Binûn

Nisâ Suresi — 7. Sayfa

Kaynak: el-Keşşâf Tefsiri · Zemahşerî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وهو فاعل بهم ما يفعل الغالب في الخداع حيث تركهم معصومى الدماء والأموال في الدنيا وأعدّ لهم الدرك الأسفل من النار في الآخرة، ولم يخلهم في العاجل من فضيحة وإحلال بأس ونقمة ورعب دائم. والخادع: اسم فاعل من خادعته فخدعته إذا غلبته وكنت أخدع منه.

O, dünyada onların canlarını ve mallarını dokunulmaz kılıp ahirette ise onlar için cehennemin en alt derekesini hazırlayarak ve dünyada da onları rezil rüsva olmaktan, başlarına felaket ve azap gelmesinden, sürekli bir korku içinde bulunmaktan uzak tutmayarak hilede galip gelenin yaptığını onlara yapmaktadır. el-Hâdi‘ (الخادع): «Ona hile yapmaya kalkıştım ve onu aldattım» [anlamındaki] خادعته فخدعته ifadesinden türeyen fail ismidir; yani ona galip geldiğinde ve ondan daha hilekâr olduğunda söylenir.

وقيل: يعطون على الصراط نوراً كما يعطى المؤمنون فيمضون بنورهم ثم يطفأ نورهم ويبقى نور المؤمنين، فينادون: انظرونا نقتبس من نوركم كُسالى

Şöyle de denilmiştir: Sırat üzerinde müminlere verildiği gibi onlara da bir nur verilir; nurlarıyla ilerlerler, sonra nurları söndürülür ve müminlerin nuru kalır. Bunun üzerine: «Bizi bekleyin de nurunuzdan bir parça alalım» diye seslenirler. { كُسالى } “üşene üşene”

قرئ بضم الكاف وفتحها، جمع كسلان، كسكارى في سكران، أى يقومون متثاقلين متقاعسين، كما ترى من يفعل شيئاً على كره لا عن طيبة نفس ورغبة يُراؤُنَ النَّاسَ

Kâf harfinin zammesiyle [küsâlâ] ve fethasıyla [kesâlâ] okunmuştur; sekrân (sarhoş) kelimesinin çoğulunun sükârâ gelmesi gibi keslân (tembel/üşengeç) kelimesinin çoğuludur. Yani gönül hoşluğu ve istekle değil de, bir şeyi kerhen/zoraki yapan kimseyi gördüğün gibi, ağırlaşarak ve geri durarak kalkarlar. { يُراؤُنَ النَّاسَ } “insanlara gösteriş yaparlar”;

يقصدون بصلاتهم الرياء والسمعة وَلا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا

Namazlarıyla riyayı ve desinleri hedeflerler. { وَلا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا } “ve Allah'ı pek az anarlar.”

ولا يصلون إلا قليلا لأنهم لا يصلون قط غائبين عن عيون الناس إلا ما يجاهرون به، وما يجاهرون به قليل أيضاً لأنهم ما وجدوا مندوحة من تكلف ما ليس في قلوبهم لم يتكلفوه. أو ولا يذكرون اللَّه بالتسبيح والتهليل إلا ذكرا قليلا في الندرة، وهكذا ترى كثيراً من المتظاهرين بالإسلام لو صحبته الأيام

[Yani] pek az namaz kılarlar; zira insanların gözlerinden uzakta kaldıklarında asla namaz kılmazlar, ancak açıktan kıldıkları müstesnadır. Açıktan kıldıkları da yine azdır; çünkü kalplerinde olmayanı yapma külfetinden kaçınacak bir yol buldukları anda o külfete katlanmazlar. Yahut Allah'ı tesbih ve tehlil ile nadiren pek az zikrederler. Nitekim Müslüman görünenlerin birçoğunu görürsün ki kendisiyle günlerce

والليالي لم تسمع منه تهليلة ولا تسبيحة ولا تحميدة، ولكن حديث الدنيا يستغرق به أوقاته لا يفتر عنه. ويجوز أن يراد بالقلة العدم. فإن قلت: ما معنى المراءاة وهي مفاعلة من الرؤية؟

ve gecelerce arkadaşlık etsen kendisinden bir tek tehlil, tesbih veya tahmid duymazsın; fakat dünya lakırdısı onun bütün vaktini kaplar ve bundan hiç geri durmaz. Azlıktan kastın «yokluk» olması da caizdir. Eğer: «Müşareket (mufâale) kalıbında olan mürâât (gösteriş yapma) kelimesinin anlamı nedir ki o görmekten (rü'yetten) türemiştir?» dersen,

قلت: فيها وجهان، أحدهما: أن المرائى يريهم عمله وهم يرونه استحسانه. والثاني: أن يكون من المفاعلة بمعنى التفعيل، فيقال: راءى الناس. يعنى رآهم، كقولك: نعمه وناعمه، وفنقه وفانقه وعيش مفانق. روى أبو زيد: رأت المرأة المرأة الرجل، إذا أمسكتها لترى وجهه. ويدل عليه قراءة ابن أبى إسحاق: يرأونهم بهمزة مشدّدة: مثل. يرعونهم، أى يبصرونهم أعمالهم ويراءونهم كذلك مُذَبْذَبِينَ إمّا حال نحو قوله: (وَلا يَذْكُرُونَ)

Derim ki: Bunda iki vecih vardır. Birincisi: Riyakâr onlara amelini gösterir, onlar da ona ameli güzel bulduklarını gösterirler. İkincisi: Mufâale babının tef‘îl babı anlamında olmasıdır; nitekim نَعَّمَهُ ve نَاعَمَهُ, فَنَّقَهُ ve فَانَقَهُ [nazlatmak] ve عَيْشٌ مُفَانَقٌ [refah dolu hayat] denilmesi gibi, رَاءَى النَّاسَ denir ve رَآهُمْ (onları gördü) kastedilir. Ebû Zeyd şöyle rivayet etmiştir: رَأَتِ الْمَرْأَةُ الْمَرْأَةَ الرَّجُلَ ifadesi, kadının yüzünü görmesi için onu tuttuğu zaman söylenir. İbn Ebî İshak'ın şeddeli hemze ile, يَرْعَوْنَهُمْ (onları gözetiyorlar) vezninde يَرَأَّوْنَهُمْ şeklindeki kıraati de buna delalet eder; yani amellerini onlara gösterirler ve aynı şekilde riyakârlık yaparlar. { مُذَبْذَبِينَ } “bocalayıp dururlar” [ifadesi], ya { وَلا يَذْكُرُونَ } kavli gibi,

عن واو يراؤن، أى يراءونهم غير ذاكرين مذبذبين، أو منصوب على الذم. ومعنى (مُذَبْذَبِينَ) ذبذبهم الشيطان والهوى بين الإيمان والكفر، فهم متردّدون بينهما متحيرون. وحقيقة المذبذب الذي يذب عن كلا الجانبين أى يذاد ويدفع فلا يقرّ في جانب واحد، كما قيل: فلان يرمى به الرحوان ، إلا أن الذبذبة فيها تكرير ليس في الذب كأن المعنى: كلما مال إلى جانب ذب عنه. وقرأ ابن عباس (مُذَبْذَبِينَ) بكسر الذال، بمعنى يذبذبون قلوبهم أو دينهم أو رأيهم. أو بمعنى يتذبذبون. كما جاء: صلصل وتصلصل بمعنى. وفي مصحف عبد اللَّه. متذبذبين. وعن أبى جعفر: مدبدبين، بالدال غير المعجمة وكأن المعنى: أخذ بهم تارة في دبة وتارة في دبة، فليسوا بماضين على دبة واحدة. والدبة: الطريقة ومنها: دبة قريش. وذلِكَ إشارة إلى الكفر والإيمان لا إِلى هؤُلاءِ لا منسوبين إلى هؤلاء فيكونون مؤمنين وَلا إِلى هؤُلاءِ ولا منسوبين إلى هؤلاء فيسمون مشركين.

{ يُراؤُنَ } fiilindeki vâv'dan hâldir; yani onları zikretmeksizin, bocalar halde gösteriş yaparlar; ya da kınama (zem) üzere mansubdur. (مُذَبْذَبِينَ) ifadesinin anlamı şudur: Şeytan ve heva onları iman ile küfür arasında bocalatmıştır; bu yüzden ikisi arasında tereddüt ve şaşkınlık içindedirler. Müzebzeb kelimesinin asıl anlamı, her iki taraftan da savrulan, yani kovulup itilen ve tek bir tarafta sebat bulmayan kimsedir; nitekim: «Falan iki değirmen taşı arasında savruluyor» denilmiştir. Ancak zebezebe (ذَبْذَبَة) kelimesinde, zebbe (ذَبّ) kelimesinde bulunmayan bir tekrar manası vardır; sanki anlam: «Ne zaman bir tarafa meyletse, oradan kovulur» gibidir. İbn Abbas (مُذَبْذِبِينَ) şeklinde zâl harfinin kesresiyle okumuştur; bu, kalplerini, dinlerini veya görüşlerini bocalatanlar manasındadır. Yahut sallanıp dururlar manasındadır; nitekim صلصل ve تصلصل aynı manada gelmiştir. Abdullah'ın mushafında متذبذبين şeklindedir. Ebû Ca'fer'den ise noktasız dâl ile مدبدبين şeklinde rivayet edilmiştir; sanki mana şöyledir: Onlar kâh bir yola, kâh başka bir yola sokulmuşlardır ve tek bir yol üzerinde yürümemektedirler. Debbe (الدبة): Yol demektir; «Kureyş'in yolu» (دبة قريش) ifadesi de bundandır. { ذلِكَ } “bu” [ifadesi] küfre ve imana işarettir. { لا إِلى هؤُلاءِ } “ne bunlara”; ne bunlara nispet edilirler ki mümin sayılsınlar, { وَلا إِلى هؤُلاءِ } “ne de şunlara”; ne de şunlara nispet edilirler ki müşrik olarak adlandırılsınlar.

[سورة النساء (٤) : آية ١٤٤]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 144]

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً مُبِيناً (١٤٤)

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً مُبِيناً (١٤٤) } “Ey iman edenler! Müminleri bırakıp da kâfirleri dost edinmeyin. Allah'a aleyhinizde apaçık bir delil mi vermek istiyorsunuz? (144)”

لا تَتَّخِذُوا الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ لا تتشبهوا بالمنافقين في اتخاذهم اليهود وغيرهم من أعداء الإسلام أولياء سُلْطاناً حجة بينة، يعنى أن موالاة الكافرين بينة على النفاق. وعن صعصعة ابن صوحان أنه قال لابن أخ له: خالص المؤمن، وخالق الكافر والفاجر فان الفاجر يرضى منك بالخلق الحسن، وإنه يحق عليك أن تخالص المؤمن.

{ لا تَتَّخِذُوا الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ } “Kâfirleri dost edinmeyin” [ifadesi], Yahudileri ve İslam’ın diğer düşmanlarını dost edinme hususunda münafıklara benzemeyin, [demektir]. { سُلْطاناً } “Bir delil” [ifadesi ise], apaçık bir hüccet [anlamındadır]. Yani kâfirleri dost edinmek, münafıklığın apaçık bir delilidir. Sa‘sa‘a b. Sûhân’dan rivayet edildiğine göre o, bir yeğenine şöyle demiştir: “Mümine karşı samimi ve içten ol; kâfire ve facire karşı ise güzel ahlakla muamele et. Zira facir kimse senden göreceği güzel ahlaka razı olur. Mümine karşı samimi ve içten davranmak ise senin üzerine bir haktır/görevdir.”

[سورة النساء (٤) : الآيات ١٤٥ الى ١٤٦]

[Nisâ Suresi (4), Âyetler 145-146]

إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيراً (١٤٥) إِلاَّ الَّذِينَ تابُوا وَأَصْلَحُوا وَاعْتَصَمُوا بِاللَّهِ وَأَخْلَصُوا دِينَهُمْ لِلَّهِ فَأُولئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْراً عَظِيماً (١٤٦)

{ إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيراً (١٤٥) إِلاَّ الَّذِينَ تابُوا وَأَصْلَحُوا وَاعْتَصَمُوا بِاللَّهِ وَأَخْلَصُوا دِينَهُمْ لِلَّهِ فَأُولئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْراً عَظِيماً (١٤٦) } “Şüphesiz ki münafıklar cehennem ateşinin en aşağı tabakasındadırlar. Onlar için hiçbir yardımcı da bulamazsın. (145) Ancak tövbe edenler, [hallerini] ıslah edenler, Allah'a sarılanlar ve dinlerini Allah için halis kılanlar müstesna. İşte onlar müminlerle beraberdirler. Allah müminlere pek büyük bir mükâfat verecektir. (146)”

الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ الطبق الذي في قعر جهنم، والنار سبع دركات، سميت بذلك لأنها متداركة متتابعة بعضها فوق بعض، وقرئ بسكون الراء، والوجه التحريك، لقولهم: أدراك جهنم. فإن قلت: لِمَ كان المنافق أشدّ عذابا من الكافر؟ قلت لأنه مثله في الكفر، وضم إلى كفره الاستهزاء بالإسلام وأهله ومداجاتهم وَأَصْلَحُوا ما أفسدوا من أسرارهم وأحوالهم في حال النفاق وَاعْتَصَمُوا بِاللَّهِ ووثقوا به كما يثق المؤمنون الخلص وَأَخْلَصُوا دِينَهُمْ لِلَّهِ لا يبتغون بطاعتهم إلا وجهه فَأُولئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ فهم أصحاب المؤمنين ورفقاؤهم في الدارين وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْراً عَظِيماً فيشاركونهم فيه ويساهمونهم. فإن قلت: مَن المنافق؟

{ الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ } “en aşağı tabakasındadırlar”; cehennemin dibindeki tabakadır. Cehennem yedi derekedir; birbiri ardınca gelip birbiri üzerine bindirilmiş (mütedârik) olduğu için bu şekilde adlandırılmıştır. Râ harfinin sükûnu ile [derk] de okunmuştur; ancak «cehennemin derekeleri» (أدراك جهنم) denildiği için harekelenmesi [derek] daha uygundur. Eğer: «Münafığın azabı niçin kâfirden daha şiddetlidir?» dersen, derim ki: Çünkü o küfürde onun gibidir, küfrüne ek olarak da İslam ve ehliyle alay etmeyi ve onlara dalkavukluk yapmayı eklemiştir. { وَأَصْلَحُوا } “ıslah edenler”; nifak halindeyken ifsâd ettikleri gizli hallerini ve durumlarını [ıslah edenler], { وَاعْتَصَمُوا بِاللَّهِ } “Allah'a sarılanlar”; ihlaslı müminlerin güvendiği gibi O'na güvenenler, { وَأَخْلَصُوا دِينَهُمْ لِلَّهِ } “ve dinlerini Allah için halis kılanlar”; itaatleriyle yalnızca O'nun rızasını gözetenler [müstesnadır]. { فَأُولئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ } “İşte onlar müminlerle beraberdirler”; onlar hem dünyada hem ahirette müminlerin arkadaşları ve yoldaşlarıdırlar. { وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْراً عَظِيماً } “Allah müminlere pek büyük bir mükâfat verecektir”; böylece onlar da bu mükâfata ortak olup pay alacaklardır. Eğer: «Münafık kimdir?» dersen,

قلت. هو في الشريعة من أظهر الإيمان وأبطن الكفر. وأمّا تسمية من ارتكب ما يفسق به بالمنافق فللتغليظ، كقوله «من ترك الصلاة متعمداً فقد كفر» ومنه قوله ﵊ «ثلاث من كنّ فيه فهو منافق، وإن صام وصلى وزعم أنه مسلم: من إذا حدّث كذب، وإذا وعد أخلف، وإذا ائتمن خان » وقيل لحذيفة رضى اللَّه عنه: مَن المنافق؟ فقال: الذي يصف الإسلام ولا يعمل به. وقيل لابن عمر: ندخل على السلطان ونتكلم بكلام فإذا خرجنا تكلمنا بخلافه فقال: كنا نعدّه من النفاق. وعن الحسن: أتى على النفاق زمان وهو مقروع فيه ، فأصبح وقد عمم وقلد وأعطى سيفاً، يعنى الحجاج.

Derim ki: Şeriatte o, imanı açığa vurup küfrü gizleyen kimsedir. Kendisiyle fıska düşülen günahları işleyen kimseye münafık denilmesi ise [durumu] ağırlaştırmak/sakındırmak (tağlîz) içindir; nitekim «Kim namazı kasten terk ederse kâfir olur» sözü böyledir. Aleyhisselâm'ın şu buyruğu da bu kabildendir: «Üç şey vardır ki kimde bulunursa, oruç tutsa, namaz kılsa ve Müslüman olduğunu iddia etse bile o bir münafıktır: Konuştuğunda yalan söyler, söz verdiğinde cayar, kendisine güvenildiğinde hıyanet eder.» Huzeyfe radıyallâhu anh'a: «Münafık kimdir?» diye sorulmuş, o da: «İslam'ı anlatan fakat onunla amel etmeyendir» demiştir. İbn Ömer'e: «Biz yöneticilerin yanına girip bir söz konuşuyoruz, oradan çıktığımızda ise bunun aksini konuşuyoruz» denilmiş; o da: «Biz bunu nifaktan sayardık» demiştir. Hasan[-ı Basrî]'den şöyle rivayet edilmiştir: «Nifakın öyle bir dönemi oldu ki o sırada başı ezilmiş haldeydi; sonra bir sabah baktık ki sarık sarınmış, kılıç kuşanmış ve eline kılıç verilmiş!» Bununla Haccâc'ı kastetmektedir.

[سورة النساء (٤) : آية ١٤٧]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 147]

ما يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ وَكانَ اللَّهُ شاكِراً عَلِيماً (١٤٧)

{ ما يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ وَكانَ اللَّهُ شاكِراً عَلِيماً (١٤٧) } “Eğer şükreder ve iman ederseniz, Allah size azap edip de ne yapsın? Allah şükrün karşılığını verendir, hakkıyla bilendir. (147)”

ما يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ أيتشفى به من الغيظ، أم يدرك به الثار، أم يستجلب به نفعاً، أم يستدفع به ضرراً كما يفعل الملوك بعذابهم، وهو الغنىّ الذي لا يجوز عليه شيء من ذلك. وإنما

{ ما يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ } “Allah size azap edip de ne yapsın?”; [O,] bununla öfkesini mi yatıştıracak, yoksa bununla intikam mı alacak, yahut bununla bir menfaat mi elde edecek ya da hükümdarların azap vermeleriyle yaptıkları gibi bir zararı mı savuşturacak? Oysa O, bunların hiçbirinin Kendisi hakkında caiz olmadığı el-Ganî’dir (hiçbir şeye muhtaç olmayandır). Bu [ceza] yalnızca

هو أمر أوجبته الحكمة أن يعاقب المسيء، فإن قمتم بشكر نعمته وآمنتم به فقد أبعدتم عن أنفسكم استحقاق العذاب وَكانَ اللَّهُ شاكِراً مثيبا موفيا أجوركم عَلِيماً بحق شكركم وإيمانكم. فإن قلت: لم قدم الشكر على الإيمان؟ قلت: لأن العاقل ينظر إلى ما عليه من النعمة العظيمة في خلقه وتعريضه للمنافع، فيشكر شكراً مبهما، فإذا انتهى به النظر إلى معرفة المنعم آمن به ثم شكر شكراً مفصلا، فكان الشكر متقدما على الايمان، وكأنه أصل التكليف ومداره.

ancak kötülük yapanı cezalandırmayı hikmetin gerekli kıldığı bir iştir. Eğer siz O'nun nimetine şükreder ve O'na iman ederseniz, azaba müstahak olmayı kendinizden uzaklaştırmış olursunuz. { وَكانَ اللَّهُ شاكِراً } “Allah şükrün karşılığını verendir”; mükâfat veren ve ecirlerinizi tastamam ödeyendir, { عَلِيماً } “hakkıyla bilendir”; şükrünüzün ve imanınızın hakikatini bilendir. Eğer: «Şükür niçin imandan önce zikredilmiştir?» dersen, derim ki: Çünkü akıl sahibi kimse, yaratılışındaki ve faydalanacağı şeylere muhatap kılınışındaki büyük nimete bakar ve genel/mücmel bir şükürle şükreder. Düşüncesi nimeti Veren'i (el-Mün'im) tanımaya ulaştığında ise O'na iman eder, sonra da ayrıntılı olarak şükreder. Dolayısıyla şükür imandan önce yer almıştır; zira o, mükellefiyetin aslı ve ekseni gibidir.

[سورة النساء (٤) : الآيات ١٤٨ الى ١٤٩]

[Nisâ Suresi (4), Âyetler 148-149]

لا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلاَّ مَنْ ظُلِمَ وَكانَ اللَّهُ سَمِيعاً عَلِيماً (١٤٨) إِنْ تُبْدُوا خَيْراً أَوْ تُخْفُوهُ أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا قَدِيراً (١٤٩)

{ لا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلاَّ مَنْ ظُلِمَ وَكانَ اللَّهُ سَمِيعاً عَلِيماً (١٤٨) إِنْ تُبْدُوا خَيْراً أَوْ تُخْفُوهُ أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا قَدِيراً (١٤٩) } “Allah, zulme uğrayan kimse müstesna, kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (148) Bir hayrı açıklar veya gizlerseniz yahut bir kötülüğü affederseniz, [bilin ki] şüphesiz Allah çok affedicidir, her şeye hakkıyla güç yetirendir. (149)”

إِلَّا مَنْ ظُلِمَ إلا جهر من ظلم استثنى من الجهر الذي لا يحبه اللَّه جهر المظلوم. وهو أن يدعو على الظالم ويذكره بما فيه من السوء. وقيل: هو أن يبدأ بالشتيمة فيرد على الشاتم (وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ) وقيل: ضاف رجل قوما فلم يطعموه، فأصبح شاكيا، فعوتب على الشكاية فنزلت، وقرئ (إِلَّا مَنْ ظُلِمَ) على البناء للفاعل للانقطاع. أى ولكن الظالم راكب ما لا يحبه اللَّه فيجهر بالسوء. ويجوز أن يكون (مَنْ ظُلِمَ) مرفوعا، كأنه قيل: لا يحب اللَّه الجهر بالسوء، إلا الظالم على لغة من يقول: ما جاءني زيد إلا عمرو، بمعنى ما جاءني إلا عمرو. ومنه (لا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ) ثم حث على العفو، وأن لا يجهر أحد لأحد بسوء وإن كان على وجه الانتصار، بعد ما أطلق الجهر به وجعله محبوبا، حثا على الأحب إليه والأفضل عنده والأدخل في الكرم والتخشع والعبودية، وذكر إبداء الخير وإخفاءه تشبيبا للعفو، ثم عطفه عليهما اعتدادا به وتنبيها على منزلته، وأن له مكانا في باب الخير وسيطا . والدليل على أن العفو هو الغرض المقصود بذكر إبداء الخير وإخفائه قوله فَإِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا قَدِيراً أى يعفو عن الجانين مع قدرته على الانتقام، فعليكم أن تقتدوا بسنة اللَّه.

{ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ } “zulme uğrayan kimse müstesna”; zulme uğrayanın açıkça söylemesi müstesnadır. Allah'ın sevmediği açıkça söyleme fiilinden mazlumun açıkça dile getirmesi istisna edilmiştir. Bu da zalime beddua etmesi ve onda bulunan kötülüğü zikretmesidir. Şöyle de denilmiştir: Zulmün bir kimsenin sövmeye başlaması, [mazlumun] da sövene karşılık vermesi olduğu söylenmiştir: «Zulme uğradıktan sonra hakkını alan kimse...» Yine şöyle denilmiştir: Bir adam bir topluluğa misafir oldu da onu doyurmadılar; o da sabahleyin şikâyetçi oldu. Şikâyetinden ötürü kınanınca bu ayet indi. İstisna-i munkatı‘ kılınarak ma'lûm fiil olarak (إِلَّا مَنْ ظَلَمَ) şeklinde de okunmuştur; yani «fakat zalim, Allah'ın sevmediği şeyi işler ve kötü sözü açıkça söyler.» (مَنْ ظُلِمَ) ifadesinin merfû olması da caizdir; sanki: «Zalim müstesna, Allah kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez» denilmiş gibidir; nitekim bu, «Bana Amr'dan başkası gelmedi» manasında «Bana Zeyd gelmedi ancak Amr geldi» diyenlerin lehçesine göredir. { لا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ } ayeti de bu kabildendir. Sonra [Allah Teâlâ], kötü sözün açıkça söylenmesine izin verip [mazlumun hakkını araması sadedinde] onu sevilir kıldıktan sonra, af yoluna teşvik etmiş ve kişinin hakkını alma babından olsa bile kimsenin kimseye açıkça kötü söz söylememesini istemiştir. Bu, Kendisine en sevimli, katında en faziletli ve cömertliğe, tevazuya ve kulluğa en uygun olana bir teşviktir. İyiliğin açığa vurulması ve gizlenmesinin zikredilmesi affa bir hazırlık (teşbîb) niteliğindedir; ardından affın bunlara atfedilmesi ise ona verilen değerden, onun mertebesine dikkat çekmekten ve hayır kapısında merkezi bir yere sahip olduğunu göstermekten ileri gelir. İyiliğin açığa vurulması ve gizlenmesinin zikredilmesindeki asıl maksadın af olduğuna delil, { فَإِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا قَدِيراً } “şüphesiz Allah çok affedicidir, her şeye hakkıyla güç yetirendir” kavlidir; yani O, intikam almaya gücü yettiği halde suçluları affeder; öyleyse siz de Allah'ın sünnetine uymalısınız.

[سورة النساء (٤) : الآيات ١٥٠ الى ١٥١]

[Nisâ Suresi (4), Âyetler 150-151]

إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلاً (١٥٠) أُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ حَقًّا وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً (١٥١)

{ إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلاً (١٥٠) أُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ حَقًّا وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً (١٥١) } “Allah'ı ve peygamberlerini inkâr eden, Allah ile peygamberlerinin arasını ayırmak isteyen ve «Bir kısmına inanır, bir kısmını inkâr ederiz» diyerek bunun arasında bir yol tutmak isteyenler var ya; işte onlar gerçekten kâfirlerin ta kendileridir. Kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırladık.”

جعل الذين آمنوا باللَّه وكفروا برسله أو آمنوا باللَّه وببعض رسله وكفروا ببعض كافرين باللَّه ورسله جميعا لما ذكرنا من العلة، ومعنى اتخاذهم بين ذلك سبيلا: أن يتخذوا دينا وسطا بين الإيمان والكفر كقوله: (وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخافِتْ بِها وَابْتَغِ بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلًا) أى طريقا وسطا في القراءة وهو ما بين الجهر والمخافتة. وقد أخطؤا، فإنه لا واسطة بين الكفر والإيمان ولذلك قال أُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ حَقًّا أى هم الكاملون في الكفر. و (حَقًّا) تأكيد لمضمون الجملة، كقولك: هو عبد اللَّه حقا، أى حق ذلك حقا، وهو كونهم كاملين في الكفر، أو هو صفة لمصدر الكافرين، أى هم الذين كفروا كفرا حقا ثابتا يقينا لا شك فيه،

Zikrettiğimiz illetten ötürü Allah'a inanıp peygamberlerini inkâr edenleri veya Allah'a ve peygamberlerinin bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr edenleri, Allah'ı ve peygamberlerinin tamamını inkâr etmiş saymıştır. Onların «bunun arasında bir yol tutmak istemeleri»nin anlamı; iman ile küfür arasında orta bir din edinmek istemeleridir. Nitekim { وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخافِتْ بِها وَابْتَغِ بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلًا } kavli de böyledir; yani okuyuşta orta bir yol tut, o da sesli okumak ile gizli okumak arasıdır. Şüphesiz onlar yanılmışlardır; zira küfür ile iman arasında bir vasıta/orta yol yoktur. Bundan dolayı: { أُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ حَقًّا } “işte onlar gerçekten kâfirlerin ta kendileridir” buyurmuştur; yani küfürde tam olanlardır. { حَقًّا } kelimesi cümlenin muhtevasını tekittir; senin «O gerçekten Allah'ın kuludur» demen gibi ki bu «onların küfürde tam olmaları hususu tam bir hakikattir» demektir. Yahut kâfirler kelimesinin mastarının sıfatıdır; yani onlar şüphe götürmez, sabit ve kesin olarak gerçek bir küfürle inkâr eden kimselerdir.

[سورة النساء (٤) : آية ١٥٢]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 152]

وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ أُولئِكَ سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (١٥٢)

{ وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ أُولئِكَ سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (١٥٢) } “Allah'a ve peygamberlerine iman edenler ve onlardan hiçbirinin arasını ayırmayanlar var ya, işte onlara mükâfatları verilecektir. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir. (152)”

فإن قلت: كيف جاز دخول بَيْنَ على أَحَدٍ وهو يقتضى شيئين فصاعدا؟ قلت: إن أحدا عام في الواحد المذكر والمؤنث وتثنيتهما وجمعهما، تقول: ما رأيت أحدا، فتقصد العموم، ألا تراك تقول: إلا بنى فلان، وإلا بنات فلان فالمعنى: ولم يفرقوا بين اثنين منهم أو بين جماعة ومنه قوله تعالى: (لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّساءِ) ، (سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ) معناه: أنّ إيتاءها كائن لا محالة وإن تأخر فالغرض به توكيد الوعد وتثبيته لا كونه متأخرا،

Eğer: «İki veya daha fazla şeyi gerektirdiği halde بَيْنَ (arasını) kelimesinin أَحَدٍ (birisi) kelimesinin üzerine dahil olması nasıl caiz olmuştur?» dersen, derim ki: Ehad (أحد) kelimesi tekil müzekker ve müennes ile bunların tesniye ve cemileri için umum ifade eder. «Hiç kimseyi görmedim» (ما رأيت أحدا) dersin ve umum kastedersin; görmez misin ki: «Falanoğulları müstesna, falankızları müstesna» diyebilirsin. Dolayısıyla mana: «Onlardan iki kişinin veya bir topluluğun arasını ayırmadılar» şeklindedir. Nitekim Yüce Allah'ın: { لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّساءِ } kavli de böyledir. { سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ } “onlara mükâfatları verilecektir” kavlinin anlamı: Gecikse bile bu mükâfatın verilmesinin muhakkak gerçekleşeceğidir. Buradaki maksat gecikmeyi ifade etmek değil, vaadi tekit etmek ve pekiştirmektir.

[سورة النساء (٤) : الآيات ١٥٣ الى ١٥٩]

[Nisâ Suresi (4), Âyetler 153-159]

يَسْئَلُكَ أَهْلُ الْكِتابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتاباً مِنَ السَّماءِ فَقَدْ سَأَلُوا مُوسى أَكْبَرَ مِنْ ذلِكَ فَقالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ فَعَفَوْنا عَنْ ذلِكَ وَآتَيْنا مُوسى سُلْطاناً مُبِيناً (١٥٣) وَرَفَعْنا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثاقِهِمْ وَقُلْنا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً وَقُلْنا لَهُمْ لا تَعْدُوا فِي السَّبْتِ وَأَخَذْنا مِنْهُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً (١٥٤) فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ وَكُفْرِهِمْ بِآياتِ اللَّهِ وَقَتْلِهِمُ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَقَوْلِهِمْ قُلُوبُنا غُلْفٌ بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها بِكُفْرِهِمْ فَلا يُؤْمِنُونَ إِلاَّ قَلِيلاً (١٥٥) وَبِكُفْرِهِمْ وَقَوْلِهِمْ عَلى مَرْيَمَ بُهْتاناً عَظِيماً (١٥٦) وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ وَما قَتَلُوهُ وَما صَلَبُوهُ وَلكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ ما لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلاَّ اتِّباعَ الظَّنِّ وَما قَتَلُوهُ يَقِيناً (١٥٧)

{ يَسْئَلُكَ أَهْلُ الْكِتابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتاباً مِنَ السَّماءِ فَقَدْ سَأَلُوا مُوسى أَكْبَرَ مِنْ ذلِكَ فَقالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ فَعَفَوْنا عَنْ ذلِكَ وَآتَيْنا مُوسى سُلْطاناً مُبِيناً (١٥٣) وَرَفَعْنا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثاقِهِمْ وَقُلْنا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً وَقُلْنا لَهُمْ لا تَعْدُوا فِي السَّبْتِ وَأَخَذْنا مِنْهُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً (١٥٤) فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ وَكُفْرِهِمْ بِآياتِ اللَّهِ وَقَتْلِهِمُ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَقَوْلِهِمْ قُلُوبُنا غُلْفٌ بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها بِكُفْرِهِمْ فَلا يُؤْمِنُونَ إِلاَّ قَلِيلاً (١٥٥) وَبِكُفْرِهِمْ وَقَوْلِهِمْ عَلى مَرْيَمَ بُهْتاناً عَظِيماً (١٥٦) وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ وَما قَتَلُوهُ وَما صَلَبُوهُ وَلكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ ما لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلاَّ اتِّباعَ الظَّنِّ وَما قَتَلُوهُ يَقِيناً (١٥٧) } “Kitap ehli senden kendilerine gökten bir kitap indirmeni istiyorlar. Nitekim Mûsâ'dan bundan daha büyüğünü istemişler ve «Bize Allah'ı apaçık göster» demişlerdi de zulümleri yüzünden onları yıldırım çarpmıştı. Sonra kendilerine apaçık deliller geldikten sonra buzağıyı [ilâh] edindiler; yine de bunu affettik ve Mûsâ'ya apaçık bir delil ve kudret verdik. (153) Söz vermeleri sebebiyle Tûr'u üzerlerine kaldırdık ve onlara: «Kapıdan secde ederek girin» dedik. Onlara: «Cumartesi günü haddi aşmayın» da dedik ve kendilerinden sağlam bir söz aldık. (154) Sözlerini bozmaları, Allah'ın âyetlerini inkâr etmeleri, peygamberleri haksız yere öldürmeleri ve «Kalplerimiz örtülüdür» demeleri sebebiyle [onları cezalandırdık]. Bilakis Allah, inkârları yüzünden onların kalplerini mühürlemiştir; artık pek azı müstesna iman etmezler. (155) Ve inkârları, Meryem'e büyük bir iftirada bulunmaları, (156) «Biz Allah'ın elçisi Meryem oğlu Îsâ Mesih'i öldürdük» demeleri yüzünden [onları cezalandırdık]. Oysa onu ne öldürdüler ne de astılar; fakat [öldürdükleri adam] kendilerine benzer gösterildi. Onun hakkında ihtilafa düşenler kesinlikle bir şüphe içindedirler. Zanna uymaktan başka buna dair hiçbir bilgileri yoktur ve onu kesin olarak öldürmediler. (157)”

بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ وَكانَ اللَّهُ عَزِيزاً حَكِيماً (١٥٨) وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ إِلاَّ لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً (١٥٩)

{ بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ وَكانَ اللَّهُ عَزِيزاً حَكِيماً } “Bilakis Allah onu kendi katına yükseltmiştir. Allah mutlak güç sahibidir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.” (158) { وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ إِلاَّ لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً } “Kitap ehlinden hiçbiri yoktur ki, ölümünden önce ona mutlaka iman edecek olmasın. Kıyamet gününde de o, onların aleyhine bir şahit olacaktır.” (159)

روى أنّ كعب بن الأشرف وفنحاص بن عازورا وغيرهما قالوا لرسول اللَّه ﷺ:

Rivayet edildiğine göre Kâ'b b. el-Eşref, Finhas b. Âzûrâ ve başkaları Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle dediler:

إن كنت نبيا صادقا فأتنا بكتاب من السماء جملة كما أتى به موسى . فنزلت. وقيل: كتابا إلى فلان وكتابا إلى فلان أنك رسول اللَّه، وقيل: كتابا نعاينه حين ينزل. وإنما اقترحوا ذلك على سبيل التعنت، قال الحسن: ولو سألوه لكي يتبينوا الحق لأعطاهم، وفيما آتاهم كفاية فَقَدْ سَأَلُوا مُوسى جواب لشرط مقدر . معناه: إن استكبرت ما سألوه منك فقد سألوا موسى

«Eğer doğru sözlü bir peygamber isen, Mûsâ'nın getirdiği gibi bize de gökten toptan bir kitap getir.» [Bunun üzerine bu ayet] indi. Şöyle de denilmiştir: «Falan ve filan kimselere senin Allah'ın elçisi olduğuna dair birer mektup [indir].» Şöyle de denilmiştir: «İnerken gözümüzle göreceğimiz bir kitap [getir].» Onlar bunu sırf inat ve zorluk çıkarmak maksadıyla ileri sürmüşlerdi. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: «Eğer bunu hakkı açıkça görmek gayesiyle istemiş olsalardı, [Allah] onu kendilerine verirdi; oysa kendilerine verilen delillerde [anlamak isteyen için] yeterli delil vardı.» { فَقَدْ سَأَلُوا مُوسى } “[bil ki] onlar Mûsâ’dan istemişlerdi” ifadesi, takdirî bir şartın cevabıdır. Anlamı şudur: «Eğer onların senden istedikleri bu şeyi gözünde büyütüyorsan, [bil ki] onlar Mûsâ'dan...»

أَكْبَرَ مِنْ ذلِكَ وإنما أسند السؤال إليهم وإن وجد من آبائهم في أيام موسى وهم النقباء السبعون، لأنهم كانوا على مذهبهم وراضين بسؤالهم ومضاهين لهم في التعنت جَهْرَةً عيانا بمعنى أرناه نره جهرة بِظُلْمِهِمْ بسبب سؤالهم الرؤية. ولو طلبوا أمرا جائزا لما سموا ظالمين ولما أخذتهم الصاعقة، كما سأل إبراهيم ﵇ أن يريه إحياء الموتى فلم يسمه ظالما ولا رماه بالصاعقة، فتبا للمشتبهة ورميا بالصواعق آتَيْنا مُوسى سُلْطاناً مُبِيناً تسلطا واستيلاء ظاهرا عليهم حين أمرهم بأن يقتلوا أنفسهم حتى يتاب عليهم فأطاعوه، واحتبوا بأفنيتهم والسيوف تتساقط عليهم فيا لك من سلطان مبين بِمِيثاقِهِمْ بسبب ميثاقهم ليخافوا فلا ينقضوه وَقُلْنا لَهُمُ والطور مطل عليهم ادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً ولا تعدوا في السبت، وقد أخذ منهم الميثاق على ذلك، وقولهم سمعنا وأطعنا، ومعاهدتهم على أن يتموا عليه ثم نقضوه بعد. وقرئ: لا تعتدوا. ولا تعدّوا، بإدغام التاء في الدال فَبِما نَقْضِهِمْ فبنقضهم. «وما» مزيدة للتوكيد. فإن قلت: بم تعلقت الباء؟ وما معنى التوكيد؟ قلت: إما أن يتعلق بمحذوف، كأنه قيل: فبما نقضهم ميثاقهم فعلنا بهم ما فعلنا، وإما أن يتعلق بقوله: (حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ) على أنّ قوله: (فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا) بدل من قوله (فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ) وأما التوكيد فمعناه تحقيق أنّ العقاب أو تحريم الطيبات لم يكن إلا بنقض العهد وما عطف عليه من الكفر وقتل الأنبياء وغير ذلك. فإن قلت: هلا زعمت أن المحذوف الذي تعلقت به الباء ما دل عليه قوله بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها فيكون التقدير:

{ أَكْبَرَ مِنْ ذلِكَ } “[Mûsâ'dan] bundan daha büyüğünü [istemişlerdi]”. İsteme eylemi, Mûsâ devrinde atalarından —ki onlar seçkin yetmiş kişiydi— sadır olmuşken [burada] onlara isnat edilmiştir; çünkü onlar da onların mezhebindeydiler, onların bu isteklerinden razıydılar ve inatçılıkta onlara benziyorlardı. { جَهْرَةً } “açıktan açığa”, gözle görerek demektir. Yani: «Bize O’nu göster ki açıktan görelim» anlamındadır. { بِظُلْمِهِمْ } “zulümleri sebebiyle”, [yani] [Allah’ı] görmeyi talep etmeleri yüzünden [onları yıldırım çarptı]. Şayet caiz olan bir şeyi istemiş olsalardı, kendilerine zalim denmezdi ve onları yıldırım çarpmazdı. Nitekim İbrâhîm aleyhisselâm O’ndan ölüleri nasıl dirilttiğini göstermesini istemişti de Allah onu zalim diye isimlendirmedi ve üzerine yıldırım da göndermedi. O halde Müşebbihe’ye helak ve yıldırımlar yağsın! { آتَيْنا مُوسى سُلْطاناً مُبِيناً } “Mûsâ’ya apaçık bir hâkimiyet verdik”; yani tövbelerinin kabul edilmesi için kendilerini öldürmelerini emrettiğinde onlar üzerindeki aşikâr galebe ve otoriteyi [verdik]. Onlar da ona itaat ettiler, avlularında dizlerini karınlarına çekip oturdular ve üzerlerine kılıçlar inerken boyun eğdiler; ne büyük apaçık bir hâkimiyet! { بِمِيثاقِهِمْ } “misakları sebebiyle”; yani korksunlar da sözlerini bozmasınlar diye [Tûr Dağı’nı üzerlerine kaldırdık]. { وَقُلْنا لَهُمُ } ve Tûr Dağı üzerlerine sarkmış haldeyken onlara: { ادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً } “Kapıdan secde ederek girin” ve cumartesi gününde haddi aşmayın dedik. Onlardan bu hususta kesin söz alınmış, onlar da «İşittik ve itaat ettik» demişler ve buna bağlı kalacaklarına dair ahitleşmişlerdi; sonra ise bunu bozdular. [Bu kelime] { لا تَعْتَدُوا } şeklinde de okunmuştur. Tâ harfinin dâl harfine idgamıyla { لا تَعَدُّوا } şeklinde de okunmuştur. { فَبِما نَقْضِهِمْ } “Sözlerini bozmaları sebebiyle”; { فَبِنَقْضِهِمْ } demektir. [Aralarındaki] “mâ” (ما) ise pekiştirme (tekit) için fazlalıktır (zâidedir). Eğer dersen ki: “Bâ (ب) harfi neye taalluk etmiştir ve pekiştirmenin anlamı nedir?” Derim ki: Ya mahzûf bir fiile taalluk etmektedir; sanki: «Sözlerini bozmaları sebebiyle onlara yapacağımızı yaptık» denilmiş gibidir. Ya da { حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ } “onlara haram kıldık” kavline taalluk etmektedir; zira { فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا } “Yahudilerin zulmü sebebiyle” ifadesi, { فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ } ifadesinden bedeldir. Pekiştirmeye gelince; bunun anlamı, cezanın veya temiz nimetlerin haram kılınmasının ancak ahdi bozmaları ve buna matuf olan küfür, peygamberleri öldürme ve benzeri [günahları] sebebiyle vuku bulduğunu kesinleştirmektir. Şayet: “Bâ harfinin taalluk ettiği mahzûfun, { بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها } kavlinin delalet ettiği mana olduğunu neden ileri sürmedin? Bu takdirde takdir:

فبما نقضهم ميثاقهم طبع اللَّه على قلوبهم، بل طبع اللَّه عليها بكفرهم. قلت: لم يصح هذا التقدير لأنّ قوله: (بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها بِكُفْرِهِمْ) ردّ وإنكار لقولهم (قُلُوبُنا غُلْفٌ) فكان متعلقاً به، وذلك أنهم أرادوا بقولهم (قُلُوبُنا غُلْفٌ) أنّ اللَّه خلق قلوبنا غلفاً، أى في أكنة لا يتوصل إليها شيء من الذكر والموعظة، كما حكى اللَّه عن المشركين وقالوا (لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ ما عَبَدْناهُمْ) وكمذهب المجبرة أخزاهم اللَّه، فقيل لهم: بل خذلها اللَّه ومنعها الألطاف بسبب كفرهم، فصارت كالمطبوع عليها، لا أن تخلق غلفاً غير قابلة للذكر ولا متمكنة من قبوله. فإن قلت: علام عطف قوله وَبِكُفْرِهِمْ؟ قلت: الوجه أن يعطف على: (فَبِما نَقْضِهِمْ) ويجعل قوله: (بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها بِكُفْرِهِمْ) كلاماً تبع قوله: (وَقالُوا قُلُوبُنا غُلْفٌ) على وجه الاستطراد، يجوز عطفه على ما يليه من قوله: (بِكُفْرِهِمْ) . فإن قلت: ما معنى المجيء بالكفر معطوفاً على ما فيه ذكره، سواء عطف على ما قبل حرف الإضراب، أو على ما بعده، وهو قوله: (وَكُفْرِهِمْ بِآياتِ اللَّهِ) وقوله: (بِكُفْرِهِمْ) ؟

«Sözlerini bozmaları sebebiyle Allah kalplerini mühürledi, bilakis Allah inkârları yüzünden onların üzerini mühürlemiştir» dersen; derim ki: Bu takdir sahih olmaz, çünkü { بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها بِكُفْرِهِمْ } kavli, onların { قُلُوبُنا غُلْفٌ } sözüne bir reddiye ve inkârdır; dolayısıyla ona taalluk etmektedir. Zira onlar { قُلُوبُنا غُلْفٌ } sözleriyle «Allah bizim kalplerimizi örtülü yarattı; yani içinde hiçbir zikir ve öğüdün ulaşamayacağı kılıflar içinde yarattı» demek istemişlerdi; nitekim Allah müşriklerden naklen { لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ ما عَبَدْناهُمْ } dediklerini ve Allah onları kahretsin Cebriyye/Mücbire'nin mezhebi gibi olduğunu haber vermiştir. Bunun üzerine onlara denildi ki: «Hayır, bilakis küfürleri sebebiyle Allah onları yardımsız bıraktı ve lütuflarından mahrum etti; böylece kalpleri sanki mühürlenmiş gibi oldu. Yoksa kalpleri zikri kabul etmeyecek ve onu almaya güç yetiremeyecek şekilde kılıflı yaratılmış değildir.» Eğer: «{ وَبِكُفْرِهِمْ } kavli nereye matuftur?» dersen, derim ki: Uygun olanı { فَبِما نَقْضِهِمْ } kavline matuf olması ve { بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها بِكُفْرِهِمْ } kavlinin de istitrad (konu dışı açıklama) yoluyla { وَقالُوا قُلُوبُنا غُلْفٌ } sözünün peşinden gelen bir kelam kılınmasıdır. Kendisinden hemen sonra gelen { بِكُفْرِهِمْ } kavline matuf olması da caizdir. Eğer: «Gerek ıdrâb harfinden (bel) öncesine, gerekse sonrasına yani { وَكُفْرِهِمْ بِآياتِ اللَّهِ } ve { بِكُفْرِهِمْ } kavillerine matuf olsun, daha önce zikri geçen küfrün tekrar matuf olarak getirilmesinin anlamı nedir?» dersen,

قلت: قد تكرّر منهم الكفر، لأنهم كفروا بموسى، ثم بعيسى، ثم بمحمد صلوات اللَّه عليهم، فعطف بعض كفرهم على بعض، أو عطف مجموع المعطوف على مجموع المعطوف عليه، كأنه قيل:

Derim ki: Onlardan küfür tekrar tekrar sadır olmuştur; zira onlar önce Musa'yı, sonra İsa'yı, sonra da Muhammed'i -Allah'ın salâtı üzerlerine olsun- inkâr ettiler. Dolayısıyla onların küfürlerinin bir kısmı bir kısmına matuf kılınmıştır. Yahut matufun toplamı, matufun aleyhin toplamına matuf kılınmıştır; sanki şöyle denilmiştir:

فيجمعهم بين نقض الميثاق، والكفر بآيات اللَّه، وقتل الأنبياء، وقولهم قلوبنا غلف، وجمعهم

[Onların] sözleşmeyi bozmalarını, Allah'ın ayetlerini inkâr etmelerini, peygamberleri haksız yere öldürmelerini ve «Kalplerimiz örtülüdür» demelerini bir araya getirmeleri ile [yine] onların...

بين كفرهم وبهتهم مريم، وافتخارهم بقتل عيسى، عاقبناهم. أو بل طبع اللَّه عليها بكفرهم وجمعهم بين كفرهم وكذا وكذا. والبهتان العظيم: هو التزنية. فإن قلت: كانوا كافرين بعيسى ﵇، أعداء له، عامدين لقتله، يسمونه الساحر بن الساحرة، والفاعل بن الفاعلة، فكيف قالوا (إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ) ؟ قلت: قالوه على وجه الاستهزاء، كقول فرعون (إِنَّ رَسُولَكُمُ الَّذِي أُرْسِلَ إِلَيْكُمْ لَمَجْنُونٌ) ويجوز أن يضع اللَّه الذكر الحسن مكان ذكرهم القبيح في الحكاية عنهم رفعاً لعيسى عما كانوا يذكرونه به وتعظيما لما أرادوا بمثله كقوله: (لَيَقُولُنَّ خَلَقَهُنَّ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْداً) . روى أنّ رهطاً من اليهود سبوه وسبوا أمّه فدعا عليهم «اللهم أنت ربى وبكلمتك خلقتني، اللهم العن من سبني وسب والدتي» فمسخ اللَّه من سبهما قردة وخنازير، فأجمعت اليهود على قتله، فأخبره اللَّه بأنه يرفعه إلى السماء ويطهره من صحبة اليهود، فقال لأصحابه: أيكم يرضى أن يلقى عليه شبهي فيقتل ويصلب ويدخل الجنة؟ فقال رجل منهم: أنا فألقى عليه شبهه فقتل وصلب. وقيل: كان رجلا ينافق عيسى، فلما أرادوا قتله قال: أنا أدلكم عليه، فدخل بيت عيسى فرفع عيسى وألقى شبهه على المنافق، فدخلوا عليه فقتلوه وهم يظنون أنه عيسى، ثم اختلفوا فقال بعضهم: إنه إله لا يصح قتله. وقال بعضهم: إنه قتل وصلب. وقال بعضهم إن كان هذا عيسى فأين صاحبنا؟ وإن كان هذا صاحبنا فأين عيسى؟ وقال بعضهم رفع إلى السماء. وقال بعضهم: الوجه وجه عيسى والبدن بدن صاحبنا. فإن قلت: شُبِّهَ مسند إلى ماذا؟ إن جعلته مسنداً إلى المسيح، فالمسيح مشبه به وليس بمشبه، وإن أسندته إلى المقتول فالمقتول لم يجر له ذكر قلت: هو مسند إلى الجار والمجرور وهو قَوْلِهِمْ كقولك خيل إليه، كأنه قيل: ولكن وقع لهم التشبيه. ويجوز أن يسند إلى ضمير المقتول لأنّ قوله: إنا قتلنا يدل عليه، كأنه قيل: ولكن شبه لهم من قتلوه إِلَّا اتِّباعَ الظَّنِّ استثناء منقطع لأنّ اتباع الظن ليس من جنس العلم، يعنى: ولكنهم يتبعون الظن. فإن قلت: قد وصفوا بالشك والشك أن لا يترجح أحد الجائزين ، ثم وصفوا بالظن والظن أن يترجح أحدهما، فكيف يكونون شاكين ظانين؟ قلت: أريد أنهم شاكون ما لهم من علم قط، ولكن إن لاحت لهم أمارة فظنوا، فذاك وَما قَتَلُوهُ يَقِيناً وما قتلوه قتلا يقيناً. أو ما قتلوه متيقنين، كما ادّعوا

...küfürlerini, Meryem'e iftiralarını ve İsa'yı öldürmekle övünmelerini bir araya getirmeleri sebebiyle [onları cezalandırdık]. Yahut { بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْهَا بِكُفْرِهِمْ } “Aksine inkârları sebebiyle Allah o kalpleri mühürlemiştir” [ifadesi uyarınca], onların küfürlerini ve şunları şunları bir araya getirmeleri [yüzündendir]. { وَبُهْتَانًا عَظِيمًا } “Büyük iftira” ise [ona] zina isnat etmeleridir. Eğer: «Onlar İsa’ya aleyhisselâm inanmıyorlar, ona düşmandılar ve kasten onu öldürmek istiyorlardı; onu 'büyücü kadının büyücü oğlu', 'zina eden kadının zina eden oğlu' diye isimlendiriyorlardı. O hâlde nasıl { إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ } “Biz Allah'ın elçisi Meryem oğlu İsa Mesih'i öldürdük” dediler?» dersen, derim ki: Bunu alay yollu söylemişlerdir; nitekim Firavun'un { إِنَّ رَسُولَكُمُ الَّذِي أُرْسِلَ إِلَيْكُمْ لَمَجْنُونٌ } “Size gönderilen elçiniz mutlaka bir delidir” sözü de böyledir. İsa'yı onların andıkları çirkin vasıflardan tenzih etmek ve onların [alayla da olsa] benzer bir ifadeyle kastettikleri peygamberliği yüceltmek maksadıyla, onlardan yapılan bu nakilde Allah'ın onların çirkin sözü yerine güzel anışı yerleştirmiş olması da caizdir; nitekim O'nun { لَيَقُولُنَّ خَلَقَهُنَّ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْدًا } “Mutlaka 'Onları, yeri sizin için bir beşik yapan mutlak galip ve her şeyi bilen [Allah] yarattı' diyeceklerdir” kavli de böyledir. Rivayet edildiğine göre Yahudilerden bir grup ona ve annesine sövdü. Bunun üzerine o da onlara şöyle beddua etti: « اللهم أنت ربى وبكلمتك خلقتني، اللهم العن من سبني وسب والدتي » «Allahım! Sen benim Rabbimsin ve beni bir kelimenle yarattın. Allahım! Bana ve anneme sövene lanet et!» Bunun üzerine Allah, her ikisine sövenleri maymunlara ve domuzlara dönüştürdü (mesh etti). Bunun üzerine Yahudiler onu öldürmek üzere sözbirliği ettiler. Allah da ona, kendisini göğe yükselteceğini ve onu Yahudilerle birlikte bulunmaktan arındıracağını bildirdi. İsa ashabına: “Hanginiz benim suretimin kendi üzerine bırakılmasına ve böylece öldürülüp çarmıha gerilerek cennete girmeye razı olur?” dedi. İçlerinden bir adam: “Ben” dedi. Bunun üzerine onun sureti o adama verildi; o da öldürülüp asıldı. Şöyle de denilmiştir: İsa'ya karşı münafıklık yapan bir adam vardı. Onu öldürmek istediklerinde: “Onun yerini size ben göstereyim” dedi ve İsa'nın evine girdi. Derken İsa göğe kaldırıldı ve sureti o münafığın üzerine bırakıldı. İçeri girdiklerinde onu İsa zannederek öldürdüler. Sonra da ihtilafa düştüler; bir kısmı: “O bir ilahtır, öldürülmesi mümkün değildir” dedi. Bir kısmı: “Öldürüldü ve asıldı” dedi. Bir kısmı ise: “Eğer bu İsa ise bizim arkadaşımız nerede? Yok eğer bu bizim arkadaşımız ise İsa nerede?” dedi. Bir kısmı: “Göğe kaldırıldı” dedi. Bir kısmı da: “Yüz İsa'nın yüzü, fakat beden arkadaşımızın bedeni” dedi. Eğer: «{ شُبِّهَ } “benzetildi” [fiili] neye isnat edilmiştir? Şayet onu Mesih'e isnat kılarsan, Mesih kendisine benzetilen (müşebbehün bih) olup benzetilen (müşebbeh) değildir; eğer onu öldürülen kişiye isnat kılarsan öldürülen kimseden metinde hiç bahsedilmemiştir» dersen, derim ki: Bu fiil, senin 'خُيِّلَ إِلَيْهِ' (ona öyle hayal ettirildi) demen gibi { لَهُمْ } car-mecruruna isnat edilmiştir; sanki: “Lakin onlara benzerlik vuku buldu (bir yanılsama meydana geldi)” denilmiştir. [Ayrıca] { إِنَّا قَتَلْنَا } “Biz öldürdük” sözü ona delalet ettiği için öldürülen şahsın zamirine isnat edilmesi de caizdir; sanki: “Lakin öldürdükleri kişi onlara benzetildi” denilmiştir. { إِلَّا اتِّباعَ الظَّنِّ } “Yalnızca zanna uymaktadırlar” ifadesi munkatı‘ bir istisnadır; çünkü zanna uymak ilim cinsinden değildir; yani: “Lakin onlar zanna uyuyorlar” demektir. Eğer: «Onlar şüphe ile nitelendirilmişlerdir; şüphe ise iki muhtemel durumdan birinin diğerine racih olmamasıdır. Sonra da zan ile nitelendirilmişlerdir; zan ise ikisinden birinin racih olmasıdır. O hâlde nasıl hem şüphe eden hem de zanda bulunan olabilirler?» dersen, derim ki: Kastedilen şudur: Onlar şüphe içindedirler, kesinlikle hiçbir bilgiye sahip değillerdir; fakat kendilerine bir emare/ipucu belirdiğinde bir zanna kapılırlar, işte durum bundan ibarettir. { وَما قَتَلُوهُ يَقِيناً } “Onu kesin olarak öldürmediler” yani onu kesin bir öldürüşle öldürmediler. Yahut iddia ettikleri gibi [onu öldürdüklerinden] emin/müteyakkın kimseler olarak öldürmediler.

ذلك في قولهم (إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ) أو يجعل (يَقِيناً) تأكيداً لقوله: (وَما قَتَلُوهُ) كقولك: ما قتلوه حقا أى حق انتفاء قتله حقا. وقيل: هو من قولهم: قتلت الشيء علماً ونحرته علماً إذا تبلغ فيه علمك. وفيه تهكم، لأنه إذا نفى عنهم العلم نفياً كليا بحرف الاستغراق. ثم قيل: وما علموه علم يقين وإحاطة لم يكن إلا تهكما بهم لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ جملة قسمية واقعة صفة لموصوف محذوف تقديره: وإن من أهل الكتاب أحد إلا ليؤمننّ به. ونحوه: (وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ) ، (وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها) والمعنى: وما من اليهود والنصارى أحد إلا ليؤمننّ قبل موته بعيسى، وبأنه عبد اللَّه ورسوله، يعنى: إذا عاين قبل أن تزهق روحه حين لا ينفعه إيمانه لانقطاع وقت التكليف. وعن شهر بن حوشب: قال لي الحجاج: آية ما قرأتها إلا تخالج في نفسي شيء منها يعنى هذه الآية، وقال إنى أوتى بالأسير من اليهود والنصارى فأضرب عنقه فلا أسمع منه ذلك، فقلت: إن اليهودي إذا حضره الموت ضربت الملائكة دبره ووجهه وقالوا يا عدوّ اللَّه، أتاك موسى نبيا فكذبت به فيقول: آمنت أنه عبد نبىّ. وتقول للنصراني: أتاك عيسى نبيا فزعمت أنه اللَّه أو ابن اللَّه، فيؤمن أنه عبد اللَّه ورسوله حيث لا ينفعه إيمانه. قال: وكان متكئاً فاستوى جالساً فنظر إلىّ وقال: ممن؟ قلت: حدثني محمد بن علىّ بن الحنفية، فأخذ ينكت الأرض بقضيبه ثم قال: لقد أخذتها من عين صافية، أو من معدنها. قال الكلبي: فقلت له: ما أردت إلى أن تقول حدثني محمد بن علىّ بن الحنفية. قال: أردت أن أغيظه، يعنى بزيادة اسم علىّ، لأنه مشهور بابن الحنفية.

{ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ } sözlerinde iddia ettikleri gibi, [onu öldürdüklerine] kesin olarak inanarak öldürmediler. Ya da { يَقِيناً } kelimesi { وَما قَتَلُوهُ } kavlinin te声idi kılınır; senin: «Onu gerçekten öldürmediler» yani «onun öldürülmesinin nefyi tam bir hakikattir» demen gibi. Şöyle de denilmiştir: Bu, bir şeyi iyice bilip kavradığında söylenen «Onu bilgiyle öldürdüm/boğazladım» sözündendir. Bunda bir alay vardır; zira istigrak harfiyle onlardan bilgi bütünüyle nefyedildikten sonra «Onu kesin ve ihata edici bir bilgiyle bilmediler» denilmesi ancak onlarla alay etmek olur. { لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ } “mutlaka iman edecektir” [cümlesi], mahzuf bir mevsufta sıfat olarak bulunan bir kasem cümlesidir; takdiri: «Kitap ehlinden hiçbir kimse yoktur ki mutlaka ona iman edecek olmasın» şeklindedir. { وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ } ve { وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها } ayetleri de bu kabildendir. Mana şudur: Yahudi ve Hristiyanlardan hiç kimse yoktur ki, ölümünden önce İsa'ya ve onun Allah'ın kulu ve elçisi olduğuna iman edecek olmasın; yani canı çıkmadan önce, mükellefiyet vaktinin sona ermesinden ötürü imanının kendisine fayda vermeyeceği [hakikati] müşahede ettiği anda [iman eder]. Şehr b. Havşeb'den rivayet edildiğine göre: Haccâc bana dedi ki: «Bir ayet var ki ne zaman okusam içimde ondan bir şüphe uyanır -bu ayeti kastetti- ve dedi ki: Bana Yahudi ve Hristiyan esir getiriliyor, boynunu vuruyorum ama ondan bunu duymuyorum.» Ben de dedim ki: «Yahudiye ölüm geldiğinde melekler onun arkasına ve yüzüne vururlar ve: 'Ey Allah'ın düşmanı! Musa sana peygamber olarak geldi de sen onu yalanladın' derler; o da: 'Onun bir kul ve peygamber olduğuna inandım' der. Hristiyana da: 'İsa sana peygamber olarak geldi de sen onun Allah veya Allah'ın oğlu olduğunu iddia ettin' derler; o da imanının fayda vermeyeceği bir anda onun Allah'ın kulu ve elçisi olduğuna iman eder.» [Şehr] dedi ki: [Haccâc] yaslanmıştı, doğrulup oturdu ve bana bakıp: «Bunu kimden aldın?» dedi. «Bana Muhammed b. Ali b. el-Hanefiyye anlattı» dedim. Bunun üzerine elindeki değnekle yere vurmaya başladı ve: «Onu berrak bir kaynaktan veya onun kaynağından almışsın» dedi. Kelbî der ki: Ben ona [Şehr'e]: «'Bana Muhammed b. Ali b. el-Hanefiyye anlattı' demekle neyi amaçladın?» dedim. Dedi ki: «Ali'nin ismini ilave ederek onu öfkelendirmek istedim; çünkü o İbnü'l-Hanefiyye diye meşhurdur.»

وعن ابن عباس أنه فسره كذلك، فقال له عكرمة: فإن أتاه رجل فضرب عنقه قال: لا تخرج نفسه حتى يحرّك بها شفتيه. قال: وإن خرّ من فوق بيت أو احترق أو أكله سبع قال: يتكلم بها في الهواء ولا تخرج روحه حتى يؤمن به. وتدل عليه قراءة أبىّ: إلا ليؤمننّ به قبل موتهم، بضم النون على معنى: وإن منهم أحد إلا سيؤمنون به قبل موتهم، لأنّ أحداً يصلح للجمع. فإن

İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] da bu [ayeti] böyle tefsir ettiği rivayet edilmiştir. İkrime ona: «Ya bir adam gelip boynunu vurursa?» deyince, İbn Abbâs: «Dudaklarını bununla kımıldatmadıkça canı çıkmaz» demiştir. [İkrime]: «Peki bir evin üstünden düşerse veya yanarsa yahut onu yırtıcı bir hayvan yerse?» deyince, [İbn Abbâs]: «Havada iken onu söyler ve ona iman etmedikçe ruhu çıkmaz» demiştir. Ubeyy'in [radıyallâhu anh] [nun harfinin] zammesiyle okuduğu: { إِلَّا لَيُؤْمِنُنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِمْ } kıraati de buna delalet eder; bunun manası: «Onlardan hiçbir kimse yoktur ki ölümlerinden önce mutlaka ona iman edecek olmasınlar» demektir. Çünkü { أَحَدٌ } kelimesi çoğul için de kullanılmaya elverişlidir. Eğer

قلت: ما فائدة الإخبار بإيمانهم بعيسى قبل موتهم؟ قلت: فائدته الوعيد، وليكون علمهم بأنهم لا بدّ لهم من الإيمان به عن قريب عند المعاينة، وأن ذلك لا ينفعهم، بعثا لهم وتنبيها على معاجلة الإيمان به في أوان الانتفاع به، وليكون إلزاما للحجة لهم، وكذلك قوله وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً يشهد على اليهود بأنهم كذبوه، وعلى النصارى بأنهم دعوه ابن اللَّه. وقيل:

«Ölümlerinden önce İsa'ya iman edeceklerinin haber verilmesindeki fayda nedir?» dersen, derim ki: Faydası bir tehdittir; ayrıca hakikati müşahede ettiklerinde yakında ona kaçınılmaz olarak iman edeceklerini ve bunun kendilerine fayda vermeyeceğini bilmelerinin, fayda vereceği vakitte ona imana acele etmeleri hususunda bir teşvik ve uyarı olması ve aleyhlerine hüccetin ikame edilmesidir. Aynı şekilde { وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً } “Kıyamet gününde de o, onların aleyhine şahitlik edecektir” kavli de böyledir; Yahudilerin kendisini yalanladıklarına, Hristiyanların da kendisini Allah'ın oğlu olarak nitelediklerine dair şahitlik edecektir. Şöyle de denilmiştir:

الضميران لعيسى، بمعنى: وإن منهم أحد إلا ليؤمننّ بعيسى قبل موت عيسى، وهم أهل الكتاب الذين يكونون في زمان نزوله. روى أنه ينزل من السماء في آخر الزمان، فلا يبقى أحد من أهل الكتاب إلا يؤمن به، حتى تكون الملة واحدة وهي ملة الإسلام، ويهلك اللَّه في زمانه المسيح الدجال، وتقع الأمنة حتى ترتع الأسود مع الإبل، والنمور مع البقر، والذئاب مع الغنم، ويلعب الصبيان بالحيات، ويلبث في الأرض أربعين سنة، ثم يتوفى ويصلى عليه المسلمون ويدفنونه . ويجوز أن يراد أنه لا يبقى أحد من جميع أهل الكتاب إلا ليؤمننّ به، على أن اللَّه يحييهم في قبورهم في ذلك الزمان، ويعلمهم نزوله وما أنزل له، ويؤمنون به حين لا ينفعهم إيمانهم.

Her iki zamir de İsa'ya aittir; yani: «Kitap ehlinden hiçbir kimse yoktur ki İsa'nın ölümünden önce mutlaka İsa'ya iman edecek olmasın.» Bunlar onun nüzulü zamanında bulunacak olan Kitap ehlidir. Rivayet edildiğine göre o, ahir zamanda gökten iner; Kitap ehlinden hiç kimse kalmaz ki ona iman etmesin, öyle ki din tek bir din olur, o da İslam dinidir. Allah onun zamanında Mesih Deccal'i helak eder; öyle bir emniyet hâsıl olur ki aslanlar develerle, kaplanlar sığırlarla, kurtlar koyunlarla beraber otlar; çocuklar yılanlarla oynar. Yeryüzünde kırk yıl kalır; sonra vefat eder, Müslümanlar da onun cenaze namazını kılıp onu defnederler. Allah'ın o devirde bütün Kitap ehlini kabirlerinde diriltmesi, onun indiğini ve ne için indirildiğini onlara bildirmesi ve imanlarının kendilerine fayda vermeyeceği bir zamanda ona iman etmeleri suretiyle, bütün Kitap ehlinden hiç kimsenin kalmayıp ona mutlaka iman edeceği manasının kastedilmiş olması da caizdir.

وقيل: الضمير في: (بِهِ) يرجع إلى اللَّه تعالى. وقيل: إلى محمد ﷺ.

{ بِهِ } ifadesindeki zamirin Yüce Allah'a raci olduğu da söylenmiştir. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e raci olduğu da söylenmiştir.

[سورة النساء (٤) : الآيات ١٦٠ الى ١٦٢]

[Nisâ Suresi (4), Âyetler 160-162]

فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيراً (١٦٠) وَأَخْذِهِمُ الرِّبَوا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ مِنْهُمْ عَذاباً أَلِيماً (١٦١) لكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَالْمُؤْمِنُونَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ وَالْمُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَالْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أُولئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْراً عَظِيماً (١٦٢)

{ فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيراً (١٦٠) وَأَخْذِهِمُ الرِّبَوا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ مِنْهُمْ عَذاباً أَلِيماً (١٦١) لكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَالْمُؤْمِنُونَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ وَالْمُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَالْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أُولئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْراً عَظِيماً (١٦٢) } “Yahudilerin yaptıkları zulüm ve birçok kimseyi Allah yolundan alıkoymaları sebebiyle, kendilerine [daha önce] helal kılınmış olan temiz şeyleri onlara haram kıldık. (160) Men edildikleri halde faiz almaları ve haksız yollarla insanların mallarını yemeleri sebebiyle de [öyle yaptık]. Onlardan kâfir olanlara can yakıcı bir azap hazırladık. (161) Fakat içlerinden ilimde derinleşmiş olanlar ve müminler; sana indirilene ve senden önce indirilene iman ederler. O namazı kılanlar, zekâtı verenler, Allah'a ve ahiret gününe inananlar var ya; işte onlara pek büyük bir mükâfat vereceğiz. (162)”

فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا فبأى ظلم منهم. والمعنى ما حرمنا عليهم الطيبات إلا لظلم عظيم ارتكبوه، وهو ما عدّد لهم من الكفر والكبائر العظيمة. والطيبات التي حرّمت عليهم: ما ذكره

{ فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا } “Yahudilerin zulmü sebebiyle...”; yani onların ne büyük bir zulmü yüzünden! Mana şudur: Biz onlara temiz nimetleri ancak işledikleri büyük bir zulüm sebebiyle haram kıldık ki bu [zulüm], kendilerine sayılan küfür ve büyük günahlardır. Kendilerine haram kılınan temiz ve güzel nimetler ise [Allah Teâlâ'nın] zikrettiği şu şeylerdir:

في قوله: (وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ) وحرّمت عليهم الألبان، وكلما أذنبوا ذنبا صغيراً أو كبيراً حرّم عليهم بعض الطيبات من المطاعم وغيرها وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيراً ناسا كثيراً أو صدّاً كثيراً بِالْباطِلِ بالرشوة التي كانوا يأخذونها من سفلتهم في تحريف الكتاب لكِنِ الرَّاسِخُونَ يريد من آمن منهم، كعبد اللَّه بن سلام وأضرابه، والراسخون في العلم الثابتون فيه المتقنون المستبصرون وَالْمُؤْمِنُونَ يعنى المؤمنين منهم، أو المؤمنون من المهاجرين والأنصار. وارتفع الراسخون على الابتداء. ويُؤْمِنُونَ خبره. والْمُقِيمِينَ نصب على المدح لبيان فضل الصلاة، وهو باب واسع، وقد كسره سيبويه على أمثلة وشواهد. ولا يلتفت إلى ما زعموا من وقوعه لحنا في خط المصحف. وربما التفت إليه من لم ينظر في الكتاب ولم يعرف مذاهب العرب وما لهم في النصب على الاختصاص من الافتنان، وغبي عليه أنّ السابقين الأوّلين الذين مثلهم في التوراة ومثلهم في الإنجيل كانوا أبعد همة في الغيرة على الإسلام وذبّ المطاعن عنه، من أن يتركوا في كتاب اللَّه ثلمة ليسدّها من بعدهم وخرقا يرفوه من يلحق بهم. وقيل:

{ وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ } kavlinde zikrettiği şeylerdir. Onlara sütler de haram kılınmıştı; ne zaman küçük veya büyük bir günah işleseler, yiyeceklerden ve diğer şeylerden bazı temiz nimetler kendilerine haram kılınırdı. { وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيراً } “birçok kimseyi Allah yolundan alıkoymaları sebebiyle”; pek çok insanı [alıkoymaları] yahut çokça engellemeleri sebebiyle. { بِالْباطِلِ } “haksız yollarla”; Kitab'ı tahrif etme karşılığında ayak takımından aldıkları rüşvet ile [yemeleri sebebiyle]. { لكِنِ الرَّاسِخُونَ } “Fakat ilimde derinleşmiş olanlar”; Abdullah b. Selâm ve benzerleri gibi onlardan iman edenleri kastetmektedir. İlimde râsih olanlar; ilimde sebatkâr, onda sağlam ve basiret sahibi olanlardır. { وَالْمُؤْمِنُونَ } “ve müminler”; yani onlardan iman edenler yahut Muhacirler ve Ensar'dan olan müminler demektir. er-Râsihûne (الرَّاسِخُونَ) kelimesi mübteda olarak merfûdur; { يُؤْمِنُونَ } ise onun haberidir. { وَالْمُقِيمِينَ } kelimesi namazın faziletini beyan etmek üzere medih (övgü) sadedinde mansubdur; bu geniş bir bâbdır ve Sibeveyh bunu örnekler ve şahitlerle detaylandırmıştır. Bunun mushaf hattında bir lahin (yazım hatası) olarak vaki olduğuna dair iddialara itibar edilmez. Kitab'a bakmayan, Arapların üsluplarını ve ihtisas üzere nasb etme konusundaki maharet ve sanatlarını bilmeyen kimse buna itibar edebilir. Tevrat'ta ve İncil'de vasıfları zikredilen o ilk öncülerin (es-Sâbikûne'l-Evvelûn), arkalarından gelenlerin kapatacağı bir gedik veya kendilerine yetişenlerin yamayacağı bir yırtığı Allah'ın Kitabı'nda bırakmayacak kadar İslam konusundaki gayretlerinin ve ona yönelecek taanları defetme azimlerinin pek yüce olduğu hususu ona gizli kalmıştır. Şöyle de denilmiştir:

هو عطف على: (بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ) أى يؤمنون بالكتاب وبالمقيمين الصلاة وهم الأنبياء. وفي مصحف عبد اللَّه: والمقيمون، بالواو، وهي قراءة مالك بن دينار، والجحدري، وعيسى الثقفي.

Bu ifade { بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ } kavline matuftur; yani hem Kitab'a hem de namazı kılanlara -ki onlar peygamberlerdir- iman ederler. Abdullah'ın mushafında vâv ile والمقيمون şeklindedir; bu Mâlik b. Dînâr, el-Cahderî ve Îsâ es-Sekafî'nin de kıraatidir.

[سورة النساء (٤) : الآيات ١٦٣ الى ١٦٦]

[Nisâ Suresi (4), Âyetler 163-166]

إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ كَما أَوْحَيْنا إِلى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَوْحَيْنا إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ وَعِيسى وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وَهارُونَ وَسُلَيْمانَ وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً (١٦٣) وَرُسُلاً قَدْ قَصَصْناهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَرُسُلاً لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً (١٦٤) رُسُلاً مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلاَّ يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَكانَ اللَّهُ عَزِيزاً حَكِيماً (١٦٥) لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِما أَنْزَلَ إِلَيْكَ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ وَالْمَلائِكَةُ يَشْهَدُونَ وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً (١٦٦)

{ إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ كَما أَوْحَيْنا إِلى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَوْحَيْنا إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ وَعِيسى وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وَهارُونَ وَسُلَيْمانَ وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً (١٦٣) وَرُسُلاً قَدْ قَصَصْناهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَرُسُلاً لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً (١٦٤) رُسُلاً مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلاَّ يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَكانَ اللَّهُ عَزِيزاً حَكِيماً (١٦٥) لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِما أَنْزَلَ إِلَيْكَ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ وَالْمَلائِكَةُ يَشْهَدُونَ وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً (١٦٦) } “Nûh'a ve ondan sonraki peygamberlere vahyettiğimiz gibi sana da vahyettik. İbrahim'e, İsmail'e, İshak'a, Yakub'a, torunlarına, İsa'ya, Eyyûb'a, Yûnus'a, Hârûn'a ve Süleyman'a da vahyettik. Dâvûd'a da Zebûr'u verdik. (163) Daha önce sana anlattığımız peygamberlere ve sana anlatmadığımız peygamberlere de [vahyettik]. Ve Allah, Musa ile bizzat konuştu. (164) Müjdeleyici ve uyarıcı peygamberler [gönderdik] ki, peygamberlerden sonra insanların Allah'a karşı bir mazereti/hücceti olmasın. Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir. (165) Fakat Allah sana indirdiğine şahitlik eder; onu Kendi ilmiyle indirmiştir. Melekler de şahitlik ederler. Şahit olarak Allah yeter. (166)”

إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ جواب لأهل الكتاب عن سؤالهم رسول اللَّه ﷺ أن ينزل عليهم كتابا من السماء، واحتجاج عليهم بأنّ شأنه في الوحى إليه كشأن سائر الأنبياء الذين سلفوا. وقرئ (زبورا) بضم الزاى جمع زبر وهو الكتاب وَرُسُلًا نصب بمضمر في معنى:

{ إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ } [ifadesi], Ehl-i Kitap'ın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den kendilerine gökten bir kitap indirmesini istemelerine bir cevap ve ona vahyedilme durumunun daha önce gelip geçmiş diğer peygamberlerin durumu gibi olduğuna dair aleyhlerine bir hüccettir. [Zebûr kelimesi] zâ harfinin zammesiyle (زبورا / Zübûrâ) şeklinde de okunmuştur ki, kitap manasına gelen 'zebr' (زِبْر) kelimesinin çoğuludur. { وَرُسُلًا } kelimesi,

أوحينا إليك وهو: أرسلنا، ونبأنا، وما أشبه ذلك. أو بما فسره قصصناهم. وفي قراءة أبىّ: ورسل

{ أوحينا إليك } kavlinin anlamında olan "gönderdik", "haber verdik" ve benzeri takdirî (gizli) bir fiille veya { قصصناهم } fiilinin açıkladığı [bir fiille] nasb edilmiştir. Übeyy'in kıraatinde ise { ورسل

قد قصصناهم عليك من قبل ورسل لم نقصصهم. وعن إبراهيم ويحيى بن وثاب: أنهما قرءا (وَكَلَّمَ اللَّهُ) بالنصب. ومن بدع التفاسير أنه من الكلم ، وأن معناه وجرّح اللَّه موسى بأظفار المحن ومخالب الفتن رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ الأوجه أن ينتصب على المدح. ويجوز انتصابه على التكرير. فإن قلت: كيف يكون للناس على اللَّه حجة قبل الرسل ، وهم محجوجون بما نصبه اللَّه من الأدلة التي النظر فيها موصل إلى المعرفة، والرسل في أنفسهم لم يتوصلوا إلى المعرفة إلا بالنظر في تلك الأدلة، ولا عرف أنهم رسل اللَّه إلا بالنظر فيها؟ قلت: الرسل منبهون عن الغفلة، وباعثون على النظر، كما ترى علماء أهل العدل والتوحيد مع تبليغ ما حملوه من تفضيل أمور الدين وبيان أحوال التكليف وتعليم الشرائع، فكان إرسالهم إزاحة للعلة وتتميما لإلزام الحجة، لئلا يقولوا:

قد قصصناهم عليك من قبل ورسل لم نقصصهم } [şeklinde merfûdur]. İbrâhim ve Yahyâ b. Vessâb'dan { وَكَلَّمَ اللَّهُ } lafzını [lafzatullahı] nasb ile (وَكَلَّمَ اللَّهَ) okudukları rivayet edilmiştir. Bu kelimenin yaralama manasındaki el-kelm (الكلم) kökünden geldiğini ve anlamının "Allah, Musa'yı mihnetlerin tırnakları ve fitnelerin pençeleriyle yaraladı" demek olduğunu ileri sürmek ise tefsir bidatlerindendir. { رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ } ifadesinin medih üzere nasb edilmesi en uygun olanıdır; tekrar (tekit) üzere nasb edilmesi de caizdir. Eğer: "Peygamberlerden önce insanlar için Allah'a karşı nasıl bir hüccet olabilir ki? Zira Allah'ın vazettiği ve üzerine tefekkür edildiğinde marifete ulaştıran delillerle onların hüccetleri zaten kesilmiştir; bizzat peygamberler de ancak bu delillere bakarak marifete ulaşmışlardır ve onların Allah'ın elçileri olduğu da ancak bu deliller üzerine düşünülerek bilinmiştir?" dersen, şöyle derim: Peygamberler gafletten uyandırıcı ve tefekküre sevk edicidirler; nitekim adalet ve tevhid ehli (Mu'tezile) âlimlerini de dinî meselelerin tafsilatını, mükellefiyet durumlarının beyanını ve şeriatların öğretilmesini tebliğ etmenin yanı sıra [böyle] görürsün. Dolayısıyla peygamberlerin gönderilmesi mazereti ortadan kaldırmak ve hücceti bağlayıcı kılmayı tamamlamak içindir; ta ki:

لولا أرسلت إلينا رسولا فيوقظنا من سنة الغفلة وينبهنا لما وجب الانتباه له. وقرأ السلمى:

[«Rabbimiz!] Bize bir elçi gönderseydin de bizi gaflet uykusundan uyandırsaydı ve dikkat edilmesi gereken şeylere karşı bizi ikaz etseydi!» [demesinler diye peygamberler gönderdik]. es-Sülemî ise şöyle okumuştur:

لكنّ اللَّه يشهد، بالتشديد. فإن قلت: الاستدراك لا بدّ له من مستدرك فما هو في قوله: (لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ) ؟ قلت: لما سأل أهل الكتاب إنزال الكتاب من السماء وتعنتوا بذلك واحتج عليهم بقوله: (إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ) قال: لكن اللَّه يشهد، بمعنى أنهم لا يشهدون لكن اللَّه يشهد. وقيل: لما نزل (إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ) قالوا: ما نشهد لك بهذا، فنزل (لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ) ومعنى شهادة اللَّه بما أنزل إليه: إثباته لصحته بإظهار المعجزات، كما تثبت الدعاوى بالبينات. وشهادة الملائكة:

şedde ile { لكنّ اللَّه يشهد } şeklinde okumuştur. Eğer: "İstidrâk (fakat/lâkin edatı) için mutlaka öncesinde bir müstedrek (düzeltilen söz) gereklidir, { لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ } kavlinde bu nedir?" dersen, şöyle derim: Ehl-i Kitap gökten bir kitap indirilmesini isteyip bu hususta inatlaşınca ve { إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ } kavliyle aleyhlerine delil getirilince, "Onlar şahitlik etmiyorlar, fakat Allah şahitlik ediyor" anlamında { لكن اللَّه يشهد } buyurmuştur. Şöyle de denilmiştir: { إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ } ayeti inince onlar: "Biz senin için buna şahitlik etmiyoruz" dediler; bunun üzerine { لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ } ayeti indi. Allah'ın ona indirdiği şeye şahitlik etmesinin manası: Davaların delillerle ispatlanması gibi, mucizeleri izhar ederek onun doğruluğunu ispat etmesidir. Meleklerin şahitliği ise:

شهادتهم بأنه حق وصدق. فإن قلت: بم يجابون لو قالوا: بم يعلم أن الملائكة يشهدون بذلك؟

onun hak ve doğru olduğuna şahitlik etmeleridir. Eğer: "Şayet 'Meleklerin buna şahitlik ettiği nereden biliniyor?' deseler, buna nasıl cevap verilir?" dersen,

قلت: يجابون بأنه يعلم بشهادة اللَّه، لأنه لما علم بإظهار المعجزات أنه شاهد بصحته علم أن الملائكة يشهدون بصحة ما شهد بصحته لأنّ شهادتهم تبع لشهادته. فإن قلت: ما معنى قوله أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ وما موقعه من الجملة التي قبله؟ قلت: معناه أنزله ملتبسا بعلمه الخاص الذي لا يعلمه غيره، وهو تأليفه على نظم وأسلوب يعجز عنه كل بليغ وصاحب بيان، وموقعه مما قبله موقع الجملة المفسرة لأنه بيان للشهادة، وأن شهادته بصحته أنه أنزله بالنظم المعجز الفائت للقدرة. وقيل: أنزله وهو عالم بأنك أهل لإنزاله إليك وأنك مبلغه. وقيل: أنزله مما علم من مصالح العباد مشتملا عليه.

şöyle derim: "Allah'ın şahitliği ile bilinir" diye cevap verilir. Çünkü mucizelerin ortaya konulmasıyla O'nun doğruluğuna şahit olduğu anlaşılınca, meleklerin de O'nun doğruluğuna şahitlik ettiği şeye şahitlik ettikleri bilinir; zira onların şahitliği O'nun şahitliğine tâbidir. Eğer: "{ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ } kavlinin anlamı nedir ve kendinden önceki cümledeki konumu nedir?" dersen, şöyle derim: Anlamı, "Onu, başkasının bilemeyeceği Kendisine has ilmiyle içiçe olarak indirmiştir" demektir; bu da onun her beliğ ve beyan sahibini aciz bırakan bir nazım ve üslup üzere telif edilmesidir. Kendinden önceki cümleye göre konumu ise tefsir edici cümle (cümle-i müfessire) konumundadır; çünkü bu, şahitliğin bir açıklamasıdır ve O'nun sıhhatine şahitlik etmesi, onu [insan] gücünü aşan mucizevi bir nazımla indirmiş olmasıdır. Şöyle de denilmiştir: Onu, senin kendisine indirilmeye ehil olduğunu ve onu tebliğ edeceğini bilerek indirmiştir. Şöyle de denilmiştir: Kulların maslahatlarından bildiği şeyleri kapsar bir halde indirmiştir.

ويحتمل: أنه أنزله وهو عالم به رقيب عليه حافظ له من الشياطين برصد من الملائكة، والملائكة يشهدون بذلك، كما قال في آخر سورة الجنّ. ألا ترى إلى قوله تعالى: (وَأَحاطَ بِما لَدَيْهِمْ) والإحاطة بمعنى العلم وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً وإن لم يشهد غيره، لأنّ التصديق بالمعجزة هو الشهادة حقاً (قُلْ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهادَةً قُلِ اللَّهُ) .

Şu mana da muhtemeldir: Cin Suresi'nin sonunda buyurduğu gibi, meleklerden bekçilerle onu şeytanlardan koruyarak, bilerek ve gözeterek indirmiştir; melekler de buna şahitlik etmektedirler. Nitekim Yüce Allah'ın { وَأَحاطَ بِما لَدَيْهِمْ } kavline baksana! Buradaki ihata, ilim manasındadır. Başkası şahitlik etmese bile { وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً }; zira mucize ile tasdik etmek bizzat hakiki şahitliktir. { قُلْ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهادَةً قُلِ اللَّهُ }.

[سورة النساء (٤) : الآيات ١٦٧ الى ١٦٩]

[Nisâ Suresi (4), Âyetler 167-169]

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا ضَلالاً بَعِيداً (١٦٧) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَظَلَمُوا لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ طَرِيقاً (١٦٨) إِلاَّ طَرِيقَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها أَبَداً وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً (١٦٩)

İnkâr edenler ve Allah yolundan alıkoyanlar, muhakkak ki derin bir sapıklığa düşmüşlerdir. (167) İnkâr edip zulmedenleri Allah bağışlayacak değildir; onlara bir yol da gösterecek değildir; (168) Ancak içinde ebedî kalacakları cehennem yolunu [gösterir]. Bu da Allah'a pek kolaydır. (169)

كَفَرُوا وَظَلَمُوا جمعوا بين الكفر والمعاصي ، وكان بعضهم كافرين وبعضهم ظالمين

{ كَفَرُوا وَظَلَمُوا } “İnkâr edip zulmettiler”, [yani] küfür ile günahları bir araya getirdiler; bir kısmı kâfir, bir kısmı da zalim idiler...

أصحاب كبائر، لأنه لا فرق بين الفريقين في أنه لا يغفر لهما إلا بالتوبة وَلا لِيَهْدِيَهُمْ طَرِيقاً لا يلطف بهم فيسلكون الطريق الموصل إلى جهنم. أو لا يهديهم يوم القيامة طريقا إلا طريقها يَسِيراً أى لا صارف له عنه.

büyük günah sahipleri idiler; çünkü tövbe etmedikçe ikisinin de bağışlanmayacağı hususunda bu iki fırka arasında fark yoktur. { وَلا لِيَهْدِيَهُمْ طَرِيقاً } onlara lütufta bulunmaz, böylece cehenneme ulaştıran yola girerler. Yahut kıyamet gününde onlara cehennem yolundan başka bir yol göstermez. { يَسِيراً } yani O'nu bundan vazgeçirecek hiçbir şey yoktur.

[سورة النساء (٤) : الآيات ١٧٠ الى ١٧١]

[Nisâ Suresi (4), Âyetler 170-171]

يا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ مِنْ رَبِّكُمْ فَآمِنُوا خَيْراً لَكُمْ وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً (١٧٠) يا أَهْلَ الْكِتابِ لا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ وَلا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلاَّ الْحَقَّ إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ أَلْقاها إِلى مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِنْهُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ انْتَهُوا خَيْراً لَكُمْ إِنَّمَا اللَّهُ إِلهٌ واحِدٌ سُبْحانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلاً (١٧١)

Ey insanlar! Peygamber size Rabbinizden hak ile gelmiştir; o halde kendi hayrınıza olarak iman edin. Eğer inkâr ederseniz, şüphesiz göklerde ve yerde ne varsa Allah'ındır. Allah her şeyi hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir. (170) Ey Kitap ehli! Dininizde taşkınlık etmeyin ve Allah hakkında haktan başkasını söylemeyin. Meryem oğlu İsa Mesih, ancak Allah'ın elçisi, Meryem'e ulaştırdığı kelimesi ve O'ndan bir ruhtur. Artık Allah'a ve peygamberlerine iman edin, "[Tanrı] üçtür" demeyin. Kendi hayrınıza olarak bundan vazgeçin. Allah ancak tek bir ilahtır. O, çocuğu olmaktan münezzehtir. Göklerde ve yerde ne varsa O'nundur. Vekil olarak Allah yeter. (171)

فَآمِنُوا خَيْراً لَكُمْ وكذلك (انْتَهُوا خَيْراً لَكُمْ) انتصابه بمضمر، وذلك أنه لما بعثهم على الإيمان وعلى الانتهاء عن التثليث، علم أنه يحملهم على أمر فقال: (خَيْراً لَكُمْ) أى اقصدوا، أو ائتوا أمرا خيرا لكم مما أنتم فيه من الكفر والتثليث. وهو الإيمان والتوحيد لا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غلت اليهود في حط المسيح عن منزلته، حيث جعلته مولودا لغير رشدة . وغلت النصارى في رفعه عن مقداره حيث جعلوه إلها وَلا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ وهو تنزيهه عن الشريك والولد. وقرأ جعفر بن محمد (إِنَّمَا الْمَسِيحُ) بوزن السكيت. وقيل لعيسى (كلمة اللَّه) (وكلمة منه) لأنه وجد بكلمته وأمره لا غير، من غير واسطة أب ولا نطفة. وقيل له: روح اللَّه، وروح منه، لذلك، لأنه ذو روح وجد من غير جزء من ذى روح، كالنطفة المنفصلة من الأب الحىّ وإنما اخترع اختراعا من عند اللَّه وقدرته خالصة. ومعنى أَلْقاها إِلى مَرْيَمَ أوصلها إليها وحصلها فيها ثَلاثَةٌ خبر مبتدإ محذوف، فإن صحت الحكاية عنهم أنهم يقولون: هو جوهر واحد ثلاثة أقانيم، أقنوم الأب، وأقنوم الابن، وأقنوم روح القدس. وأنهم يريدون بأقنوم الأب: الذات، وبأقنوم الابن: العلم، وبأقنوم روح القدس: الحياة، فتقديره اللَّه ثلاثة وإلا فتقديره: الآلهة ثلاثة. والذي يدل عليه القرآن التصريح منهم بأن اللَّه والمسيح

{ فَآمِنُوا خَيْراً لَكُمْ } “[Kendi] hayrınıza olarak iman edin” [ifadesi] ve benzer şekilde { انْتَهُوا خَيْراً لَكُمْ } “[Kendi] hayrınıza olarak [buna] son verin” [ifadesindeki] [خَيْراً] kelimesinin mansub oluşu gizli bir [fiil] sebebiyledir. Şöyle ki; [Allah Teâlâ] onları imana ve teslisten (üçleme inancından) vazgeçmeye teşvik edince, onları bir işe yönelttiğini bildi ve { خَيْراً لَكُمْ } “[kendi] hayrınıza olan” buyurdu. Yani: İçinde bulunduğunuz küfür ve teslisten sizin için daha hayırlı olan bir şeye yönelin veya [böyle bir] işi yapın; o da iman ve tevhiddir. { لا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ } “Dininizde taşkınlık etmeyin”. Yahudiler, Mesih'i mertebesinden aşağı düşürerek ve onu gayr-i meşru bir çocuk sayarak taşkınlık ettiler. Hıristiyanlar ise onu kadrinin üstüne çıkarıp ilah edinerek taşkınlık ettiler. { وَلا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ } “Ve Allah hakkında haktan başkasını söylemeyin”. Bu da O'nu ortaktan ve çocuktan tenzih etmektir. Ca'fer b. Muhammed { إِنَّمَا الْمَسِيحُ } [ifadesini] es-Sikkît (السِّكِّيت) vezninde [el-Mıssîh şeklinde] okumuştur. İsa'ya, bir baba veya nutfe vasıtası olmaksızın sırf O'nun kelimesi ve emriyle var olduğu için "Allah'ın kelimesi" ve "O'ndan bir kelime" denilmiştir. Aynı şekilde, canlı bir babadan ayrılan nutfe gibi canlı bir varlığın bir parçasından değil de, doğrudan Allah katından ve sırf O'nun kudretiyle yoktan var edildiği için ona "Allah'ın ruhu" ve "O'ndan bir ruh" denilmiştir. { أَلْقاها إِلى مَرْيَمَ } “Meryem'e ulaştırdığı” [ifadesinin] manası; onu Meryem'e ulaştırdı ve onda meydana getirdi demektir. { ثَلاثَةٌ } “[Allah] üçtür [demeyin]” [ifadesi], hazfedilmiş bir mübtedanın haberidir. Eğer onlardan nakledilen; O'nun tek bir cevher ve üç uknum (unsur/asıl) olduğu, [bunların da] Baba uknumu, Oğul uknumu ve Kutsal Ruh uknumu olduğu ve Baba uknumu ile zâtı, Oğul uknumu ile ilmi, Kutsal Ruh uknumu ile de hayatı kastettikleri rivayeti doğruysa, [ifadenin] takdiri: "Allah üçtür" (اللَّه ثلاثة) şeklindedir. Aksi takdirde takdiri: "İlahlar üçtür" (الآلهة ثلاثة) demektir. Kur'an'ın delalet ettiği şey ise, onlardan açıkça Allah'ın, Mesih'in

ومريم ثلاثة آلهة، وأنّ المسيح ولد اللَّه من مريم. ألا ترى إلى قوله: (أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ) ، (وَقالَتِ النَّصارى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ) والمشهور المستفيض عنهم أنهم يقولون: في المسيح لاهوتية وناسوتية من جهة الأب والأم. ويدل عليه قوله: (إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ) فأثبت أنه ولد لمريم اتصل بها اتصال الأولاد بأمّهاتها، وأن اتصاله باللَّه تعالى من حيث أنه رسوله، وأنه موجود بأمره وابتداعه جسدا حيا من غير أب، فنفى أن يتصل به اتصال الأبناء بالآباء. وقوله: (سُبْحانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ) وحكاية اللَّه أوثق من حكاية غيره.

ve Meryem'in üç ilah olduğunu ve Mesih'in Allah'ın Meryem'den doğma çocuğu olduğunu açıkça ifade ettikleridir. Baksana O'nun şu buyruklarına: { أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ } ve { وَقالَتِ النَّصارى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ }. Onlardan meşhur ve yaygın olan görüş ise şudur: Onlar, baba ve anne cihetinden Mesih'te hem lahutiyet (tanrılık) hem de nasutiyet (insanlık) olduğunu söylerler. { إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ } kavli de buna delalet eder; zira onun Meryem'in çocuğu olduğunu, çocukların annelerine bağlandığı gibi ona bağlı olduğunu; Yüce Allah ile olan irtibatının ise O'nun elçisi olması ve O'nun emri ve babasız diri bir ceset olarak yaratması cihetiyle var bulunması bakımından olduğunu ispat etmiş, böylece çocukların babalara bağlanması gibi O'na bağlanmasını nefyetmiştir. Ve O'nun { سُبْحانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ } kavli de böyledir; Allah'ın nakli başkasının naklinden daha güvenilirdir.

ومعنى سُبْحانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ سبحه تسبيحا من أن يكون له ولد. وقرأ الحسن: إن يكون، بكسر الهمزة ورفع النون: أى سبحانه ما يكون له ولد. على أنّ الكلام جملتان لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ بيان لتنزهه عما نسب إليه، يعنى أنّ كل ما فيهما خلقه وملكه، فكيف يكون بعض ملكه جزأ منه، على أن الجزء إنما يصح في الأجسام وهو متعال عن صفات الأجسام والأعراض وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا يكل إليه الخلق كلهم أمورهم، فهو الغنى عنهم وهم الفقراء إليه.

{ سُبْحانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ } kavlinin manası: Çocuğu olmaktan O'nu tenzihle tenzih et demektir. El-Hasan hemzenin kesresi ve nûn'un ref'i ile { إن يكون } şeklinde okumuştur; yani "O münezzehtir, O'nun çocuğu olmaz" takdirindedir ve söz iki cümleden ibarettir. { لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } ifadesi, O'na isnat edilen şeyden münezzeh olduğunun beyanıdır; yani her ikisinde ne varsa O'nun mahlûku ve mülküdür, mülkünün bir parçası nasıl O'nun bir cüzü olabilir? Kaldı ki cüz ancak cisimlerde geçerlidir, O ise cisimlerin ve arazların sıfatlarından yücedir. { وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا } bütün mahlukat işlerini O'na havale eder; O onlardan müstağnidir, onlar ise O'na muhtaçtır.

[سورة النساء (٤) : آية ١٧٢]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 172]

لَنْ يَسْتَنْكِفَ الْمَسِيحُ أَنْ يَكُونَ عَبْداً لِلَّهِ وَلا الْمَلائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ وَمَنْ يَسْتَنْكِفْ عَنْ عِبادَتِهِ وَيَسْتَكْبِرْ فَسَيَحْشُرُهُمْ إِلَيْهِ جَمِيعاً (١٧٢)

Mesih de Allah'a kul olmaktan asla çekinmez/kaçınmaz, mukarreb (Allah'a yakın kılınmış) melekler de. Kim O'na kulluktan çekinir ve büyüklük taslarsa, [bilsin ki Allah] onların hepsini Kendi huzurunda toplayacaktır. (172)

ْ يَسْتَنْكِفَ الْمَسِيحُ

Mesih asla çekinmez/kaçınmaz

لن يأنف ولن يذهب بنفسه عزة من نكفت الدمع. إذا

Asla çekinmez ve gururundan dolayı kendini [kulluktan] üstün görmez. [Bu ifade,] 'nekefte’d-dem‘' (نَكَفْتُ الدَّمْعَ) [ifadesinden gelir ki bu da] gözyaşını

نحيته عن خدك بإصبعك لَا الْمَلائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ

yanağından sildiğinde söylenen 'nekefte'd-dem'' (نَكَفْتُ الدَّمْعَ) tabirinden gelir. { وَلَا الْمَلائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ }

ولا من هو أعلى منه قدراً وأعظم منه خطراً

kadirce ondan daha üstün ve mertebece ondan daha büyük olanlar da [çekinmez];

وهم الملائكة الكروبيون الذين حول العرش، كجبريل وميكائيل وإسرافيل، ومن في طبقتهم. فإن قلت: من أين دلّ قوله: َ لَا الْمَلائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ)

onlar da Cebrâil, Mîkâil, İsrâfîl ve onların tabakasında bulunan Arş'ın etrafındaki Kerûbiyyûn melekleridir. Eğer: "{ وَلَا الْمَلائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ } kavlinin

على أنّ المعنى: ولا من فوقه؟ قلت: من حيث أنّ علم المعاني لا يقتضى غير ذلك. وذلك أنّ الكلام إنما سيق لرد مذهب النصارى وغلوّهم في رفع المسيح عن منزلة العبودية، فوجب أن يقال لهم: لن يترفع عيسى عن العبودية، ولا من هو أرفع منه درجة، كأنه قيل: لن يستنكف الملائكة المقرّبون من العبودية، فكيف بالمسيح؟

'ondan üstte olanlar da' anlamına geldiğine delaleti neredendir?" dersen, şöyle derim: Meânî ilminin bundan başkasını gerektirmemesi cihetindendir. Şöyle ki; söz Hristiyanların mezhebini ve Mesih'i kulluk mertebesinin üstüne çıkarma konusundaki aşırılıklarını reddetmek için sevk edilmiştir. Dolayısıyla onlara: "İsa kulluktan kaçınmaz, derece bakımından ondan daha üstün olanlar da kaçınmaz" denilmesi gerekmiştir; sanki: "Mukarreb melekler kulluktan çekinmezken, Mesih nasıl çekinsin?" denilmiş gibidir.

ويدل عليه دلالة ظاهرة بينة، تخصيص المقرّبين لكونهم أرفع الملائكة درجة وأعلاهم منزلة.

Mukarreb meleklerin, meleklerin mertebece en üstünü ve makamca en yücesi olmaları sebebiyle tahsis edilmeleri buna açık ve vazıh bir şekilde delalet etmektedir.

ومثاله قول القائل:

Bunun bir benzeri şairin şu sözüdür:

وَمَا مِثْلُهُ مِمَّنْ يُجَاوِدُ حَاتِمٌ … وَلَا الْبَحْرُ ذُو الْأَمْوَاجِ يَلْتَجُّ زَاخِرُهْ

"Cömertlik yarışına girenler arasında Hâtim gibisi yoktur... Dalgaları coşup taşan deniz de onun gibi olamaz."

لا شبهة في أنه قصد بالبحر ذى الأمواج: ما هو فوق حاتم في الجود. ومن كان له ذوق فليذق مع هذه الآية قوله: (وَلَنْ تَرْضى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلَا النَّصارى) حتى يعترف بالفرق البين. وقرأ علىّ رضى اللَّه عنه: عُبيداً للَّه، على التصغير. وروى أن وفد نجران قالوا لرسول اللَّه ﷺ:

Şüphe yoktur ki [şair], dalgalı deniz ile cömertlikte Hâtim’den daha üstün olan birini kastetmiştir. Edebi zevki olan kimse, aradaki açık farkı teslim edebilmek için bu ayetle birlikte { وَلَنْ تَرْضى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلَا النَّصارى } “Sen onların dinlerine uymadıkça Yahudiler de Hristiyanlar da senden asla hoşnut olmazlar” kavlini bir tartsın. Ali radıyallâhu anh, [kelimeyi] tasgir (küçültme) sığasıyla { عُبيداً للَّه } şeklinde okumuştur. Rivayet edildiğine göre Necran heyeti Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e şöyle dediler:

لم تعيب صاحبنا؟ قال: ومن صاحبكم؟ قالوا: عيسى. قال: وأى شيء أقول؟ قالوا: تقول: إنه عبد اللَّه ورسوله. قال: إنه ليس بعار أن يكون عبداً للَّه. قالوا: بلى، فنزلت: أى لا يستنكف عيسى من ذلك فلا تستنكفوا له منه، فلو كان موضع استنكاف لكان هو أولى بأن يستنكف لأنّ العار ألصق به. فإن قلت: علام عطف قوله: َ لَا الْمَلائِكَةُ)

"Bizim sahibimizi niçin ayıplıyorsun?" dediler. O da: "Sahibiniz kimdir?" buyurdu. "İsa'dır" dediler. O da: "Ben ne diyorum ki?" buyurdu. "Onun Allah'ın kulu ve elçisi olduğunu söylüyorsun" dediler. O da: "Allah'a kul olmak bir ayıp değildir" buyurdu. Onlar: "Bilakis öyledir" dediler; bunun üzerine [bu ayet] indi: Yani İsa bundan çekinmez, siz de onun adına bundan çekinmeyin; şayet bu bir çekinme ve ar konusu olsaydı, bundan çekinmeye o daha layık olurdu, çünkü ar doğrudan ona yapışmış olurdu. Eğer: "{ وَلَا الْمَلائِكَةُ } kavli neye matuftur?

؟ قلت: لا يخلو إمّا أن يعطف على المسيح، أو على اسم «يكون» أو على المستتر في: َبْداً)

" dersen, şöyle derim: Ya Mesih'e, ya 'yekûne' fiilinin ismine ya da ibadet manasına delalet etmesi hasebiyle vasıf anlamı taşıdığı için { عَبْداً }

لما فيه من معنى الوصف، لدلالته على معنى العبادة، كقولك: مررت برجل عبد أبوه، فالعطف على المسيح هو الظاهر لأداء غيره إلى ما فيه بعض انحراف عن الغرض، وهو أن المسيح لا يأنف أن يكون هو ولا من فوقه موصوفين بالعبودية، أو أن يعبد اللَّه هو ومن فوقه. فإن قلت: قد جعلت الملائكة وهم جماعة عبداً للَّه في هذا العطف، فما وجهه؟ قلت: فيها وجهان: أحدهما أن يراد: ولا كل واحد من الملائكة أو ولا الملائكة المقرّبون أن يكونوا عباداً للَّه، فحذف ذلك لدلالة (عبد الله) عليه إيجازاً. وأمّا إذا عطفتهم على الضمير في: َبْداً)

içindeki müstetir (gizli) zamire matuftur; nitekim "مررت برجل عبد أبوه / Babası kul olan bir adama uğradım" sözün böyledir. Mesih üzerine matuf olması en zahir olanıdır; çünkü diğerleri maksattan bir miktar sapmaya yol açar ki o da Mesih'in kendisinin de, kendisinden üstün olanların da kullukla vasıflanmasından veya hem kendisinin hem de kendisinden üstün olanların Allah'a kulluk etmesinden imtina etmeyeceğidir. Eğer: "Sen bu atıfla çoğul olan melekleri Allah'ın kulu ({ عَبْداً للَّه }) kılmış oldun, bunun izahı nedir?" dersen, şöyle derim: Bunun iki yönü vardır: Birincisi, "Meleklerden hiçbiri de..." veya "Mukarreb melekler de Allah'ın kulları olmaktan..." manasının kastedilmiş olması ve îcâz (kısalık) gayesiyle { عبد الله } lafzının delaletine binaen bunun hazfedilmiş olmasıdır. Onları { عَبْداً } lafzındaki zamire

فقد طاح هذا السؤال. قرئَ سَيَحْشُرُهُمْ)

matuf kıldığında ise bu soru zaten ortadan kalkar. { فَسَيَحْشُرُهُمْ } lafzı,

بضم الشين وكسرها وبالنون.

şîn harfinin dammesi ve kesresiyle, ayrıca nûn ile (فسنحشرهم) okunmuştur.

[سورة النساء (٤) : الآيات ١٧٣ الى ١٧٥]

[Nisâ Suresi (4), Âyetler 173-175]

فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَأَمَّا الَّذِينَ اسْتَنْكَفُوا وَاسْتَكْبَرُوا فَيُعَذِّبُهُمْ عَذاباً أَلِيماً وَلا يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً (١٧٣) يا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمْ بُرْهانٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَأَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ نُوراً مُبِيناً (١٧٤) فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَاعْتَصَمُوا بِهِ فَسَيُدْخِلُهُمْ فِي رَحْمَةٍ مِنْهُ وَفَضْلٍ وَيَهْدِيهِمْ إِلَيْهِ صِراطاً مُسْتَقِيماً (١٧٥)

İman edip salih ameller işleyenlere gelince, [Allah] onların mükâfatlarını eksiksiz verecek ve lütfundan onlara daha fazlasını da bağışlayacaktır. Kulluktan çekinip büyüklük taslayanlara gelince, onları elem verici bir azapla cezalandıracaktır. Onlar kendilerine Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilirler. (173) Ey insanlar! Size Rabbinizden kesin bir delil geldi ve size apaçık bir nur indirdik. (174) Allah'a iman edip O'na sımsıkı sarılanlara gelince, [Allah] onları Kendi katından bir rahmet ve lütuf içine sokacak ve onları Kendisine [ulaştıran] dosdoğru bir yola iletecektir. (175)

فإن قلت: التفصيل غير مطابق للمفصل لأنه اشتمل على الفريقين، والمفصل على فريق واحد. قلت: هو مثل قولك: جمع الإمام الخوارج، فمن لم يخرج عليه كساه وحمله، ومن خرج عليه نكل به، وصحة ذلك لوجهين، أحدهما: أن يحذف ذكر أحد الفريقين لدلالة التفصيل عليه،

Eğer: “Ayrıntılı açıklama (tafsil), kendisi açıklanan (mufassal) ile uyuşmamaktadır; zira [tafsil] iki grubu da kapsamakta, mufassal ise tek bir grubu içermektedir” dersen, şöyle derim: Bu, senin “İmam, Hâricîleri topladı; kim ona isyan etmediyse ona elbise ve binek verdi, kim de ona isyan ettiyse onu cezalandırdı” demen gibidir. Bunun geçerliliği iki yöndendir: Birincisi, tafsilin ona delaleti sebebiyle iki gruptan birinin zikrinin hazfedilmiş olmasıdır;

ولأنّ ذكر أحدهما يدل على ذكر الثاني، كما حذف أحدهما في التفصيل في قوله عقيب هذا فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَاعْتَصَمُوا بِهِ والثاني، وهو أن الإحسان إلى غيرهم مما يغمهم، فكان داخلا في جملة التنكيل بهم فكأنه قيل: ومن يستنكف عن عبادته ويستكبر، فسيعذب بالحسرة إذا رأى أجور العاملين وبما يصيبه من عذاب اللَّه. البرهان والنور المبين: القرآن. أو أراد بالبرهان دين الحق أو رسول اللَّه ﷺ. وبالنور المبين: ما يبينه ويصدقه من الكتاب المعجز فِي رَحْمَةٍ مِنْهُ وَفَضْلٍ في ثواب مستحق وتفضل وَيَهْدِيهِمْ إِلَيْهِ إلى عبادته صِراطاً مُسْتَقِيماً وهو طريق الإسلام. والمعنى: توفيقهم وتثبيتهم.

zira birinin zikri diğerinin de zikredildiğine delalet eder; nitekim bunun hemen akabindeki { فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَاعْتَصَمُوا بِهِ } kavlindeki tafsilatta da iki gruptan biri hazfedilmiştir. İkincisi ise: Başkalarına ihsanda bulunulması onları üzen şeylerden biridir; dolayısıyla bu da onları cezalandırma kapsamına dâhildir. Sanki şöyle denilmiştir: "Kim O'na kulluktan çekinir ve büyüklük taslarsa, hem amel edenlerin mükâfatlarını gördüğünde duyacağı hasretle hem de Allah'ın azabından kendisine isabet edecek olan şeyle azap görecektir." Burhan ve apaçık nur: Kur'an'dır. Yahut burhan ile hak din veya Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem; apaçık nur ile de onu açıklayan ve doğrulayan mucize Kitap kastedilmiştir. { فِي رَحْمَةٍ مِنْهُ وَفَضْلٍ } hak edilmiş bir sevap ve bir lütuf içinde [kılacaktır]. { وَيَهْدِيهِمْ إِلَيْهِ } O'na kulluğa ulaştıracaktır. { صِراطاً مُسْتَقِيماً } o da İslam yoludur. Mana: Onları muvaffak kılması ve sebatkâr kılmasıdır.

[سورة النساء (٤) : آية ١٧٦]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 176]

يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلالَةِ إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَلَهُ أُخْتٌ فَلَها نِصْفُ ما تَرَكَ وَهُوَ يَرِثُها إِنْ لَمْ يَكُنْ لَها وَلَدٌ فَإِنْ كانَتَا اثْنَتَيْنِ فَلَهُمَا الثُّلُثانِ مِمَّا تَرَكَ وَإِنْ كانُوا إِخْوَةً رِجالاً وَنِساءً فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١٧٦)

Senden fetva istiyorlar. De ki: "Allah size kelâle hakkında fetva veriyor: Şayet çocuğu olmayıp bir kız kardeşi bulunan bir kimse ölürse, bıraktığının yarısı kız kardeşinindir. Eğer kız kardeşin çocuğu yoksa, [erkek kardeş] ona vâris olur. Şayet [kız kardeşler] iki kişi iseler, bıraktığının üçte ikisi onlarındır. Eğer kardeşler erkekli kadınlı iseler, erkeğe iki kadının payı kadar verilir. Şaşırmayasınız/sapmayasınız diye Allah size açıklıyor. Allah her şeyi hakkıyla bilendir." (176)

روى أنه آخر ما نزل من الأحكام . كان رسول اللَّه ﷺ في طريق مكة عام حجة الوداع، فأتاه جابر بن عبد اللَّه فقال: إنّ لي أختا، فكم آخذ من ميراثها إن ماتت؟ وقيل: كان مريضا فعاده رسول اللَّه ﷺ فقال: إنى كلالة فكيف أصنع في مالى؟ فنزلت إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ ارتفع امرؤ بمضمر يفسره الظاهر. ومحل لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ الرفع على الصفة لا النصب على الحال. أى: إن هلك امرؤ غير ذى ولد. والمراد بالولد الابن وهو اسم مشترك يجوز إيقاعه على الذكر وعلى الأنثى لأن الابن يسقط الأخت، ولا تسقطها البنت إلا في مذهب ابن عباس، وبالأخت التي هي لأب وأم دون التي لأم، لأنّ اللَّه تعالى فرض لها النصف وجعل أخاها عصبة وقال فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ وأما الأخت للأم فلها السدس

Ahkâma dair inen en son ayet olduğu rivayet edilmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Veda Haccı yılında Mekke yolundaydı; Câbir b. Abdillâh ona gelip: "Benim bir kız kardeşim var; ölürse onun mirasından ne kadar alırım?" dedi. Bir rivayete göre ise o hastaydı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kendisini ziyaret edince: "Ben kelâleyim (arkamda ana-baba ve çocuk bırakmayan biriyim), malım hususunda ne yapayım?" dedi. Bunun üzerine { إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ } “Şayet bir kimse ölürse...” ayeti indi. { امْرُؤٌ } "imru'ün" kelimesi, açıkta olan fiilin açıkladığı gizli bir [fiil] sebebiyle merfûdur (öznedir). { لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ } “çocuğu bulunmayan” cümlesinin iraptaki konumu, hâl olarak mensûb değil, sıfat olarak merfûdur. Yani: "Çocuğu olmayan bir kimse ölürse" demektir. "Veled" (çocuk) ile kastedilen erkek çocuktur; oysa bu kelime hem erkek hem de dişi için kullanılabilen müşterek bir isimdir. Çünkü kız kardeşi [mirastan] düşüren erkek çocuktur; kız çocuk ise İbn Abbâs'ın mezhebi hariç onu düşürmez. "Uht" (kız kardeş) ile kastedilen de anne bir olan değil, ana-baba bir [veya baba bir] olan kız kardeştir; zira Allah Teâlâ onun için yarım hisse takdir etmiş, erkek kardeşini ise asabe kılmış ve { فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ } “erkeğe iki kadının payı kadar verilir” buyurmuştur. Anne bir kız kardeşe gelince, onun [hissesi] altıda birdir...

في آية المواريث مسوّى بينها وبين أخيها وَهُوَ يَرِثُها وأخوها يرثها إن قدر الأمر على العكس من موتها وبقائه بعدها إِنْ لَمْ يَكُنْ لَها وَلَدٌ أى ابن لأن الأبن يسقط الأخ دون البنت. فإن قلت: الابن لا يسقط الأخ وحده فإن الأب نظيره في الإسقاط، فلم اقتصر على نفى الولد؟ قلت:

miras ayetinde o erkek kardeşiyle eşit tutulmuştur. { وَهُوَ يَرِثُها } durum tersine olup kız kardeş ölür ve erkek kardeş ondan sonraya kalırsa erkek kardeş ona vâris olur. { إِنْ لَمْ يَكُنْ لَها وَلَدٌ } yani erkek çocuğu yoksa; zira erkek çocuk erkek kardeşi mirastan düşürür, kız çocuk ise düşürmez. Eğer: "Erkek kardeşi sadece erkek çocuk düşürmez, baba da düşürme konusunda onun gibidir; o halde neden sadece çocuğun yokluğu ile yetinilmiştir?" dersen, şöyle derim:

بين حكم انتفاء الولد، ووكل حكم انتفاء الوالد إلى بيان السنة، وهو قوله ﵇ «ألحقوا الفرائض بأهلها فما بقي فلأولى عصبة ذكر» والأب أولى من الأخ، وليسا بأول حكمين بين أحدهما بالكتاب والآخر بالسنة. ويجوز أن يدل بحكم انتفاء الولد على حكم انتفاء الوالد، لأن الولد أقرب إلى الميت من الوالد، فإذا ورث الأخ عند انتفاء الأقرب، فأولى أن يرث عند انتفاء الأبعد: ولأن الكلالة تتناول انتفاء الوالد والولد جميعا، فكان ذكر انتفاء أحدهما دالا على انتفاء الآخر. فإن قلت: إلى من يرجع ضمير التثنية والجمع في قوله فَإِنْ كانَتَا اثْنَتَيْنِ وإن كانوا إخوة؟ قلت: أصله: فان كان من يرث بالأخوة اثنتين، وإن كان من يرث بالأخوة ذكوراً وإناثاً: وإنما قيل: فان كانتا، وإن كانوا، كما قيل: من كانت أمّك. فكما أنت ضمير «من» لمكان تأنيث الخبر، كذلك ثنى وجمع ضمير من يرث في كانتا وكانوا، لمكان تثنية الخبر وجمعه، والمراد بالإخوة. الإخوة لا الأخوات، تغليباً لحكم الذكورة أَنْ تَضِلُّوا مفعول له. ومعناه:

Çocuğun yokluğuna dair hükmü açıklamış, babanın yokluğuna dair hükmü ise Sünnet'in beyanına havale etmiştir ki o da Hz. Peygamber aleyhisselâm'ın: «Miras paylarını sahiplerine verin; arta kalan ise en yakın erkek asabenindir» kavlidir; baba ise erkek kardeşten daha yakındır. Bu iki hüküm, biri Kitap'la diğeri Sünnet'le beyan edilen ilk iki hüküm değildir. Çocuğun yokluğu hükmüyle babanın yokluğu hükmüne delalet edilmiş olması da caizdir; zira çocuk ölüye babadan daha yakındır. En yakın olanın yokluğunda erkek kardeş vâris olunca, daha uzak olanın yokluğunda vâris olması öncelikle gerekir. Ayrıca kelâle hem babanın hem de çocuğun yokluğunu kapsar; dolayısıyla ikisinden birinin yokluğunun zikredilmesi diğerinin yokluğuna delalet etmektedir. Eğer: "{ فَإِنْ كانَتَا اثْنَتَيْنِ } ve { وإن كانوا إخوة } buyruklarındaki tesniye ve cem' zamirleri kime dönmektedir?" dersen, şöyle derim: Aslı şudur: "Kardeşlik bağıyla vâris olanlar iki kişi olursa ve kardeşlik bağıyla vâris olanlar erkekli kadınlı olursa." Nitekim "من كانت أمّك / Annen kim idi?" denildiği gibi { فان كانتا } ve { وإن كانوا } denilmiştir. Haberin müennesliği sebebiyle 'men' (من) kelimesinin zamiri nasıl müennes kılındıysa, aynı şekilde haberin tesniye ve cem' olması sebebiyle 'kânetâ' ve 'kânû'daki vâris olan kimsenin zamiri de tesniye ve cem' kılınmıştır. İhve (إخوة) ile erkeklik hükmünün tağlibi sebebiyle kız kardeşler değil erkek kardeşler kastedilmiştir. { أَنْ تَضِلُّوا } mef'ûlün leh'tir. Manası ise:

كراهة أن تضلوا. عن النبي ﷺ «من قرأ سورة النساء فكأنما تصدّق على كل مؤمن ومؤمنة ورث ميراثاً، وأعطى من الأجر كمن اشترى محرّراً، وبريء من الشرك وكان في مشيئة اللَّه من الذين يتجاوز عنهم .

[...sapmanızı] istemediğinden dolayıdır. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den [şöyle rivayet edilmiştir]: «من قرأ سورة النساء فكأنما تصدّق على كل مؤمن ومؤمنة ورث ميراثاً، وأعطى من الأجر كمن اشترى محرّراً، وبريء من الشرك وكان في مشيئة اللَّه من الذين يتجاوز عنهم» «Kim Nisâ Suresi'ni okursa, sanki miras alan her bir mümin erkek ve mümin kadına sadaka vermiş gibi olur; kendisine bir köle azat eden kimsenin ecri kadar ecir verilir, şirkten uzak olur ve Allah'ın meşîetiyle (dilemesiyle) [günahları] bağışlanan kimselerden olur.»