الملك من له مسكن واسع فيه ماء جار. وقيل: من له بيت وخدم. وقيل: من له مال لا يحتاج معه إلى تكلف الأعمال وتحمل المشاق ما لَمْ يُؤْتِ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ من فلق البحر، وإغراق العدوّ، وتظليل الغمام، وإنزال المنّ والسلوى، وغير ذلك من الأمور العظام، وقيل: أراد عالمى زمانهم الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ يعنى أرض بيت المقدس. وقيل: الطور وما حوله. وقيل:
Hükümdar (melik); içinde akar suyu bulunan geniş bir meskene sahip olan kimsedir. Şöyle de denilmiştir: Evi ve hizmetçileri olan kimsedir. Şöyle de denilmiştir: Kendisiyle birlikte meşakkatli işlere ve zorluklara katlanmaya ihtiyaç duymayacağı bir mala sahip olan kimsedir. {ما لَمْ يُؤْتِ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ} “Âlemlerden hiç kimseye vermediğini [size verdi]”; denizin yarılması, düşmanın boğulması, bulutun gölge yapması, kudret helvası ile bıldırcın kuşunun indirilmesi ve bunlardan başka diğer büyük işlerden [ibarettir]. Şöyle de denilmiştir: Kendi zamanlarının âlemlerini kastetmiştir. {الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ} “Kutsal toprak”; Beytülmakdis toprağı demektir. Şöyle de denilmiştir: Tûr ve çevresidir. Şöyle de denilmiştir:
الشام. وقيل: فلسطين ودمشق وبعض الأردن. وقيل: سماها اللَّه لإبراهيم ميراثا لولده حين رفع على الجبل، فقيل له. انظر، فلك ما أدرك بصرك، وكان بيت المقدس قرار الأنبياء ومسكن المؤمنين كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ قسمها لكم وسماها، أو خط في اللوح المحفوظ أنها لكم وَلا تَرْتَدُّوا عَلى أَدْبارِكُمْ ولا تنكصوا على أعقابكم مدبرين من خوف الجبابرة جبناً وهلعاً، وقيل: لما حدثهم النقباء بحال الجبابرة رفعوا أصواتهم بالبكاء وقالوا: ليتنا متنا بمصر. وقالوا: تعالوا نجعل علينا رأساً ينصرف بنا إلى مصر. ويجوز أن يراد:
Şam'dır. Şöyle de denilmiştir: Filistin, Dımaşk ve Ürdün'ün bir kısmıdır. Şöyle de denilmiştir: İbrâhim dağa çıkarıldığında Allah bu toprağı onun çocuğuna miras olarak isimlendirmişti; zira ona: "Bak, gözünün gördüğü yer senindir" denilmişti. Beytülmakdis, peygamberlerin karargâhı ve müminlerin meskeniydi. {كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ} “Allah'ın sizin için takdir ettiği (yazdığı)”; size paylaştırdığı ve belirlediği, yahut Levh-i Mahfuz'da sizin olacağını yazdığı [topraktır]. {وَلا تَرْتَدُّوا عَلى أَدْبارِكُمْ} “Arkanıza dönmeyin”; korkaklık ve panik ile zorbaların korkusundan ökçeleriniz üzerine gerisin geri kaçmayın. Şöyle de denilmiştir: Temsilciler (nukabâ) onlara zorbaların durumunu anlattıklarında seslerini yükselterek ağladılar ve: "Keşke Mısır'da ölseydik" dediler. Yine: "Gelin, başımıza bizi Mısır'a geri götürecek bir reis tayin edelim" dediler. Şunun kastedilmiş olması da caizdir:
لا ترتدوا على أدباركم في دينكم بمخالفتكم أمر ربكم وعصيانكم نبيكم: فترجعوا خاسرين ثواب الدنيا والآخرة. الجبار «فعال» من جبره على الأمر بمعنى أجبره عليه وهو العاتي الذي يجبر الناس على ما يريد قالَ رَجُلانِ هما كالب ويوشع مِنَ الَّذِينَ يَخافُونَ من الذين يخافون اللَّه ويخشونه، كأنه قيل: رجلان من المتقين. ويجوز أن تكون الواو لبنى إسرائيل والراجع إلى الموصول محذوف تقديره: من الذين يخافهم بنو إسرائيل وهم الجبارون، وهما رجلان منهم أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا بالإيمان فآمنا، قالا لهم: إن العمالقة أجسام لا قلوب فيها، فلا تخافوهم وازحفوا إليهم فإنكم غالبوهم، يشجعانهم على قتالهم.: وقراءة من قرأ: يخافون، بالضم شاهدة له: وكذلك أنعم اللَّه عليهما، كأنه قيل: من الخوفين. وقيل: هو من الإخافة، ومعناه من الذين يخوفون من اللَّه بالتذكرة والموعظة. أو يخوّفهم وعيد اللَّه بالعقاب. فإن قلت: ما محل أنعم اللَّه عليهما؟ قلت: إن انتظم مع قوله «من الذين يخافون» في حكم الوصف لرجلان فمرفوع.
Rabbinizin emrine muhalefet ederek ve peygamberinize isyan ederek dininizden gerisin geri dönmeyin; yoksa dünya ve ahiret sevabını kaybederek hüsrana uğrayanlar olarak dönersiniz. Cebbar (جَبَّار) kelimesi, bir şeyi bir kimseye zorla yaptırmak anlamındaki Cebr (جَبْر) kökünden fa'âl (فَعَّال) veznindedir; o da insanları istediği şeye zorlayan azgın kimsedir. {قالَ رَجُلانِ} “İki adam dedi ki”; bunlar Kâlib ve Yûşa'dır. {مِنَ الَّذِينَ يَخافُونَ} “Korkanlar arasından”; Allah'tan korkan ve O'ndan çekinen kimselerden, sanki: "Takva sahiplerinden iki adam" denilmiş gibidir. [Fiildeki] vav harfinin İsrailoğullarına ait olması ve sıla cümlesinden mevsûle dönen zamirin hazfedilmiş olması da caizdir; takdiri: "İsrailoğullarının kendilerinden korktuğu kimselerden -ki onlar zorbalardır-" şeklinde olup, o iki kişi de onlardan [zorbalardan] iki adamdır. {أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا} “Allah'ın kendilerine nimet verdiği”; iman nimeti verip iman ettikleri [iki adam]. Onlara: "Şüphesiz Amalikalılar kalpleri olmayan [korkak] bedenlerdir, onlardan korkmayın ve üzerlerine yürüyün; kesinlikle onlara galip gelirsiniz" diyerek onları savaşmaya teşvik ediyorlardı. Zamme ile {يُخافُونَ} şeklinde okuyan kimsenin kıraati de bunu desteklemektedir. Tıpkı {أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا} ifadesi gibi; sanki "korkulanlardan" denilmiş gibidir. Bunun ihâfe (korkutma) kökünden olduğu da söylenmiştir; anlamı: Hatırlatma ve öğüt ile Allah'tan korkutan kimselerdendir. Yahut Allah'ın azap tehdidiyle onları korkutan kimselerdendir. Eğer: "{أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا} cümlesinin iraptaki yeri nedir?" dersen, derim ki: Şayet {مِنَ الَّذِينَ يَخافُونَ} sözü ile birlikte {رَجُلانِ} kelimesinin sıfatı hükmünde birleşirse merfûdur.
وإن جعل كلاما معترضاً فلا محلّ له. فإن قلت: من أين علما أنهم غالبون؟ قلت: من جهة إخبار موسى بذلك. وقوله تعالى كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وقيل، من جهة غلبة الظن وما تبينا من عادة اللَّه في نصرة رسله، وما عهدا من صنع اللَّه لموسى في قهر أعدائه، وما عرفا من حال الجبابرة.
Eğer ara cümle (cümle-i mu'teriza) kabul edilirse iraptan mahalli yoktur. Eğer: "Onlar galip geleceklerini nereden bildiler?" dersen, derim ki: Musa'nın bunu haber vermesi ve Yüce Allah'ın {كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ} “Allah'ın sizin için yazdığı” buyruğu cihetiyledir. Şöyle de denilmiştir: Galip zan cihetiyle, Allah'ın elçilerine yardım etme sünnetinden anladıkları şeylerden, Allah'ın Musa için düşmanlarını kahretme hususunda yaptıklarını tecrübe etmiş olmalarından ve zorbaların durumunu bilmelerinden dolayıdır.
والباب: باب قريتهم لَنْ نَدْخُلَها نفى لدخولهم في المستقبل على وجه التأكيد المؤيس.
Kapı (el-Bâb) ise onların şehirlerinin kapısıdır. {لَنْ نَدْخُلَها} “Biz oraya asla girmeyiz”; kesin ve ümitsiz kılan bir pekiştirme yoluyla gelecekte onların girmesini nefyetmektir.
وأَبَداً تعليق للنفي المؤكد بالدهر المتطاول. وما دامُوا فِيها بيان للأبد فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ يحتمل أن لا يقصدوا حقيقة الذهاب ولكن كما تقول: كلمته فذهب يجيبنى، تريد معنى الإرادة والقصد للجواب، كأنهم قالوا: أريدا قتالهم. والظاهر أنهم قالوا ذلك استهانة باللَّه ورسوله وقلة مبالاة بهما واستهزاء، وقصدوا ذهابهما حقيقة بجهلهم وجفاهم وقسوة قلوبهم التي عبدوا بها العجل وسألوا بها رؤية اللَّه ﷿ جهرة. والدليل عليه مقابلة ذهابهما بقعودهم ويحكى أنّ موسى وهرون ﵉ خرّا لوجوههما قدّامهم لشدّة ما ورد عليهما، فهموا برجمهما. ولأمر مّا قرن اللَّه اليهود بالمشركين وقدمهم عليهم في قوله تعالى: (لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَداوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا) .
{أَبَداً} “Asla” [kelimesi], pekiştirilmiş nefyi uzun bir zamana bağlamaktır. {ما دامُوا فِيها} “Onlar orada bulundukları sürece” [ifadesi], ebediyyetin (asla ifadesinin) açıklamasıdır. {فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ} “Sen ve Rabbin gidin”; gerçek anlamda gitmeyi kastetmemiş olmaları muhtemeldir, bilakis senin: "Onunla konuştum, o da bana cevap vermeye gitti" deyip cevabı irade ve kastetmeyi murat ettiğin gibi; sanki onlar: "İkiniz onlarla savaşmayı dileyin (kastidin)" demişlerdir. Zahir olan ise, bunu Allah'ı ve elçisini hafife alarak, onları umursamayarak ve alay ederek söyledikleridir; cehaletleri, kabalıkları ve buzağıya taptıkları, Allah'ı -Azze ve Celle- apaçık görmeyi istedikleri katı kalplilikleri sebebiyle ikisinin gerçek anlamda gitmesini kastetmişlerdir. Bunun delili, onların gitmesine karşılık kendi oturuşlarını karşıt getirmeleridir. Anlatıldığına göre Musa ve Harun -aleyhimesselâm- başlarına gelen bu durumun şiddetinden dolayı onların önünde yüzüstü kapandılar; onlar ise bu ikisini taşlamaya yeltendiler. Allah'ın Yahudileri müşriklerle bir tutması ve Yüce Allah'ın: {لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَداوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا} “İnananlara düşmanlık bakımından insanların en şiddetlisi olarak kesinlikle Yahudileri ve şirk koşanları bulursun” buyruğunda onları öne geçirmesi boşuna bir iş sebebiyle değildir.
[سورة المائدة (٥) : الآيات ٢٥ الى ٢٦]
[Mâide Suresi (5): Ayetler 25-26]
قالَ رَبِّ إِنِّي لا أَمْلِكُ إِلاَّ نَفْسِي وَأَخِي فَافْرُقْ بَيْنَنا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ (٢٥) قالَ فَإِنَّها مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ (٢٦)
{قالَ رَبِّ إِنِّي لا أَمْلِكُ إِلاَّ نَفْسِي وَأَخِي فَافْرُقْ بَيْنَنا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ (٢٥) قالَ فَإِنَّها مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ (٢٦)} “[Musa] dedi ki: 'Rabbim! Ben kendimden ve kardeşimden başkasına söz geçiremiyorum (malik değilim). Artık bizimle bu yoldan çıkmış (fâsık) kavmin arasını ayır!' [Allah] buyurdu ki: 'Artık orası onlara kırk yıl haram kılınmıştır; yeryüzünde şaşkın şaşkın dolaşacaklar. O yoldan çıkmış kavim için sakın üzülme!'”
لما عصوه وتمرّدوا عليه وخالفوه وقالوا ما قالوا من كلمة الكفر ولم يبق معه مطيع موافق يثق به إلا هرون قالَ رَبِّ إِنِّي لا أَمْلِكُ لنصرة دينك إِلَّا نَفْسِي وَأَخِي وهذا من البث والحزن والشكوى إلى اللَّه والحسرة ورقة القلب التي بمثلها تستجلب الرحمة وتستنزل النصرة
Ona isyan edip başkaldırdıklarında, muhalefet edip o küfür sözünü söylediklerinde ve yanında Hârûn'dan başka güvenebileceği itaatkâr ve uyumlu hiç kimse kalmadığında [Mûsâ şöyle] dedi: {قَالَ رَبِّ إِنِّي لَا أَمْلِكُ} “[Mûsâ] dedi ki: 'Rabbim! Ben mâlik değilim...” [yani] Senin dinine yardım etmek hususunda {إِلَّا نَفْسِي وَأَخِي} “...ancak kendime ve kardeşime [söz geçirebilirim]”. Bu, Allah'a içini dökme (bes), hüzün, şikâyet, hasret ve benzeri hallerle rahmetin celbedilip yardımın indirilmesini sağlayan bir kalp inceliğidir.
ونحوه قول يعقوب ﵇ نَّما أَشْكُوا بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ)
Bunun benzeri, Yakub'un -aleyhisselâm- şu sözüdür: {إِنَّما أَشْكُوا بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ} “Ben kederimi ve hüznümü sadece Allah'a arz ederim”.
. وعن على رضى اللَّه عنه أنه كان يدعو الناس على منبر الكوفة إلى قتال البغاة، فما أجابه إلا رجلان فتنفس الصعداء . ودعا لهما وقال: أين تقعان مما أريد؟ وذكر في إعراب «أخى» وجوه: أن يكون منصوبا عطفا على نفسي أو على الضمير في «إنى» ، بمعنى: ولا أملك إلا نفسي وإن أخى لا يملك إلا نفسه. ومرفوعا عطفاً على محل إن واسمها، كأنه قيل: أنا لا أملك إلا نفسي، وهرون كذلك لا يملك إلا نفسه أو على الضمير في لا أملك. وجاز للفصل. ومجروراً عطفا على الضمير في نفسي، وهو ضعيف لقبح العطف على ضمير المجرور إلا بتكرير الجار. فإن قلت: أما كان معه الرجلان المذكوران؟
Ali'den -radıyallâhu anh- rivayet edildiğine göre o, Kûfe minberinde insanları bâgîlerle (isyancılarla) savaşmaya çağırıyordu; ona sadece iki adam icabet etti, bunun üzerine derin bir ah çekti. Onlar için dua etti ve: "Benim murat ettiğim şey nerede, siz nerede kalıyorsunuz?" dedi. {أَخِي} kelimesinin irabında birkaç vecih zikredilmiştir: {نَفْسِي} üzerine veya {إِنِّي} içindeki zamire atıfla mansub olmasıdır; anlamı: "Ben sadece kendime malikim ve şüphesiz kardeşim de sadece kendine maliktir" şeklindedir. İnne ve isminin mahalli üzerine atıfla merfû olmasıdır; sanki şöyle denilmiştir: "Ben kendimden başkasına malik değilim, Harun da aynı şekilde kendisinden başkasına malik değildir" yahut {لا أَمْلِكُ} fiilindeki zamir üzerine [atıftır] ki aradaki fasıladan dolayı caiz olmuştur. {نَفْسِي} içindeki zamir üzerine atıfla mecrûr olmasıdır; bu ise cer edatının tekrarı olmaksızın mecrur zamire atfın çirkinliğinden dolayı zayıftır. Eğer: "Zikredilen o iki adam onunla beraber değil miydi?" dersen,
قلت: كأنه لم يثق بهما كل الوثوق ولم يطمئن إلى ثباتهما، لما ذاق على طول الزمان واتصال الصحبة من أحوال قومه وتلونهم وقسوة قلوبهم، فلم يذكر إلا النبي المعصوم الذي لا شبهة في أمره.
Derim ki: Uzun zaman boyunca ve birlikteliğin sürmesiyle kavminin hallerinden, renkten renge girmelerinden ve kalplerinin katılığından tattığı şeyler sebebiyle sanki o ikisine tam olarak güvenemedi ve sebat edeceklerinden emin olamadı; bu yüzden durumu hakkında hiçbir şüphe bulunmayan masum peygamberden başkasını zikretmedi.
ويجوز أن يقول ذلك لفرط ضجره عند ما سمع منهم تقليلا لمن يوافقه. ويجوز أن يريد: ومن يؤاخينى على دينى فَافْرُقْ فافصل بَيْنَنا وبينهم بأن تحكم لنا بما نستحق، وتحكم عليهم بما يستحقون، وهو في معنى الدعاء عليهم. ولذلك وصل به قوله: (فَإِنَّها مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ) على وجه التسبيب، أو فباعد بيننا وبينهم وخلصنا من صحبتهم «كقوله: (وَنَجِّنِي مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ) فَإِنَّها فإن الأرض المقدسة مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ لا يدخلونها ولا يملكونها، فان قلت: كيف يوفق بين هذا وبين قوله (الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ) ؟ قلت: فيه وجهان، أحدهما: أن يراد كتبها لكم بشرط أن تجاهدوا أهلها فلما أبوا الجهاد قيل: فإنها محرمة عليهم. والثاني: أن يراد فإنها محرمة عليهم أربعين سنة، فإذا مضت الأربعون كان ما كتب، فقد روى أن موسى سار بمن بقي من بنى إسرائيل وكان يوشع على مقدمته ففتح أريحاء وأقام فيها ما شاء اللَّه ثم قبض صلوات اللَّه عليه. وقيل: لما مات موسى بعث يوشع نبياً، فأخبرهم بأنه نبىّ اللَّه، وأن اللَّه أمره بقتال الجبابرة، فصدقوه وبايعوه وسار بهم إلى أريحاء وقتل الجبارين وأخرجهم، وصار الشام كله لبنى إسرائيل. وقيل: لم يدخل الأرض المقدسة أحد ممن قال: (إِنَّا لَنْ نَدْخُلَها) وهلكوا في التيه ونشأت نواشئ من ذرّياتهم فقاتلوا الجبارين ودخلوها والعامل في الظرف إما (مُحَرَّمَةٌ) وإما (يَتِيهُونَ) ومعنى يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ يسيرون فيها متحيرين لا يهتدون طريقاً. والتيه: المفازة التي يتاه فيها. روى أنهم لبثوا أربعين سنة في ستة فراسخ يسيرون كل يوم جادين، حتى إذا سئموا وأمسوا إذا هم بحيث ارتحلوا عنه، وكان الغمام يظللهم
Onlardan [bu sözleri] işittiğinde, kendisine muvafakat edenleri azımsayarak aşırı can sıkıntısından ötürü bunu söylemiş olması da caizdir. Şunu kastetmiş olması da caizdir: [Ben ancak kendime] ve dinimde bana kardeşlik eden kimseye [mâlikim/söz geçirebilirim]. {فَافْرُقْ} “Artık bizimle onların arasını ayır”, yani bizim hak ettiğimiz şeyle lehimize, onların hak ettiği şeyle de aleyhlerine hükmetmek suretiyle bizimle onların arasını ayır; bu da onlar aleyhine dua (beddua) anlamındadır. Bu sebeple {فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ} “Şüphesiz orası onlara haram kılınmıştır” buyruğu, bir gerekçelendirme kabilinden buna bitişik getirilmiştir. Yahut: Bizimle onların arasını uzaklaştır ve bizi onların arkadaşlığından kurtar, demektir; nitekim {وَنَجِّنِي مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} “Beni o zâlimler topluluğundan kurtar!” buyruğunda olduğu gibi. {فَإِنَّهَا} “Şüphesiz orası”, yani mukaddes topraklar {مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ} “onlara haram kılınmıştır”; oraya giremezler ve oraya mâlik olamazlar. Eğer: "Bununla {الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ} “Allah'ın sizin için takdir ettiği [kutsal toprağa]” buyruğunun arası nasıl uzlaştırılır?" dersen, derim ki: Bunda iki vecih vardır. Birincisi: [Mukaddes toprağın], halkıyla cihat etmeniz şartıyla sizin için takdir edilmiş olmasının kastedilmesidir. Onlar cihattan kaçınınca: "Şüphesiz orası onlara haram kılınmıştır" denilmiştir. İkincisi ise: "Şüphesiz orası onlara kırk yıl boyunca haram kılınmıştır; bu kırk yıl geçince de [daha önce] takdir edilmiş olan gerçekleşecektir" anlamının kastedilmesidir. Nitekim rivayet edildiğine göre Mûsâ, İsrâiloğullarından geriye kalanlarla birlikte yürüdü, öncü birliğinin başında da Yûşa‘ bulunuyordu; böylece Eriha'yı fethetti, Allah'ın dilediği kadar orada ikamet etti ve sonra vefat etti -salavâtullâhi aleyh-. Şöyle de denilmiştir: Mûsâ vefat edince Yûşa‘ peygamber olarak gönderildi. Onlara kendisinin Allah'ın peygamberi olduğunu ve Allah'ın zorbayla savaşmayı kendisine emrettiğini bildirdi. Onlar da onu tasdik edip biat ettiler. O da onlarla birlikte Eriha'ya yürüdü, zorbaları öldürüp oradan çıkardı ve bütün Şam [diyarı] İsrâiloğullarına kaldı. Şöyle de denilmiştir: {إِنَّا لَنْ نَدْخُلَهَا} “Biz oraya asla girmeyeceğiz” diyenlerden hiçbiri mukaddes toprağa giremedi; Tîh çölünde helak oldular ve onların nesillerinden yeni kuşaklar yetişip zorbalarla savaştı ve oraya girdiler. Zarfta amel eden [kelime] ya {مُحَرَّمَةٌ} ya da {يَتِيهُونَ} lafzıdır. {يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ} “Yeryüzünde şaşkın şaşkın dolaşacaklar” ifadesinin anlamı ise: Yol bulamayarak şaşkın bir halde orada dolaşıp dururlar, demektir. Tîh (تِيه) ise içinde yolun kaybedildiği çöl demektir. Rivayet edildiğine göre onlar altı fersahlık bir alanda kırk yıl kaldılar; her gün gayretle yürüyorlar, nihayet usandıklarında ve akşama erdiklerinde bir de bakıyorlardı ki yola çıktıkları yerdeler! Bulut da onları gölgelendiriyordu.
من حرّ الشمس، ويطلع لهم عمود من نور بالليل يضيء لهم، وينزل عليهم المنّ والسلوى، ولا تطول شعورهم، وإذا ولد لهم مولود كان عليه ثوب كالظفر يطول بطوله. فإن قلت: فلم كان ينعم عليهم بتظليل الغمام وغيره وهم معاقبون؟ قلت: كما ينزل بعض النوازل على العصاة عركا لهم ، وعليهم مع ذلك النعمة متظاهرة. ومثل ذلك مثل الوالد المشفق يضرب ولده ويؤذيه ليتأدب ويتثقف ولا يقطع عنه معروفه وإحسانه. فإن قلت: هل كان معهم في التيه موسى وهرون ﵉؟
Güneşin sıcağından [koruyor], geceleyin onlara aydınlatan bir nur sütunu çıkıyor, üzerlerine kudret helvası ve bıldırcın kuşu iniyor, saçları uzamıyor ve bir çocuk doğduğunda üzerinde büyüdükçe uzayan tırnak gibi bir elbise bulunuyordu. Eğer: "Cezalandırıldıkları halde bulutun gölgelendirmesi ve diğer nimetler neden onlara bahşediliyordu?" dersen, derim ki: Tıpkı asilere terbiye edilip olgunlaşmaları için bazı musibetlerin inmesi ve bununla birlikte üzerlerinde nimetin kesintisiz devam etmesi gibidir. Bunun misali, çocuğunu edeplensin ve olgunlaşsın diye dövüp canını acıtan, fakat iyiliğini ve ihsanını ondan kesmeyen şefkatli bir babanın misali gibidir. Eğer: "Tîh çölünde Musa ve Harun -aleyhimesselâm- onlarla beraber miydi?" dersen,
قلت: اختلف في ذلك، فقيل لم يكونا معهم لأنه كان عقابا، وقد طلب موسى إلى ربه أن يفرق بينهما وبينهم. وقيل: كانا معهم إلا أنه كان ذلك روحا لهما وسلامة، لا عقوبة، كالنار لإبراهيم، وملائكة العذاب. وروى أن هرون مات في التيه، ومات موسى بعده فيه بسنة.
Derim ki: Bu hususta ihtilaf edilmiştir. Onlarla beraber olmadıkları söylenmiştir; çünkü bu bir cezaydı ve Musa Rabbinden kendileriyle onların arasını ayırmasını istemişti. Şöyle de denilmiştir: Onlarla beraberdiler; fakat İbrâhim için ateşin ve azap meleklerinin durumu gibi bu onlar için ceza değil, bir ferahlık ve esenlikti. Rivayet edildiğine göre Harun Tîh'te vefat etti, Musa da ondan bir yıl sonra orada vefat etti.
ودخل يوشع أريحاء بعد موته بثلاثة أشهر. ومات النقباء في التيه بغتة، إلا كالب ويوشع فَلا تَأْسَ فلا تحزن عليهم لأنه ندم على الدعاء عليهم، فقيل: إنهم أحقاء لفسقهم بالعذاب، فلا تحزن ولا تندم.
Yûşa ise onun vefatından üç ay sonra Eriha'ya girdi. Temsilciler (nukabâ), Kâlib ve Yûşa müstesna, Tîh'te aniden öldüler. {فَلا تَأْسَ} “Artık üzülme”; onlar için kederlenme; çünkü o, onlar aleyhine dua ettiğine pişman olmuştu. Bunun üzerine: Fâsıklıkları sebebiyle azabı hak etmişlerdir, bu yüzden kederlenme ve pişman olma denilmiştir.
[سورة المائدة (٥) : الآيات ٢٧ الى ٣٢]
[Mâide Suresi (5): Ayetler 27-32]
وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبا قُرْباناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِما وَلَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قالَ لَأَقْتُلَنَّكَ قالَ إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ (٢٧) لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي ما أَنَا بِباسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ إِنِّي أَخافُ اللَّهَ رَبَّ الْعالَمِينَ (٢٨) إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ فَتَكُونَ مِنْ أَصْحابِ النَّارِ وَذلِكَ جَزاءُ الظَّالِمِينَ (٢٩) فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخاسِرِينَ (٣٠) فَبَعَثَ اللَّهُ غُراباً يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوارِي سَوْأَةَ أَخِيهِ قالَ يا وَيْلَتى أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هذَا الْغُرابِ فَأُوارِيَ سَوْأَةَ أَخِي فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ (٣١)
{وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبا قُرْباناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِما وَلَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قالَ لَأَقْتُلَنَّكَ قالَ إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ (٢٧) لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي ما أَنَا بِباسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ إِنِّي أَخافُ اللَّهَ رَبَّ الْعالَمِينَ (٢٨) إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ فَتَكُونَ مِنْ أَصْحابِ النَّارِ وَذلِكَ جَزاءُ الظَّالِمِينَ (٢٩) فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخاسِرِينَ (٣٠) فَبَعَثَ اللَّهُ غُراباً يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوارِي سَوْأَةَ أَخِيهِ قالَ يا وَيْلَتى أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هذَا الْغُرابِ فَأُوارِيَ سَوْأَةَ أَخِي فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ (٣١)} “Onlara Âdem'in iki oğlunun haberini hak ile oku: Hani ikisi birer kurban sunmuşlardı da birinden kabul edilmiş, diğerinden kabul edilmemişti. [Kurbanı kabul edilmeyen] 'Seni kesinlikle öldüreceğim!' dedi. [Diğeri] dedi ki: 'Allah ancak takva sahiplerinden kabul eder. Yemin olsun ki sen beni öldürmek için elini bana uzatsan da ben seni öldürmek için elimi sana uzatacak değilim. Şüphesiz ben âlemlerin Rabbi olan Allah'tan korkarım. Ben isterim ki sen hem benim günahımı hem kendi günahını yüklenesin de cehennemliklerden olasın. Zalimlerin cezası işte budur.' Nihayet nefsi ona kardeşini öldürmeyi kolaylaştırdı (hoş gösterdi); o da onu öldürdü ve böylece hüsrana uğrayanlardan oldu. Derken Allah, kardeşinin cesedini nasıl örteceğini ona göstermek için yeri eşeleyen bir karga gönderdi. 'Yazıklar olsun bana! Şu karga kadar olup da kardeşimin cesedini örtmekten âciz mi kaldım?' dedi ve pişman olanlardan oldu.”
مِنْ أَجْلِ ذلِكَ كَتَبْنا عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً وَمَنْ أَحْياها فَكَأَنَّما أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعاً وَلَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُنا بِالْبَيِّناتِ ثُمَّ إِنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ بَعْدَ ذلِكَ فِي الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ (٣٢)
{مِنْ أَجْلِ ذلِكَ كَتَبْنا عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً وَمَنْ أَحْياها فَكَأَنَّما أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعاً وَلَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُنا بِالْبَيِّناتِ ثُمَّ إِنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ بَعْدَ ذلِكَ فِي الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ (٣٢)} “Bundan dolayı İsrâiloğulları'na şunu yazdık (hükmettik): Kim bir cana kıymamış veya yeryüzünde fesat çıkarmamış bir kimseyi öldürürse, sanki bütün insanları öldürmüş gibi olur. Kim de bir canı yaşatırsa (kurtarırsa), sanki bütün insanları yaşatmış gibi olur. Andolsun ki elçilerimiz onlara apaçık delillerle geldi. Sonra onların birçoğu, bunun ardından yeryüzünde muhakkak haddi aşan kimselerdir.”
هما ابنا آدم لصلبه قابيل وهابيل، أوحى اللَّه إلى آدم أن يزوّج كل واحد منهما توأمة الآخر، وكانت توأمة قابيل أجمل واسمها «إقليما» فحسد عليها أخاه وسخط. فقال لهما آدم: قرّبا قربانا، فمن أيكما تقبل زوّجها، فقبل قربان هابيل بأن نزلت نار فأكلته فازداد قابيل حسدا وسخطا، وتوعده بالقتل. وقيل: هما رجلان من بنى إسرائيل بِالْحَقِّ تلاوة ملتبسة بالحق والصحة. أو اتله نبأ ملتبسا بالصدق موافقا لما في كتب الأوّلين، أو بالغرض الصحيح وهو تقبيح الحسد لأن المشركين وأهل الكتاب كلهم كانوا يحسدون رسول اللَّه ﷺ ويبغون عليه.
O ikisi Âdem'in öz oğulları Kâbil ve Hâbil'dir. Allah Âdem'e, her birini diğerinin ikiziyle evlendirmesini vahyetti. Kâbil'in ikizi daha güzeldi ve adı "Iklîmâ" idi; bu yüzden kardeşini kıskandı ve öfkelendi. Âdem onlara: "Birer kurban sunun, hanginizinki kabul edilirse onunla evlendiririm" dedi. Bir ateş inip Hâbil'in kurbanını yemesiyle onun kurbanı kabul edildi; bunun üzerine Kâbil'in hasedi ve öfkesi arttı ve onu öldürmekle tehdit etti. Şöyle de denilmiştir: O ikisi İsrailoğullarından iki adamdır. {بِالْحَقِّ} “Hak ile”; hak ve sıhhat ile iç içe geçmiş bir tilavetle [oku]. Yahut öncekilerin kitaplarındakine uygun, doğrulukla iç içe bir haber olarak oku; yahut hasedi çirkin göstermek şeklindeki doğru bir maksatla [oku]; zira müşriklerin ve Ehl-i Kitab'ın hepsi Resûlullah'a -sallallâhu aleyhi ve sellem- haset ediyor ve ona haksızlık ediyorlardı.
أو اتل عليهم وأنت محق صادق. وإِذْ قَرَّبا نصب بالنبإ، أى قصتهم وحديثهم في ذلك الوقت.
Yahut hak üzere ve dosdoğru olan biri olarak onlara oku. {إِذْ قَرَّبا} “Hani ikisi sunmuşlardı” ifadesi, haber (en-Nebe') kelimesiyle mansubdur; yani o vakitteki kıssalarını ve olaylarını [oku].
ويجوز أن يكون بدلا من النبأ، أى اتل عليهم النبأ نبأ ذلك الوقت، على تقدير حذف المضاف.
Haber (en-Nebe') kelimesinden bedel olması da caizdir; yani muzafın hazfi takdiriyle, onlara o vaktin haberinin haberini oku [demektir].
والقربان: اسم ما يتقرّب به إلى اللَّه من نسيكة أو صدقة، كما أنّ الحلوان اسم ما يحلى أى يعطى.
Kurban (el-Kurbân); kurban edilen hayvan (nesîke) veya sadaka türünden kendisiyle Allah'a yaklaşılan şeyin adıdır; tıpkı hulvânın (bahşişin) tatlandırılan yani verilen şeyin adı olması gibi.
يقال: قرّب صدقة وتقرّب بها، لأن تقرّب مطاوع قرّب: قال الأصمعى: تقربوا قرف القمع فيعدى بالباء حتى يكون بمعنى قرب. فإن قلت: كيف كان قوله إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ جوابا لقوله: (لَأَقْتُلَنَّكَ) ؟ قلت: لما كان الحسد لأخيه على تقبل قربانه هو الذي حمله على توعده بالقتل قال له: إنما أتيت من قبل نفسك لانسلاخها من لباس التقوى، لا من قبلي، فلم تقتلني؟
قَرَّبَ صَدَقَةً (sadakayı yaklaştırdı) ve تَقَرَّبَ بِهَا (onunla yaklaştı) denir; zira tekarrub (تَقَرَّبَ), takrîbin (قَرَّبَ) mutâvaatıdır (dönüşlüsüdür). Asmaî şöyle demiştir: تقربوا قرف القمع. Dolayısıyla قَرَّبَ (yaklaştırdı) anlamında olsun diye bâ (ب) harfi cerri ile geçişli kılınır. Eğer: "Onun {إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ} 'Allah ancak takva sahiplerinden kabul eder' sözü, onun: {لَأَقْتُلَنَّكَ} 'Seni kesinlikle öldüreceğim' sözüne nasıl cevap olmuştur?" dersen, derim ki: Kardeşine kurbanının kabul edilmesinden dolayı duyduğu haset onu öldürme tehdidine sevk ettiğinde, ona şöyle dedi: Sen ancak takva elbisesinden soyunduğu için kendi nefsin tarafından bu duruma düşürüldün, benim tarafımdan değil; öyleyse beni niçin öldürüyorsun?
ومالك لا تعاتب نفسك ولا تحملها على تقوى اللَّه التي هي السبب في القبول؟ فأجابه بكلام حكيم مختصر جامع لمعان. وفيه دليل على أنّ اللَّه تعالى لا يقبل طاعة إلا من مؤمن متق، فما أنعاه على أكثر العاملين أعمالهم. وعن عامر بن عبد اللَّه: أنه بكى حين حضرته الوفاة، فقيل له: ما يبكيك فقد كنت وكنت؟ قال إنى أسمع اللَّه يقول (إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ) . ما أَنَا بِباسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ قيل: كان أقوى من القاتل وأبطش منه، ولكنه تخرج عن قتل أخيه واستسلم له خوفا من اللَّه لأنّ الدفع لم يكن مباحا في ذلك الوقت. قاله مجاهد وغيره إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ أن تحتمل إثم قتلى لك لو قتلتك وإثم قتلك لي. فإن قلت: كيف يحمل إثم قتله له ولا تزر وازرة وزر أخرى؟ قلت: المراد بمثل إثمى على الاتساع في الكلام، كما تقول: قرأت قراءة فلان، وكتبت كتابته، تريد المثل وهو اتساع فاش مستفيض لا يكاد يستعمل غيره.
Sana ne oluyor da nefsini kınamıyorsun ve onu [amellerin] kabul sebebi olan Allah takvasına sevk etmiyorsun?" Böylece ona hikmetli, özlü ve pek çok manayı toplayan bir sözle cevap verdi. Bu [ifadede], Allah Teâlâ'nın bir itaati ancak takva sahibi bir müminden kabul edeceğine delil vardır; bu durum, amel edenlerin çoğunun amelleri için ne acı bir kayıptır! Âmir b. Abdillâh'tan rivayet edildiğine göre, vefatı yaklaştığında ağlamış, kendisine: "Seni ağlatan nedir? Hâlbuki sen şöyle şöyle [salih bir kul] idin?" denilince: "Ben Allah'ın { إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ } “Allah ancak takva sahiplerinden kabul eder” buyurduğunu işitiyorum" demiştir. { ما أَنَا بِباسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ } “Ben seni öldürmek için elimi sana uzatacak değilim”. Denildi ki: O, katilden daha güçlü ve daha kuvvetliydi; fakat Allah korkusundan ötürü kardeşini öldürmekten sakındı ve ona teslim oldu; çünkü o dönemde [saldırganı] defetmek mübah değildi. Bunu Mücâhid ve başkaları söylemiştir. { إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ } “Şüphesiz ben, benim günahımı da kendi günahını da yüklenmeni isterim”; yani şayet ben seni öldürseydim [üzerime kalacak olan] seni öldürmemin günahını ve beni öldürmenin günahını yüklenmeni [isterim]. Eğer: "Hiçbir günahkâr başkasının günahını yüklenmezken, o onun kendisini öldürme günahını nasıl yüklenir?" dersen, derim ki: Kelamda genişletme (ittisâ') yoluyla kastedilen "günahımın benzeri"dir; nitekim "Filanın okuyuşuyla okudum", "Onun yazısıyla yazdım" derken benzerini kastedersin; bu, neredeyse başkası kullanılmayacak derecede yaygın ve meşhur bir ittisâ'dır.
ونحوه قوله ﵊ «المستبان ما قالا فعلى البادي ما لم يعتد المظلوم » على أنّ البادي عليه إثم سبه، ومثل إثم سب صاحبه لأنه كان سببا فيه، إلا أن الإثم محطوط عن صاحبه معفوّ عنه، لأنه مكافئ مدافع عن عرضه. ألا ترى إلى قوله «ما لم يعتد المظلوم» لأنه إذا خرج من حدّ المكافأة واعتدى لم يسلم. فإن قلت: فحين كف هابيل قتل أخيه واستسلم وتحرج عما كان محظورا في شريعته من الدفع، فأين الإثم حتى يتحمل أخوه مثله فيجتمع عليه الإثمان؟ قلت:
Bunun benzeri, Peygamber'in -aleyhisselâm- şu buyruğudur: "Birbirine söven iki kişinin söyledikleri sözlerin günahı, mazlum olan haddi aşmadıkça ilk başlayanın üzerinedir"; zira ilk başlayan, kendi sövmesinin günahını ve arkadaşının sövmesinin günahının bir mislini sebep olduğu için taşır; ancak arkadaşı karşılık verip ırzını müdafaa ettiği için günah üzerinden düşürülmüş ve bağışlanmıştır. Onun: "Mazlum olan haddi aşmadıkça" sözünü görmez misin? Çünkü o, karşılık verme sınırından çıkıp tecavüz ettiğinde kurtulamaz. Eğer: "Hâbil kardeşini öldürmekten el çekip teslim olduğunda ve kendi şeriatında yasak olan müdafaadan sakındığında ortada günah mı vardı ki kardeşi onun mislini taşısın da iki günah onda birleşsin?" dersen, derim ki:
هو مقدّر فهو يتحمل مثل الإثم المقدّر، كأنه قال: إنى أريد أن تبوء بمثل إثمى لو بسطت يدي إليك. وقيل (بِإِثْمِي) بإثم قتلى (وَإِثْمِكَ) الذي من أجله لم يتقبل قربانك. فإن قلت: فكيف جاز أن يريد شقاوة أخيه وتعذيبه بالنار؟ قلت: كان ظالما وجزاء الظالم حسن جائز أن يراد.
O [günah] takdiridir; dolayısıyla o, takdir edilen günahın mislini yüklenir; sanki şöyle demiştir: "Eğer elimi sana uzatsaydım [doğacak olan] günahımın mislini yüklenmeni isterim." Şöyle de denilmiştir: {بِإِثْمِي} beni öldürmenin günahını, {وَإِثْمِكَ} kendisi sebebiyle kurbanının kabul edilmediği günahını [yüklenesin]. Eğer: "Kardeşinin bedbahtlığını ve ateşle azap görmesini istemesi nasıl caiz olmuştur?" dersen, derim ki: O zalimdi; zalimin cezası ise güzeldir ve istenmesi caizdir.
ألا ترى إلى قوله تعالى وَذلِكَ جَزاءُ الظَّالِمِينَ وإذا جاز أن يريده اللَّه، جاز أن يريده العبد لأنه لا يريد إلا ما هو حسن . والمراد بالإثم وبال القتل وما يجره من استحقاق العقاب. فإن قلت: لم جاء الشرط بلفظ الفعل والجزاء بلفظ اسم الفاعل وهو قوله:
Görmez misin Allah Teâlâ'nın: {وَذلِكَ جَزاءُ الظَّالِمِينَ} “İşte zalimlerin cezası budur!” [el-Mâide 5/29] buyruğunu! Allah'ın bunu dilemesi caiz olduğuna göre, kulun da bunu dilemesi caiz olur; çünkü o ancak güzel olanı ister. Günahtan (ism) maksat, öldürmenin vebali ve bunun beraberinde getirdiği cezayı hak etme durumudur. Eğer: "Şart niçin fiil lafzıyla, ceza [cümlesi] ise ism-i fâil lafzıyla gelmiştir ki o da şu sözüdür:
(لَئِنْ بَسَطْتَ.....)
{لَئِنْ بَسَطْتَ.....} “[Yemin olsun ki sen] uzatsan da.....”
(ما أَنَا بِباسِطٍ) ؟ قلت: ليفيد أنه لا يفعل ما يكتسب به هذا الوصف الشنيع. ولذلك أكده بالباء المؤكدة للنفي، فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ فوسعته له ويسرته، من طاع له المرتع: إذا اتسع. وقرأ الحسن: فطاوعت. وفيه وجهان: أن يكون مما جاء من فاعل بمعنى فعل، وأن يراد أنّ قتل أخيه كأنه دعا نفسه إلى الإقدام عليه فطاوعته ولم تمتنع، وله لزيادة الربط كقولك:
{ما أَنَا بِباسِطٍ} '[Ben] uzatacak değilim'?" dersen, derim ki: Bu çirkin vasfı kazanmasına yol açacak bir şeyi yapmayacağını ifade etmek içindir. Bu yüzden nefyi pekiştiren bâ (ب) harfi ile onu pekiştirmiştir. {فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ} “Nefsi ona kardeşini öldürmeyi kolaylaştırdı (hoş gösterdi)”; ona bunu genişletti ve kolaylaştırdı; bu da otlağın genişlemesi anlamındaki "طَاعَ لَهُ الْمَرْتَعُ" ifadesindendir. Hasan [el-Basrî] {فَطاوَعَتْ} şeklinde okumuştur. Bunda iki vecih vardır: Fa'ale (فَاعَلَ) vezninin fe'ale (فَعَلَ) anlamında gelmiş olması; yahut kardeşini öldürmenin sanki nefsini buna cüret etmeye çağırmış, nefsinin de ona itaat edip kaçınmamış olması murat edilmiştir. {لَهُ} ifadesi ise senin:
حفظت لزيد ماله. وقيل: قتل وهو ابن عشرين سنة، وكان قتله عند عقبة حراء، وقيل بالبصرة في موضع المسجد الأعظم فَبَعَثَ اللَّهُ غُراباً روى أنه أوّل قتيل قتل على وجه الأرض من بنى آدم. ولما قتله تركه بالعراء لا يدرى ما يصنع به، فخاف عليه السباع فحمله في جراب على ظهره سنة حتى أروح وعكفت عليه السباع، فبعث اللَّه غرابين فاقتتلا فقتل أحدهما الآخر، فحفر له بمنقاره ورجليه ثم ألقاه في الحفرة قالَ يا وَيْلَتى أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هذَا الْغُرابِ ويروى أنه لما قتله اسودّ جسده وكان أبيض فسأله آدم عن أخيه فقال: ما كنت عليه وكيلا فقال بل قتلته ولذلك اسودّ جسدك. وروى أنّ آدم مكث بعد قتله مائة سنة لا يضحك» وأنه رثاه بشعر، وهو كذب بحت، وما الشعر إلا منحول ملحون. وقد صحّ أن الأنبياء ﵈ معصومون من الشعر. لِيُرِيَهُ ليريه اللَّه. أو ليريه الغراب، أى ليعلمه لأنه لما كان سبب تعليمه، فكأنه قصد تعليمه على سبيل المجاز سَوْأَةَ أَخِيهِ عورة أخيه وما لا يجوز أن ينكشف من جسده. والسوأة: الفضيحة لقبحها. قال:
"Zeyd'in malını onun için korudum" demen gibi bağlamı pekiştirmek içindir. Şöyle de denilmiştir: Yirmi yaşındayken öldürüldü; öldürülmesi Hira yokuşunda idi; Basra'da Mescid-i Âzam'ın yerinde olduğu da söylenmiştir. {فَبَعَثَ اللَّهُ غُراباً} “Derken Allah bir karga gönderdi”; rivayet edildiğine göre o, Âdemoğullarından yeryüzünde öldürülen ilk maktuldür. Onu öldürünce onunla ne yapacağını bilemeyerek açık alanda bıraktı; vahşi hayvanların ona zarar vermesinden korkarak bir yıl boyunca bir dağarcık içinde kokuncaya ve yırtıcı hayvanlar etrafında toplanıncaya kadar sırtında taşıdı. Bunun üzerine Allah iki karga gönderdi, ikisi savaştı ve biri diğerini öldürdü; gagası ve ayaklarıyla onun için çukur kazdı, sonra onu çukura attı. {قالَ يا وَيْلَتى أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هذَا الْغُرابِ} “'Yazıklar olsun bana! Şu karga kadar olmaktan âciz mi kaldım?' dedi”. Rivayet edildiğine göre onu öldürdüğünde, bedeni beyaz iken karardı; Âdem ona kardeşini sorunca: "Ben onun üzerinde bir bekçi değildim" dedi. [Âdem]: "Bilakis onu öldürdün, bu yüzden bedenin karardı" dedi. Yine rivayet edildiğine göre Âdem, onun öldürülmesinden sonra yüz yıl hiç gülmeden kaldı ve ona bir şiirle ağıt yaktı; bu ise katıksız bir yalandır; o şiir uydurulmuş ve lahinli bir şiirden başkası değildir. Peygamberlerin -aleyhimüsselâm- şiirden masum oldukları kesin olarak sabittir. {لِيُرِيَهُ} “Ona göstermek için”; Allah'ın ona göstermesi için yahut karganın ona göstermesi, yani öğretmesi için; zira öğretmesine sebep olduğu için mecaz yoluyla ona öğretmeyi kastetmiş gibi olmuştur. {سَوْأَةَ أَخِيهِ} “Kardeşinin cesedini (ayıp yerini)”; kardeşinin avretini ve bedeninden açılması caiz olmayan yerini [örtsün diye]. Sev'e (السَّوْأَةُ) kelimesi, çirkinliğinden ötürü rezalet/ayıp demektir. Şair şöyle demiştir:
يَا لَقَوْمِ لِلسَّوْأةِ السَّوْآء
Ey kavmim, [yetişin] o pek çirkin rezalete!
أى للفضيحة العظيمة فكنى بها عنها فَأُوارِيَ بالنصب على جواب الاستفهام. وقرئ بالسكون على: فأنا أوارى. أو على التسكين في موضع النصب للتخفيف مِنَ النَّادِمِينَ على قتله، لما تعب فيه من حمله وتحيره في أمره، وتبين له من عجزه، وتلمذه للغراب، واسوداد لونه وسخط أبيه، ولم يندم ندم التائبين مِنْ أَجْلِ ذلِكَ بسبب ذلك وبعلته. وقيل: أصله من أجل شرا إذا جناه يأجله أجلا. ومنه قوله:
Yani büyük rezalet için! Dolayısıyla kinaye yoluyla bundan bahsedilmiştir. {فَأُوارِيَ} ifadesi istifhamın cevabı olarak nasb iledir. فَأَنَا أُوَارِي takdiriyle sükûn ile de okunmuştur; yahut hafifletmek için nasb konumunda sükûn iledir. {مِنَ النَّادِمِينَ} “Pişman olanlardan [oldu]”; onu taşımaktaki yorgunluğu, durumu hakkındaki şaşkınlığı, âcizliğinin ortaya çıkması, kargaya talebe olması, renginin kararması ve babasının öfkesi sebebiyle onu öldürdüğüne pişman oldu; tövbe edenlerin pişmanlığı gibi pişman olmadı. {مِنْ أَجْلِ ذلِكَ} “İşte bundan dolayı”; bu sebeple ve bu illetle. Şöyle de denilmiştir: Aslı, bir kimse bir kötülük işlediğinde "أَجَلَ شَرّاً يَأْجُلُهُ أَجْلاً" denilmesindendir. Şairin şu sözü de bundandır:
وَأَهْلِ خِبَاءٍ صَالحٍ ذَاتُ بَيْنِهِمْ … قَدم احْتَرَبُوا فِى عَاجِلٍ أَنَا آجِلُهْ
“Araları [gayet] düzgün nice çadır halkı vardır ki; benim hazırlayıp körüklediğim peşin bir [şer] yüzünden birbirleriyle savaşa tutuştular.”
كأنك إذا قلت: من أجلك فعلت كذا، أردت من أن جنيت فعله وأوجبته، ويدل عليه قولهم: من جراك فعلته، أى من أن جررته بمعنى جنيته. وذلك إشارة إلى القتل المذكور، أى من أن جنى ذلك القتل الكتب وجرّه كَتَبْنا عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ و «من» لابتداء الغاية، أى ابتدأ والكتب نشأ من أجل ذلك. ويقال: فعلت كذا لأجل كذا. وقد يقال: أجل كذا، بحذف الجار وإيصال الفعل قال: أجل أنّ اللَّه قد فضلكم. وقرئ: من اجل ذلك، بحذف الهمزة وفتح النون لإلقاء حركتها عليها. وقرأ أبو جعفر: من إجل ذلك، بكسر الهمزة وهي لغة فإذا خفف كسر النون ملقيا لكسرة الهمزة عليها بِغَيْرِ نَفْسٍ بغير قتل نفس، لا على وجه الاقتصاص أَوْ فَسادٍ عطف على نفس بمعنى أو بغير فساد فِي الْأَرْضِ وهو الشرك.
Sanki sen: "Senin yüzünden (من أجلك) şöyle yaptım" dediğinde, senin fiili işlemen ve zorunlu kılmandan dolayı [yaptım] demek istersin; onların: "Senin sebebinle (من جراك) yaptım" yani onu çekip getirdiğin ve işlediğin için [yaptım] sözleri de buna delalet eder. "Zâlike" (ذلِكَ) ifadesi zikredilen öldürmeye işarettir; yani o öldürmenin bu hükmün yazılmasını gerektirmesi ve çekip getirmesi sebebiyle [yazdık]. {كَتَبْنا عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ} “İsrailoğullarına yazdık”; "min" (مِنْ) harfi gaye başlangıcı içindir; yani yazmanın başlangıcı ve doğuşu bundan dolayı oldu. "Şunun için şöyle yaptım" (فعلت كذا لأجل كذا) denildiği gibi cer edatı hazfedilerek ve fiil bitiştirilerek "أجل كذا" da denir; nitekim şair: "أجل أنّ اللَّه قد فضلكم" demiştir. Hemzenin hazfi ve harekesinin nûn üzerine aktarılmasıyla "مَنَ جْلِ ذلِكَ" şeklinde de okunmuştur. Ebû Ca'fer hemzenin kesresiyle "من إجل ذلك" şeklinde okumuştur ki bu bir lehçedir; hafifletildiğinde hemzenin kesresi nûn üzerine aktarılarak nûn kesreli okunur. {بِغَيْرِ نَفْسٍ} “Bir cana kıymaksızın”; bir canı öldürme karşılığı olmaksızın, kısas yoluyla olmaksızın [demektir]. {أَوْ فَسادٍ} “Veya bir fesat”; nefis üzerine matuftur, yani veya bir fesat olmaksızın. {فِي الْأَرْضِ} “Yeryüzünde”; o da şirktir.
وقيل: قطع الطريق وَمَنْ أَحْياها ومن استنقذها من بعض أسباب الهلكة قتل أو غرق أو حرق أو هدم أو غير ذلك. فإن قلت: كيف شبه الواحد بالجميع وجعل حكمه كحكمهم؟ قلت:
Yol kesmek olduğu da söylenmiştir. {وَمَنْ أَحْياها} “Kim de bir canı kurtarırsa”; kim de öldürülme, boğulma, yanma, yıkıntı altında kalma veya bunlardan başka bir helak sebebinden bir canı kurtarırsa. Eğer: "Bir kişi bütün insanlara nasıl benzetilmiş ve onun hükmü onların hükmü gibi kılınmıştır?" dersen, derim ki:
لأن كل إنسان يدلى بما يدلى به الآخر من الكرامة على اللَّه وثبوت الحرمة، فإذا قتل فقد أهين ما كرم على اللَّه وهتكت حرمته وعلى العكس، فلا فرق إذاً بين الواحد والجميع في ذلك. فإن قلت: فما الفائدة في ذكر ذلك؟ قلت: تعظيم قتل النفس وإحيائها في القلوب ليشمئز الناس عن الجسارة عليها، ويتراغبوا في المحاماة على حرمتها لأنّ المتعرّض لقتل النفس إذا تصوّر قتلها بصورة قتل الناس جميعاً عظم ذلك عليه فثبطه، وكذلك الذي أراد إحياءها. وعن مجاهد: قاتل النفس جزاؤه جهنم، وغضب اللَّه، والعذاب العظيم. ولو قتل الناس جميعاً لم يزد على ذلك. وعن الحسن: يا ابن آدم، أرأيت لو قتلت الناس جميعاً أكنت تطمع أن يكون لك عمل يوازى ذلك فيغفر لك به؟ كلا إنه شيء سوّلته لك نفسك والشيطان، فكذلك إذا قتلت واحداً بَعْدَ ذلِكَ بعد ما كتبنا عليهم وبعد مجيء الرسل بالآيات لَمُسْرِفُونَ يعنى في القتل لا يبالون بعظمته
Çünkü her insan, Allah katındaki ikram ve dokunulmazlığın sübutu hususunda diğerinin sahip olduğu gerekçeye sahiptir; dolayısıyla biri öldürüldüğünde Allah katında aziz olan şey alçaltılmış ve dokunulmazlığı çiğnenmiş olur; aksi de böyledir. O halde bu hususta bir fert ile bütün insanlar arasında hiçbir fark yoktur. Eğer: "Bunu zikretmenin faydası nedir?" dersen, derim ki: İnsanların cana kıymaya cüret etmekten nefret etmeleri ve canın dokunulmazlığını korumaya rağbet göstermeleri için kalplerde bir canı öldürmeyi ve onu yaşatmayı büyütmektir; çünkü bir canı öldürmeye yeltenen kimse, onu öldürmeyi bütün insanları öldürme suretinde tasavvur ettiğinde bu durum ona ağır gelir ve onu bundan alıkoyar; bir canı yaşatmak isteyen kimse de böyledir. Mücâhid'den rivayet edildiğine göre: Bir canı öldürenin cezası cehennem, Allah'ın gazabı ve büyük bir azaptır; bütün insanları öldürseydi bile bunun üzerine ilave edilmezdi. Hasan'dan [el-Basrî] rivayet edildiğine göre: Ey Âdemoğlu! Ne dersin, bütün insanları öldürseydin buna denk olup da onun sebebiyle bağışlanacağın bir amelin olmasını umar mıydın? Asla! Bu, nefsinin ve şeytanın sana hoş gösterdiği bir şeydir; işte bir kişiyi öldürdüğünde de durum böyledir. {بَعْدَ ذلِكَ} “Bundan sonra”; onlara farz kılmamızdan ve elçilerin apaçık delillerle gelmesinden sonra; {لَمُسْرِفُونَ} “kesinlikle taşkınlık yapmaktadırlar”; yani öldürme hususunda onun büyüklüğüne aldırmamaktadırlar.
[سورة المائدة (٥) : الآيات ٣٣ الى ٣٤]
[Mâide Suresi (5): Ayetler 33-34]
إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيا وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ (٣٣) إِلاَّ الَّذِينَ تابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٤)
{إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيا وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ (٣٣) إِلاَّ الَّذِينَ تابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٤)} “Allah'a ve Resûlüne karşı savaşanların ve yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya çalışanların cezası ancak öldürülmeleri veya asılmaları yahut el ve ayaklarının çaprazlama kesilmesi ya da bulundukları yerden sürgün edilmeleridir. Bu, onlar için dünyada bir rezilliktir; ahirette de onlar için büyük bir azap vardır. Ancak onları ele geçirmenizden önce tövbe edenler müstesnadır. Biliniz ki şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يحاربون رسول اللَّه ﷺ، ومحاربة المسلمين في حكم محاربته وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً مفسدين، أو لأنّ سعيهم في الأرض لما كان على طريق الفساد نزل منزلة: ويفسدون في الأرض فانتصب فسادا. على المعنى، ويجوز أن يكون مفعولا له، أى للفساد. نزلت في قوم هلال بن عويمر وكان بينه وبين رسول اللَّه ﷺ عهد وقد مرّ بهم قوم يريدون رسول اللَّه فقطعوا عليهم. وقيل: في العرنيين، فأوحى إليه أنّ من جمع بين القتل وأخذ المال قتل وصلب ومن أفرد القتل قتل. ومن أفرد أخذ المال قطعت يده لأخذ المال، ورجله لإخافة السبيل. ومن أفرد الإخافة نفى من الأرض. وقيل: هذا حكم كل قاطع طريق كافرا كان أو مسلما. ومعناه أَنْ يُقَتَّلُوا من غير صلب، إن أفردوا القتل أَوْ يُصَلَّبُوا مع القتل إن جمعوا بين القتل والأخذ. قال أبو حنيفة ومحمد رحمهما اللَّه، يصلب حيا، ويطعن حتى يموت أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ إن أخذوا المال أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ إذا لم يزيدوا على الإخافة. وعن جماعة منهم الحسن والنخعي: أن الإمام مخير بين هذه العقوبات في كل قاطع طريق من غير تفصيل. والنفي: الحبس عند أبى حنيفة، وعند الشافعي: النفي من بلد إلى بلد، لا يزال يطلب وهو هارب فزعا، وقيل: ينفى من بلده، وكانوا ينفونهم إلى «دهلك» وهو بلد في أقصى تهامة، و «ناصع» وهو بلد من بلاد الحبشة خِزْيٌ ذلّ وفضيحة إِلَّا الَّذِينَ تابُوا استثناء من المعاقبين عقاب قطع الطريق خاصة. وأما حكم القتل والجراح وأخذ المال فإلى الأولياء، إن شاءوا عفوا، وإن شاءوا استوفوا. وعن على رضى اللَّه عنه: أنه الحرث بن بدر جاءه تائبا بعد ما كان يقطع الطريق، فقبل توبته ودرأ عنه العقوبة.
{يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ} “Allah'a ve Resûlüne karşı savaşanlar”; Allah'ın Resûlüne -sallallâhu aleyhi ve sellem- karşı savaşanlardır, Müslümanlara karşı savaşmak da ona karşı savaşmak hükmündedir. {وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً} “Yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya çalışanlar”; bozguncular olarak [çalışanlar]; yahut yeryüzündeki çalışmaları bozgunculuk yoluyla olduğu için "yeryüzünde bozgunculuk yaparlar" konumuna inmiş ve fesat (فَسَاداً) kelimesi mana üzere mansub olmuştur; mef'ûlün leh yani bozgunculuk için olması da caizdir. Hilâl b. Uveymir'in kavmi hakkında inmiştir; onunla Resûlullah -sallallâhu aleyhi ve sellem- arasında bir antlaşma vardı; Resûlullah'a gitmek isteyen bir topluluk onların yanından geçti de yollarını kestiler. Ureyneliler hakkında indiği de söylenmiştir; bunun üzerine ona, hem öldürüp hem mal alan kimsenin öldürülüp asılacağı, sadece öldüren kimsenin öldürüleceği, sadece mal alan kimsenin mal aldığı için elinin ve yol kestiği için ayağının kesileceği, sadece korkutan kimsenin ise yeryüzünden sürgün edileceği vahyedildi. Şöyle de denilmiştir: İster kâfir ister Müslüman olsun bu, her yol kesicinin hükmüdür. Anlamı şudur: {أَنْ يُقَتَّلُوا} “Öldürülmeleridir”; eğer sadece öldürmüşlerse asılmaksızın öldürülürler. {أَوْ يُصَلَّبُوا} “Veya asılmalarıdır”; eğer hem öldürmeyi hem mal almayı birleştirmişlerse öldürülmekle beraber asılırlar. Ebû Hanîfe ve Muhammed -rahimehumallâh- şöyle demiştir: Diri diri asılır ve ölünceye kadar mızraklanır. {أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ} “Yahut el ve ayaklarının çaprazlama kesilmesidir”; eğer mal almışlarsa. {أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ} “Ya da yeryüzünden sürgün edilmeleridir”; eğer korkutmaktan fazlasını yapmamışlarsa. Hasan [el-Basrî] ve Nehaî'nin de aralarında bulunduğu bir gruptan rivayet edildiğine göre: Devlet başkanı, ayrıntıya girmeksizin her yol kesicide bu cezalar arasında muhayyerdir. Ebû Hanîfe'ye göre nefy (sürgün), hapsetmektir; Şâfiî'ye göre ise korku içinde kaçıp dururken sürekli aranarak bir şehirden diğer şehre sürülmesidir. Memleketinden sürgün edileceği de söylenmiştir; onları Tihâme'nin en uç noktasında bir yer olan "Dehlek"e ve Habeşistan beldelerinden bir yer olan "Nâsı'"a sürgün ediyorlardı. {خِزْيٌ} “Bir rezilliktir”; zillet ve rüsvaylıktır. {إِلَّا الَّذِينَ تابُوا} “Ancak tövbe edenler müstesnadır”; özellikle yol kesme cezasıyla cezalandırılanlardan bir istisnadır. Öldürme, yaralama ve mal alma hükmüne gelince, bu hak sahiplerine aittir; dilerlerse affederler, dilerlerse kısas/tazmin isterler. Ali'den -radıyallâhu anh- rivayet edildiğine göre: Hâris b. Bedr yol kestikten sonra tövbe ederek ona gelmiş, o da tövbesini kabul edip cezayı ondan düşürmüştür.
[سورة المائدة (٥) : آية ٣٥]
[Mâide Suresi (5): Ayet 35]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ وَجاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٣٥)
{يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ وَجاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٣٥)} “Ey iman edenler! Allah'tan korkun, O'na [yaklaştıracak] vesile arayın ve O'nun yolunda cihad edin ki kurtuluşa eresiniz.”
الوسيلة: كل ما يتوسل به أى يتقرّب من قرابة أو صنيعة أو غير ذلك، فاستعيرت لما يتوسل به إلى اللَّه تعالى من فعل الطاعات وترك المعاصي. وأنشد للبيد:
Vesîle (الوسيلة); akrabalık, iyilik veya bunlardan başka kendisiyle tevessül edilen yani yaklaşılan her şeydir; taatleri işlemek ve günahları terk etmek suretiyle Yüce Allah'a kendisiyle yaklaşılan şeyler için istiare yoluyla kullanılmıştır. Lebîd'in şu beyti inşad edilmiştir:
أَرَى النَّاسَ لَا يَدْرُونَ مَا قَدْرُ أمْرِهِمْ … أَلَا كُلُّ ذّ لُبٍ إلىَ اللَّهِ وَاسِلُ
Görüyorum ki insanlar işlerinin [vahamet ve] kıymetini bilmiyorlar; iyi bilin ki akıl sahibi herkes Allah'a [yaklaştıracak vesileyle] yönelendir.
[سورة المائدة (٥) : الآيات ٣٦ الى ٣٧]
[Mâide Suresi (5): Ayetler 36-37]
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَمِثْلَهُ مَعَهُ لِيَفْتَدُوا بِهِ مِنْ عَذابِ يَوْمِ الْقِيامَةِ ما تُقُبِّلَ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٣٦) يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنْها وَلَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ (٣٧)
{إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَمِثْلَهُ مَعَهُ لِيَفْتَدُوا بِهِ مِنْ عَذابِ يَوْمِ الْقِيامَةِ ما تُقُبِّلَ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٣٦) يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنْها وَلَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ (٣٧)} “Şüphesiz inkâr edenler, yeryüzünde olanların tamamı ve bununla birlikte bir misli daha kendilerinin olsa da kıyamet gününün azabından [kurtulmak için] onu fidye verseler, kendilerinden kabul edilmez. Onlar için elem verici bir azap vardır. Ateşten çıkmak isterler, fakat oradan çıkacak değillerdir. Onlar için sürekli bir azap vardır.”
لِيَفْتَدُوا بِهِ ليجعلوه فدية لأنفسهم. وهذا تمثيل للزوم العذاب لهم، وأنه لا سبيل لهم إلى النجاة منه بوجه. وعن النبي ﷺ «يقال للكافر يوم القيامة: أرأيت لو كان لك ملء الأرض ذهباً أكنت تفتدى به، فيقول: نعم، فيقال له: قد سئلت أيسر من ذلك » و «لو» مع ما في حيزه خبر «أن» . فإن قلت: لم وحد الراجع في قوله: (لِيَفْتَدُوا بِهِ) وقد ذكر شيئان؟ قلت: نحو قوله:
{لِيَفْتَدُوا بِهِ} “Onu fidye verseler”; kendileri için onu fidye kılsalar [demektir]. Bu, azabın onlardan ayrılmayacağına ve hiçbir şekilde ondan kurtuluş yolunun bulunmadığına dair bir temsildir. Peygamber'den -sallallâhu aleyhi ve sellem- rivayet edildiğine göre: "Kıyamet gününde kâfire: 'Ne dersin, yeryüzü dolusu altının olsaydı onu fidye verir miydin?' denilir; o da: 'Evet' der. Bunun üzerine ona: 'Senden bundan çok daha kolayı istenmişti' denilir." "Lev" (لَوْ) edatı kapsamındaki ifadelerle birlikte "inne"nin haberidir. Eğer: "İki şey zikredildiği halde: {لِيَفْتَدُوا بِهِ} buyruğundaki dönen zamir niçin tekil gelmiştir?" dersen, derim ki: Şairin şu sözünde olduğu gibidir:
فَإنِّى وَقَيَّارٌ بِهَا لَغَرِيبُ
"... Kuşkusuz ben ve Kayyâr, orada kesinlikle birer yabancıyız."
أو على إجراء الضمير مجرى اسم الإشارة، كأنه قيل: ليفتدوا بذلك. ويجوز أن يكون الواو في: (مِثْلَهُ) بمعنى «مع» فيتوحد المرجوع إليه. فإن قلت: فبم ينصب المفعول معه؟ قلت:
Yahut zamirin işaret ismi yerine geçirilmesi yoluyladır; sanki: "Bununla fidye verseler" denilmiş gibidir. {مِثْلَهُ} kelimesindeki vâv harfinin "beraber/ile" (مع) anlamında olması da caizdir, böylece kendisine dönülen merci birleşmiş olur. Eğer: "Öyleyse mef'ûlün meah ne ile mansub olur?" dersen, derim ki:
بما يستدعيه «لو» من الفعل، لأن التقدير: لو ثبت أن لهم ما في الأرض. قرأ أبو واقد (أن يخرجوا) بضم الياء من أخرج. ويشهد لقراءة العامّة قوله: (بِخارِجِينَ) . وما يروى عن عكرمة أن نافع بن الأزرق قال لابن عباس: يا أعمى البصر أعمى القلب تزعم أن قوما يخرجون من النار وقد قال اللَّه تعالى: (وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنْها) فقال: ويحك ، اقرأ ما فوقها. هذا للكفار.
"Lev" edatının gerektirdiği fiil ile [mansub olur]; çünkü takdiri: "Eğer yeryüzünde olanların kendilerinin olduğu sabit olsaydı" şeklindedir. Ebû Vâkıd (أخرج) fiilinden yâ harfinin zammesiyle {أَنْ يُخْرَجُوا} şeklinde okumuştur. Cumhûrun kıraatine ise {بِخارِجِينَ} “çıkacak değillerdir” buyruğu tanıklık etmektedir. İkrime'den rivayet edildiğine göre Nâfi' b. el-Ezrak, İbn Abbas'a şöyle demiştir: "Ey gözü kör, kalbi kör adam! Bir topluluğun ateşten çıkacağını iddia ediyorsun; oysa Yüce Allah: {وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنْها} 'Onlar oradan çıkacak değillerdir' buyurmuştur." Bunun üzerine [İbn Abbas] şöyle demiştir: "Yazıklar olsun sana! Onun üstündeki ayeti oku; bu kâfirler içindir."
فمما لفقته المجبرة وليس بأول تكاذيبهم وفراهم. وكفاك بما فيه من مواجهة ابن الأزرق ابن عمّ رسول اللَّه ﵌ وهو بين أظهر أعضاده من قريش وأنضاده من بنى عبد المطلب وهو حبر الأمّة وبحرها ومفسرها، بالخطاب الذي لا يجسر على مثله أحد من أهل الدنيا، ويرفعه إلى عكرمة دليلين ناصين أن الحديث فرية ما فيها مرية.
[Bu rivayet] Mücbire'nin uydurduğu şeylerdendir; bu onların ilk yalanları ve iftiraları da değildir. İbnü'l-Ezrak'ın, Resûlullah'ın -sallallâhu aleyhi ve sellem- amcasının oğlu, Kureyş'ten olan yardımcılarının ve Benî Abdilmuttalib'den olan dengi/akrabası kimselerin arasında bulunduğu, ümmetin allâmesi, ilim deryası ve müfessiri olduğu halde, dünya ehlinden hiç kimsenin benzerine cesaret edemeyeceği bir hitapla onun karşısına dikilmesi ve bunu İkrime'ye dayandırması, hadisin içinde hiçbir şüphe bulunmayan bir iftira olduğuna iki açık delil olarak sana yeter.
[سورة المائدة (٥) : الآيات ٣٨ الى ٤٠]
[Mâide Suresi (5): Ayetler 38-40]
وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما جَزاءً بِما كَسَبا نَكالاً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٣٨) فَمَنْ تابَ مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ وَأَصْلَحَ فَإِنَّ اللَّهَ يَتُوبُ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٩) أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٤٠)
{ وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما جَزاءً بِما كَسَبا نَكالاً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Hırsızlık eden erkek ve hırsızlık eden kadının, yaptıklarına karşılık bir ceza ve Allah'tan bir ibret olmak üzere ellerini kesin. Allah Azîz'dir (üstün kudret sahibidir), Hakîm'dir (hüküm ve hikmet sahibidir).” (38) { فَمَنْ تابَ مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ وَأَصْلَحَ فَإِنَّ اللَّهَ يَتُوبُ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Kim işlediği zulümden sonra tövbe eder ve [halini] düzeltirse, şüphesiz Allah onun tövbesini kabul eder. Muhakkak ki Allah Gafûr'dur (çok bağışlayandır), Rahîm'dir (çok merhamet edendir).” (39) { أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Göklerin ve yerin mülkünün/hükümranlığının yalnızca Allah'a ait olduğunu bilmez misin? O, dilediğine azap eder, dilediğini de bağışlar. Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir.” (40)
وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ رفعهما على الابتداء والخبر محذوف عند سيبويه، كأنه قيل:
{وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ} “Hırsızlık eden erkek ve hırsızlık eden kadın” ibaresinin ref' ile okunması Sîbeveyh'e göre mübteda (özne) oluşundandır ve haberi hazfedilmiştir; sanki şöyle denilmiş gibidir:
وفيما فرض عليكم السارق والسارقة أى حكمهما. ووجه آخر وهو أن يرتفعا بالابتداء، والخبر فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما ودخول الفاء لتضمنهما معنى الشرط، لأنّ المعنى: والذي سرق والتي سرقت فاقطعوا أيديهما، والاسم الموصول يضمن معنى الشرط. وقرأ عيسى بن عمر بالنصب، وفضلها سيبويه على قراءة العامة لأجل الأمر لأنّ «زيداً فاضربه» أحسن من «زيد فاضربه» (أَيْدِيَهُما) يديهما، ونحوه (فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما) اكتفى بتثنية المضاف إليه عن تثنية المضاف. وأريد باليدين
«Size farz kılınanlar arasında hırsızlık eden erkek ve hırsızlık eden kadın da vardır» yani onların hükmü [de vardır]. Bir diğer vecih ise, bunların mübteda (özne) olarak merfû olması, haberin (yüklemin) ise { فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما } “ellerini kesin” olmasıdır. Fâ (ف) harfinin dahil olması ise bu iki kelimenin şart anlamı içermesindendir; zira mana şöyledir: «Hırsızlık eden erkek ile hırsızlık eden kadının ellerini kesin». İsm-i mevsul şart manası taşır. Îsâ b. Ömer nasb ile okumuştur; Sîbeveyh ise emir sebebiyle bunu cumhurun kıraatine üstün tutmuştur; çünkü «Zeyden fadribhu» (Zeyd'i döv) ifadesi, «Zeydun fadribhu» ifadesinden daha güzeldir (fasîhtir). { أَيْدِيَهُما } “ellerini” [ifadesinden kasıt] ikisinin iki elidir (yedeyhimâ). { فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما } “ikinizin de kalpleri kaymıştı” [ifadesi de] bunun gibidir; muzâfun ileyhin tesniye (ikil) yapılmasıyla muzâfın tesniye yapılmasından yetinilmiştir. İki elden murat...
اليمينان، بدليل قراءة عبد اللَّه: والسارقون والسارقات فاقطعوا أيمانهم، والسارق في الشريعة:
sağ ellerdir; Abdullah'ın: "Hırsız erkekler ve hırsız kadınların sağ ellerini kesin" şeklindeki kıraati buna delildir. Şeriatta hırsız (es-sârık):
من سرق من الحرز: والمقطع. الرسغ. وعند الخوارج: المنكب. والمقدار الذي يجب به القطع عشرة دراهم عند أبى حنيفة، وعند مالك والشافعي رحمهما اللَّه ربع دينار. وعن الحسن درهم وفي مواعظه: احذر من قطع يدك في درهم جَزاءً ونَكالًا مفعول لهما فَمَنْ تابَ من السرّاق مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ من بعد سرقته وَأَصْلَحَ أمره بالتفصى عن التبعات فَإِنَّ اللَّهَ يَتُوبُ عَلَيْهِ ويسقط عنه عقاب الآخرة. وأمّا القطع فلا تسقطه التوبة عند ابى حنيفة وأصحابه وعند الشافعي في أحد قوليه تسقطه مَنْ يَشاءُ من يجب في الحكمة تعذيبه والمغفرة له من المصرين والتائبين. وقيل: يسقط حدّ الحربي إذا سرق بالتوبة، ليكون أدعى له إلى الإسلام وأبعد من التنفير عنه، ولا يسقطه عن المسلم : لأن في إقامته الصلاح للمؤمنين والحياة (وَلَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ) . فإن قلت: لم قدّم التعذيب على المغفرة ؟ قلت: لأنه قوبل بذلك تقدم السرقة على التوبة.
Korunan yerden (hırzdan) çalan kimsedir. Kesim yeri bilektir (rusğ). Hâricîlere göre ise omuzdur (menkib). Kesmenin vâcip olduğu miktar Ebû Hanîfe'ye göre on dirhem, Mâlik ve Şâfiî'ye -rahimehumallâh- göre çeyrek dinardır. Hasan'dan [el-Basrî] bir dirhem olduğu rivayet edilmiştir; onun vaazlarında: "Bir dirhem sebebiyle elinin kesilmesinden sakın" ifadesi yer alır. {جَزاءً} “bir ceza olarak” ve {نَكالًا} “bir ibret olmak üzere” kelimeleri mef'ûlün leh'tir. Hırsızlardan {فَمَنْ تابَ} “kim tövbe ederse”, {مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ} “haksızlığından sonra”; hırsızlığından sonra, {وَأَصْلَحَ} “ve düzeltirse”; kul haklarından ve sorumluluklardan kurtularak durumunu düzeltirse, {فَإِنَّ اللَّهَ يَتُوبُ عَلَيْهِ} “şüphesiz Allah onun tövbesini kabul eder” ve ahiret azabını ondan düşürür. El kesmeye gelince; Ebû Hanîfe ve ashabına göre tövbe onu düşürmez; Şâfiî'ye göre ise iki görüşünden birinde düşürür. {مَنْ يَشاءُ} “dilediğine”; ısrar edenlerden ve tövbe edenlerden hikmet gereği azap edilmesi ve bağışlanması gereken kimseye [azap eder veya bağışlar]. Şöyle de denilmiştir: İslâm'a daha çok teşvik etmesi ve ondan uzaklaştırmaktan daha uzak olması için harbî hırsızlık yaptığında had cezası tövbeyle düşer; fakat Müslümandan düşmez; çünkü onun tatbik edilmesinde müminler için ıslah ve hayat vardır: {وَلَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ} “Kısasta sizin için hayat vardır”. Eğer: "Azap etmek bağışlamanın önüne niçin geçirilmiştir?" dersen, derim ki: Bununla hırsızlığın tövbeden önce gelmesi karşılandığı içindir.
[سورة المائدة (٥) : آية ٤١]
[Mâide Suresi (5): Ayet 41]
يا أَيُّهَا الرَّسُولُ لا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ مِنَ الَّذِينَ قالُوا آمَنَّا بِأَفْواهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ وَمِنَ الَّذِينَ هادُوا سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هذا فَخُذُوهُ وَإِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً أُولئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ (٤١)
{يا أَيُّهَا الرَّسُولُ لا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ مِنَ الَّذِينَ قالُوا آمَنَّا بِأَفْواهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ وَمِنَ الَّذِينَ هادُوا سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هذا فَخُذُوهُ وَإِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً أُولئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ (٤١)} “Ey Elçi! Ağızlarıyla 'İnandık' deyip kalpleri inanmamış olanlardan ve Yahudilerden küfürde yarışanlar seni üzmesin. Onlar yalana kulak verirler; sana gelmeyen başka bir topluluk lehine dinlerler. Kelimeleri yerlerinden kaydırıp tahrif ederler ve 'Eğer size bu verilirse alın, o verilmezse sakının' derler. Allah kimin fitneye düşmesini dilerse, artık sen onun için Allah'a karşı hiçbir şey yapamazsın. İşte onlar, Allah'ın kalplerini arındırmak istemediği kimselerdir. Onlar için dünyada bir rezillik, ahirette de büyük bir azap vardır.”
قرئ (لا يحزنك) بضم الياء. ويسرعون. والمعنى: لا تهتم ولا تبال بمسارعة المنافقين فِي الْكُفْرِ أى في إظهاره بما يلوح منهم من آثار الكيد للإسلام ومن موالاة المشركين، فإنى ناصرك عليهم وكافيك شرّهم. يقال: أسرع فيه الشيب، وأسرع فيه الفساد، بمعنى: وقع
{لا يَحْزُنْكَ} [ifadesi], yâ harfinin zammesiyle [lâ yuhzinke] şeklinde ve [aynı şekilde] {يُسْرِعُونَ} [yüsri‘ûne] şeklinde de okunmuştur. Anlamı şudur: Münafıkların {فِي الْكُفْرِ} “inkârda” -yani İslam'a yönelik tuzaklarının ve müşriklerle dostluklarının belirtileri kendilerinden açığa çıkması suretiyle [küfrü] açığa vurmada- yarışıp koşmalarına aldırma ve [buna] önem verme; zira şüphesiz Ben onlara karşı sana yardım edeceğim ve onların şerrine karşı sana kâfi geleceğim. Nitekim [Arapçada] 'أسرع فيه الشيب' [saçına hızla ak düştü] ve 'أسرع فيه الفساد' [ona fesat hızla sirayet etti] denilir; yani [fesat veya yaşlılık] onda hızla vaki oldu [demektir].
فيه سريعاً، فكذلك مسارعتهم في الكفر ووقوعهم وتهافتهم فيه، أسرع شيء إذا وجدوا فرصة لم يخطؤها. وآمَنَّا مفعول قالوا: وبِأَفْواهِهِمْ متعلق بقالوا لا بآمنا وَمِنَ الَّذِينَ هادُوا منقطع مما قبله خبر لسماعون، أى: ومن اليهود قوم سماعون. ويجوز أن يعطف على: (مِنَ الَّذِينَ قالُوا) ويرتفع سماعون على: هم سماعون. والضمير للفريقين. أو للذين هادوا. ومعنى سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ قابلون لما يفتريه الأحبار ويفتعلونه من الكذب على اللَّه وتحريف كتابه من قولك الملك يسمع كلام فلان. ومنه «سمع اللَّه لمن حمده» سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ يعنى اليهود الذين لم يصلوا إلى مجلس رسول اللَّه ﷺ وتجافوا عنه لما أفرط فيهم من شدة البغضاء وتبالغ من العداوة، أى قابلون من الأحبار ومن أولئك المفرطين في العداوة الذين لا يقدرون أن ينظروا إليك. وقيل: سماعون إلى رسول اللَّه ﷺ لأجل أن يكذبوا عليه بأن يمسخوا ما سمعوا منه بالزيادة والنقصان والتبديل والتغيير، سماعون من رسول اللَّه لأجل قوم آخرين من اليهود وجهوهم عيونا ليبلغوهم ما سمعوا منه. وقيل: السماعون: بنو قريظة. والقوم الآخرون: يهود خيبر يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ يميلونه ويزيلونه مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ التي وضعه اللَّه تعالى فيها، فيهملونه بغير مواضع بعد أن كان ذا مواضع إِنْ أُوتِيتُمْ هذا المحرف المزال عن مواضعه فَخُذُوهُ واعلموا أنه الحق واعملوا به وَإِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ وأفتاكم محمد بخلافه فَاحْذَرُوا وإياكم وإياه فهو الباطل والضلال. وروى أن شريفاً من خيبر زنى بشريفة وهما محصنان وحدّهما الرجم في التوراة، فكرهوا رجمهما لشرفهما فبعثوا رهطا منهم إلى بنى قريظة ليسألوا رسول اللَّه ﷺ عن ذلك، وقالوا: إن أمركم محمد بالجلد والتحميم فاقبلوا وإن أمركم بالرجم فلا تقبلوا، وأرسلوا الزانيين معهم، فأمرهم بالرجم فأبوا أن يأخذوا به فقال له جبريل: اجعل بينك وبينهم ابن صوريا، فقال هل تعرفون شاباً أمرد أبيض أعور يسكن فدك يقال له ابن صوريا؟ قالوا: نعم وهو أعلم يهودى على وجه الأرض ورضوا به حكما. فقال له رسول اللَّه ﷺ: أنشدك اللَّه الذي لا إله إلا هو الذي فلق البحر لموسى ورفع فوقكم الطور وأنجاكم وأغرق آل فرعون والذي أنزل عليكم كتابه وحلاله وحرامه، هل تجدون فيه الرجم على من أحصن؟ قال: نعم، فوثب عليه سفلة اليهود، فقال: خفت إن كذبته أن ينزل علينا العذاب. ثم سأل رسول اللَّه ﷺ عن أشياء كان يعرفها من أعلامه فقال أشهد أن لا إله إلا اللَّه وأنك رسول اللَّه النبي الأمى العربي الذي بشر به المرسلون، وأمر رسول اللَّه صلى
...[yaşlılık veya fesat] ona çabucak sirayet etti denilir. İşte onların küfre koşuşmaları, küfrün içine düşmeleri ve ona üşüşmeleri de böyledir; bir fırsat bulduklarında onu asla kaçırmayan en hızlı şey gibidir. {آمَنَّا} [ifadesi] {قَالُوا} [fiilinin] mef'ûlüdür (nesnesidir). {بِأَفْواهِهِمْ} ise {آمَنَّا} ifadesine değil {قَالُوا} fiiline müteallıktır (bağlıdır). {وَمِنَ الَّذِينَ هادُوا} ifadesi ise kendisinden önceki kısımdan munkatı'dır (bağımsızdır) ve {سَمَّاعُونَ} kelimesinin mukaddem haberidir (öne geçmiş yüklemidir); yani: "Yahudilerden de [söz dinleyen] kulak kesilmiş bir topluluk vardır" demektir. [Bu ifadenin] {مِنَ الَّذِينَ قالُوا} kısmına matuf olması ve {سَمَّاعُونَ} kelimesinin [takdiri] "Onlar kulak kesilenlerdir" şeklinde merfu olması da caizdir. Zamir her iki gruba da veya [sadece] Yahudilere aittir. {سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ} “yalana kulak kesilirler” ifadesinin manası; "Hükümdar falanın sözünü dinliyor (kabul ediyor)" sözünde olduğu gibi, hahamların uydurdukları, Allah'a karşı düzdükleri yalanları ve O'nun kitabını tahrif etmelerini kabul ederler demektir. «Semiallâhu limen hamideh» (Allah kendisine hamd edeni işitir/kabul eder) ifadesi de bu kabildendir. {سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ} “Sana gelmeyen başka bir topluluk hesabına kulak kesilirler”; yani içlerindeki aşırı kin ve had safhadaki düşmanlıktan ötürü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in meclisine gelmeyen ve ondan uzak duran Yahudileri kastetmektedir. Yani hahamların ve sana bakmaya dahi tahammülü olmayan bu aşırı düşmanların sözlerini kabul ederler. Şöyle de denilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e, O'ndan işittiklerini eksiltme, artırma, değiştirme ve tebdil etme yoluyla tahrif ederek O'na iftira atmak maksadıyla kulak verirler; ya da Yahudilerden kendilerini casus olarak gönderen başka bir kavim adına, O'ndan duyduklarını onlara iletmek için Resûlullah'ı dinlerler. Şöyle de denilmiştir: Kulak kesilenler Benî Kurayza, diğer kavim ise Hayber Yahudileridir. {يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ} “Kelimeleri yerlerinden [sonra] tahrif edip eğip bükerler”; onu eğip bükerler ve Allah Teâlâ'nın koyduğu yerlerinden kaydırırlar; yerli yerinde dururken onu yerinden ederek sahipsiz bırakırlar. {إِنْ أُوتِيتُمْ هذا} “Eğer size bu [tahrif edilmiş ve yerinden kaydırılmış hüküm] verilirse”, {فَخُذُوهُ} “onu hemen alın”, onun hak olduğunu bilin ve onunla amel edin. {وَإِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ} “Eğer o size verilmezse” ve Muhammed size bunun aksini fetva verirse, {فَاحْذَرُوا} “sakının”, ondan uzak durun, zira o bâtıl ve sapıklıktır [derler]. Rivayet edildiğine göre Hayber eşrafından evli bir erkek ile evli bir kadın zina etmişti. Tevrat'taki cezaları ise recimdi. Ancak soylu kimseler oldukları için onları recmetmek istemediler ve Benî Kurayza'ya bir grup gönderip bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sormalarını istediler. Onlara: "Eğer Muhammed size celde (kırbaçlama) ve tahmim (yüzü karalama) ile hükmederse kabul edin, şayet recm ile hükmederse kabul etmeyin" dediler ve zina eden iki kişiyi de yanlarında gönderdiler. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] onlara recmi emredince bunu uygulamaktan kaçındılar. Bunun üzerine Cebrail O'na: "Onlarla arana İbn Sûriyâ'yı hakem kıl" dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Fedek'te oturan, İbn Sûriyâ denilen, sakalsız, beyaz tenli, tek gözü kör bir genci tanır mısınız?» buyurdu. "Evet, o yeryüzündeki Yahudilerin en bilgilisisidir" dediler ve onun hakemliğine razı oldular. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Mûsâ için denizi yaran, üzerinize Tûr dağını kaldıran, sizi kurtarıp Firavun ailesini boğan, size Kitabı'nı, helâlini ve haramını indiren, kendisinden başka ilâh olmayan Allah adına sana soruyorum: Tevrat'ta evli olanın [zina ettiğinde cezasının] recm olduğunu buluyor musunuz?» buyurdu. O da: "Evet" dedi. Bunun üzerine Yahudilerin ayak takımı onun üzerine atıldı. O ise: "Eğer O'na yalan söyleseydim üzerimize azap inmesinden korktum" dedi. Ardından Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e nübüvvet alametlerinden bildiği hususları sordu ve: "Şehâdet ederim ki Allah'tan başka ilâh yoktur ve sen Allah'ın elçisisin; peygamberlerin müjdelediği ümmî ve Arap olan o Peygambersin" dedi. Resûlullah sallallâhu...
اللَّه عليه وسلم الزانيين فرجما عند باب مسجده وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ تركه مفتوناً وخذلانه فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً فلن تستطيع له من لطف اللَّه وتوفيقه شيئا أُولئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أن يمنحهم من ألطافه ما يطهر به قلوبهم لأنهم ليسوا من أهلها، لعلمه أنها لا تنفع فيهم ولا تنجع (إِنَّ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ لا يَهْدِيهِمُ اللَّهُ) (كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْماً كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ) .
aleyhi ve sellem- zina eden iki kişiyi emretti ve onlar mescidinin kapısının yanında recmedildiler. {وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ} “Allah kimin fitneye düşmesini dilerse”; onun fitne içinde kalmasını ve yardımsız bırakılmasını dilerse, {فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً} “artık sen onun için Allah'a karşı hiçbir şey yapamazsın”; Allah'ın lütfundan ve tevfikinden onun için hiçbir şeye güç yetiremezsin. {أُولئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ} “İşte onlar Allah'ın istemediği kimselerdir”; kalplerini temizleyecek lütuflarını onlara vermeyi [istememiştir]; çünkü onların buna lâyık olmadıklarını, bunun onlara fayda vermeyeceğini ve tesir etmeyeceğini bilmektedir: {إِنَّ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ لا يَهْدِيهِمُ اللَّهُ} “Allah'ın ayetlerine inanmayanları Allah hidayete erdirmez”, {كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْماً كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ} “İmanlarından sonra inkâr eden bir topluluğu Allah nasıl hidayete erdirir?”.
[سورة المائدة (٥) : الآيات ٤٢ الى ٤٣]
[Mâide Suresi (5): Ayetler 42-43]
سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ فَإِنْ جاؤُكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ وَإِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْئاً وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ (٤٢) وَكَيْفَ يُحَكِّمُونَكَ وَعِنْدَهُمُ التَّوْراةُ فِيها حُكْمُ اللَّهِ ثُمَّ يَتَوَلَّوْنَ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ (٤٣)
{سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ فَإِنْ جاؤُكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ وَإِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْئاً وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ (٤٢) وَكَيْفَ يُحَكِّمُونَكَ وَعِنْدَهُمُ التَّوْراةُ فِيها حُكْمُ اللَّهِ ثُمَّ يَتَوَلَّوْنَ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ (٤٣)} “Onlar yalana çok kulak veren, haramı çokça yiyenlerdir. Eğer sana gelirlerse aralarında hükmet yahut onlardan yüz çevir. Şayet onlardan yüz çevirirsen sana hiçbir zarar veremezler. Eğer hükmedersen aralarında adaletle hükmet. Şüphesiz Allah âdil olanları sever. Yanlarında içinde Allah'ın hükmü bulunan Tevrat varken nasıl seni hakem yapıyorlar da sonra bunun ardından yüz çeviriyorlar? Onlar mümin değillerdir.”
لِلسُّحْتِ كل ما لا يحل كسبه، وهو من- سحته- إذا استأصله لأنه مسحوت البركة كما قال تعالى: (يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبا) والربا باب منه. وقرئ (لِلسُّحْتِ) بالتخفيف والتثقيل. والسحت بفتح السين على لفظ المصدر من سحته. والسحت، بفتحتين. والسحت، بكسر السين. وكانوا يأخذون الرشا على الأحكام وتحليل الحرام. وعن الحسن: كان الحاكم في بنى إسرائيل إذا أتاه
{ لِلسُّحْتِ } [Haram kazanca gelince;] kazancı helal olmayan her şeydir. Bu [kelime], kökünü kazıyıp yok ettiğinde kullanılan "sehetehû" (سَحَتَهُ) fiilinden gelir; zira onun bereketi yok edilmiştir (meshût). Nitekim Yüce Allah: { يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبا } “Allah, faizi tüketir/yok eder” buyurmuştur; faiz de bu kabildendir. [Bu lafız] { لِلسُّحْتِ } [şeklinde, hâ harfinin] sükûnuyla (tahfîf) ve ötresiyle (teskîl - süḥut) okunmuştur. [Ayrıca] "sehetehû" fiilinin masdar kalıbında sîn harfinin fethasıyla "es-seht" (السَّحْت); iki fethayla "es-sehat" (السَّحَت) ve sîn harfinin kesresiyle "es-siht" (السِّحْت) şeklinde de okunmuştur. Onlar, [verdikleri] hükümler ve haramı helal kılmak karşılığında rüşvet alırlardı. Hasan[-ı Basrî]'den [şöyle rivayet edilmiştir]: İsrâiloğulları'nda bir hâkime, onlardan biri geldiğinde...
أحدهم برشوة جعلها في كمه فأراها إياه وتكلم بحاجته فيسمع منه ولا ينظر إلى خصمه، فيأكل الرشوة ويسمع الكذب. وحكى أن عاملا قدم من عمله فجاءه قومه، فقدم إليهم العراضة وجعل يحدّثهم بما جرى له في عمله، فقال أعرابى من القوم: نحن كما قال اللَّه تعالى: (سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ) وعن النبي ﷺ: «كل لحم أنبته السحت فالنار أولى به» قيل:
birisi rüşvetle geldiğinde onu kolunun yenine koyar, hâkime gösterir ve ihtiyacını söylerdi; hâkim de onu dinler, hasmına ise bakmazdı; böylece rüşveti yer ve yalanı dinlerdi. Anlatıldığına göre bir vâli görevinden döndü ve kavmi onun yanına geldi. O da onlara hediye/ikram sundu ve görevinde başından geçenleri anlatmaya başladı. Kavimden bir bedevî şöyle dedi: "Biz Yüce Allah'ın buyurduğu gibiyiz: {سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ} 'Onlar yalana çok kulak veren, haramı çokça yiyenlerdir'." Peygamber'den -sallallâhu aleyhi ve sellem- şöyle rivayet edilmiştir: "Haramla beslenen her ete ateş daha lâyıktır." Denildi ki:
كان رسول اللَّه ﷺ مخيراً- إذا تحاكم إليه أهل الكتاب- بين أن يحكم بينهم وبين أن لا يحكم. وعن عطاء والنخعي والشعبي: أنهم إذا ارتفعوا إلى حكام المسلمين، فإن شاءوا حكموا وإن شاءوا أعرضوا. وقيل: هو منسوخ بقوله: (وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ) وعند أبى حنيفة ﵀: إن احتكموا إلينا حملوا على حكم الإسلام، وإن زنى منهم رجل بمسلمة أو سرق من مسلم شيئا أقيم عليه الحدّ. وأما أهل الحجاز فإنهم لا يرون إقامة الحدود عليهم، يذهبون إلى أنهم قد صولحوا على شركهم وهو أعظم الحدود. ويقولون: إنّ النبي ﷺ رجم اليهوديين قبل نزول الجزية فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْئاً لأنهم كانوا لا يتحاكمون إليه إلا لطلب الأيسر والأهون عليهم، كالجلد مكان الرجم. فإذا أعرض عنهم وأبى الحكومة لهم، شق عليهم وتكرهوا إعراضه عنهم وكانوا خلقاء بأن يعادوه ويضاروه، فأمن اللَّه سربه بِالْقِسْطِ بالعدل والاحتياط كما حكم بالرجم وَكَيْفَ يُحَكِّمُونَكَ تعجيب من تحكيمهم
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ehl-i Kitap kendisine muhakeme için başvurduğunda aralarında hüküm verip vermemekte muhayyerdi (serbestti). Atâ, en-Nehaî ve eş-Şa‘bî’den şöyle rivayet edilmiştir: Onlar Müslümanların hâkimlerine başvururlarsa, [hâkimler] dilerlerse hüküm verirler, dilerlerse yüz çevirirler [hüküm vermezler]. Bunun { وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } “Aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet” [ayetiyle] neshedildiği de söylenmiştir. Ebû Hanîfe’ye rahimehullâh göre ise: Şayet bize başvururlarsa İslâm’ın hükmüne tâbi tutulurlar; onlardan bir adam bir Müslüman kadınla zina ederse veya bir Müslümandan bir şey çalarsa kendisine had cezası uygulanır. Hicaz ehline gelince; onlar, [Ehl-i Kitap hakkında] had cezalarının uygulanması görüşünde değillerdir; zira onların, şirkleri üzere kendileriyle barış/antlaşma yapıldığı, şirkin ise cezaların en büyüğü olduğu görüşündedirler. Onlar şöyle derler: “Şüphesiz Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem, o iki Yahudiyi cizye ayeti inmeden önce recmetmiştir.” { فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْئاً } “Sana hiçbir şekilde zarar veremezler”; çünkü onlar, recm yerine celde (kırbaçlama) gibi kendilerine daha kolay ve daha hafif olanı talep etmek dışında ona muhakeme için gelmiyorlardı. Dolayısıyla onlardan yüz çevirip lehlerine hüküm vermekten kaçındığında, bu onlara ağır geldi ve yüz çevirmesinden hoşlanmadılar; ona düşmanlık edip zarar vermeye de meyilliydiler. Bunun üzerine Allah, onun can emniyetini sağladı. { بِالْقِسْطِ } “Adaletle”; yani [kendisine başvurduklarında] recm ile hükmettiği gibi adalet ve ihtiyatla [hükmet]. { وَكَيْفَ يُحَكِّمُونَكَ } “Seni nasıl hakem yapıyorlar?” [ifadesi], onların seni hakem kılmalarına duyulan hayrettir.
لمن لا يؤمنون به وبكتابه، مع أن الحكم منصوص في كتابهم الذي يدّعون الإيمان به ثُمَّ يَتَوَلَّوْنَ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ ثم يعرضون من بعد تحكيمك عن حكمك الموافق لما في كتابهم لا يرضون به وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ بكتابهم كما يدّعون. أو وما أولئك بالكاملين في الإيمان على سبيل التهكم بهم. فإن قلت: فِيها حُكْمُ اللَّهِ ما موضعه من الإعراب؟ قلت: إمّا أن ينتصب حالا من التوراة وهي مبتدأ خبره عندهم وإما أن يرتفع خبرا عنها كقولك: وعندهم التوراة ناطقة بحكم اللَّه وإمّا أن لا يكون له محل وتكون جملة مبينة، لأنّ عندهم ما يغنيهم عن التحكيم، كما تقول:
iman etmediklerini iddia ettikleri kendi kitaplarında hüküm açıkça belirtilmişken, ona ve Kitabı'na inanmadıkları bir kimseyi hakem kılmalarına duyulan hayrettir. {ثُمَّ يَتَوَلَّوْنَ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ} “Sonra bunun ardından yüz çeviriyorlar”; seni hakem kıldıktan sonra kendi kitaplarındakine uygun olan hükmünden yüz çevirirler, ona razı olmazlar. {وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ} “Onlar mümin değillerdir”; iddia ettikleri gibi kitaplarına inanan kimseler değillerdir. Yahut onlarla alay yoluyla: "Onlar kâmil mümin değillerdir" [demektir]. Eğer: "{فِيها حُكْمُ اللَّهِ} ifadesinin iraptaki yeri nedir?" dersen, derim ki: Ya mübteda olup haberi {عِنْدَهُمُ} olan "et-Tevrât" kelimesinden hâl olarak mansubdur; ya da "Yanlarında Allah'ın hükmünü dile getiren Tevrat varken" sözünde olduğu gibi Tevrat'ın haberi olarak merfûdur; yahut iraptan mahalli yoktur ve yanlarında hakem tayin etmeye ihtiyaç bırakmayacak bir şeyin bulunduğunu açıklayan bir cümledir; nitekim şöyle dersin:
عندك زيد ينصحك ويشير عليك بالصواب، فما تصنع بغيره؟ فإن قلت: لم أنثت التوراة؟ قلت:
"Yanında sana nasihat eden ve doğruyu gösteren Zeyd varken başkasıyla ne yapacaksın?" Eğer: "Tevrat kelimesi niçin müennes kılınmıştır?" dersen, derim ki:
لكونها نظيرة لموماة ودوداة ونحوها في كلام العرب. فإن قلت: علام عطف ثم يتولون؟
Arapların kelamındaki "mevmât" (مَوْمَاة) ve "devdât" (دَوْدَاة) gibi kelimelerin benzeri olduğu içindir. Eğer: "{ثُمَّ يَتَوَلَّوْنَ} nereye atfedilmiştir?" dersen,
قلت: على يحكمونك.
derim ki: {يُحَكِّمُونَكَ} fiiline [atfedilmiştir].
[سورة المائدة (٥) : آية ٤٤]
[Mâide Suresi (5): Ayet 44]
إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا لِلَّذِينَ هادُوا وَالرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبارُ بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتابِ اللَّهِ وَكانُوا عَلَيْهِ شُهَداءَ فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلاً وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ (٤٤)
{إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا لِلَّذِينَ هادُوا وَالرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبارُ بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتابِ اللَّهِ وَكانُوا عَلَيْهِ شُهَداءَ فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلاً وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ (٤٤)} “Şüphesiz Tevrat'ı biz indirdik; onda bir hidayet ve bir nur vardır. Teslim olmuş peygamberler, Yahudilere onunla hükmederlerdi. Kendilerini Rabbe adamış zâhidler (rabbâniyyûn) ve âlimler (ahbâr) da Allah'ın Kitabı'ndan korumakla görevlendirildikleri şey ile [hükmederlerdi] ve ona şahit idiler. Artık insanlardan korkmayın, benden korkun; ayetlerimi az bir değere satmayın. Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse, işte onlar kâfirlerin ta kendileridir.”
فِيها هُدىً يهدى للحق والعدل وَنُورٌ يبين ما استبهم من الأحكام الَّذِينَ أَسْلَمُوا صفة أجريت على النبيين على سبيل المدح ، كالصفات الجارية على القديم سبحانه لا للتفصلة
{ فِيهَا هُدًى } hakka ve adalete iletir. { وَنُورٌ } kapalı kalan hükümleri açıklar. { الَّذِينَ أَسْلَمُوا } peygamberlere övgü kabilinden verilen bir sıfattır; ayırt etmek için değil, Kadîm olan [Allah] Teâlâ'ya isnat edilen sıfatlar gibidir,
والتوضيح، وأريد بإجرائها التعريض باليهود، وأنهم بعداء من ملة الإسلام التي هي دين الأنبياء كلهم في القديم والحديث، وأنّ اليهودية بمعزل منها. وقوله: الَّذِينَ أَسْلَمُوا لِلَّذِينَ هادُوا مناد على ذلك وَالرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبارُ والزهاد والعلماء من ولد هارون، الذين التزموا طريقة النبيين وجانبوا دين اليهود بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتابِ اللَّهِ بما سألهم أنبياؤهم حفظه من التوراة، أى بسبب سؤال أنبيائهم إياهم أن يحفظوه من التغيير والتبديل.
ve açıklamak için değil [övgü için] Kadîm olan Yüce Allah'a isnat edilen sıfatlar gibidir. Bu sıfatın verilmesiyle Yahudilere tarizde bulunulmak; onların geçmişte ve gelecekte bütün peygamberlerin dini olan İslâm milletinden uzak oldukları ve Yahudiliğin bundan tamamen ayrı olduğu kastedilmiştir. {الَّذِينَ أَسْلَمُوا لِلَّذِينَ هادُوا} buyruğu da bunu açıkça ilan etmektedir. {وَالرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبارُ} “kendilerini Rabbe adamış zâhidler ve âlimler”; Hârûn'un soyundan gelen, peygamberlerin yoluna sarılan ve Yahudilerin dininden uzak duran zâhidler ve âlimlerdir. {بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتابِ اللَّهِ} “Allah'ın Kitabı'ndan korumakla görevlendirildikleri şey sebebiyle”; peygamberlerinin Tevrat'tan korunmasını kendilerinden istedikleri şey sebebiyle, yani peygamberlerinin onlardan Tevrat'ı tahriften ve değiştirmekten korumalarını istemeleri sebebiyle [hükmederlerdi].
و (مِنْ) في: (مِنْ كِتابِ اللَّهِ) للتبيين وَكانُوا عَلَيْهِ شُهَداءَ رقباء لئلا يبدل. والمعنى يحكم بأحكام التوراة النبيون بين موسى وعيسى، وكان بينهما ألف نبىّ وعيسى للذين هادوا يحملونهم على أحكام التوراة لا يتركونهم أن يعدلوا عنها، كما فعل رسول اللَّه ﷺ من حملهم على حكم الرجم وإرغام أنوفهم، وإبائه عليهم ما اشتهوه من الجلد. وكذلك حكم الربانيون والأحبار والمسلمون بسبب ما استحفظهم أنبياؤهم من كتاب اللَّه والقضاء بأحكامه، وبسبب كونهم عليه شهداء. ويجوز أن يكون الضمير في: (اسْتُحْفِظُوا) للأنبياء والربانيين والأحبار جميعا ويكون الاستحفاظ من اللَّه، أى كلفهم اللَّه حفظه وأن يكونوا عليه شهداء فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ نهى للحكام عن خشيتهم غير اللَّه في حكوماتهم وإدهانهم فيها وإمضائها على خلاف ما أمروا به من العدل لخشية سلطان ظالم أو خيفة أذية أحد من القرباء والأصدقاء وَلا تَشْتَرُوا ولا تستبدلوا ولا تستعيضوا (بآيات الله) وأحكامه ثَمَناً قَلِيلًا وهو الرشوة وابتغاء الجاه ورضا الناس، كما حرّف أحبار اليهود كتاب اللَّه وغيروا أحكامه رغبة في الدنيا وطلبا للرئاسة فهلكوا وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ مستهينا به فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ والظالمون والفاسقون: وصف لهم بالعتوّ في كفرهم حين ظلموا آيات اللَّه بالاستهانة. وتمرّدوا بأن حكموا بغيرها. وعن ابن عباس رضى اللَّه عنهما: أنّ الكافرين والظالمين والفاسقين: أهل الكتاب.
{ مِنْ كِتابِ اللَّهِ } ifadesindeki { مِنْ } harfi beyan (açıklama) içindir. { وَكانُوا عَلَيْهِ شُهَداءَ } “ve ona şahit idiler” [ifadesi], tahrif edilip değiştirilmesin diye onun üzerinde gözeticiydiler [demektir]. Bunun anlamı şudur: Mûsâ ile Îsâ arasındaki peygamberler -ki bu ikisi arasında bin peygamber vardı- ve Îsâ, Yahudilere Tevrat'ın hükümleriyle hükmeder, onları Tevrat'ın hükümlerine uymaya sevk eder ve ondan ayrılmalarına izin vermezlerdi; nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de onları recim hükmünü uygulamaya mecbur bırakmış, burunlarını sürtmüş ve arzuladıkları celde (kırbaçlama) cezasını vermeyi reddetmiştir. Rabbânîler, ahbâr (âlimler) ve Müslümanlar da peygamberlerinin Allah'ın Kitabı'nı korumayı ve onun hükümleriyle hükmetmeyi kendilerine emanet etmesi sebebiyle ve onun üzerinde şahit olmaları dolayısıyla aynı şekilde hükmetmişlerdir. { اسْتُحْفِظُوا } fiilindeki zamirin peygamberler, rabbânîler ve ahbârın tamamına dönmesi ve koruma talebinin bizzat Allah'tan olması da caizdir; yani Allah Teâlâ onları o Kitab'ı korumakla ve onun üzerinde şahitler olmakla mükellef kılmıştır. { فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ } “Artık insanlardan korkmayın” [buyruğu], hâkimlerin verdikleri hükümlerde Allah'tan başkasından korkmalarını, bu hususta taviz verip yaranmaya (müdâhene) kalkışmalarını ve zâlim bir yöneticinin korkusundan yahut akraba ve dostlardan birinin eziyetinden çekinerek hükümleri emrolundukları adaletin hilafına infaz etmelerini yasaklamaktadır. { وَلا تَشْتَرُوا } “ve satmayın” [yani] değiştirmeyin ve Allah'ın ayetleri ve hükümleri karşılığında { ثَمَناً قَلِيلًا } “az bir değeri” bedel olarak almayın; bu [az değer] ise rüşvet, makam arzusu ve insanların hoşnutluğudur; nitekim Yahudi hahamları dünya hırsı ve makam arayışıyla Allah'ın Kitabı'nı tahrif edip hükümlerini değiştirdiler ve bu yüzden helak oldular. { وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } [yani] onu hafife alarak [hükmetmeyen kimseler hakkında], { فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ } “İşte onlar kâfirlerin ta kendileridir” [buyrulmuştur]. [Kâfirler], zâlimler ve fâsıklar [nitelemeleri], Allah'ın ayetlerini hafife alarak onlara zulmettikleri ve O'nun indirdiğinden başkasıyla hükmedip haddi aştıkları için onların küfürlerindeki azgınlığın bir nitelendirmesidir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre; kâfirler, zâlimler ve fâsıklar Ehl-i Kitap'tır.
وعنه: نعم القوم أنتم، ما كان من حلو فلكم، ومن كان من مرّ فهو لأهل الكتاب، من جحد حكم اللَّه كفر، ومن لم يحكم به وهو مقرّ فهو ظالم فاسق. وعن الشعبي: هذه في أهل الإسلام، والظالمون في اليهود، والفاسقون في النصارى. وعن ابن مسعود: هو عام في اليهود وغيرهم.
Yine ondan [İbn Abbas'tan] şöyle rivayet edilmiştir: "Siz ne güzel bir topluluksunuz! Tatlı olan ne varsa sizin için, acı olan ne varsa Ehl-i Kitap içindir! Kim Allah'ın hükmünü inkâr ederse kâfir olur; kim de onu ikrar ettiği halde onunla hükmetmezse zâlim ve fâsıktır." Şa'bî'den rivayet edildiğine göre: Bu [kâfirler nitelemesi] İslâm ehli hakkında, zâlimler Yahudiler hakkında, fâsıklar ise Hristiyanlar hakkındadır. İbn Mes'ûd'dan ise: "Bu, Yahudiler ve diğerleri için geneldir" dediği rivayet edilmiştir.
وعن حذيفة: أنتم أشبه الأمم سمتا ببني إسرائيل: لتركبن طريقهم حذو النعل بالنعل والقذة بالقذة ، غير أنى لا أدرى أتعبدون العجل أم لا؟
Huzeyfe'den rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: "Siz gidişat bakımından İsrâiloğullarına en çok benzeyen ümmetsiniz. Ayakkabının ayakkabıya, okun arkasındaki tüyün tüye denk gelmesi gibi adım adım onların yolunu takip edeceksiniz; şu kadar var ki buzağıya tapıp tapmayacağınızı bilmiyorum!"
[سورة المائدة (٥) : آية ٤٥]
[Mâide Suresi (5): Ayet 45]
وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصاصٌ فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٤٥)
{وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصاصٌ فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٤٥)} “Orada onlara şunu yazdık (farz kıldık): Cana can, göze göz, burna burun, kulağa kulak, dişe diş ve yaralar birbirine kısastır. Kim bunu bağışlarsa (sadaka sayarsa), bu kendisi için bir kefarettir. Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse, işte onlar zâlimlerin ta kendileridir.”
في مصحف أبىّ: وأنزل اللَّه على بنى إسرائيل فيها. وفيه: وأن الجروح قصاص. والمعطوفات كلها قرئت منصوبة ومرفوعة، والرفع للعطف على محل أن النفس، لأن المعنى وكتبنا عليهم النفس بالنفس، إما لإجراء كتبنا مجرى قلنا، وإما لأن معنى الجملة التي هي قولك النفس بالنفس مما يقع عليه الكتب كما تقع عليه القراءة. تقول: كتبت الحمد للَّه، وقرأت سورة أنزلناها.
Übeyy'in mushafında: "Allah orada İsrâiloğullarına indirdi" şeklindedir. Onda yine: "Ve şüphesiz yaralar kısastır" (وأن الجروح قصاص) ibaresi yer alır. Matuf kelimelerin tamamı hem mansub hem de merfû olarak okunmuştur; ref' hali {أَنَّ النَّفْسَ} terkibinin mahalline atıftandır. Çünkü mana: "Onlara cana canı yazdık/farz kıldık" şeklindedir; bu ya "yazdık" (ketehnâ) fiilinin "dedik" (kulnâ) fiili yerine geçirilmesindendir ya da "cana can" şeklindeki cümlenin manasının, tıpkı kıraatin vaki olduğu gibi yazmanın da üzerine vaki olduğu şeylerden olması sebebiyledir. Nitekim: "Elhamdülillâh'ı yazdım" ve "İndirdiğimiz sureyi okudum" dersin.
ولذلك قال الزجاج: لو قرئ: إن النفس بالنفس، بالكسر لكان صحيحاً. أو للاستئناف.
Bu sebeple Zeccâc: "Eğer kesre ile 'inne'n-nefse bi'n-nefs' şeklinde okunsaydı sahih olurdu" demiştir; yahut isti'nâf (yeni başlangıç) sebebiyledir.
والمعنى: فرضنا عليهم فيها أَنَّ النَّفْسَ مأخوذة بِالنَّفْسِ مقتولة بها إذا قتلتها بغير حق وَكذلك الْعَيْنَ مفقوءة بِالْعَيْنِ وَالْأَنْفَ مجدوع بِالْأَنْفِ وَالْأُذُنَ مصلومة بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ مقلوعة بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصاصٌ ذات قصاص، وهو المقاصة، ومعناه: ما يمكن فيه القصاص وتعرف المساواة. وعن ابن عباس رضى اللَّه عنهما: كانوا لا يقتلون الرجل بالمرأة فنزلت فَمَنْ تَصَدَّقَ من أصحاب الحق بِهِ بالقصاص وعفا عنه فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ فالتصدق به كفارة للمتصدق يكفر اللَّه من سيئاته ما تقتضيه الموازنة كسائر طاعاته، وعن عبد اللَّه بن عمرو يهدم عنه من ذنوبه بقدر ما تصدق به، وقيل: فهو كفارة للجاني، إذا تجاوز عنه صاحب الحق سقط عنه ما لزمه، وفي قراءة أبىّ: فهو كفارة له يعنى فالمتصدق كفارته له أى الكفارة التي يستحقها له لا ينقص منها، وهو تعظيم لما فعل، كقوله تعالى: (فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ) وترغيب في العفو.
Manası şudur: Orada onlara farz kıldık ki; {أَنَّ النَّفْسَ} “can”, haksız yere öldürdüğü zaman {بِالنَّفْسِ} “cana” karşılık alınır ve onun yerine öldürülür. Aynı şekilde {الْعَيْنَ} “göz”, {بِالْعَيْنِ} “göze” karşılık çıkarılır; {وَالْأَنْفَ} “burun”, {بِالْأَنْفِ} “burna” karşılık kesilir; {وَالْأُذُنَ} “kulak”, {بِالْأُذُنِ} “kulağa” karşılık koparılır; {وَالسِّنَّ} “diş”, {بِالسِّنِّ} “dişe” karşılık sökülür. {وَالْجُرُوحَ قِصاصٌ} “ve yaralar kısastır”; kısas sahibi demektir ki o da mukāsadır (karşılıklı ödeşmedir); anlamı ise kendisinde kısasın mümkün olduğu ve eşitliğin bilindiği yaralardır. İbn Abbas'tan -radıyallâhu anhümâ- rivayet edildiğine göre: Onlar erkeği kadına karşılık öldürmüyorlardı, bunun üzerine bu ayet indi. Hak sahiplerinden {فَمَنْ تَصَدَّقَ} “kim bağışlarsa”, {بِهِ} “bunu”; kısası bağışlayıp affederse, {فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ} “bu kendisi için bir kefarettir”; kısası bağışlamak bağışlayan için bir kefarettir, tıpkı diğer taatlerinde olduğu gibi amellerin tartılması gereğince Allah onun günahlarını siler. Abdullah b. Amr'dan [şöyle dediği rivayet edilmiştir]: "Bağışladığı ölçüde günahlarını yıkar/yok eder." Şöyle de denilmiştir: "Bu, suç işleyen (câni) için bir kefarettir; hak sahibi onu affettiğinde üzerine gereken ceza düşer." Übeyy'in kıraatinde: "O, onun için bir kefarettir" şeklindedir; yani bağışlayanın hak ettiği kefaret eksiltilmeksizin kendisinindir; bu, Yüce Allah'ın: {فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ} “Onun mükâfatı Allah'a aittir” buyruğunda olduğu gibi yapılan işi yüceltmek ve affetmeye teşvik etmektir.
[سورة المائدة (٥) : الآيات ٤٦ الى ٤٧]
[Mâide Suresi (5): Ayetler 46-47]
وَقَفَّيْنا عَلى آثارِهِمْ بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْراةِ وَآتَيْناهُ الْإِنْجِيلَ فِيهِ هُدىً وَنُورٌ وَمُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْراةِ وَهُدىً وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ (٤٦) وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ (٤٧)
{وَقَفَّيْنا عَلى آثارِهِمْ بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْراةِ وَآتَيْناهُ الْإِنْجِيلَ فِيهِ هُدىً وَنُورٌ وَمُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْراةِ وَهُدىً وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ (٤٦) وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ (٤٧)} “Onların izleri üzerinden, kendinden önceki Tevrat'ı doğrulayıcı olarak Meryem oğlu İsa'yı gönderdik. Ona, içinde hidayet ve nur bulunan, kendinden önceki Tevrat'ı tasdik eden ve muttakiler için bir yol gösterici ve bir öğüt olan İncil'i verdik. (46) İncil ehli de Allah'ın onda indirdiğiyle hükmetsin. Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse, işte onlar fasıkların ta kendileridir. (47)”
قفيته مثل عقبته، إذا أتبعته، ثم يقال قفيته بفلان وعقبته به، فتعديه إلى الثاني بزيادة الباء فإن قلت: فأين المفعول الأول في الآية؟ قلت، هو محذوف والظرف الذي هو عَلى آثارِهِمْ كالسادّ مسدّه لأنه إذا قفى به على أثره فقد قفى به إياه، والضمير في آثارهم للنبيين في قوله: (يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا) . وقرأ الحسن: الإنجيل بفتح الهمزة فإن صح عنه فلأنه أعجمى خرج لعجمته عن زناة العربية، كما خرج هابيل وآجر وَمُصَدِّقاً عطف على محل (فِيهِ هُدىً) ومحله النصب على الحال وَهُدىً وَمَوْعِظَةً يجوز أن ينتصبا على الحال. كقوله: (مُصَدِّقاً) وأن ينتصبا مفعولا لهما، كقوله: (وَلْيَحْكُمْ) كأنه قيل. وللهدى والموعظة آتيناه الإنجيل، وللحكم بما أنزل اللَّه فيه من الأحكام. فإن قلت: فإن نظمت (هُدىً وَمَوْعِظَةً) في سلك مصدقا، فما تصنع بقوله وليحكم قلت: أصنع به ما صنعت بهدى وموعظة حين جعلتهما مفعولا لهما، فأقدّر: وليحكم أهل الإنجيل بما أنزل اللَّه آتيناه إياه. وقرئ: وليحكم على لفظ الأمر بمعنى: وقلنا ليحكم. وروى في قراءة أبى: وأن ليحكم، بزيادة «أن» مع الأمر على أنّ «أن» موصولة بالأمر، كقولك: أمرته بأن قم كأنه قيل: وآتيناه الإنجيل وأمرنا بأن يحكم أهل الإنجيل. وقيل: إن عيسى ﵇ كان متعبداً بما في التوراة من الأحكام لأن الإنجيل مواعظ وزواجر والأحكام فيه قليلة. وظاهر قوله (وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ) يردّ ذلك، وكذلك قوله: (لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً) وإن ساغ لقائل أن يقول: معناه: وليحكموا بما أنزل اللَّه فيه من إيجاب العمل بأحكام التوراة.
Birini birinin peşinden gönderdiğinde "onu onun ardına taktım" anlamında (قَفَّيْتُهُ) ve (عَقَّبْتُهُ) denir; sonra "onu falancanın peşine taktım" denilerek bâ harfinin eklenmesiyle ikinci mef'ûle geçişli kılınır. Eğer: "Ayetin birinci mef'ûlü nerede?" dersen, derim ki: O hazfedilmiştir; {عَلى آثارِهِمْ} şeklindeki zarf ise onun yerine geçmiş gibidir; çünkü bir kimseyi diğerinin izi üzerinden gönderdiğinde onu onun ardına takmış olur. {آثارِهِمْ} lafzındaki zamir, {يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا} “Teslim olmuş peygamberler onunla hükmederlerdi” ayetindeki peygamberlere aittir. Hasan [el-Basrî] "el-İncîl" kelimesini hemzenin fethasıyla [el-Encîl] okumuştur; şayet bu rivayet ondan sahihse, kelime yabancı kökenli (a'cemî) olduğu için Hâbil ve Âcer kelimelerinin çıktığı gibi Arapçanın vezin kalıplarının dışına çıkmıştır. {وَمُصَدِّقاً} lafzı, hâl olarak nasb mahallinde bulunan {فِيهِ هُدىً} ibaresinin mahalline matuftur. {وَهُدىً وَمَوْعِظَةً} ibaresinin {مُصَدِّقاً} gibi hâl olarak mansub olması da, {وَلْيَحْكُمْ} gibi mef'ûlün leh olarak mansub olması da caizdir; sanki: "Hidayet ve öğüt için ve Allah'ın onda indirdiği hükümlerle hükmetsinler diye ona İncil'i verdik" denilmiş gibidir. Eğer: "{هُدىً وَمَوْعِظَةً} kelimelerini {مُصَدِّقاً} kelimesinin dizisine bağlarsan {وَلْيَحْكُمْ} sözünü ne yapacaksın?" dersen, derim ki: Onları mef'ûlün leh yaptığımda {هُدىً وَمَوْعِظَةً} kelimelerine ne yaptıysam ona da aynısını yapar ve şöyle takdir ederim: "İncil ehli Allah'ın onda indirdiğiyle hükmetsinler diye onu ona verdik." {وَلْيَحْكُمْ} emir lafzıyla: "Ve 'hükmetsin' dedik" manasında da okunmuştur. Übeyy'in kıraatinde emir ile birlikte "en" (أن) fazlalığıyla {وَأَنْ لِيَحْكُمْ} şeklinde rivayet edilmiştir; bu, senin: "Ona kalkmasını emrettim" (أمرته بأن قم) demende olduğu gibi "en" edatının emre vasledilmesi kabilindendir; sanki: "Ona İncil'i verdik ve İncil ehlinin hükmetmesini emrettik" denilmiş gibidir. Şöyle de denilmiştir: Îsâ -aleyhisselâm- Tevrat'taki hükümlerle amel etmekle mükellefti; çünkü İncil vaazlar ve sakındırmalardan ibarettir, içindeki ahkâm ise azdır. Oysa {وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ} “İncil ehli de Allah'ın onda indirdiğiyle hükmetsin” buyruğunun zâhiri ile {لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً} “Sizden her biriniz için bir şeriat ve bir yol belirledik” buyruğu bunu reddetmektedir; her ne kadar bir kimsenin: "Bunun manası, Tevrat'ın hükümleriyle amel etmenin vâcipliğine dair Allah'ın onda indirdiği şeylerle hükmetsinler demektir" demesi caiz olsa bile.
[سورة المائدة (٥) : آية ٤٨]
[Mâide Suresi (5): Ayet 48]
وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتابِ وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ عَمَّا جاءَكَ مِنَ الْحَقِّ لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَلكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي ما آتاكُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٤٨)
{وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتابِ وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ عَمَّا جاءَكَ مِنَ الْحَقِّ لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَلكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي ما آتاكُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٤٨)} “Sana da, kendisinden önceki Kitab'ı doğrulayıcı ve onun üzerine gözetleyici/şahit olarak Kitab'ı hak ile indirdik. Artık onların aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet ve sana gelen haktan sapıp onların hevalarına uyma. Sizden her biriniz için bir şeriat ve bir yol belirledik. Eğer Allah dileseydi sizi tek bir ümmet yapardı; fakat size verdiklerinde sizi denemek için [böyle yaptı]. Öyleyse hayırlarda yarışın. Hepinizin dönüşü Allah'adır. O, hakkında ihtilaf ettiğiniz şeyleri size haber verecektir.”
فإن قلت: أى فرق بين التعريفين في قوله وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ وقوله لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتابِ؟ قلت: الأول تعريف العهد، لأنه عنى به القرآن. والثاني تعريف الجنس، لأنه
Eğer: "{وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ} buyruğundaki marifelik ile {لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتابِ} buyruğundaki marifelik arasındaki fark nedir?" dersen, derim ki: İlki ahd için marifedir; çünkü onunla Kur'an kastedilmiştir. İkincisi ise cins için marifedir; çünkü
غنى به جنس الكتب المنزلة: ويجوز أن يقال: هو للعهد لأنه لم يرد به ما يقع عليه اسم الكتاب على الإطلاق وإنما أريد نوع معلوم منه، وهو ما أنزل من السماء سوى القرآن وَمُهَيْمِناً ورقيبا على سائر الكتب لأنه يشهد لها بالصحة والثبات. وقرئ (وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ) بفتح الميم، أى هو من عليه بأن حفظ من التغيير والتبديل، كما قال: (لا يَأْتِيهِ الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ) والذي هيمن عليه اللَّه ﷿ أو الحفاظ في كل بلد، لو حُرِّف حَرْف منه أو حركة أو سكون لتنبه عليه كل أحد، ولاشمأزوا رادّين ومنكرين. ضمن وَلا تَتَّبِعْ معنى ولا تنحرف فلذلك عدّى بعن كأنه قيل: ولا تنحرف عما جاءك من الحق متبعا أهواءهم لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ أيها الناس شِرْعَةً شريعة. وقرأ يحيى بن وثاب بفتح الشين وَمِنْهاجاً وطريقا واضحا في الدين تجرون عليه. وقيل: هذا دليل على أنا غير متعبدين بشرائع من قبلنا لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً جماعة متفقة على شريعة واحدة، أو ذوى أمة واحدة أى دين واحد لا اختلاف فيه وَلكِنْ أراد لِيَبْلُوَكُمْ فِي ما آتاكُمْ من الشرائع المختلفة، هل تعملون بها مذغنين معتقدين أنها مصالح قد اختلفت على حسب الأحوال والأوقات، معترفين بأن اللَّه لم يقصد باختلافها إلا ما اقتضته الحكمة؟ أم تتبعون الشبه وتفرطون في العمل؟ فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ فابتدروها وتسابقوا نحوها إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ استئناف في معنى التعليل لاستباق الخيرات فَيُنَبِّئُكُمْ فيخبركم بما لا تشكون معه من الجزاء الفاصل بين محقكم ومبطلكم، وعاملكم ومفرطكم في العمل.
onunla indirilen kitaplar cinsi kastedilmiştir. Şöyle denmesi de caizdir: O da ahd içindir; çünkü onunla mutlak olarak kitap adı verilen her şey değil, ondan bilinen belirli bir nevi, yani Kur'an dışında semadan indirilenler kastedilmiştir. {وَمُهَيْمِناً} “ve gözetleyici olarak”; diğer bütün kitapların sıhhatine ve sebatına tanıklık ettiği için onların üzerine bir gözeticidir. Mîm harfinin fethasıyla {وَمُهَيْمَناً عَلَيْهِ} şeklinde de okunmuştur; yani o değiştirilip bozulmaktan korunmak suretiyle üzerine gözetilen/korunandır; nitekim: {لا يَأْتِيهِ الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ} “Batıl ona ne önünden ne de ardından gelebilir” buyurmuştur. Onu koruyup gözeten ise Azîz ve Celîl olan Allah'tır yahut her memleketteki hafızlardır; şayet ondan tek bir harf, bir hareke veya sükûn değiştirilse herkes bunun farkına varır, reddedip inkâr ederek bundan nefretle kaçınırlar. {وَلا تَتَّبِعْ} “ve uyma” lafzına "sapma" anlamı tazmin edilmiştir; bu yüzden "an" (عَنْ) harf-i cerriyle geçişli kılınmıştır; sanki: "Onların hevalarına uyarak sana gelen haktan sapma" denilmiş gibidir. {لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ} “Sizden her biriniz için”; ey insanlar, {شِرْعَةً} “bir şeriat”; şeriat [belirledik]. Yahyâ b. Vessâb şîn harfinin fethasıyla [şer'aten] okumuştur. {وَمِنْهاجاً} “ve bir yol”; dinde üzerinde yürüyeceğiniz apaçık bir yol [belirledik]. Şöyle de denilmiştir: Bu, bizim bizden öncekilerin şeriatlarıyla amel etmekle mükellef olmadığımıza delildir. {لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً} “sizi tek bir ümmet yapardı”; tek bir şeriat üzerinde birleşmiş bir topluluk yahut içinde hiçbir ihtilaf bulunmayan tek bir dine mensup kılardı. {وَلكِنْ} “fakat”; farklı şeriatlardan {لِيَبْلُوَكُمْ فِي ما آتاكُمْ} “size verdiklerinde sizi denemek istedi”; hallere ve vakitlere göre değişen maslahatlar olduğuna inanarak ve boyun eğerek bunlarla amel edecek, Allah'ın bunların farklı kılınmasıyla ancak hikmetin gerektirdiğini murat ettiğini ikrar edecek misiniz, yoksa şüphelere uyup amelde kusur mu edeceksiniz [diye denemek istedi]. {فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ} “Hayırlarda yarışın”; onlara hemen koşun ve birbirinizle yarışın. {إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ} “Dönüşünüz Allah'adır” [ifadesi], hayırlarda yarışmanın illetini açıklayan yeni bir başlangıçtır (isti'nâftır). {فَيُنَبِّئُكُمْ} “O size haber verecektir”; haklı olanınızla batıl üzere olanınızı, amel edeninizle amelde kusur edenlerinizi kesin olarak ayıran ve beraberinde hiçbir şüphe bırakmayan bir ceza ile size bildirecektir.
[سورة المائدة (٥) : آية ٤٩]
[Mâide Suresi (5): Ayet 49]
وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ ما أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ أَنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُصِيبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ لَفاسِقُونَ (٤٩)
{وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ ما أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ أَنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُصِيبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ لَفاسِقُونَ (٤٩)} “Aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet, onların hevalarına uyma ve Allah'ın sana indirdiği şeylerin bir kısmından seni saptırmalarından sakın. Eğer yüz çevirirlerse bil ki Allah, bazı günahları sebebiyle onları cezalandırmak istemektedir. Şüphesiz insanların birçoğu yoldan çıkmışlardır (fâsıktırlar).”
فإن قلت: وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ معطوف على ماذا؟ قلت: على: (الْكِتابَ) في قوله (وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ) كأنه قيل: وأنزلنا إليك أن احكم على أنّ «أن» وصلت بالأمر، لأنه فعل كسائر الأفعال: ويجوز أن يكون معطوفا على: (بِالْحَقِّ) أى أنزلناه بالحق وبأن احكم أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ ما أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ أن يضلوك عنه ويستزلوك: وذلك أن كعب بن أسيد وعبد اللَّه بن صوريا وشاس بن قيس من أحبار اليهود قالوا: اذهبوا بنا إلى محمد نفتنه عن دينه، فقالوا: يا محمد قد عرفت أنا أحبار اليهود، وأنا إن اتبعناك اتبعتنا اليهود كلهم ولم يخالفونا، وإنّ بيننا وبين قومنا خصومة فنتحاكم إليك فتقضى لنا عليهم، ونحن نؤمن بك ونصدّقك، فأبى ذلك رسول اللَّه ﷺ، فنزلت. فَإِنْ تَوَلَّوْا عن الحكم بما أنزل اللَّه إليك وأرادوا غيره فَاعْلَمْ أَنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُصِيبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ
Eğer: "{وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ} nereye matuftur?" dersen, derim ki: {وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ} buyruğundaki {الْكِتابَ} kelimesine matuftur; sanki "Sana hükmetmeni indirdik" denilmiş gibidir; zira "en" (أن) diğer fiiller gibi bir fiil olduğu için emre vasledilmiştir. {بِالْحَقِّ} lafzına matuf olması da caizdir; yani: "Biz onu hak ile ve hükmetmenle indirdik." {أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ ما أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ} “seni saptırmalarından”; seni ondan saptırmalarından ve ayağını kaydırmalarından [sakın]. Bu durum şundan kaynaklanmıştır: Yahudi hahamlarından Kâ'b b. Esed, İbn Sûriyâ ve Şâs b. Kays: "Gelin Muhammed'e gidelim de onu dininden saptıralım" dediler ve şöyle konuştular: "Ey Muhammed! Sen bizim Yahudilerin hahamları olduğumuzu biliyorsun; biz sana uyarsak bütün Yahudiler bize uyar ve bize muhalefet etmezler. Kavmimizle aramızda bir dava var, sana muhakeme olalım; sen de bizim lehimize, onların aleyhine hükmet; biz de sana iman edip seni tasdik edelim." Resûlullah -sallallâhu aleyhi ve sellem- bunu reddetti, bunun üzerine bu ayet indi. {فَإِنْ تَوَلَّوْا} “Eğer yüz çevirirlerse”; Allah'ın sana indirdiğiyle hükmetmekten yüz çevirip başkasını isterlerse, {فَاعْلَمْ أَنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُصِيبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ} “bil ki Allah, bazı günahları sebebiyle onları cezalandırmak istemektedir”.
يعنى بذنب التولي عن حكم اللَّه وإرادة خلافه، فوضع بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ موضع ذلك وأراد أنّ لهم ذنوباً جمة كثيرة العدد، وأنّ هذا الذنب مع عظمه بعضها وواحد منها، وهذا الإيهام لتعظيم التولي واستسرافهم في ارتكابه. ونحو البعض في هذا الكلام ما في قول لبيد:
Yani Allah'ın hükmünden yüz çevirme ve onun aksini isteme günahı sebebiyle [onları cezalandırmak ister]; bunun yerine {بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ} ifadesi konulmuştur; bununla onların pek çok günahları olduğu ve bu günahın büyüklüğüne rağmen onların bir parçası ve teki olduğu kastedilmiştir. Bu kapalılık (ibhâm), yüz çevirmenin büyüklüğünü ve onların bunu işlemekteki aşırılıklarını belirtmek içindir. Bu kelamdaki "bazı" ifadesinin benzeri Lebîd'in şu sözünde yer almaktadır:
أَوْ يَرْتَبِطْ بَعْضَ النُّفُوسِ حِمَامُهَا
Veya eceli kimi canları yakalayıp bağlayıverir.
أراد نفسه: وإنما قصد تفخيم شأنها بهذا الإبهام، كأنه قال: نفسا كبيرة، ونفساً أىّ نفس، فكما أن التنكير يعطى معنى التكبير وهو معنى البعضية، فكذلك إذا صرح بالبعض لَفاسِقُونَ المتمرّدون في الكفر معتدون فيه، يعنى أنّ التولي عن حكم اللَّه من التمرّد العظيم والاعتداء في الكفر.
Şair kendi nefsini kastetmiştir; bu kapalılıkla (ibhâmla) onun şanını yüceltmeyi amaçlamış, sanki şöyle demiştir: "Büyük bir nefsi, hem de ne nefsi!" Tıpkı nekrelik ta'zim (büyütme) manasını verip bir nevi bazılık ifade ettiği gibi, bazılık açıkça zikredildiğinde de durum böyledir. {لَفاسِقُونَ} “yoldan çıkmışlardır”; küfürde haddi aşan, azgınlaşan kimselerdir; yani Allah'ın hükmünden yüz çevirmek büyük bir başkaldırı ve küfürde taşkınlıktır.
[سورة المائدة (٥) : آية ٥٠]
[Mâide Suresi (5): Ayet 50]
أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْماً لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ (٥٠)
{أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْماً لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ (٥٠)} “Yoksa Câhiliye hükmünü mü arıyorlar? Kesin olarak inanan bir topluluk için, Allah'tan daha güzel hüküm veren kim vardır?”
أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ فيه وجهان، أحدهما: أنّ قريظة والنضير طلبوا إليه أن يحكم بما كان يحكم به أهل الجاهلية من التفاضل بين القتلى: وروى أنّ رسول اللَّه ﷺ قال لهم «القتلى بواء» فقال بنو النضير: نحن لا نرضى بذلك فنزلت: والثاني: أن يكون تعبيراً لليهود بأنهم أهل كتاب وعلم، وهم يبغون حكم الملة الجاهلية التي هي هوى وجهل، لا تصدر عن كتاب ولا ترجع إلى وحى من اللَّه تعالى: وعن الحسن: هو عامّ في كل من يبغى غير حكم اللَّه: والحكم حكمان: حكم بعلم فهو حكم اللَّه، وحكم بجهل فهو حكم الشيطان. وسئل طاوس عن الرجل يفضل بعض ولده على بعض، فقرأ هذه الآية: وقرئ:
{أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ} “Yoksa Câhiliye hükmünü mü arıyorlar?” buyruğunda iki vecih vardır: Birincisi: Benî Kurayza ve Benî Nadîr, Câhiliye ehlinin öldürülenler arasında üstünlük gözetme şeklindeki hükmüyle hükmetmesini ondan talep ettiler. Rivayet edildiğine göre Resûlullah -sallallâhu aleyhi ve sellem- onlara: "Öldürülenler [kısasta] birbirine eşittir" buyurdu. Bunun üzerine Benî Nadîr: "Biz buna razı olmayız" dediler ve ayet indi. İkincisi: Kitap ve ilim ehli oldukları halde bir kitaptan sadır olmayan ve Yüce Allah'tan bir vahye dayanmayan, heva ve cehaletten ibaret Câhiliye milletinin hükmünü aradıkları için Yahudileri ayıplamaktır. Hasan'dan [el-Basrî] rivayet edildiğine göre: Bu ayet Allah'ın hükmünden başkasını arayan herkes hakkında geneldir. Hüküm ikidir: İlimle olan hüküm ki o Allah'ın hükmüdür; cehaletle olan hüküm ki o da şeytanın hükmüdür. Tâvûs'a çocuklarından birini diğerlerine üstün tutan adam hakkında sorulduğunda bu ayeti okumuştur. Şöyle de okunmuştur:
تبغون، بالتاء والياء: وقرأ السلمى: أفحكم الجاهلية يبغون، برفع الحكم على الابتداء، وإيقاع يبغون خبراً وإسقاط الراجع عنه كإسقاطه عن الصلة في: (أَهذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولًا) وعن الصفة في: الناس رجلان: رجل أهنت، ورجل أكرمت. وعن الحال في «مررت بهند يضرب زيد» وقرأ قتادة (أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ) على أنّ هذا الحكم الذي يبغونه إنما
[... 'te' ve 'ye' ile 'tebgûne' / 'yebgûne'] şeklinde okunmuştur. es-Sülemî ise {أَفَحُكْمُ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ} şeklinde; 'el-hükm'ü mübteda (özne) olarak merfû kılmak, 'yebgûne'yi haber (yüklem) yapmak ve tıpkı {أَهذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولًا} “Allah'ın peygamber olarak gönderdiği bu mudur?” ayetindeki sıla cümlesinden, 'en-Nâsü raculâni: raculün ehente ve raculün ekremte' (İnsanlar iki adamdır: Biri hakir gördüğün, biri de ikramda bulunduğun adamdır) ifadesindeki sıfattan ve 'merertü bi-Hinde yadribu Zeydün' (Zeyd [onu] döverken Hind'e uğradım) ifadesindeki halden [ona dönen zamirin] düşürülmesi gibi ona dönen [râbıt] zamirini hazfederek okumuştur. Katâde ise {أَفَحَكَمَ الْجَاهِلِيَّةِ} şeklinde okumuştur; [bu kıraate göre mânâ,] onların arzuladıkları bu hükümle ancak...