا وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا (١٣٥) } “Ey iman edenler! Kendinizin yahut ana babanızın ve yakın akrabanızın aleyhine de olsa adaleti titizlikle ayakta tutan, Allah için şahitlik eden kimseler olun. [Aleyhine veya lehine şahitlikte bulunulan kimse] ister zengin olsun ister fakir; Allah her ikisine de [sizden] daha yakındır (onları daha iyi gözetir). Artık adaletten sapıp nefsin arzusuna uymayın. Eğer [dili] eğer büker [hakkı çarpıtır] veya [şahitlikten] yüz çevirirseniz, şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. (135)”

قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ مجتهدين في إقامة العدل حتى لا تجوروا شُهَداءَ لِلَّهِ تقيمون شهاداتكم لوجه اللَّه كما أمرتم بإقامتها وَلَوْ عَلى أَنْفُسِكُمْ ولو كانت الشهادة على أنفسكم أو آبائكم أو أقاربكم. فإن قلت: الشهادة على الوالدين والأقربين أن تقول: أشهد أن لفلان على والدىّ كذا، أو على أقاربى. فما معنى الشهادة على نفسه؟ قلت: هي الإقرار على نفسه، لأنه في معنى الشهادة عليها بإلزام الحق لها. ويجوز أن يكون المعنى: وإن كانت الشهادة وبالأعلى أنفسكم، أو على آبائكم وأقاربكم، وذلك أن يشهد على من يتوقع ضرره من سلطان ظالم أو غيره إِنْ يَكُنْ إن يكن المشهود عليه غَنِيًّا فلا تمنع الشهادة عليه لغناه طلباً لرضاه أَوْ فَقِيراً فلا تمنعها ترحما عليه فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما بالغنى والفقير أى بالنظر لهما وإرادة مصلحتهما، ولولا أن الشهادة عليهما مصلحة لهما لما شرعها، لأنه أنظر لعباده من كل ناظر. فإن قلت: لم ثنى الضمير في: (أَوْلى بِهِما) وكان حقه أن يوحد، لأن قوله إن يكن غنياً أو فقيراً في معنى إن يكن أحد هذين؟

{ قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ } “adaleti ayakta tutan”; haksızlık yapmayacak şekilde adaleti ikame etmede gayret gösteren, { شُهَداءَ لِلَّهِ } “Allah için şahitlik eden kimseler olun”; şahitliklerinizi yerine getirmeniz emredildiği üzere Allah rızası için ikame edin. { وَلَوْ عَلى أَنْفُسِكُمْ } “Kendinizin aleyhine bile olsa”; şahitlik sizin kendi aleyhinize, babalarınızın yahut akrabalarınızın aleyhine olsa bile. Eğer: «Anne babanın ve akrabaların aleyhine şahitlik etmek; 'Falanın anne babam üzerinde yahut akrabalarım üzerinde şu kadar hakkı olduğuna şahitlik ederim' demendir. Peki insanın kendi aleyhine şahitlik etmesinin anlamı nedir?» dersen, derim ki: Bu, insanın kendi aleyhine ikrarda (itirafta) bulunmasıdır; zira ikrar, hakkı nefsine bağlamak suretiyle onun aleyhine şahitlik etmek anlamındadır. Anlamın şöyle olması da caizdir: Şahitlik sizin kendi nefislerinize yahut babalarınıza ve akrabalarınıza bir vebal/zarar getirecek olsa bile [şahitlik edin]; bu da zalim bir sultanın veya başkasının zararından endişe edilen kişi aleyhine şahitlik etmektir. { إِنْ يَكُنْ } “İster olsun”; aleyhine şahitlik edilen kimse { غَنِيًّا } “zengin” ise, rızasını kazanmak amacıyla zenginliğinden ötürü aleyhine şahitlik etmekten geri durmayın. { أَوْ فَقِيراً } “veya fakir” ise, ona acıyarak şahitlikten geri durmayın. { فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما } “Allah onlara daha yakındır/onları daha iyi gözetir”; zengine ve fakire, yani onların durumuna bakmaya ve menfaatlerini gözetmeye Allah daha layıktır. Eğer aleyhlerine şahitlik etmek onlar için bir maslahat olmasaydı, Allah bunu meşru kılmazdı; zira O, kullarını her gözeticiden daha iyi gözetendir. Eğer: «Niçin { أَوْلى بِهِما } ifadesinde zamir tesniye (ikil) kılınmıştır; oysa { إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً } ifadesi 'bu ikisinden biri olursa' anlamında olduğu için zamirin müfred (tekil) olması gerekmez miydi?» dersen,

قلت: قد رجع الضمير إلى ما دل عليه قوله: (إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً) لا إلى المذكور، فلذلك ثنى ولم يفرد، وهو جنس الغنىّ وجنس الفقير، كأنه قيل: فاللَّه أولى بجنسى الغنىّ والفقير، أى بالأغنياء والفقراء، وفي قراءة أبىّ: فاللَّه أولى بهم وهي شاهدة على ذلك. وقرأ عبد اللَّه: إن يكن غنىٌ أو فقير، على «كان» التامة أَنْ تَعْدِلُوا يحتمل العدل والعدول، كأنه قيل: فلا تتبعوا الهوى، كراهة أن تعدلوا بين الناس، أو إرادة أن تعدلوا عن الحق وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا وإن تلووا ألسنتكم عن شهادة الحق أو حكومة العدل، أو تعرضوا عن الشهادة بما عندكم وتمنعوها. وقرئ: وإن تلوا، أو تعرضوا، بمعنى: وإن وليتم إقامة الشهادة أو أعرضتم عن إقامتها فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً وبمجازاتكم عليه.

derim ki: Zamir, zikredilen kelimeye değil, { إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً } sözünün delalet ettiği anlama racidir; bu yüzden tekil değil ikil yapılmıştır. Bu da zengin cinsi ile fakir cinsidir; sanki: «Allah, zengin ve fakir cinslerine, yani zenginlere ve fakirlere daha evladır» denilmiş gibidir. Übeyy'in kıraatindeki «Allah onlara daha evladır (فاللَّه أولى بهم)» şeklindeki okuyuş da buna şahittir. Abdullah ise tam 'kâne' üzere «İn yekün ganiyyün ev fakîrun» şeklinde okumuştur. { أَنْ تَعْدِلُوا } ifadesi hem adaleti (adaletli olmayı) hem de udûlü (haktan sapmayı) ihtiva eder. Sanki şöyle denilmiştir: İnsanlar arasında adalet yapmaktan hoşlanmadığınız için hevanıza uymayın yahut haktan sapmayı istediğiniz için [hevanıza uymayın]. { وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا } “Eğer [dili] eğer büker veya [şahitlikten] yüz çevirirseniz”; eğer dillerinizi hak şahitlikten yahut adil hükümden büker eğriltirseniz veya yanınızdaki şahitlikten yüz çevirip onu ketmederseniz. «Ve in telû ev tu'ridû» şeklinde de okunmuştur ki: «Şahitliği eda etmeyi üstlenirseniz yahut onu eda etmekten yüz çevirirseniz» demektir. { فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً } “Şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” ve sizi bununla cezalandıracaktır/mükâfatlandıracaktır.

[سورة النساء (٤) : آية ١٣٦]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 136]

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالْكِتابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلى رَسُولِهِ وَالْكِتابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً بَعِيداً (١٣٦)

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالْكِتابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلى رَسُولِهِ وَالْكِتابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً بَعِيداً (١٣٦) } “Ey iman edenler! Allah'a, Resûlüne, Resûlüne indirdiği kitaba ve daha önce indirdiği kitaba iman edin. Kim Allah'ı, meleklerini, kitaplarını, resullerini ve ahiret gününü inkâr ederse, şüphesiz derin bir sapıklığa düşmüştür. (136)”

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خطاب للمسلمين. ومعنى آمَنُوا اثبتوا على الإيمان وداوموا عليه وازدادوه وَالْكِتابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ المراد به جنس ما أنزل على الأنبياء قبله من الكتب، والدليل عليه قوله: (وَكُتُبِهِ) قرئ: وكتابه على إرادة الجنس. وقرئ: نزل.

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!”; Müslümanlara bir hitaptır. { آمَنُوا } “iman edin” emrinin anlamı: İman üzere sebat edin, ona devam edin ve onu artırın demektir. { وَالْكِتابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ } “ve daha önce indirdiği kitaba” ifadesinden maksat, O'ndan önceki peygamberlere indirilen kitapların cinsidir. Bunun delili ise { وَكُتُبِهِ } “kitaplarına” buyruğudur. Cins kastedilerek «ve kitâbihî» şeklinde de okunmuştur. «Nezzele»

وأنزل، على البناء للفاعل. وقيل: الخطاب لأهل الكتاب، لأنهم آمنوا ببعض الكتب والرسل وكفروا ببعض. وروى أنه لعبد اللَّه بن سلام، وأسد وأسيد ابني كعب. وثعلبة

ve «enzele» şeklinde faili belli (etken) sîga ile de okunmuştur. Hitabın Ehl-i Kitap'a yönelik olduğu da söylenmiştir; çünkü onlar kitapların ve peygamberlerin bir kısmına iman edip bir kısmını inkâr etmişlerdi. Rivayet edildiğine göre bu ayet Abdullah b. Selâm, Esed ve Üseyd b. Kâ'b kardeşler, Sa'lebe

ابن قيس، وسلام بن أخت عبد اللَّه بن سلام، وسلمة ابن أخيه، ويامين بن يامين، أتوا رسول اللَّه ﷺ وقالوا: يا رسول اللَّه، إنا نؤمن بك وبكتابك وموسى والتوراة وعزير ونكفر بما سواه من الكتب والرسل، فقال ﵇: «بل آمنوا باللَّه ورسوله محمد وكتابه القرآن وبكل كتاب كان قبله» فقالوا: لا نفعل، فنزلت، فآمنوا كلهم . وقيل:

b. Kays, Abdullah b. Selâm'ın kız kardeşinin oğlu Selâm, erkek kardeşinin oğlu Seleme ve Yâmin b. Yâmin hakkında inmiştir. Bunlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: «Ey Allah'ın Resûlü! Biz sana, kitabına, Mûsâ'ya, Tevrat'a ve Üzeyr'e inanıyoruz; bunların dışındaki kitapları ve peygamberleri ise inkâr ediyoruz» dediler. Bunun üzerine Aleyhisselâm: «Aksine Allah'a, Resûlü Muhammed'e, kitabı Kur'an'a ve ondan önceki her kitaba iman edin» buyurdu. Onlar: «Yapmayız» dediler. Bunun üzerine ayet indi ve hepsi iman etti. Şöyle de denilmiştir:

هو للمنافقين، كأنه قيل: يا أيها الذين آمنوا نفاقا آمنوا إخلاصا. فإن قلت: كيف قيل لأهل الكتاب (وَالْكِتابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ) وكانوا مؤمنين بالتوراة والإنجيل؟ قلت: كانوا مؤمنين بهما فحسب، وما كانوا مؤمنين بكل ما أنزل من الكتب، فأمروا أن يؤمنوا بالجنس كله، ولأن إيمانهم ببعض الكتب لا يصح إيماناً به، لأن طريق الإيمان به هو المعجزة، ولا اختصاص لها ببعض الكتب دون بعض، فلو كان إيمانهم بما آمنوا به لأجل المعجزة لآمنوا به كله، فحين آمنوا ببعضه علم أنهم لم يعتبروا المعجزة، فلم يكن إيمانهم إيمانا. وهذا الذي أراد ﷿ في قوله: (وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلًا أُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ حَقًّا) . فإن قلت: لم قيل (نَزَّلَ عَلى رَسُولِهِ) و (أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ) ؟ قلت:

Bu hitap münafıklaradır; sanki: «Ey nifak üzere iman edenler, ihlasla iman edin!» denilmiştir. Eğer: «Ehl-i Kitap Tevrat'a ve İncil'e inanırken onlara nasıl { وَالْكِتابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ } denilmiştir?» dersen, derim ki: Onlar sadece bu ikisine inanıyorlardı, indirilen kitapların tamamına inanmıyorlardı; bu sebeple cinsin tamamına inanmaları emredildi. Ayrıca onların kitapların bir kısmına inanmaları geçerli bir iman sayılmaz; çünkü kitaba imanın yolu mucizedir ve mucize kitapların bazısına has olup bazısına olmamazlık etmez. Eğer inandıkları şeylere mucizeden ötürü inanmış olsalardı, hepsine inanırlardı. Bir kısmına inandıklarında anlaşıldı ki onlar mucizeyi esas almamışlardır; dolayısıyla imanları da [hakiki bir] iman olmamıştır. Nitekim Azîz ve Celîl olan Allah şu ayetinde bunu murat etmiştir: { وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلًا أُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ حَقًّا } “'Bir kısmına inanır, bir kısmını inkâr ederiz' derler ve bunun arasında bir yol tutmak isterler. İşte onlar hakiki kâfirlerin ta kendileridir”. Eğer: «Niçin [Kur'an için] { نَزَّلَ عَلى رَسُولِهِ } denilmiş de [öncekiler için] { أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ } denilmiştir?» dersen, derim ki:

لأن القرآن نزل مفرّقا منجما في عشرين سنة، بخلاف الكتب قبله، ومعنى قوله وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ الآية: ومن يكفر بشيء من ذلك فَقَدْ ضَلَّ لأن الكفر ببعضه كفر بكله. ألا ترى كيف قدم الأمر بالإيمان به جميعاً.

Çünkü Kur'an, kendisinden önceki kitapların aksine yirmi yılda parça parça, peyderpey inmiştir. { وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ } ayetinin anlamı ise: «Kim bunlardan herhangi birini inkâr ederse { فَقَدْ ضَلَّ } şüphesiz sapmıştır»; çünkü bir kısmını inkâr etmek tamamını inkâr etmektir. Görmez misin, onların tamamına iman etme emri nasıl önce getirilmiştir!

[سورة النساء (٤) : آية ١٣٧]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 137]

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلاً (١٣٧)

{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلاً (١٣٧) } “Şüphesiz iman edip sonra inkâr eden, sonra tekrar iman edip tekrar inkâr eden, sonra da inkârlarını artıranları Allah bağışlayacak değildir; onları doğru yola iletecek de değildir. (137)”

لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلًا نفى للغفران والهداية وهي اللطف على سبيل

{ لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلاً } “Allah onları bağışlayacak değildir; onları doğru yola iletecek de değildir” [ifadesi], mağfiretin ve lütuf anlamına gelen hidâyetin nefyedilmesidir (reddedilmesidir); [bu da] ... yoluyla

المبالغة التي يعطيها اللام، والمراد بنفيهما نفى ما يقتضيهما وهو الإيمان الخالص الثابت. والمعنى:

nefyedilmesidir (reddedilmesidir). Bu ikisinin nefyedilmesinden murat, bunları gerektiren şeyin, yani Allah'ın razı olduğu ihlaslı ve sabit imanın nefyedilmesidir. Anlam şudur:

إنّ الذين تكرر منهم الارتداد وعهد منهم ازدياد الكفر والإصرار عليه، يستبعد منهم أن يحدثوا ما يستحقون به المغفرة ويستوجبون اللطف، من إيمان صحيح ثابت يرضاه اللَّه، لأن قلوب أولئك الذين هذا ديدنهم قلوب قد ضربت بالكفر ومرنت على الردّة، وكان الإيمان أهون شيء عندهم وأدونه، حيث يبدو لهم فيه كرّة بعد أخرى وليس المعنى أنهم لو أخلصوا الإيمان بعد تكرار الردّة ونصحت توبتهم لم يقبل منهم ولم يغفر لهم، لأنّ ذلك مقبول حيث هو بذل للطاقة واستفراغ للوسع، ولكنه استبعاد له واستغراب، وأنه أمر لا يكاد يكون، وهكذا ترى الفاسق الذي يتوب ثم يرجع ثم يتوب ثم يرجع، لا يكاد يرجى منه الثبات. والغالب أنه يموت على شرِّ حال وأسمج صورة. وقيل: هم اليهود، آمنوا بالتوراة وبموسى ثم كفروا بالإنجيل وبعيسى. ثم ازدادوا كفراً بكفرهم بمحمد ﷺ.

Dinden dönmeyi (irtidadı) tekrarlayan, küfrü artırmayı ve onda ısrar etmeyi adet edinen kimselerin; Allah'ın razı olduğu sahih ve sabit bir iman ile bağışlanmayı hak edecekleri ve lütfu celbedecekleri bir duruma geçmeleri uzak bir ihtimal olarak görülür. Zira adeti bu olan kimselerin kalpleri küfürle mühürlenmiş, irtidada alışmış ve defalarca dönüp durdukları için iman onların nazarında en önemsiz ve en değersiz şey haline gelmiştir. Bunun anlamı, irtidadı tekrarladıktan sonra imanda ihlaslı olsalar ve tövbeleri samimi olsa kabul edilmeyecek ve bağışlanmayacaklar demek değildir; zira güç ve takat sarf edildiğinde bu [tövbe] makbuldür. Fakat bu durum, onun vuku bulmasının uzak ve garip görülmesidir; neredeyse hiç gerçekleşmeyecek bir iştir. Tıpkı tövbe edip tekrar günaha dönen, sonra tövbe edip tekrar dönen bir fasık gibi; ondan sebat beklenemez. Çoğunlukla da en kötü hâl ve en çirkin suret üzere ölür. Şöyle de denilmiştir: Onlar Yahudilerdir; Tevrat'a ve Mûsâ'ya iman ettiler, sonra İncil'i ve Îsâ'yı inkâr ettiler. Sonra da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr etmekle küfürlerini artırdılar.

[سورة النساء (٤) : الآيات ١٣٨ الى ١٣٩]

[Nisâ Suresi (4), Âyetler 138-139]

بَشِّرِ الْمُنافِقِينَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً (١٣٨) الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً (١٣٩)

{ بَشِّرِ الْمُنافِقِينَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً (١٣٨) الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً (١٣٩) } “Münafıklara, kendileri için elem verici bir azap olduğunu müjdele! (138) Onlar, müminleri bırakıp kâfirleri dost edinenlerdir. Onların yanında izzet (güç ve şeref) mi arıyorlar? Bilsinler ki bütün izzet yalnızca Allah'a aittir. (139)”

بَشِّرِ الْمُنافِقِينَ وضع (بَشِّرِ) مكان: أخبر، تهكما بهم. والَّذِينَ نصب على الذمّ أو رفع بمعنى أريد الذين، أو هم الذين. وكانوا يمايلون الكفرة ويوالونهم ويقول بعضهم لبعض: لا يتم أمر محمد فتولوا اليهود. فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً يريد لأوليائه الذين كتب لهم العز والغلبة على اليهود وغيرهم، وقال وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ.

{ بَشِّرِ الْمُنافِقِينَ } “Münafıklara ... müjdele”; onlarla alay etmek (tehekküm) maksadıyla «haber ver» yerine { بَشِّرِ } (müjdele) kelimesi konulmuştur. { الَّذِينَ } kelimesi zem (kınama) üzere mansubdur yahut «o kimseleri kastediyorum» veya «onlar o kimselerdir» anlamında merfûdur. Onlar kâfirlere meylediyor, onları dost ediniyor ve birbirlerine: «Muhammed'in işi tamamlanamaz, siz Yahudileri dost edinin» diyorlardı. { فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً } “Bilsinler ki bütün izzet yalnızca Allah'a aittir”; Yahudilere ve başkalarına karşı izzet ve galibiyet takdir ettiği dostlarına aittir. Nitekim şöyle buyurmuştur: { وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ } “İzzet Allah'ın, Resûlünün ve müminlerindir”.

[سورة النساء (٤) : الآيات ١٤٠ الى ١٤١]

[Nisâ Suresi (4), Âyetler 140-141]

وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آياتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِها وَيُسْتَهْزَأُ بِها فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ إِنَّكُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ إِنَّ اللَّهَ جامِعُ الْمُنافِقِينَ وَالْكافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعاً (١٤٠) الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ فَإِنْ كانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ قالُوا أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ وَإِنْ كانَ لِلْكافِرِينَ نَصِيبٌ قالُوا أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلاً (١٤١)

{ وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آياتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِها وَيُسْتَهْزَأُ بِها فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ إِنَّكُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ إِنَّ اللَّهَ جامِعُ الْمُنافِقِينَ وَالْكافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعاً } “Oysa [Allah], Kitap'ta size şunu indirmiştir: Allah’ın ayetlerinin inkâr edildiğini ve onlarla alay edildiğini işittiğiniz zaman, başka bir söze dalıncaya kadar onlarla beraber oturmayın. Aksi takdirde siz de kesinlikle onlar gibi olursunuz. Şüphesiz Allah, münafıkların ve kâfirlerin hepsini cehennemde toplayacaktır.” (140) { الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ فَإِنْ كانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ قالُوا أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ وَإِنْ كانَ لِلْكافِرِينَ نَصِيبٌ قالُوا أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلاً } “Onlar sizi gözetleyip duran kimselerdir. Eğer size Allah'tan bir fetih (zafer) gelirse: «Biz sizinle beraber değil miydik?» derler. Şayet kâfirlerin bir payı (başarısı) olursa: «Size üstünlük sağlayıp [yardım etmedik mi] ve sizi müminlerden korumadık mı?» derler. Artık Allah kıyamet günü aranızda hükmedecektir ve Allah, kâfirlere müminlerin aleyhinde asla bir yol (üstünlük imkânı) vermeyecektir.” (141)

أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ هي أن المخففة من الثقيلة. والمعنى أنه إذا سمعتم، أى نزل عليكم أنّ الشأن كذا والشأن ما أفادته الجملة بشرطها وجزائها، و «أن» مع ما في حيزها في موضع الرفع بنزل، أو في موضع النصب بنزّل، فيمن قرأ به. والمنزل عليهم في الكتاب: هو ما نزل عليهم بمكة من قوله: (وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ) وذلك أن المشركين كانوا يخوضون في ذكر القرآن في مجالسهم فيستهزءون به، فنهى المسلمون عن القعود معهم ما داموا خائضين فيه. وكان أحبار اليهود بالمدينة يفعلون نحو فعل المشركين، فنهوا أن يقعدوا معهم كما نهوا عن مجالسة المشركين بمكة. وكان الذين يقاعدون الخائضين في القرآن من الأحبار هم المنافقون، فقيل لهم إنكم إذاً مثل الأحبار في الكفر إِنَّ اللَّهَ جامِعُ الْمُنافِقِينَ وَالْكافِرِينَ يعنى القاعدين والمقعود معهم. فإن قلت: الضمير في قوله فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ إلى من يرجع؟ قلت:

{ أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ } ifadesindeki «en», muhaffefe (şeddesiz) kılınmış 'en'dir. Anlamı: «Şu durum işitildiğinde ki...» demektir; yani mesele şöyledir diye size indirilmiştir; mesele de cümlenin şartı ve cevabıyla bildirdiği husustur. «En» ve sılası, «nüzile» okunuşuna göre ref mahallinde; «nezzele» okuyanlara göre ise nasb mahallindedir. Kitap'ta kendilerine indirilen şey ise Mekke'de inmiş olan şu ayettir: { وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ } “Ayetlerimiz hakkında ileri geri konuşanları gördüğün zaman, başka bir söze dalıncaya kadar onlardan yüz çevir”. Zira müşrikler meclislerinde Kur'an'dan bahsedip ileri geri konuşur ve onunla alay ederlerdi. Bu sebeple Müslümanlar, onlar buna daldıkları sürece onlarla oturmaktan menedildiler. Medine'deki Yahudi din bilginleri (ahbâr) de müşriklerin yaptığının benzerini yapıyordu; Mekke'de müşriklerle oturmaktan menedildikleri gibi Medine'de de onlarla oturmaktan menedildiler. Kur'an hakkında ileri geri konuşan Yahudi bilginleriyle beraber oturanlar ise münafıklardı. Bu yüzden onlara: «O takdirde küfürde siz de o din bilginleri gibi olursunuz» denildi. { إِنَّ اللَّهَ جامِعُ الْمُنافِقِينَ وَالْكافِرِينَ } “Şüphesiz Allah münafıkları ve kâfirleri ... bir araya toplayacaktır”; yani oturanları ve yanlarında oturulanları. Eğer: «{ فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ } buyruğundaki zamir kime racidir?» dersen, derim ki:

إلى من دل عليه يُكْفَرُ بِها وَيُسْتَهْزَأُ بِها كأنه قيل: فلا تقعدوا مع الكافرين بها والمستهزئين بها. فإن قلت: لم يكونوا مثلهم بالمجالسة إليهم في وقت الخوض؟ قلت: لأنهم إذا لم ينكروا عليهم كانوا راضين. والراضي بالكفر كافر. فإن قلت: فهلا كان المسلمون بمكة- حين كانوا يجالسون الخائضين من المشركين- منافقين؟ قلت: لأنهم كانوا لا ينكرون لعجزهم وهؤلاء لم ينكروا مع قدرتهم، فكان ترك الإنكار لرضاهم الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ إما بدل من الذين يتخذون وإما صفة للمنافقين أو نصب على الذم منهم (يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ) أى ينتظرون بكم ما يتجدد لكم من ظفر أو إخفاق أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ مظاهرين فأسهموا لنا في الغنيمة أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ ألم نغلبكم ونتمكن من قتلكم وأسركم فأبقينا عليكم وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ بأن ثبطناهم عنكم، وخيلنا لهم ما ضعفت به قلوبهم ومرضوا في قتالكم، وتوانينا في مظاهرتهم عليكم، فهاتوا نصيباً لنا بما أصبتم. وقرئ (وَنَمْنَعْكُمْ) بالنصب بإضمار أن، قال الحطيئة:

{ يُكْفَرُ بِها وَيُسْتَهْزَأُ بِها } ifadesinin delalet ettiği kimselere racidir; sanki: «Ayetleri inkâr edenlerle ve onlarla alay edenlerle beraber oturmayın» denilmiştir. Eğer: «Daldıkları vakit yanlarında oturmakla niçin onlar gibi oldular?» dersen, derim ki: Çünkü onlara engel olmadıklarında [bu hâle] razı olmuş olurlar. Küfre rıza gösteren ise kâfirdir. Eğer: «Peki Mekke'deki Müslümanlar ileri geri konuşan müşriklerin yanında oturduklarında neden münafık olmadılar?» dersen, derim ki: Çünkü onlar acziyetlerinden ötürü engel olamıyorlardı; bunlar ise güçleri yettiği halde engel olmadılar; dolayısıyla engellemeyi terk etmeleri onların rızasından ötürüydü. { الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ } ifadesi ya «ellezîne yettehizûne»den bedeldir ya münafıkların sıfatıdır yahut onlardan zem üzere mensubdur. { يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ } “sizi gözetleyip duranlardır”; yani sizin başınıza gelecek olan zafer veya başarısızlığı gözetlerler. { أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ } “Biz sizinle beraber değil miydik?”; size arka çıkmadık mı, öyleyse ganimetten bize de pay verin! { أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ } “Size üstünlük sağlayıp da”; size galip gelip sizi öldürmeye ve esir almaya muktedir olduğumuz halde sizi sağ bırakmadık mı? { وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “ve sizi müminlerden korumadık mı?”; onları sizden vazgeçirerek, kalplerini zayıflatacak ve sizinle savaşmada gevşeklik gösterecekleri vehimleri akıllarına sokarak ve onlara yardım etmekte ağırdan alarak [korumadık mı]? O halde elde ettiğiniz şeyden bize pay verin! { وَنَمْنَعْكُمْ } kelimesi gizli bir «en» ile mansub olarak da okunmuştur. Hutay'e şöyle demiştir:

أَلَمْ أَكُ جَارَكُمْ وَيَكُونَ بَيْنِى … وَبَيْنَكُمُ الْمَوَدَّةُ وَالإِخَاءُ

«Ben sizin komşunuz değil miydim ki benimle sizin aranızda sevgi ve kardeşlik bulunsun?»

فإن قلت: لم سمى ظفر المسلمين فتحاً، وظفر الكافرين نصيبا؟ قلت: تعظيما لشأن المسلمين وتخسيساً لحظ الكافرين لأن ظفر المسلمين أمر عظيم تفتح لهم أبواب

Eğer: «Müslümanların zaferi niçin 'fetih', kâfirlerin zaferi ise 'nasip' (pay) olarak isimlendirildi?» dersen, derim ki: Müslümanların şanını yüceltmek ve kâfirlerin payını küçültmek/alçaltmak içindir. Çünkü Müslümanların zaferi, kendileri için kapıların açıldığı pek büyük bir iştir;

السماء حتى ينزل على أوليائه. وأمّا ظفر الكافرين، فما هو إلا حظ دنىّ ولمظة من الدنيا يصيبونها.

açılır. Kâfirlerin zaferine gelince; o ancak elde ettikleri değersiz bir pay ve dünyadan ufacık bir tadımlıktır.

[سورة النساء (٤) : الآيات ١٤٢ الى ١٤٣]

[Nisâ Suresi (4), Âyetler 142-143]

إِنَّ الْمُنافِقِينَ يُخادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خادِعُهُمْ وَإِذا قامُوا إِلَى الصَّلاةِ قامُوا كُسالى يُراؤُنَ النَّاسَ وَلا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلاَّ قَلِيلاً (١٤٢) مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذلِكَ لا إِلى هؤُلاءِ وَلا إِلى هؤُلاءِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلاً (١٤٣)

{ إِنَّ الْمُنافِقِينَ يُخادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خادِعُهُمْ وَإِذا قامُوا إِلَى الصَّلاةِ قامُوا كُسالى يُراؤُنَ النَّاسَ وَلا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلاَّ قَلِيلاً (١٤٢) مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذلِكَ لا إِلى هؤُلاءِ وَلا إِلى هؤُلاءِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلاً (١٤٣) } “Şüphesiz münafıklar Allah'ı aldatmaya kalkışırlar; Oysa O, onların aldatmalarını boşa çıkarandır. Namaza kalktıkları zaman üşene üşene kalkarlar, insanlara gösteriş yaparlar ve Allah'ı pek az anarlar. (142) İki arada bir derede bocalayıp dururlar; ne bunlara ne de şunlara [aittirler]. Allah kimi saptırırsa, artık sen onun için asla bir yol bulamazsın. (143)”

يُخادِعُونَ اللَّهَ

{ يُخادِعُونَ اللَّهَ } “Allah'ı aldatmaya kalkışırlar”;

يفعلون ما يفعل المخادع من إظهار الإيمان وإبطان الكفر وَهُوَ خادِعُهُمْ

imânı açığa vurup küfrü gizlemek suretiyle aldatanın yaptığını yaparlar. { وَهُوَ خادِعُهُمْ } “Oysa O, onların aldatmalarını boşa çıkarandır” [demektir].