Binûn

Mâide Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: el-Keşşâf Tefsiri · Zemahşerî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

يحكم به أفعى نجران، أو نظيره من حكام الجاهلية، فأرادوا بسفههم أن يكون محمد خاتم النبيين حكما كأولئك الحكام. اللام في قوله لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ للبيان كاللام في: (هَيْتَ لَكَ) أى هذا الخطاب وهذا الاستفهام لقوم يوقنون، فإنهم الذين يتيقنون أن لا أعدل من اللَّه ولا أحسن حكما منه.

[onunla] ancak Necran'ın Ef'â'sı veya Câhiliye hakemlerinden onun benzeri hüküm verirdi. Onlar ise beyinsizlikleri yüzünden peygamberlerin sonuncusu olan Muhammed'in de bu hakemler gibi bir hakem olmasını istediler. {لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ} “kesin olarak inanan bir topluluk için” buyruğundaki lâm (ل), {هَيْتَ لَكَ} “gelsene sana” ifadesindeki lâm gibi beyan içindir; yani bu hitap ve bu istifham (soru), kesin olarak inanan bir topluluk içindir. Zira Allah'tan daha adil ve hükmü O'ndan daha güzel kimsenin bulunmadığına kesin olarak inananlar yalnızca onlardır.

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٥١ الى ٥٣]

[Mâide Suresi (5): Ayetler 51-53]

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصارى أَوْلِياءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٥١) فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشى أَنْ تُصِيبَنا دائِرَةٌ فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَيُصْبِحُوا عَلى ما أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نادِمِينَ (٥٢) وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خاسِرِينَ (٥٣)

{يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصارى أَوْلِياءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٥١) فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشى أَنْ تُصِيبَنا دائِرَةٌ فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَيُصْبِحُوا عَلى ما أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نادِمِينَ (٥٢) وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خاسِرِينَ (٥٣)} “Ey iman edenler! Yahudileri ve Hristiyanları dost edinmeyin. Onlar birbirlerinin dostlarıdır. Sizden kim onları dost edinirse, şüphesiz o da onlardandır. Şüphesiz Allah, zalimler topluluğunu doğru yola iletmez. (51) Kalplerinde hastalık bulunanların: «Bize bir felaket gelmesinden korkuyoruz» diyerek onların arasına koşuştuklarını görürsün. Umulur ki Allah bir fetih yahut kendi katından bir emir getirir de içlerinde gizledikleri şeyden dolayı pişman olurlar. (52) İman edenler de: «Sizinle beraber olduklarına var güçleriyle Allah'a yemin edenler bunlar mıdır?» derler. Onların amelleri boşa çıkmış ve hüsrana uğrayanlar olmuşlardır. (53)”

لا تتخذوهم أولياء تنصرونهم وتستنصرونهم وتؤاخونهم وتصافونهم وتعاشرونهم معاشرة المؤمنين. ثم علل النهى بقوله بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ أى إنما يوالى بعضهم بعضا لاتحاد ملتهم واجتماعهم في الكفر، فما لمن دينه خلاف دينهم ولموالاتهم وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ من جملتهم وحكمه حكمهم. وهذا تغليظ من اللَّه وتشديد في وجوب مجانبة المخالف في الدين واعتزاله، كما قال رسول اللَّه ﷺ «لا تراءى ناراهما» ومنه قول عمر رضى اللَّه عنه لأبى موسى في كاتبه النصراني: لا تكرموهم إذ أهانهم اللَّه، ولا تأمنوهم إذ خوّنهم اللَّه، ولا تدنوهم إذ أقصاهم اللَّه : وروى أنه قال له أبو موسى: لا قوام للبصرة إلا به، فقال: مات النصراني والسلام، يعنى هب أنه قد مات، فما كنت تكون صانعاً حينئذ فاصنعه الساعة، واستغن عنه بغيره إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ يعنى الذين ظلموا أنفسهم بموالاة الكفر يمنعهم اللَّه ألطافه ويخذلهم مقتا لهم يُسارِعُونَ فِيهِمْ ينكمشون في موالاتهم

Onları dost edinmeyin; [yani] onlara yardım eder, onlardan yardım diler, onlarla kardeşlik kurar, onlara samimiyet besler ve müminlerle düşüp kalkar gibi onlarla düşüp kalkar [olmayın]. Sonra [Allah], { بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ } “Onlar birbirlerinin dostudurlar” buyurarak bu yasağın gerekçesini açıklamıştır. Yani onlar, dinlerinin birliği ve küfürde birleşmeleri sebebiyle ancak birbirlerini dost edinirler; öyleyse dini onların dinine aykırı olan bir kimsenin onlarla ve onların dostluğuyla ne işi olabilir! { وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ } [مِنْهُمْ] “İçinizden kim onları dost edinirse, şüphesiz o da” onların zümresindendir ve hükmü onların hükmü gibidir. Bu, Allah tarafından dinde muhalif olandan uzak durmanın ve onunla ilişkiyi kesmenin gerekliliği konusunda yapılmış sert bir uyarı ve şiddetli bir hükümdür. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « لا تراءى ناراهما » «[Müslüman ile müşrikin] ateşleri birbirini görmesin!» buyurmuştur. Ömer radıyallâhu anh'ın, Hristiyan kâtibi hakkında Ebû Mûsâ'ya söylediği şu söz de bu kabildendir: “Allah onları alçaltmışken siz onlara ikram etmeyin; Allah onları hain saymışken siz onlara güvenmeyin; Allah onları uzaklaştırmışken siz onları yaklaştırmayın.” Rivayet edildiğine göre Ebû Mûsâ ona: “O olmadan Basra'nın işleri yürümez” deyince, Ömer: “O Hristiyan öldü farz et, vesselâm!” demiştir. Yani: Farz et ki o ölmüştür; o takdirde ne yapacaksan şimdi onu yap ve başkasıyla yetinip ona muhtaç olma. { إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Şüphesiz Allah, zalimler topluluğunu doğru yola iletmez” [ifadesi]; küfrü [kâfirleri] dost edinmekle kendilerine zulmedenleri Allah'ın lütuflarından mahrum bırakacağı ve onlara olan gazabından ötürü onları yardımsız bırakacağı anlamına gelir. { يُسارِعُونَ فِيهِمْ } “Onların içine koşuştuklarını” [ifadesi], onların dostluğuna canla başla atılırlar, [demektir].

ويرغبون فيها ويعتذرون بأنهم لا يأمنون أن تصيبهم دائرة من دوائر الزمان، أى صرف من صروفه ودولة من دوله، فيحتاجون إليهم وإلى معونتهم. وعن عبادة بن الصامت رضى اللَّه عنه أنه قال لرسول اللَّه ﷺ: إنّ لي موالي من يهود كثيراً عددهم، وإنى أبرأ إلى اللَّه ورسوله من ولايتهم وأُوالى اللَّه ورسوله فقال عبد اللَّه بن أبىّ: إنى رجل أخاف الدوائر لا أبرأ من ولاية موالىّ وهم يهود بنى قينقاع فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ لرسول اللَّه ﷺ على أعدائه وإظهار المسلمين أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ يقطع شأفة اليهود ويجلبهم عن بلادهم، فيصبح المنافقون نادمين على ما حدثوا به أنفسهم: وذلك أنهم كانوا يشكون في أمر رسول اللَّه ﷺ ويقولون: ما نظن أن يتم له أمر، وبالحرى أن تكون الدولة والغلبة لهؤلاء. وقيل أو أمر من عنده: أو أن يؤمر النبىّ ﷺ بإظهار أسرار المنافقين وقتلهم فيندموا على نفاقهم. وقيل: أو أمر من عند اللَّه لا يكون فيه للناس فعل كبني النضير الذين طرح اللَّه في قلوبهم الرعب، فأعطوا بأيديهم من غير أن يوجف عليهم بخيل ولا ركاب وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا قرئ بالنصب عطفاً على أن يأتى، وبالرفع على أنه كلام مبتدأ، أى: ويقول الذين آمنوا في ذلك الوقت: وقرئ: يقول، بغير واو، وهي في مصاحف مكة والمدينة والشأم كذلك على أنه جواب قائل يقول: فماذا يقول المؤمنون حينئذ؟ فقيل: يقول الذين آمنوا أهؤلاء الذين أقسموا. فإن قلت: لمن يقولون هذا القول؟ قلت: إمّا أن يقوله بعضهم لبعض تعجباً من حالهم واغتباطاً بما منّ اللَّه عليهم من التوفيق في الإخلاص أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا لكم بإغلاظ الأيمان أنهم أولياؤكم ومعاضدوكم على الكفار. وإمّا أن يقولوه لليهود لأنهم حلفوا لهم بالمعاضدة والنصرة، كما حكى اللَّه عنهم (وَإِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّكُمْ) . حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ من جملة قول المؤمنين، أى بطلت أعمالهم التي كانوا يتكلفونها في رأى أعين الناس. وفيه معنى التعجب كأنه قيل: ما أحبط أعمالهم! فما أخسرهم! أو من قول اللَّه ﷿ شهادة لهم بحبوط الأعمال وتعجباً من سوء حالهم.

buna rağbet gösterirler ve zamanın felaketlerinden bir felaketin, yani onun çalkantılarından ve talih dönüşlerinden birinin başlarına gelmesinden emin olamadıklarını, dolayısıyla onlara ve yardımlarına muhtaç kalabileceklerini mazeret olarak ileri sürerler. Ubâde b. es-Sâmit -radıyallâhu anh-'tan rivayet edildiğine göre o, Resûlullah -sallallâhu aleyhi ve sellem-'e: «Benim Yahudilerden çok sayıda dost ve müttefikim var; ben onların dostluğundan Allah'a ve Resûlü'ne sığınırım, Allah'ı ve Resûlü'nü dost edinirim» demişti. Abdullah b. Übey ise: «Ben felaketlerden korkan bir adamım, müttefiklerimin dostluğundan berî olamam» demiştir ki onlar Benî Kaynukâ Yahudileriydi. {فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ} “Umulur ki Allah bir fetih... getirir”; Resûlullah -sallallâhu aleyhi ve sellem-'e düşmanlarına karşı bir fetih ihsan edip Müslümanları galip kılar, {أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ} “yahut kendi katından bir emir [getirir]”; Yahudilerin kökünü kazıyıp onları yurtlarından sürecek bir emir getirir de münafıklar içlerinden geçirdikleri şeylere pişman olurlar. Zira onlar Resûlullah -sallallâhu aleyhi ve sellem-'in işi hakkında şüpheye düşüyor ve: «Onun bir başarıya ulaşacağını sanmıyoruz, üstünlük ve galibiyetin bunlara ait olması daha muhtemeldir» diyorlardı. Şöyle de denilmiştir: {أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ} “yahut kendi katından bir emir [getirir]”; yani Peygamber -sallallâhu aleyhi ve sellem-'e münafıkların sırlarını açığa vurması ve onları öldürmesi emredilir de nifaklarına pişman olurlar. Şöyle de denilmiştir: Yahut Allah katından, insanların hiçbir fiili olmaksızın gerçekleşen bir emir gelir; nitekim Allah'ın kalplerine korku saldığı ve üzerlerine at ve deve sürülmeksizin kendi elleriyle teslim olan Benî Nadîr gibi. {وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا} “İman edenler de derler”; {أَنْ يَأْتِيَ} üzerine atıfla nasb ile ve müstakil bir söz olarak ref' ile okunmuştur; yani: «O vakitte iman edenler şöyle derler:». Vav'sız olarak {يَقُولُ} şeklinde de okunmuştur; Mekke, Medine ve Şam mushaflarında da: «O zaman müminler ne der?» diyen birinin sözüne cevap olarak bu şekildedir. Bunun üzerine: «İman edenler: {أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا} 'Yemin edenler bunlar mıdır?' derler» denilmiştir. Eğer: «Bu sözü kime söylerler?» dersen, derim ki: Ya onların bu durumuna şaşırarak ve Allah'ın kendilerine ihlaslı olma lütfunu bahşetmesinden dolayı sevinç duyarak birbirlerine: «Kafirlerin aleyhine sizin dostunuz ve yardımcınız olduklarına dair size var güçleriyle yemin edenler bunlar mıdır?» derler; ya da Yahudilere, onlara arka çıkıp yardım edeceklerine dair yemin ettikleri için söylerler; nitekim Allah onlardan naklen şöyle buyurmuştur: {وَإِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّكُمْ} “Eğer sizinle savaşılırsa mutlaka size yardım ederiz”. {حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ} “Onların amelleri boşa çıkmıştır” ifadesi, müminlerin sözünün bir parçasıdır; yani insanların gözü önünde yapmacık olarak işledikleri amelleri batıl olmuştur. Bunda bir taaccüb (şaşkınlık) manası vardır; sanki şöyle denilmiştir: «Amelleri ne kadar da boşa gitmiş! Ne kadar da hüsrana uğramışlar!» Yahut amellerinin boşa çıktığına şahitlik etmek ve durumlarının kötülüğüne dikkat çekmek üzere Yüce Allah'ın kelamındandır.

[سورة المائدة (٥) : آية ٥٤]

[Mâide Suresi (5): Ayet 54]

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ يُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٥٤)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ يُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ } “Ey iman edenler! Sizden kim dininden dönerse bilsin ki, Allah öyle bir topluluk getirecektir ki O onları sever, onlar da O’nu severler; müminlere karşı alçak gönüllü, kâfirlere karşı onurlu ve zorludurlar; Allah yolunda cihad ederler ve hiçbir kınayıcının kınamasından korkmazlar. İşte bu, Allah’ın bir lütfudur; onu dilediğine verir. Allah lütfu geniş olandır, her şeyi hakkıyla bilendir.” (54)

وقرئ (مَنْ يَرْتَدَّ ومن يرتدد، وهو في الإمام بدالين، وهو من الكائنات التي أخبر عنها في القرآن قبل كونها. وقيل: بل كان أهل الردّة إحدى عشرة فرقة: ثلاث في عهد رسول اللَّه ﷺ: بنو مدلج، ورئيسهم ذو الخمار وهو الأسود العنسي، وكان كاهنا تنبأ باليمن واستولى على بلاده، وأخرج عمال رسول اللَّه ﷺ، فكتب رسول اللَّه ﷺ إلى معاذ بن جبل وإلى سادات اليمن، فأهلكه اللَّه على يدي فيروز الديلمي بيته فقتله وأخبر رسول اللَّه ﷺ بقتله ليلة قتل، فسرّ المسلمون وقبض رسول اللَّه ﷺ من الغد. وأتى خبره في آخر شهر ربيع الأول . وبنو حنيفة،

Bu [kısım], (مَنْ يَرْتَدَّ) [şeddeli olarak] ve (مَنْ يَرْتَدِدْ) [iki dâl ile] şeklinde de okunmuştur. İmam [Mushaf]'ta ise iki dâl iledir. Bu [ayet], henüz gerçekleşmeden önce Kur'an'da haber verilen geleceğe dair hadiselerdendir. Şöyle de denilmiştir: Bilakis dinden dönenler (ehl-i ridde) on bir fırkaydı. Üçü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dönemindeydi: [Birincisi], Benî Müdlic [kabilesi] olup reisleri Zü'l-Hımâr lakaplı el-Esved el-Ansî idi. O bir kâhindi; Yemen'de peygamberlik iddia etti, Yemen beldelerini ele geçirdi ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in valilerini oradan çıkardı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Muâz b. Cebel'e ve Yemen'in ileri gelenlerine mektup yazdı. Nihayet Allah onu Fîrûz ed-Deylemî'nin eliyle helak etti; [Fîrûz] gece baskınıyla evine girip onu öldürdü. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de öldürüldüğü gece onun öldürüldüğü haberini verdi. Müslümanlar buna çok sevindi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise ertesi gün vefat etti. Onun [kesin ölüm] haberi Rebîülevvel ayının sonunda geldi. [İkincisi], Benî Hanîfe,

قوم مسيلمة تنبأ وكتب إلى رسول اللَّه ﷺ: من مسيلمة رسول اللَّه إلى محمد رسول اللَّه. أمّا بعد فإن الأرض نصفها لي ونصفها لك. فأجاب ﵊: «من محمد رسول اللَّه إلى مسيلمة الكذاب. أما بعد، فإن الأرض للَّه يورثها من يشاء من عباده والعاقبة للمتقين» فحاربه أبو بكر رضى اللَّه عنه بجنود المسلمين، وقتل على يدي وحشى قاتل حمزة. وكان يقول: قتلت خير الناس في الجاهلية، وشرّ الناس في الإسلام، أراد في جاهليتى وإسلامى. وبنو أسد قوم طليحة بن خويلد تنبأ فبعث إليه رسول اللَّه ﷺ خالداً فانهزم بعد القتال إلى الشام ثم أسلم وحسن إسلامه. وسبع في عهد أبى بكر رضى اللَّه عنه: فزارة قوم عيينة بن حصن، وغطفان قوم قرّة بن سلمة القشيري، وبنو سليم قوم الفجاءة بن عبد يا ليل، وبنو يربوع قوم

[İkincisi], Müseylime'nin kavmidir. [Müseylime] peygamberlik iddia etmiş ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle yazmıştı: "Allah'ın elçisi Müseylime'den Allah'ın elçisi Muhammed'e. İmdi, şüphesiz yeryüzünün yarısı benim, yarısı da senindir." [Allah Resûlü] aleyhisselâm da ona şöyle cevap verdi: «Allah'ın elçisi Muhammed'den yalancı Müseylime'ye. İmdi, şüphesiz yeryüzü Allah'ındır; kullarından dilediğini ona vâris kılar. Akıbet ise takva sahiplerinindir.» Bunun üzerine Ebû Bekir radıyallâhu anh Müslümanların ordularıyla onunla savaştı ve [Müseylime], Hamza'nın katili Vahşî'nin eliyle öldürüldü. [Vahşî] şöyle derdi: "Cahiliye döneminde insanların en hayırlısını, İslam'da ise insanların en şerlisini öldürdüm." [Bununla] kendi cahiliyesini ve İslam'ını kastetmiştir. [Üçüncüsü], Tuleyha b. Huveylid'in kavmi Benî Esed'dir. O da peygamberlik iddia etmişti; bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona Hâlid'i gönderdi. [Tuleyha] savaştan sonra Şam'a kaçtı, sonra Müslüman oldu ve İslam'ı güzelleşti. Yedi fırka ise Ebû Bekir radıyallâhu anh dönemindedir: Uyeyne b. Hısn'ın kavmi Fezâre; Kurre b. Seleme el-Kuşeyrî'nin kavmi Gatafân; Fücâe b. Abdiyâleyl'in kavmi Benî Süleym; [...] kavmi Benî Yerbû'...

مالك بن نويرة وبعض تميم قوم سجاح بنت المنذر المتنبئة التي زوّجت نفسها مسيلمة الكذاب، وفيها يقول أبو العلاء المعرى في كتاب استغفر واستغفري:

Mâlik b. Nüveyre'nin kavmi Benî Yerbû'; ve peygamberlik taslayan ve kendisini yalancı Müseylime ile evlendiren Secâh bintü'l-Münzir'in kavmi olan Temîm'in bir kısmı. Ebü'l-Alâ el-Maarrî, İstağfir ve'stağfirî adlı kitabında onun hakkında şöyle der:

أمَّتْ سجَاحٌ وَوَالاهَا مُسَيْلِمَةٌ … كَذَّابَةٌ فِى بَنِى الدُّنْيَا وَكَذَّابُ

Secâh önderlik etti, Müseylime de ona uydu... / Dünya oğulları içinde bir yalancı kadın ile bir yalancı erkek!

وكندة قوم الأشعث بن قيس، وبنو بكر بن وائل بالبحرين قوم الحطيم بن زيد، وكفى اللَّه أمرهم على يد أبى بكر رضى اللَّه عنه. وفرقة واحدة في عهد عمر رضى اللَّه عنه: غسان قوم جبلة ابن الأيهم نصرته اللطمة وسيرته إلى بلاد الروم بعد إسلامه فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ قبل لما نزلت أشار رسول اللَّه ﷺ إلى أبى موسى الأشعرى فقال: «قوم هذا » وقيل هم ألفان من النخع، وخمسة آلاف من كندة وبجيلة، وثلاثة آلاف من أفناء الناس جاهدوا يوم القادسية. وقيل: هم الأنصار. وقيل: سئل رسول اللَّه ﷺ عنهم فضرب يده على عاتق سلمان وقال: «هذا وذووه» ثم قال: لو كان الإيمان معلقاً بالثريا لناله رجال من أبناء فارس يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ محبة العباد لربهم طاعته وابتغاء مرضاته، وأن لا يفعلوا ما يوجب سخطه وعقابه. ومحبة اللَّه لعباده أن يثيبهم أحسن الثواب على طاعتهم ويعظمهم ويثنى

[İrtidat eden diğer kabileler ise] Eş‘as b. Kays’ın kavmi Kinde ve el-Bahreyn’de el-Hutaym b. Zeyd’in kavmi Benî Bekr b. Vâil’dir. Allah, Ebû Bekir (radıyallâhu anh) eliyle onların işinin üstesinden gelmiştir. Ömer (radıyallâhu anh) döneminde ise tek bir fırka [irtidat etmiştir]: O da Cebele b. el-Eyhem’in kavmi Gassân’dır; bir tokat onu Hristiyanlığa döndürmüş ve Müslüman olduktan sonra Rum diyarına gitmesine sebep olmuştur. {فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ} “Allah öyle bir topluluk getirecektir ki...” ayeti indiğinde Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Ebû Mûsâ el-Eş‘arî’ye işaret ederek: «Şunun kavmi!» buyurmuştur. Bir rivayette ise bunların, Kādisiye gününde cihad eden Neha‘dan iki bin, Kinde ve Becîle’den beş bin ve kabileleri bilinmeyen halk tabakasından üç bin kişi olduğu söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre onlar Ensâr’dır. Bir diğer rivayete göre ise Resûlullah’a (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlar sorulmuş, o da elini Selmân’ın omzuna vurarak: «Bu ve onun soydaşlarıdır» buyurmuş, sonra da şöyle demiştir: «İman Süreyyâ yıldızına asılı olsaydı bile Fars oğullarından bazı adamlar ona mutlaka ulaşıp onu elde ederdi.» {يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ} “Allah onları sever, onlar da Allah'ı severler”; kulların Rablerini sevmesi; O'na itaat etmeleri, rızasını aramaları ve O'nun gazabını ve azabını gerektirecek şeyleri yapmamalarıdır. Allah'ın kullarını sevmesi ise, itaatlerine karşılık onlara en güzel mükâfatı vermesi, onları yüceltmesi ve öv...

عليهم ويرضى عنهم: وأما ما يعتقده أجهل الناس وأعداهم للعلم وأهله وأمقتهم للشرع وأسوأهم طريقة، وإن كانت طريقتهم عند أمثالهم من الجهلة والسفهاء شيئاً، وهم الفرقة المفتعلة المتفعلة من الصوف، وما يدينون به من المحبة والعشق، والتغني على كراسيهم خربها اللَّه، وفي مراقصهم عطلها اللَّه، بأبيات الغزل المقولة في المردان الذين يسمونهم شهداء، وصعقاتهم التي أين عنها صعقة موسى عند دكّ الطور، فتعالى اللَّه عنه علواً كبيراً، ومن كلماتهم: كما أنه بذاته يحبهم، كذلك يحبون ذاته، فإنّ الهاء راجعة إلى الذات دون النعوت والصفات. ومنها: الحب شرطه أن تلحقه

ve onlardan razı olmasıdır. İnsanların en cahillerinin, ilme ve ehline en düşman olanlarının, şeriata en çok buğzedenlerinin ve en kötü yolda bulunanlarının –her ne kadar yolları kendileri gibi cahiller ve beyinsizler katında bir şey saysa da– inandıklarına gelince; onlar sahte ve yapmacık sûfî fırkasıdır. Onların sevgi ve aşk diye benimsedikleri din, Allah'ın yıktığı kürsülerinde ve Allah'ın kapattığı semahanelerinde «şahitler» adını verdikleri bıyıksız delikanlılar hakkında söylenmiş gazel beyitleriyle şarkı söylemeleri ve Tûr dağı paramparça olduğunda Mûsâ'nın baygınlığının nerede kaldığını unutturan çığlıklarıdır! Allah onların bu nitelemelerinden çok yücedir. Onların sözlerinden biri şudur: «O zatı itibarıyla onları nasıl seviyorsa, onlar da O'nun zatını öyle severler; çünkü zamir niteleme ve sıfatlara değil zata racidir.» Yine onların sözlerindendir: «Sevginin şartı, ona

سكرات المحبة، فإذا لم يكن ذلك لم تكن فيه حقيقة. فإن قلت: أين الراجع من الجزاء إلى الاسم المتضمن لمعنى الشرط؟ قلت: هو محذوف معناه: فسوف يأتى اللَّه بقوم مكانهم أو بقوم غيرهم، أو ما أشبه ذلك أَذِلَّةٍ جمع ذليل. وأما ذلول فجمعه ذلل. ومن زعم أنه من الذلّ الذي هو نقيض الصعوبة، فقد غبي عنه أنّ ذلولا لا يجمع على أذلة. فإن قلت: هلا قيل أذلة للمؤمنين أعزة على الكافرين؟ قلت: فيه وجهان، أحدهما أن يضمن الذلّ معنى الحنوّ والعطف «كأنه قيل: عاطفين عليهم على وجه التذلل والتواضع. والثاني: أنهم مع شرفهم وعلو طبقتهم وفضلهم على المؤمنين خافضون لهم أجنحتهم. ونحوه قوله ﷿: (أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ) وقرئ: أذلة. وأعزة، بالنصب على الحال وَلا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ يحتمل أن تكون الواو للحال، على أنهم يجاهدون وحالهم في المجاهدة خلاف حال المنافقين، فإنهم كانوا موالين لليهود- لعنت- فإذا خرجوا في جيش المؤمنين خافوا أولياءهم اليهود، فلا يعملون شيئاً مما يعلمون أنه يلحقهم فيه لوم من جهتهم. وأما المؤمنون فكانوا يجاهدون لوجه اللَّه لا يخافون لومة لائم قط. وأن تكون للعطف، على أن من صفتهم المجاهدة في سبيل اللَّه، وأنهم صلاب في دينهم، إذا شرعوا في أمر من أمور الدين إنكار منكر أو أمر بمعروف، مضوا فيه كالمسامير المحماة، لا يرعبهم قول قائل ولا اعتراض معترض ولا لومة لائم، يشق عليه جدهم في إنكارهم وصلابتهم في أمرهم. واللومة: المرّة من اللوم، وفيها وفي التنكير مبالغتان كأنه قيل: لا يخافون شيئاً قط من لوم أحد من اللوام. وذلِكَ إشارة إلى ما وصف به القوم من المحبة والذلة والعزة والمجاهدة وانتفاء خوف اللومة يُؤْتِيهِ يوفق له مَنْ يَشاءُ ممن يعلم أنّ له لطفاً واسِعٌ كثير الفواضل والألطاف عَلِيمٌ بمن هو من أهلها.

sevgi sarhoşluklarının ilişmesidir; eğer bu yoksa onda gerçeklik de yoktur.» Eğer: «Şart manasını içeren isimden cezaya dönen râci zamir nerededir?» dersen, derim ki: O hazfedilmiştir; manası: «Allah onların yerine bir kavim veya onlardan başka bir kavim getirecektir» yahut buna benzer bir şeydir. {أَذِلَّةٍ} “alçak gönüllü”, zelîl (ذليل) kelimesinin çoğuludur. Zelûl (ذلول) kelimesine gelince, onun çoğulu zülül (ذلل) gelir. Kim bunun zorluğun zıddı olan zilletten geldiğini iddia ederse, zelûl kelimesinin ezille şeklinde çoğul yapılmayacağını gözden kaçırmıştır. Eğer: «Müminler için 'ezille', kâfirlere karşı 'eizze' denilmesi gerekmez miydi?» dersen, derim ki: Bunda iki vecih vardır: Birincisi, zillet kelimesine şefkat ve merhamet manası yüklenmiştir; sanki: «Zillet ve tevazu yoluyla onlara şefkat gösterenler» denilmiştir. İkincisi: Onlar şerefleri, yüksek mertebeleri ve müminlere olan üstünlükleriyle beraber onlara karşı kanatlarını indirmektedirler. Yüce Allah'ın şu kavli de böyledir: {أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ} “Kâfirlere karşı çetin, kendi aralarında merhametlidirler”. Hâl olarak nasb ile {أَذِلَّةً وَأَعِزَّةً} şeklinde de okunmuştur. {وَلا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ} “ve kınayanın kınamasından korkmayan”; vâv'ın hâl için olması muhtemeldir; yani onlar cihat ederler ve cihattaki durumları münafıkların durumunun aksinedir. Çünkü münafıklar Yahudileri –lanet olsun– dost edinirlerdi ve müminlerin ordusuyla çıktıklarında Yahudi dostlarından korkar, onların tarafından kendilerine bir kınama geleceğini bildikleri hiçbir işi yapmazlardı. Müminler ise sırf Allah rızası için cihat eder, hiçbir kınayıcının kınamasından asla korkmazlardı. Vâv'ın atıf için olması da muhtemeldir; yani onların niteliklerinden biri Allah yolunda cihat etmeleridir ve onlar dinlerinde pek sağlamdırlar; münkeri nehyetmek veya marufu emretmek gibi din işlerinden birine başladıklarında, akkor çiviler gibi onda sebat ederler; ne bir konuşanın sözü, ne bir itirazcının itirazı, ne de inkarlarındaki ciddiyetleri ve işlerindeki tavizsizlikleri ağırına giden bir kınayıcının kınaması onları yıldıramaz. «Levme» (لومة), kınamanın bir defa oluşunu ifade eder; bu kelimede ve nekrelikte iki mübalağa vardır; sanki: «Kınayanlardan hiçbirinin kınamasından zerre kadar korkmazlar» denilmiştir. {ذلِكَ} “Bu”, o kavmin sevgi, alçak gönüllülük, onur, cihat ve kınanma korkusunun bulunmayışı ile nitelenmesine işarettir. {يُؤْتِيهِ} “onu verir”; buna muvaffak kılar, {مَنْ يَشاءُ} “dilediğine”; kendisinde bir lütuf bulunduğunu bildiği kimselere. {واسِعٌ} “lütfu geniş olandır”; ihsanı ve lütufları pek çok olandır, {عَلِيمٌ} “her şeyi bilendir”; buna ehil olan kimseyi hakkıyla bilir.

[سورة المائدة (٥) : آية ٥٥]

[Mâide Suresi (5): Ayet 55]

إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَهُمْ راكِعُونَ (٥٥)

{إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَهُمْ راكِعُونَ (٥٥)} “Sizin dostunuz ancak Allah'tır, O'nun Resûlüdür ve namazı kılan, rükû eder vaziyette zekâtı veren müminlerdir. (55)”

عقب النهى عن موالاة من تجب معاداتهم ذكر من تجب موالاتهم بقوله تعالى إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا ومعنى «إنما» وجوب اختصاصهم بالموالاة. فإن قلت: قد ذكرت جماعة، فهلا قيل إنما أولياؤكم؟ قلت: أصل الكلام: إنما وليكم اللَّه، فجعلت الولاية للَّه على طريق الأصالة، ثم نظم في سلك إثباتها له إثباتها لرسول اللَّه ﷺ والمؤمنين على سبيل التبع، ولو قيل: إنما أولياؤكم اللَّه ورسوله والذين آمنوا، لم يكن في الكلام أصل وتبع وفي قراءة عبد اللَّه: إنما مولاكم. فإن قلت: الَّذِينَ يُقِيمُونَ ما محله؟ قلت: الرفع على البدل من الذين آمنوا، أو على: هم الذين يقيمون. أو النصب على المدح. وفيه تمييز للخلص من الذين

Düşmanlık beslenmesi gereken kimselerin dost edinilmesini yasakladıktan sonra, Yüce Allah {إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا} “Sizin dostunuz ancak Allah'tır, O'nun Resûlüdür ve iman edenlerdir” buyruğuyla dost edinilmesi gereken kimseleri zikretmiştir. «İnnemâ» (إنما) lafzının manası, dostluğun yalnızca onlara has kılınmasının gerekliliğidir. Eğer: «Bir topluluk zikredildiğine göre, 'Sizin velileriniz ancak...' denilmesi gerekmez miydi?» dersen, derim ki: Sözün aslı «Sizin veliniz ancak Allah'tır» şeklindedir; velayet asalet yoluyla Allah'a kılınmış, ardından O'na ispat edilme bağına Resûlullah -sallallâhu aleyhi ve sellem- ve müminlere olan ispat da tâbi olma yoluyla eklenmiştir. Şayet «Sizin velileriniz ancak Allah, O'nun Resûlü ve iman edenlerdir» denilseydi, sözde bir asıl ve tâbi durumu olmazdı. Abdullah'ın kıraatinde ise: «İnnemâ mevlâkum» şeklindedir. Eğer: «{الَّذِينَ يُقِيمُونَ} buyruğunun iraptaki yeri nedir?» dersen, derim ki: {الَّذِينَ آمَنُوا} ifadesinden bedel olarak ref', yahut «Onlar namazı kılanlardır» takdiriyle ref'tir; veya medih üzere nasbtır. Bunda, ihlaslı olanları

آمنوا نفاقا، أو واطأت قلوبهم ألسنتهم إلا أنهم مفرطون في العمل وَهُمْ راكِعُونَ الواو فيه للحال، أى يعملون ذلك في حال الركوع وهو الخشوع والإخبات والتواضع للَّه إذا صلوا وإذا زكوا. وقيل: هو حال من يؤتون الزكاة، بمعنى يؤتونها في حال ركوعهم في الصلاة، وإنها نزلت في علىّ كرم اللَّه وجهه حين سأله سائل وهو راكع في صلاته فطرح له خاتمه ، كأنه كان مرجا في خنصره، فلم يتكلف لخلعه كثير عمل تفسد بمثله صلاته. فإن قلت: كيف صح أن يكون لعلىّ رضى اللَّه عنه واللفظ لفظ جماعة؟ قلت: جيء به على لفظ الجمع وإن كان السبب فيه رجلا واحداً، ليرغب الناس في مثل فعله فينالوا مثل ثوابه، ولينبه على أن سجية المؤمنين يجب أن تكون على هذه الغاية من الحرص على البرّ والإحسان وتفقد الفقراء، حتى إن لزهم أمر لا يقبل التأخير وهم في الصلاة، لم يؤخروه إلى الفراغ منها.

münafıkça iman edenlerden veya kalpleri dillerine uysa da amelde kusur edenlerden ayırt etme vardır. {وَهُمْ راكِعُونَ} “ve onlar rükû edenlerdir / rükû eder vaziyettedirler”; buradaki vâv hâl içindir; yani onlar namaz kıldıklarında ve zekât verdiklerinde bu amelleri Allah'a karşı huşû, tazarru ve tevazu olan rükû hâlinde yaparlar. Denildi ki: Bu, {يُؤْتُونَ الزَّكاةَ} buyruğunun hâlidir; yani onlar namazda rükû hâlindeyken zekâtı verirler. Bu ayet Ali -kerremallâhu vecheh- hakkında inmiştir; namazda rükûdayken bir dilenci kendisinden bir şey istemiş, o da parmağındaki yüzüğü ona fırlatıvermiştir. Sanki yüzük serçe parmağında gevşek duruyordu da namazını bozacak derecede çok bir külfete girmeksizin onu çıkarıvermişti. Eğer: «Lafız çoğul lafzı olduğu halde bunun Ali -radıyallâhu anh- hakkında olması nasıl sahih olur?» dersen, derim ki: Sebebi tek bir adam olsa bile, insanlar onun yaptığı gibi yapmaya özensin ve onun sevabı gibi bir sevaba ersinler diye, hem de müminlerin tabiatının iyilik, ihsan ve fakirleri gözetme konusunda bu derece hırslı olması gerektiğine, öyle ki namazdayken bile gecikme kabul etmeyen bir durum onları sıkıştırsa onu namazın bitimine kadar ertelemeyeceklerine dikkat çekmek için çoğul lafzıyla getirilmiştir.

[سورة المائدة (٥) : آية ٥٦]

[Mâide Suresi (5): Ayet 56]

وَمَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغالِبُونَ (٥٦)

{وَمَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغالِبُونَ (٥٦)} “Kim Allah'ı, O'nun Resûlü'nü ve iman edenleri dost edinirse, bilsin ki galip gelecek olanlar ancak Allah'ın hizbidir (taraftarlarıdır). (56)”

فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ من إقامة الظاهر مقام المضمر . ومعناه: فإنهم هم الغالبون، ولكنهم بذلك جعلوا أعلاما لكونهم حزب اللَّه. وأصل الحزب؟ القوم يجتمعون لأمر حزبهم. ويحتمل أن يريد بحزب اللَّه: الرسول والمؤمنين. ويكون المعنى: ومن يتولهم فقد تولى حزب اللَّه، واعتضد بمن لا يغالب.

{فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ} “bilsin ki Allah'ın taraftarları...”, açık ismin zamir makamına kaim kılınması kabildendir. Manası şudur: «Şüphesiz galip gelecek olanlar onların ta kendileridir»; ancak bu ifadeyle onlar Allah'ın hizbi olmaları sebebiyle birer alem kılınmışlardır. Hizbin aslı, kendilerini ilgilendiren bir iş için toplanan topluluktur. Allah'ın hizbinden kastın Resûl ve müminler olması da muhtemeldir. Bu takdirde mana şöyle olur: Kim onları dost edinirse şüphesiz o Allah'ın hizbini dost edinmiş ve kendisine asla galip gelinemeyecek bir zata dayanmıştır.

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٥٧ الى ٥٨]

[Mâide Suresi (5): Ayetler 57-58]

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُواً وَلَعِباً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ أَوْلِياءَ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٥٧) وَإِذا نادَيْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ اتَّخَذُوها هُزُواً وَلَعِباً ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَعْقِلُونَ (٥٨)

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُوًا وَلَعِبًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ أَوْلِيَاءَ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٥٧) وَإِذَا نَادَيْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ اتَّخَذُوهَا هُزُوًا وَلَعِبًا ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ (٥٨)} “Ey iman edenler! Kendilerine sizden önce kitap verilenlerden dininizi alay ve eğlence konusu edinenleri ve kâfirleri dost edinmeyin. Eğer müminler iseniz Allah'tan sakının. (57) Namaza çağırdığınız zaman onu alay ve eğlence konusu yaparlar. Bu, onların akletmeyen bir topluluk olmalarındandır. (58)”

روى أن رفاعة بن زيد وسويد بن الحرث كانا قد أظهرا الإسلام ثم نافقا، وكان رجال من المسلمين يوادّونهما، فنزلت. يعنى أن اتخاذهم دينكم هزواً ولعباً لا يصح أن يقابل باتخاذكم إياهم أولياء، بل يقابل ذلك بالبغضاء والشنآن والمنابذة. وفصل المستهزئين بأهل الكتاب والكفار- وإن كان اهل الكتاب من الكفار- إطلاقا للكفار على المشركين خاصة. والدليل عليه قراءة عبد اللَّه: ومن الذين أشركوا. وقرئ: والكفار بالنصب والجرّ. وتعضد قراءة الجر قراءة أُبىّ:

Rivayet edildiğine göre Rifâa b. Zeyd ve Süveyd b. el-Hâris Müslüman olduklarını açığa vurmuş, sonra nifaka sapmışlardı; Müslümanlardan bazı kimseler de onlara sevgi besliyordu, bunun üzerine ayet indi. Yani onların dininizi alay ve eğlenceye almalarına, sizin onları dost edinmenizle karşılık verilmesi sahih olmaz; bilakis buna buğz, düşmanlık ve arayı açmakla karşılık verilir. Alay edenlerin ehl-i kitap ve kâfirler şeklinde ayrılması –her ne kadar ehl-i kitap da kâfirlerden olsa bile– kâfirler kelimesinin özellikle müşrikler için mutlak olarak kullanılmasındandır. Buna delil Abdullah'ın {وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا} şeklindeki kıraatidir. {وَالْكُفَّارَ} nasb ve cerr ile okunmuştur. Cerr kıraatini Übeyy'in şu kıraati desteklemektedir:

ومن الكفار وَاتَّقُوا اللَّهَ في موالاة الكفار وغيرها إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ حقاً لأن الإيمان حقاً يأبى موالاة أعداء الدين اتَّخَذُوها الضمير للصلاة أو للمناداة. قيل كان رجل من النصارى بالمدينة إذا سمع المؤذن يقول «أشهد أنّ محمداً رسول اللَّه» قال: حرّق الكاذب، فدخلت خادمه بنار ذات ليلة وهو نائم، فتطايرت منها شرارة في البيت فاحترق البيت، واحترق هو وأهله. وقيل: فيه دليل على ثبوت الأذان بنص الكتاب لا بالمنام وحده لا يَعْقِلُونَ لأنّ لعبهم وهزؤهم من أفعال السفهاء والجهلة، فكأنه لا عقل لهم.

{وَمِنَ الْكُفَّارِ}. {وَاتَّقُوا اللَّهَ} “Allah'tan korkun”; kâfirleri dost edinme ve diğer konularda [Allah'tan korkun], {إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} “Eğer [gerçekten] müminler iseniz”; çünkü gerçek iman, din düşmanlarını dost edinmekten sakındırır. {اتَّخَذُوها} “onu alay ve eğlence konusu yaparlar” ifadesindeki zamir, namaza yahut çağırmaya (ezana) racidir. Denildi ki: Medine'de bir Hristiyan vardı; müezzinin «Eşhedü enne Muhammeden Resûlullah» dediğini işittiğinde: «Yalancı yansın!» derdi. Bir gece o uyurken hizmetçisi ateşle içeri girdi, evde ateşten bir kıvılcım sıçradı, ev yandı; o ve ailesi de yandılar. Şöyle de denilmiştir: Bunda, ezanın sadece rüya ile değil, Kitabın nassı ile sabit olduğuna delil vardır. {لا يَعْقِلُونَ} “akletmeyen”; çünkü onların alay ve eğlenceleri beyinsizlerin ve cahillerin fiillerindendir, sanki onların hiç aklı yoktur.

[سورة المائدة (٥) : آية ٥٩]

[Mâide Suresi (5): Ayet 59]

قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلاَّ أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فاسِقُونَ (٥٩)

{قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلاَّ أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فاسِقُونَ (٥٩)} “De ki: «Ey Kitap ehli! Siz bizde ancak Allah'a, bize indirilene ve daha önce indirilene inanmamızdan ve sizin çoğunuzun yoldan çıkmış olmasından dolayı mı kusur bulup hoşlanmıyorsunuz?» (59)”

قرأ الحسن. هل تنقمون بفتح القاف. والفصيح كسرها. والمعنى هل تعيبون منا وتنكرون إلا الإيمان بالكتب المنزلة كلها وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فاسِقُونَ. فإن قلت: علام عطف قوله وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فاسِقُونَ؟ قلت: فيه وجوه: منها أن يعطف على أن آمنا، بمعنى: وما تنقمون منا إلا الجمع بين إيماننا وبين تمرّدكم وخروجكم عن الإيمان، كأنه قيل: وما تنكرون منا إلا مخالفتكم حيث دخلنا في دين الإسلام وأنتم خارجون منه. ويجوز أن يكون على تقدير حذف المضاف، أى واعتقاد أنكم فاسقون. ومنها أن يعطف على المجرور، أى وما تنقمون منا إلا الإيمان باللَّه وبما أنزل وبأنّ أكثركم فاسقون. ويجوز أن تكون الواو بمعنى مع، أى وما تنقمون منا إلا الإيمان مع أنّ أكثركم

Hasan [el-Basrî], {هَلْ تَنْقَمُونَ} [ifadesini] kāf harfinin fethasıyla (tenkamûne) okumuştur; fasih olanı ise kesrasıdır (tenkımûne). [Ayetin] anlamı şudur: Siz bizde, indirilen kitapların tamamına inanmamızdan {وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فاسِقُونَ} “ve çoğunuzun yoldan çıkmış olmasından” başkasını mı ayıplıyor ve inkâr ediyorsunuz? Eğer: “{وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فاسِقُونَ} [ifadesi] nereye matuftur?” dersen, derim ki: Bunda [çeşitli] vecihler vardır: Birincisi, {أَنْ آمَنَّا} [ifadesine] matuf olmasıdır; yani: «Siz bizde ancak bizim imanımız ile sizin imandan çıkıp başkaldırmanızı birleştirmemizi ayıplıyorsunuz» demektir. Sanki şöyle denilmiştir: «Siz bizde ancak size muhalefet etmemizi ayıplıyorsunuz; zira biz İslâm dinine girdik, siz ise onun dışındasınız.» Muzafın hazfi takdiriyle; yani «ve sizin fâsık olduğunuza inanmamızı [ayıplıyorsunuz]» anlamında olması da caizdir. Bir diğeri, mecrûra matuf olmasıdır; yani: «Siz bizde ancak Allah'a, indirilene ve çoğunuzun fâsık olduğuna inanmamızı ayıplıyorsunuz» demektir. Vâv harfinin «ma'a» (birliktelik) anlamında olması da caizdir; yani: «Siz bizde ancak çoğunuz [fâsık olduğu] halde iman etmemizi...»

فاسقون. ويجوز أن يكون تعليلا معطوفا على تعليل محذوف، كأنه قيل: وما تنقمون منا إلا الإيمان لقلة إنصافكم وفسقكم واتباعكم الشهوات. ويدل عليه تفسير الحسن: بفسقكم نقمتم ذلك علينا.

Mahzuf bir gerekçeye atfedilmiş bir ta'lîl (gerekçe) olması da caizdir; sanki şöyle denilmiştir: «Siz bizde insafınızın azlığı, fıskınız ve şehvetlerinize uymanız sebebiyle ancak iman etmemizi ayıplıyorsunuz.» Hasan'ın: «Fıskınız sebebiyle bunu bize kusur saydınız» şeklindeki tefsiri de buna delalet eder.

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٦٠ الى ٦١]

[Mâide Suresi (5): Ayetler 60-61]

قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنازِيرَ وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ أُولئِكَ شَرٌّ مَكاناً وَأَضَلُّ عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ (٦٠) وَإِذا جاؤُكُمْ قالُوا آمَنَّا وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما كانُوا يَكْتُمُونَ (٦١)

{قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنازِيرَ وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ أُولئِكَ شَرٌّ مَكاناً وَأَضَلُّ عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ (٦٠) وَإِذا جاؤُكُمْ قالُوا آمَنَّا وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما كانُوا يَكْتُمُونَ (٦١)} “De ki: «Allah katında cezası bundan daha kötü olanı size haber vereyim mi? Allah'ın lanetlediği, gazap ettiği, aralarından maymunlar ve domuzlar kıldığı ve tağuta tapan kimselerdir. İşte onlar yeri en kötü ve doğru yoldan en çok sapmış olanlardır.» (60) Yanınıza geldiklerinde «İman ettik» derler; oysa kâfir olarak girmiş ve yine kâfir olarak çıkmışlardır. Allah onların gizlemekte olduklarını çok iyi bilendir. (61)”

وروى أنه أتى رسول اللَّه ﷺ نفر من اليهود فسألوه عمن يؤمن به من الرسل؟

Rivayet edildiğine göre Yahudilerden bir grup Resûlullah -sallallâhu aleyhi ve sellem-'e gelip hangi peygamberlere iman ettiğini sordular.

فقال «أو من باللَّه وما أنزل إلينا إلى قوله: ونحن له مسلمون» فقالوا حين سمعوا ذكر عيسى ﵇: ما نعلم أهل دين أقل حظاً في الدنيا والآخرة منكم، ولا دينا شراً من دينكم . فنزلت.

Bunun üzerine: ««Allah'a ve bize indirilene... iman ettik» deyip «biz O'na teslim olanlarız» ayetine kadar okudu.» İsa -aleyhisselâm-'ın anıldığını işittiklerinde şöyle dediler: «Dünyada ve ahirette sizden daha nasipsiz bir din ehli ve sizin dininizden daha şerli bir din bilmiyoruz.» Bunun üzerine ayet indi.

وعن نعيم بن ميسرة: وإنّ أكثركم، بالكسر. ويحتمل أن ينتصب (وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ) بفعل محذوف يدل عليه هل تنقمون، أى: ولا تنقمون أن أكثركم فاسقون، أو يرتفع على الابتداء والخبر محذوف، أى وفسقكم ثابت معلوم عندكم، لأنكم علمتم أنا على الحق وأنكم على الباطل، إلا أن حب الرياسة وكسب الأموال لا يدعكم فتنصفوا ذلِكَ إشارة إلى المنقوم، ولا بدّ من حذف مضاف قبله، أو قبل «من» تقديره: بشرّ من أهل ذلك، أو دين من لعنه اللَّه. ومَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ في محل الرفع على قولك: هو من لعنه اللَّه، كقوله تعالى: (قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكُمُ النَّارُ) أو في محل الجر على البدل من شرّ. وقرئ: مثوبة. ومثوبة. ومثالهما: مشورة، ومسورة. فإن قلت:

Nuaym b. Meysere'den kesre ile {وَإِنَّ أَكْثَرَكُمْ} şeklinde rivayet edilmiştir. {وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ} ifadesinin {هَلْ تَنْقِمُونَ} ifadesinin delalet ettiği mahzuf bir fiille nasb edilmesi de muhtemeldir; yani: «Çoğunuzun fasık olmasını ise kınamıyorsunuz». Yahut mübteda olarak ref' edilmesi ve haberin mahzuf olması da mümkündür; yani: «Sizin fıskınız sabittir ve katınızda malumdur; çünkü bizim hak üzere, sizin ise batıl üzere olduğunuzu bildiniz, ancak riyaset sevgisi ve mal kazanma hırsı sizi insaf etmekten alıkoymaktadır». {ذلِكَ} “bundan”, ayıplanan şeye işarettir; ondan önce yahut «min» edatından önce mahzuf bir muzafın bulunması gerekir; takdiri: «Bunun ehlinden daha şerli olanı» yahut «Allah'ın lanetlediği kimsenin dininden» şeklindedir. {مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ} “Allah'ın lanetlediği kimse”, «O, Allah'ın lanetlediği kimsedir» sözün kabilinden ref' mahallindedir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكُمُ النَّارُ} “De ki: Size bundan daha kötüsünü haber vereyim mi? Ateş!”. Yahut {شَرٍّ} kelimesinden bedel olarak cerr mahallindedir. {مَثُوبَةً} ve {مَثْوَبَةً} şeklinde okunmuştur; bu ikisinin misali meşveret (مشورة) ve meşviret (مسورة) kelimeleridir. Eğer:

المثوبة مختصة بالإحسان، فكيف جاءت في الإساءة؟ قلت: وضعت المثوبة موضع العقوبة على طريقة قوله:

«Mesûbe (sevap/mükâfat) sadece iyiliğe mahsustur, kötülük hakkında nasıl gelmiştir?» dersen, derim ki: Şairin şu sözündeki üslup üzere mesûbe kelimesi ukûbet (ceza) yerine konulmuştur:

تَحِيَّةُ بَيْنِهِمْ ضَرْبٌ وَجِيعُ

«Aralarındaki selamlaşma can yakıcı bir darbedir.»

ومنه (فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ) . فإن قلت: المعاقبون من الفريقين هم اليهود، فلم شورك بينهم في العقوبة؟ قلت: كان اليهود- لعنوا- يزعمون أن المسلمين ضالون مستوجبون للعقاب، فقيل لهم: من لعنه اللَّه شر عقوبة في الحقيقة واليقين من أهل الإسلام في زعمكم ودعواكم وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ عطف على صلة «من» كأنه قيل: ومن عبد الطاغوت. وفي قراءة أبىّ وعبدوا الطاغوت، على المعنى. وعن ابن مسعود: ومن عبدوا. وقرئ وعابد الطاغوت، عطفاً على القردة. وعابدى. وعباد. وعبد. وعبد. ومعناه: الغلوّ في العبودية، كقولهم، رجل حذر وفطن، للبليغ في الحذر والفطنة. قال:

{فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ} “Onları acı bir azapla müjdele” ayeti de bu kabildendir. Eğer: «Cezalandırılanlar her iki gruptan Yahudilerdir, öyleyse neden cezada aralarında ortaklık kurulmuştur?» dersen, derim ki: Yahudiler –lanet olasılar– Müslümanların sapkın ve cezayı hak etmiş olduklarını iddia ediyorlardı; bunun üzerine onlara şöyle denildi: «Allah'ın lanetlediği kimse, sizin iddianıza ve zannınıza göre İslam ehlinden hakikatte ve kesinlikte ceza bakımından daha şerlidir.» {وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ} “ve tağuta tapan”, {مَنْ} kelimesinin sılasına atıftır; sanki: «ve tağuta tapan kimseler» denilmiştir. Übeyy'in kıraatinde mana üzere {وَعَبَدُوا الطَّاغُوتَ} şeklindedir. İbn Mes'ûd'dan ise: {وَمَنْ عَبَدُوا} şeklinde rivayet edilmiştir. {الْقِرَدَةَ} kelimesine atıfla {وَعَابِدَ الطَّاغُوتِ} şeklinde de okunmuştur. {وَعَابِدِي}, {وَعُبَّادَ}, {وَعُبُدَ} ve {وَعَبُدَ} şeklinde de okunmuştur. Bunun manası kullukta aşırı gitmektir; nitekim ihtiyat ve anlayışta ileri giden kimse için «hazer» (حذر) ve «fetın» (فطن) adam derler. Şair şöyle demiştir:

أَبَنِى لُبَيْنَى إنَّ أُمَّكُمُ … أَمَةٌ وَإنَّ أبَاكُمُو عَبْدُ

Ey Lübeynâ oğulları! Şüphesiz anneniz bir cariyedir, babanız da kölenin kölesidir!

وعبد، بوزن حطم. وعبيد. وعبد- بضمتين- جمع عبيد: وعبدة بوزن كفرة. وعبد، وأصله عبدة، فحذفت التاء للإضافة. أو هو كخدم في جمع خادم. وعبد وعباد. وأعبد.

Hutam (حطم) vezninde {وَعُبَدَ}; {وَعَبِيدَ}; iki zamme ile abîd'in çoğulu olarak {وَعُبُدَ}; kefera (كفرة) vezninde {وَعَبَدَةَ}; aslı abede olup izafet sebebiyle tâ'sı düşürülmüş olarak {وَعَبَدَ} şeklinde veya hâdim'in (hizmetçi) çoğulu olan hadem gibi; {وَعُبُدَ}, {وَعِبَادَ} ve {وَأَعْبُدَ} şeklinde de okunmuştur.

وعبد الطاغوت، على البناء للمفعول، وحذف الراجع، بمعنى: وعبد الطاغوت فيهم، أو بينهم.

Meçhul bina ile ve râci zamirin hazfiyle {وَعُبِدَ الطَّاغُوتُ} şeklinde de okunmuştur; manası: «Aralarında veya içlerinde tağuta ibadet edildi» demektir.

وعبد الطاغوت بمعنى صار الطاغوت معبوداً من دون اللَّه، كقولك «أمر» إذا صار أميراً.

{وَعَبُدَ الطَّاغُوتُ} şeklinde de okunmuştur; «emir oldu» manasında «emure» (أمُر) demen gibi, «Tağut Allah'tan başka tapılan bir mabut haline geldi» manasındadır.

وعبد الطاغوت، بالجر عطفاً على: (مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ) . فإن قلت: كيف جاز أن يجعل اللَّه منهم

{وَعَبْدِ الطَّاغُوتِ} [şeklindeki okunuşta ise kelime], {مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ} [ifadesine] atıfla mecrurdur. Eğer: «Allah'ın onlardan...

عباد الطاغوت؟ قلت: فيه وجهان، أحدهما: أنه خذلهم حتى عبدوه. والثاني: أنه حكم عليهم بذلك ووصفهم به، كقوله تعالى: (وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً) وقيل الطاغوت: العجل لأنه معبود من دون اللَّه، ولأن عبادتهم للعجل مما زينه لهم الشيطان، فكانت عبادتهم له عبادة للشيطان وهو الطاغوت. وعن ابن عباس رضى اللَّه تعالى عنه:

tağuta tapanlar kılması nasıl caiz olur?» dersen, derim ki: Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Onları tağuta tapacak derecede yardımsız ve kendi hallerine bırakmıştır. İkincisi: Haklarında böyle hükmetmiş ve onları bununla nitelemiştir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً} “Onlar Rahmân'ın kulları olan melekleri dişi saydılar”. Tağut'un buzağı olduğu da söylenmiştir; çünkü o Allah'tan başka tapılan bir şeydir ve buzağıya tapmaları şeytanın onlara süslü gösterdiği bir şey olduğu için ona tapmaları aslında tağut olan şeytana tapmaktı. İbn Abbas -radıyallâhu anhümâ-'dan şöyle rivayet edilmiştir:

أطاعوا الكهنة، وكل من أطاع أحداً في معصية اللَّه فقد عبده. وقرأ الحسن: الطواغيت.

«Kâhinlere itaat ettiler; kim Allah'a isyan konusunda birine itaat ederse ona kulluk etmiş olur.» Hasan [el-Basrî] ise {الطَّوَاغِيتَ} şeklinde çoğul okumuştur.

وقيل: وجعل منهم القردة أصحاب السبت، والخنازير كفار أهل مائدة عيسى. وقيل: كلا المسخين من أصحاب السبت، فشبانهم مسخوا قردة، ومشايخهم مسخوا خنازير. وروى أنها لما نزلت كان المسلمون يعيرون اليهود ويقولون يا إخوة القردة والخنازير فينكسون رءوسهم أُولئِكَ الملعونون الممسوخون شَرٌّ مَكاناً جعلت الشرارة للمكان وهي لأهله. وفيه مبالغة ليست في قولك: أولئك شر وأضل، لدخوله في باب الكناية التي هي أخت المجاز.

Denildi ki: Aralarından maymun kılınanlar Sebt (Cumartesi) ashabıdır; domuz kılınanlar ise İsa'nın sofrasına nankörlük eden kâfirlerdir. Her iki meshin de (şekil değiştirmenin de) Sebt ashabından olduğu; gençlerinin maymuna, yaşlılarının ise domuza dönüştürüldüğü de söylenmiştir. Rivayet edildiğine göre bu ayet indiğinde Müslümanlar Yahudileri ayıplar ve «Ey maymunların ve domuzların kardeşleri!» derlerdi; onlar da başlarını öne eğerlerdi. {أُولئِكَ} “İşte onlar”; lanetlenen ve şekilleri değiştirilen o kimselerdir, {شَرٌّ مَكاناً} “yeri en kötü [olanlardır]”; kötülük mekânın ehline ait olduğu halde mekâna isnat edilmiştir. Bunda, mecazın kardeşi olan kinaye babına girmesinden ötürü «Onlar daha şerli ve daha sapıktırlar» sözünde bulunmayan bir mübalağa vardır.

نزلت في ناس من اليهود كانوا يدخلون على رسول اللَّه صلى اللَّه تعالى عليه وسلم يظهرون له الإيمان نفاقا، فأخبره اللَّه تعالى بشأنهم وأنهم يخرجون من مجلسك كما دخلوا، لم يتعلق بهم شيء مما سمعوا به من تذكيرك بآيات اللَّه ومواعظك. وقوله: (بِالْكُفْرِ) و (بِهِ) حالان، أى دخلوا كافرين وخرجوا كافرين. وتقديره: ملتبسين بالكفر. وكذلك قوله: (وَقَدْ دَخَلُوا) (وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا) ولذلك دخلت (قَدْ) تقريبا للماضي من الحال. ولمعنى آخر: وهو أن أمارات النفاق كانت لائحة عليهم، وكان رسول اللَّه ﷺ متوقعاً لإظهار اللَّه ما كتموه، فدخل حرف التوقع وهو متعلق بقوله: (قالُوا آمَنَّا) أى قالوا ذلك وهذه حالهم.

Bu ayet, nifakla iman etmiş görünerek Resûlullah -sallallâhu aleyhi ve sellem-'in huzuruna giren Yahudilerden bazı kimseler hakkında inmiştir. Yüce Allah Peygamberine onların durumunu ve senin Allah'ın ayetleriyle hatırlatmalarından ve öğütlerinden duydukları hiçbir şey kendilerine tesir etmeksizin meclisinden girdikleri gibi çıktıklarını haber vermiştir. {بِالْكُفْرِ} ve {بِهِ} ifadeleri iki hâldir; yani kâfir olarak girdiler ve kâfir olarak çıktılar demektir; takdiri ise «küfre bürünmüş olarak» şeklindedir. {وَقَدْ دَخَلُوا} ve {وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا} ifadeleri de böyledir; bu sebeple geçmiş zamanı hâl vaktine yaklaştırmak için «kad» (قَدْ) edatı girmiştir. Başka bir mana için de girmiştir: Münafıklık alametleri üzerlerinde açıkça görünüyordu ve Resûlullah -sallallâhu aleyhi ve sellem- gizledikleri şeyleri Allah'ın açığa çıkarmasını bekliyordu; dolayısıyla beklenti harfi (kad) girmiştir. Bu da {قالُوا آمَنَّا} “İman ettik dediler” sözüne müteallıktır; yani durumları bu iken böyle dediler.

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٦٢ الى ٦٣]

[Mâide Suresi (5): Ayetler 62-63]

وَتَرى كَثِيراً مِنْهُمْ يُسارِعُونَ فِي الْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (٦٢) لَوْلا يَنْهاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ ما كانُوا يَصْنَعُونَ (٦٣)

{وَتَرى كَثِيراً مِنْهُمْ يُسارِعُونَ فِي الْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (٦٢) لَوْلا يَنْهاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ ما كانُوا يَصْنَعُونَ (٦٣)} “Onlardan çoğunun günahta, düşmanlıkta ve haram yemekte yarıştıklarını görürsün. Yapmakta oldukları şey ne kötüdür! (62) Din bilginlerinin ve din adamlarının onları günah söz söylemekten ve haram yemekten menetselerdi ya! Yapmakta oldukları sanat (tutum) ne kötüdür! (63)”

الإثم الكذب بدليل قوله تعالى: (عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ) . وَالْعُدْوانِ الظلم. وقيل: الإثم

el-İsm (günah), yalandır; Allah Teâlâ'nın {عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ} “günah olan sözü söylemelerinden” kavli buna delildir. el-Udvân (haddi aşmak/düşmanlık) ise zulümdür. Şöyle de denilmiştir: İsm,

كلمة الشرك. وقولهم عزيز ابن اللَّه. وقيل: الإثم: ما يختص بهم. والعدوان: ما يتعداهم إلى غيرهم.

şirk sözü ve onların «Üzeyir Allah'ın oğludur» demeleridir. Şöyle de denilmiştir: İsm, kendilerine has olan günahlardır; udvân ise başkalarına taşan kötülüklerdir.

والمسارعة في الشيء الشروع فيه بسرعة لَبِئْسَ ما كانُوا يَصْنَعُونَ كأنهم جعلوا آثم من مرتكبي المناكير لأن كل عامل لا يسمى صانعاً، ولا كل عمل يسمى صناعة حتى يتمكن فيه ويتدرّب وينسب إليه، وكأن المعنى في ذلك أن مواقع المعصية معه الشهوة التي تدعوه إليها وتحمله على ارتكابها، وأما الذي ينهاه فلا شهوة معه في فعل غيره، فإذا فرط في الإنكار كان أشدّ حالا من المواقع. ولعمري إن هذه الآية مما يقذ السامع وينعى على العلماء توانيهم. وعن ابن عباس رضى اللَّه عنهما: هي أشدّ آية في القرآن. وعن الضحاك: ما في القرآن آية أخوف عندي منها.

Bir şeyde «müsâraat» (مسارعة), ona hızla girişmektir. {لَبِئْسَ ما كانُوا يَصْنَعُونَ} “Yapmakta oldukları sanat (tutum) ne kötüdür!” ifadesiyle, sanki onlar münkerleri işleyenlerden daha günahkâr kılınmışlardır. Çünkü her iş yapan «sanatkâr/üstat» (sâni') diye adlandırılmaz ve her iş de onda mahirleşip uzmanlaşmadıkça ve ona nispet edilmedikçe «sanat/meslek» (sınâat) olarak isimlendirilmez. Bunun anlamı şudur: Günahı işleyenin beraberinde onu buna çağıran ve işlemeye sevk eden bir şehveti/arzusu vardır. Onu nehyeden kimsenin ise başkasının fiilinde bir şehveti yoktur; dolayısıyla münkeri nehyetmekte kusur gösterdiğinde, durumu günahı bizzat işleyenden daha ağır olur. Ömrüme andolsun ki bu ayet dinleyeni sarsan ve âlimlerin gevşekliğini yüzlerine vuran ayetlerdendir. İbn Abbâs -radıyallâhu anhümâ-’dan rivayet edildiğine göre: «O, Kur’an’daki en şiddetli ayettir.» Dahhâk’tan da şöyle rivayet edilmiştir: «Kur’an’da benim için bundan daha korkutucu bir ayet yoktur.»

[سورة المائدة (٥) : آية ٦٤]

[Mâide Suresi (5): Ayet 64]

وَقالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِما قالُوا بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشاءُ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً وَأَلْقَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ كُلَّما أَوْقَدُوا ناراً لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ (٦٤)

{وَقالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِما قالُوا بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشاءُ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً وَأَلْقَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ كُلَّما أَوْقَدُوا ناراً لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ (٦٤)} “Yahudiler: «Allah'ın eli bağlıdır (sıkıdır)» dediler. Dedikleri yüzünden elleri bağlansın ve lanete uğrasınlar! Aksine O'nun iki eli de açıktır; dilediği gibi harcar. Rabbinden sana indirilen, onlardan çoğunun azgınlığını ve küfrünü elbette artıracaktır. Onların arasına kıyamet gününe kadar düşmanlık ve kin saldık. Savaş için ne zaman bir ateş tutuştursalar, Allah onu söndürür. Onlar yeryüzünde bozgunculuk için çabalarlar. Allah ise bozguncuları sevmez. (64)”

غل اليد وبسطها مجاز عن البخل والجود ومنه قوله تعالى: (وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ وَلا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ) ولا يقصد من يتكلم به إثبات يد ولا غل ولا بسط، ولا فرق عنده بين هذا الكلام وبين ما وقع مجازاً عنه لأنهما كلامان متعقبان على حقيقة واحدة، حتى أنه يستعمله في ملك لا يعطى عطاء قط ولا يمنعه إلا بإشارته من غير استعمال يد وبسطها وقبضها، ولو أعطى الأقطع إلى المنكب عطاء جزيلا لقالوا: ما أبسط يده بالنوال، لأن بسط اليد

Elin bağlanması ve açılması, cimrilik ve cömertlikten mecazdır. Nitekim Allah Teâlâ’nın şu kavli de bu kabildendir: { وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ وَلا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ } “Eli boynuna bağlanmış gibi [cimri] olma, büsbütün de açılıp saçılma!” Bu ifadeyi kullanan kimse, [hakiki anlamda] ne bir el ne bir bağlanma ne de bir açılma kasteder. Onun nezdinde bu söz ile kendisinden mecaz yapılan mana arasında hiçbir fark yoktur; zira bu ikisi aynı hakikate birbirinin yerine delalet eden iki ifadedir. Hatta kişi bu tabiri, eliyle açıp kapama fiilini kullanmaksızın, hiçbir ihsanı ve menedi sadece işareti dışında gerçekleşmeyen bir hükümdar hakkında dahi kullanır. Şayet omuzundan eli kesik biri bolca ihsanda bulunsa, insanlar: «İhsan hususunda eli ne kadar da açık!» derler. Çünkü elin açılması

وقبضها عبارتان وقعتا متعاقبتين للبخل والجود، وقد استعملوهما حيث لا تصح اليد كقوله:

ve kapatılması cimrilik ve cömertlik için birbirinin yerine kullanılan iki ifadedir. Hatta elin [hakiki olarak bulunmasının] sahih olmadığı yerlerde bile bunu kullanmışlardır; nitekim şair şöyle der:

جَادَ الْحِمَى بَسْطُ الْيَدَيْنِ بِوَابِلِ … شَكَرَتْ نَدَاهُ تِلَاعُه وَوِهَادُهُ

İki eli açık [yağmur yüklü bulut], korunan otlağa sağanak yağdırdı … Tepeleri ve vadileri onun cömertliğine şükretti

ولقد جعل لبيد للشمال يدا في قوله:

Lebîd de şu sözünde kuzey rüzgârına el isnat etmiştir:

إذْ أصْبَحَتْ بِيَدِ الشِّمَالِ زِمَامُهَا

Onun dizgini kuzey rüzgârının eline geçtiği zaman

ويقال بسط اليأس كفيه في صدري، فجعلت لليأس الذي هو من المعاني لا من الأعيان كفان.

Yine «Yeis göğsüme iki avucunu yaydı» denilir; böylece somut varlıklardan (a'yân) değil de manalardan (meânî) olan yeise iki avuç isnat edilmiştir.

ومن لم ينظر في علم البيان عمى عن تبصر محجة الصواب في تأويل أمثال هذه الآية، ولم يتخلص من يد الطاعن إذا عبثت به. فإن قلت: قد صح أن قولهم يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ عبارة عن البخل . فما تصنع بقوله غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ؟ ومن حقه أن يطابق ما تقدمه وإلا تنافر الكلام وزل عن سننه؟ قلت: يجوز أن يكون معناه الدعاء عليهم بالبخل والنكد، ومن ثم كانوا أبخل خلق اللَّه وأنكدهم، ونحوه بيت الأشتر:

Beyân ilmine bakmayan (bu ilmi tahsil etmeyen) kimse, bu ayet ve benzerlerinin tevilinde dosdoğru yolu görmekten yana kör kalır ve kendisiyle eğleştiğinde taan edenin (itirazcının) elinden kurtulamaz. Şayet: Onların { يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ } “Allah'ın eli bağlıdır” sözünün cimrilikten kinaye olduğu sabit olmuştur. O hâlde O'nun { غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ } “Kendi elleri bağlansın!” buyruğu hakkında ne yapacaksın (nasıl izah edeceksin)? Zira onun da öncesine uygun düşmesi gerekir, aksi takdirde söz birbiriyle uyumsuzlaşır ve kendi üslubundan sapar? dersen, şöyle derim: Bunun anlamının, onlara cimrilik ve uğursuzluk/kötülük ile beddua etmek olması caizdir. Nitekim onlar Allah'ın yarattıklarının en cimrisi ve en uğursuzudurlar. Eşter'in şu beyti de bu kabildendir:

بَقِيتُ وَفْرى وَانْحَرَفْتُ عَنِ الْعُلَا … وَلَقِيتُ أضْيَافِى بِوَجْهِ عَبُوسِ

Malımı korudum da yücelikten saptım … Misafirlerimi asık bir yüzle karşıladım

ويجوز أن يكون دعاء عليهم بغل الأيدى حقيقة، يغللون في الدنيا أسارى، وفي الآخرة معذبين بأغلال جهنم: والطباق من حيث اللفظ وملاحظة أصل المجاز، كما تقول: سبني سب اللَّه دابره، أى قطعه لأنّ السب أصله القطع. فإن قلت: كيف جاز أن يدعو اللَّه عليهم بما هو قبيح وهو البخل والنكد؟ قلت: المراد به الدعاء بالخذلان الذي تقسو به قلوبهم، فيزيدون بخلا إلى بخلهم ونكداً إلى نكدهم، أو بما هو مسبب عن البخل والنكد من لصوق العار بهم وسوء الأحدوثة التي تخزيهم وتمزق أعراضهم. فإن قلت: لم ثنيت اليد في قوله تعالى: (بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ) وهي مفردة في: (يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ) ؟ قلت: ليكون ردّ قولهم وإنكاره أبلغ وأدل على إثبات غاية السخاء له ونفى البخل عنه. وذلك أنّ غاية ما يبذله السخي بماله من نفسه أن يعطيه بيديه جميعاً فبنى المجاز على ذلك. وقرئ (وَلُعِنُوا) بسكون العين. وفي مصحف عبد اللَّه: بل يداه بسطان.

Bunun onlara hakiki anlamda ellerin bağlanmasıyla yapılan bir beddua olması da caizdir; dünyada esir olarak, ahirette ise cehennem bukağılarıyla azap görerek elleri bağlanır. Tıbâk (sanatı) ise lafız bakımındandır ve mecazın aslına dikkat çekilmiştir. Nitekim: «Bana sövdü, Allah onun kökünü kazısın (sebbede kesti demektir)» demen gibidir; zira sebb kelimesinin aslı kesmektir. Şayet: «Allah'ın onlara çirkin bir şey olan cimrilik ve meymenetsizlikle beddua etmesi nasıl caiz olur?» dersen, derim ki: Bundan murat, kalplerinin katılaşmasına sebep olacak yüzüstü bırakılma (hızlan) ile beddua edilmesidir; böylece cimriliklerine cimrilik, meymenetsizliklerine meymenetsizlik katarlar. Veya cimrilik ve meymenetsizliğin neticesi olan, üzerlerine utancın yapışması ve onları rezil edip şereflerini lekeleyen kötü şöhretle bedduadır. Şayet: «Ayet-i kerimede {بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ} buyruğunda el niçin tesniye (ikil) kılınmıştır da {يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ} buyruğunda müfret (tekil) gelmiştir?» dersen, derim ki: Onların sözünü reddetmek ve inkâr etmek daha beliğ olsun ve O'na cömertliğin zirvesini ispat edip O'ndan cimriliği nefyetmeye daha güçlü delalet etsin diyedir. Çünkü malı konusunda cömert bir kimsenin can-ı gönülden yapacağı en son ihsan, iki eliyle birden vermesidir; mecaz da bunun üzerine bina edilmiştir. {وَلُعِنُوا} ayındaki ayn harfinin sükûnuyla da okunmuştur. Abdullah'ın mushafında ise «bel yedâhu bustân» (بل يداه بسطان) şeklindedir.

يقال: يده بسط بالمعروف. ونحوه مشية شحح وناقة صرح يُنْفِقُ كَيْفَ يَشاءُ تأكيد

Nitekim şöyle denir: «Eli iyilikte alabildiğine açıktır (yedehû bastun bi’l-ma‘rûf).» Bunun bir benzeri de «hızlı yürüyüş (mişyetün şuhuhun)» ve «saf/hâlis deve (nâkatün sarahun)» [tabirleridir]. {يُنْفِقُ كَيْفَ يَشاءُ} “Dilediği gibi harcar” [ifadesi ise]...

للوصف بالسخاء، ودلالة على أنه لا يتفق إلا على مقتضى الحكمة والمصلحة. روى أن اللَّه ﵎ كان قد بسط على اليهود حتى كانوا من أكثر الناس ما لا، فلما عصوا اللَّه في محمد ﷺ وكذبوه كف اللَّه تعالى ما بسط عليهم من السعة، فعند ذلك قال فنحاص بن عازوراء:

cömertlikle nitelenmeyi tekit etmekte ve bunun ancak hikmet ve maslahatın gereğine göre cereyan ettiğine delalet etmektedir. Rivayet edildiğine göre Yüce Allah Yahudilere öylesine rızık genişliği vermişti ki insanların malca en zenginlerinden olmuşlardı. Muhammed -sallallâhu aleyhi ve sellem- hakkında Allah'a isyan edip onu yalanlayınca, Yüce Allah üzerlerine açtığı bu genişliği kısıverdi. İşte bunun üzerine Fenhâs b. Âzûrâ şöyle dedi:

يد اللَّه مغلولة، ورضى بقوله الآخرون فأشركوا فيه وَلَيَزِيدَنَّ أى يزدادون عند نزول القرآن لحسدهم تمادياً في الجحود وكفراً بآيات اللَّه وَأَلْقَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ فكلمهم أبداً مختلف، وقلوبهم شتى، لا يقع اتفاق بينهم ولا تعاضد كُلَّما أَوْقَدُوا ناراً كلما أرادوا محاربة أحد غلبوا وقهروا ولم يقم لهم نصر من اللَّه على أحد قط، وقد أتاهم الإسلام وهم في ملك المجوس. وقيل:

«Allah'ın eli bağlıdır (sıkıdır)»; diğerleri de onun bu sözüne razı olup buna ortak oldular. {وَلَيَزِيدَنَّ} “ve elbette artıracaktır”; yani Kur'an indikçe hasetlerinden ötürü inkârda aşırı gitmeleri ve Allah'ın ayetlerine karşı küfürleri artacaktır. {وَأَلْقَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ} “Aralarına düşmanlık saldık”; bu yüzden sözleri daima ihtilaflıdır, kalpleri darmadağınıktır, aralarında hiçbir ittifak ve dayanışma gerçekleşmez. {كُلَّما أَوْقَدُوا ناراً} “Ne zaman bir ateş tutuştursalar”; yani ne zaman birine karşı savaşmak isteseler mağlup ve perişan edilirler; onlar için Allah tarafından hiç kimseye karşı bir zafer asla vaki olmamıştır. İslam onlara ulaştığında Mecusilerin hâkimiyeti altındaydılar. Şöyle de denilmiştir:

خالفوا حكم التوراة فبعث اللَّه عليهم بخت نصر، ثم أفسدوا فسلط اللَّه عليهم فطرس الرومىّ، ثم أفسدوا فسلط اللَّه عليهم المجوس، ثم أفسدوا فسلط اللَّه عليهم المسلمين. وقيل: كلما حاربوا رسول اللَّه ﷺ نصر عليهم. وعن قتادة رضى اللَّه عنه لا تلقى اليهود ببلدة إلا وجدتهم من أذل الناس وَيَسْعَوْنَ ويجتهدون في الكيد للإسلام ومحو ذكر رسول اللَّه ﷺ من كتبهم.

Tevrat'ın hükmüne muhalefet ettiler, Allah da onların üzerine Buhtunnasr'ı gönderdi; sonra yine bozgunculuk yaptılar, Allah onların başına Romalı Fıtras'ı musallat etti; sonra yine bozgunculuk yaptılar, Allah üzerlerine Mecusileri musallat etti; sonra yine fesat çıkardılar, Allah üzerlerine Müslümanları musallat kıldı. Şöyle de denilmiştir: Resûlullah -sallallâhu aleyhi ve sellem- ile ne zaman savaştılarsa, Peygamber onlara karşı muzaffer kılındı. Katâde -radıyallâhu anh-’dan şöyle rivayet edilmiştir: «Yahudileri hangi beldede bulursan bul, muhakkak insanların en zelili olarak bulursun.» {وَيَسْعَوْنَ} “çabalarlar”; yani İslam'a tuzak kurmak ve Resûlullah -sallallâhu aleyhi ve sellem-'in zikrini kitaplarından silmek için var güçleriyle çalışırlar.

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٦٥ الى ٦٦]

[Mâide Suresi (5): Ayetler 65-66]

وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتابِ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَكَفَّرْنا عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ وَلَأَدْخَلْناهُمْ جَنَّاتِ النَّعِيمِ (٦٥) وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقامُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ ساءَ ما يَعْمَلُونَ (٦٦)

{وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتابِ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَكَفَّرْنا عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ وَلَأَدْخَلْناهُمْ جَنَّاتِ النَّعِيمِ (٦٥) وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقامُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ ساءَ ما يَعْمَلُونَ (٦٦)} “Eğer ehl-i kitap iman edip sakınsalardı, elbette onların kötülüklerini örter ve onları Naim cennetlerine koyardık. (65) Eğer onlar Tevrat'ı, İncil'i ve Rablerinden kendilerine indirileni dosdoğru uygulasalardı, elbette hem üstlerinden hem de ayaklarının altından yerlerdi. İçlerinden orta yolu tutan (mutedil) bir topluluk vardır; onlardan çoğunun yapmakta olduğu şey ise ne kötüdür! (66)”

وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتابِ مع ما عددنا من سيئاتهم آمَنُوا برسول اللَّه ﷺ وبما جاء به، وقرنوا إيمانهم بالتقوى التي هي الشريطة في الفوز بالإيمان لَكَفَّرْنا عَنْهُمْ تلك السيئات ولم نؤاخذهم بها وَلَأَدْخَلْناهُمْ مع المسلمين الجنة. وفيه إعلام بعظم معاصى اليهود والنصارى وكثرة سيئاتهم، ودلالة على سعة رحمة اللَّه تعالى وفتحه باب التوبة على كل عاص وإن عظمت معاصيه وبلغت مبالغ سيئات اليهود والنصارى، وأن الإيمان لا ينجى

{وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتابِ} “Eğer ehl-i kitap” -saydığımız bunca günahlarına rağmen- {آمَنُوا} “iman etselerdi”; Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve onun getirdiklerine iman edip, imanlarını, imanın kurtuluşa erdirmesinin şartı olan takva ile birleştirselerdi, {لَكَفَّرْنا عَنْهُمْ} “elbette onların” o günahlarını “örterdik” ve bunlardan ötürü onları hesaba çekmezdik {وَلَأَدْخَلْناهُمْ} “ve onları” Müslümanlarla birlikte [nimet] cennetlerine “koyardık”. Bu [ifadede], Yahudi ve Hristiyanların isyanlarının büyüklüğüne ve günahlarının çokluğuna dair bir bildirim; Allah Teâlâ'nın rahmetinin genişliğine, günahları ne kadar büyük olursa olsun ve Yahudi ile Hristiyanların günahları derecesine ulaşsa bile her günahkâra tövbe kapısını açtığına ve imanın tek başına kurtarmayacağına

ولا يسعد إلا مشفوعاً بالتقوى، كما قال الحسن: هذا العمود فأين الأطناب وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقامُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ أقاموا أحكامهما وحدودهما وما فيهما من نعت رسول اللَّه ﷺ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ من سائر كتب اللَّه، لأنهم مكلفون الإيمان بجميعها، فكأنها أنزلت إليهم وقيل: هو القرآن. لوسع اللَّه عليهم الرزق وكانوا قد قحطوا. وقوله لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ عبارة عن التوسعة. وفيه ثلاث أوجه: أن يفيض عليهم بركات السماء وبركات الأرض وأن يكثر الأشجار المثمرة والزروع المغلة وأن يرزقهم الجنان اليانعة الثمار يجتنون ما تهدل منها من رؤس الشجر، ويلتقطون ما تساقط على الأرض من تحت أرجلهم مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ طائفة حالها أمم في عداوة رسول اللَّه ﷺ وقيل هي الطائفة المؤمنة عبد اللَّه بن سلام وأصحابه وثمانية وأربعون من النصارى، وساءَ ما يَعْمَلُونَ فيه معنى التعجب، كأنه قيل: وكثير منهم ما أسوأ عملهم، وقيل: هم كعب بن الأشرف وأصحابه والروم.

ve takva ile desteklenmedikçe mutlu kılmayacağına delalet vardır; nitekim Hasan[-ı Basrî]: «Bu çadır direğidir, ipleri nerede?» demiştir. {وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقامُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ} “Eğer onlar Tevrat'ı ve İncil'i dosdoğru uygulasalardı”; yani onların hükümlerini, hadlerini ve içlerindeki Resûlullah -sallallâhu aleyhi ve sellem-'in vasıflarını ikame etselerdi; {وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ} “ve kendilerine indirileni” yani Allah'ın diğer kitaplarını uygulasalardı -çünkü onlar bütün kitaplara iman etmekle mükelleftirler, dolayısıyla sanki kendilerine indirilmiş gibidir; bunun Kur'an olduğu da söylenmiştir- Allah onların rızkını genişletirdi; zira onlar kıtlığa uğramışlardı. {لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ} “elbette hem üstlerinden hem de ayaklarının altından yerlerdi” ifadesi bolluktan kinayedir. Bunda üç vecih vardır: Göğün ve yerin bereketlerini üzerlerine akıtması; meyveli ağaçları ve verimli ekinleri çoğaltması; olgun meyveli bahçeler bahşedip ağaçların başından sarkanları toplamaları ve ayaklarının altına yere düşenleri devşirmeleridir. {مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ} “İçlerinden orta yolu tutan bir topluluk vardır”; yani Resûlullah -sallallâhu aleyhi ve sellem-'e düşmanlıkta durumu ılımlı olan bir taifedir. Bunun Abdullah b. Selâm ve arkadaşları ile Hristiyanlardan kırk sekiz kişi olan mümin taife olduğu da söylenmiştir. {ساءَ ما يَعْمَلُونَ} “Yapmakta oldukları şey ne kötüdür!” ifadesinde taaccüp (şaşkınlık bildirme) anlamı vardır; sanki «onlardan çoğunun ameli ne kadar da kötüdür!» denilmiştir. Bunların Ka'b b. el-Eşref ve arkadaşları ile Rumlar olduğu da söylenmiştir.

[سورة المائدة (٥) : آية ٦٧]

[Mâide Suresi (5): Ayet 67]

يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ (٦٧)

{يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ (٦٧)} “Ey Resul! Rabbinden sana indirileni tebliğ et. Eğer bunu yapmazsan O'nun elçiliğini (risaletini) yapmamış olursun. Allah seni insanlardan korur. Şüphesiz Allah, kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez. (67)”

بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ جميع ما أنزل إليك وأى شيء أنزل إليك غير مراقب في تبليغه أحداً ، ولا خائف أن ينالك مكروه وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ وإن لم تبلغ جميعه كما أمرتك

{ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ } “Sana indirileni tebliğ et”; [yani] tebliğ etme hususunda hiç kimseden çekinmeyip ve başına kötü bir şey gelmesinden korkmaksızın, sana indirilenlerin tamamını ve sana indirilen her şeyi [tebliğ et]. { وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ } “Eğer [bunu] yapmazsan”; sana emrettiğim gibi onun tamamını tebliğ etmezsen...

فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وقرئ: رسالاته، فلم تبلغ إذاً ما كلفت من أداء الرسالات، ولم تؤدّ منها شيئاً قط، وذلك أن بعضها ليس بأولى بالأداء من بعض، وإن لم تؤدّ بعضها فكأنك أغفلت أداءها جميعا، كما أن من لم يؤمن ببعضها كان كمن لم يؤمن بكلها، لإدلاء كل منها بما يدليه غيرها. وكونها كذلك في حكم شيء واحد. والشيء الواحد لا يكون مبلغا غير مبلغ، مؤمنا به غير مؤمن به. وعن ابن عباس رضى اللَّه عنهما: إن كتمت آية لم تبلغ رسالاتي.

{فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ} “O'nun elçiliğini yapmamış olursun”. «Risâlâtihî» (رسالاته) şeklinde de okunmuştur; o zaman risaletleri eda etmekle mükellef kılındığın şeyi tebliğ etmemiş ve onlardan hiçbir şeyi asla eda etmemiş olursun. Çünkü onların bir kısmının eda edilmesi diğer bir kısmından daha öncelikli değildir; şayet bir kısmını eda etmezsen sanki tamamını eda etmeyi ihmal etmiş gibi olursun. Nitekim bir kısmına iman etmeyen kimse, tamamına iman etmemiş gibi olur; zira her biri diğerinin delalet ettiği hakikate delalet eder. Böyle olmaları hasebiyle de tek bir şey hükmündedirler. Tek bir şey ise hem tebliğ edilmiş hem tebliğ edilmemiş, hem iman edilmiş hem iman edilmemiş olamaz. İbn Abbâs -radıyallâhu anhümâ-’dan şöyle rivayet edilmiştir: «Bir ayeti bile gizlesen, risaletlerimi tebliğ etmemiş olursun.»

وروى عن رسول اللَّه ﷺ «بعثني اللَّه برسالاته فضقت بها ذرعا، فأوحى اللَّه إلىّ إن لم تبلغ رسالاتي عذبتك. وضمن لي العصمة فقويت . فإن قلت: وقوع قوله فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ جزاء للشرط ما وجه صحته؟ قلت: فيه وجهان، أحدهما: أنه إذا لم يمتثل أمر اللَّه في تبليغ الرسالات وكتمها كلها كأنه لم يبعث رسولا كان أمراً شنيعاً لا خفاء بشناعته، فقيل: إن لم تبلغ منها أدنى شيء وإن كان كلمة واحدة، فأنت كمن ركب الأمر الشنيع الذي هو كتمان كلها، كما عظم قتل النفس بقوله: (فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً) والثاني: أن يراد: فإن لم تفعل فلك ما يوجبه كتمان الوحى كله من العقاب فوضع السبب موضع المسبب، ويعضده قوله ﵊ «فأوحى اللَّه إلىّ إن لم تبلغ رسالاتي عذبتك» وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ عدة من اللَّه بالحفظ والكلاءة والمعنى: واللَّه يضمن لك العصمة من أعدائك، فما عذرك في مراقبتهم؟ فإن قلت: أين ضمان العصمة وقد شجّ في وجهه يوم أحد وكسرت رباعيته صلوات اللَّه عليه؟ قلت: المراد أنه يعصمه من القتل. وفيه: أن عليه أن يحتمل كل ما دون النفس في ذات اللَّه، فما أشد تكليف الأنبياء عليهم الصلاة والسلام، وقيل: نزلت بعد يوم أحد، والناس الكفار بدليل قوله إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’den şöyle rivayet edilmiştir: «Allah beni elçilik vazifeleriyle gönderdiğinde bunlardan dolayı göğsüm daraldı (bunlar bana ağır geldi). Bunun üzerine Allah bana: “Eğer risaletlerimi tebliğ etmezsen sana azap ederim” diye vahyetti ve bana [korunma] güvencesi verdi, böylece güç kazandım.» Eğer: “{ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ } “[O zaman] O'nun elçiliğini tebliğ etmemiş olursun” ifadesinin şartın cevabı (cezâ) olarak gelmesinin sıhhat yönü nedir?” dersen, derim ki: Bunun iki yönü vardır: Birincisi: Şayet o, risaletleri tebliğ etme hususunda Allah'ın emrine uymaz ve sanki hiç elçi gönderilmemiş gibi onların tamamını gizlerse, bu çirkinliği gizli olmayan feci bir durum olurdu. Bu sebeple şöyle denilmiştir: Eğer onlardan bir tek kelime dahi olsa en ufak bir şeyi tebliğ etmezsen, sen tamamını gizlemekten ibaret olan o feci işi irtikâp eden kimse gibi olursun. Nitekim Allah Teâlâ: { فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً } “...bütün insanları öldürmüş gibi olur” sözüyle bir cana kıymayı [aynı şekilde] büyütmüştür. İkincisi: Maksat şudur: “Eğer bunu yapmazsan, vahyin tamamını gizlemenin gerektirdiği cezaya çarptırılırsın.” Böylece sebep, müsebbibin (sonucun) yerine konulmuştur. Resûlullah aleyhisselâm’ın: «Allah bana: “Eğer risaletlerimi tebliğ etmezsen sana azap ederim” diye vahyetti» sözü de bunu desteklemektedir. { وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ } “Allah seni koruyacaktır” [ifadesi], Allah'tan bir koruma ve gözetme vaadidir. Manası ise şudur: Allah seni düşmanlarından korumayı garanti etmektedir; o halde onlardan çekinmende ne mazeretin olabilir? Eğer: “Uhud günü [Resûlullah] salavâtullâhi aleyh’in yüzü yaralanmış ve ön dişi (rebâiyye) kırılmışken koruma garantisi nerededir?” dersen, derim ki: Maksat, Allah'ın onu öldürülmekten korumasıdır. Bunda, onun Allah yolunda canı müstesna bunun altındaki her türlü sıkıntıya katlanması gerektiği [anlamı] vardır. Peygamberlerin -aleyhimüssalâtü vesselâm- mükellefiyeti ne kadar da ağırdır! Bir rivayete göre ise bu ayet Uhud gününden sonra inmiştir. { إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ } “Şüphesiz Allah, inkârcı toplumu hidayete erdirmez” kavlinin delaletiyle buradaki “insanlar” (en-nâs) ile kastedilen kâfirlerdir.

ومعناه أنه لا يمكنهم مما يريدون إنزاله بك من الهلاك. وعن أنس: كان رسول اللَّه ﷺ يحرس حتى نزلت، فأخرج رأسه من قبة أدم وقال: انصرفوا يا أيها الناس فقد عصمنى اللَّه من الناس .

Bunun manası: Sana ulaştırmak istedikleri helak hususunda onlara fırsat vermez. Enes'ten rivayet edildiğine göre: Bu ayet inene kadar Resûlullah -sallallâhu aleyhi ve sellem- korunurdu. Ayet inince deriden yapılmış çadırdan başını çıkarıp: «Ey insanlar, dağılın; muhakkak ki Allah beni insanlardan korumuştur» buyurdu.

[سورة المائدة (٥) : آية ٦٨]

[Mâide Suresi (5): Ayet 68]

قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ لَسْتُمْ عَلى شَيْءٍ حَتَّى تُقِيمُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ وَما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (٦٨)

{قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ لَسْتُمْ عَلى شَيْءٍ حَتَّى تُقِيمُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ وَما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (٦٨)} “De ki: «Ey ehl-i kitap! Tevrat'ı, İncil'i ve Rabbinizden size indirileni dosdoğru uygulamadıkça hiçbir şey üzerinde değilsiniz.» Rabbinden sana indirilen, onlardan çoğunun azgınlığını ve küfrünü elbette artıracaktır. O halde kâfirler topluluğu için üzülme! (68)”

لَسْتُمْ عَلى شَيْءٍ أى على دين يعتد به حتى يسمى شيئاً لفساده وبطلانه، كما تقول: هذا ليس بشيء تريد تحقيره وتصغير شأنه. وفي أمثالهم: أقل من لا شيء فَلا تَأْسَ فلا تتأسف عليهم لزيادة طغيانهم وكفرهم، فإن ضرر ذلك راجع إليهم لا إليك، وفي المؤمنين غنى عنهم.

{لَسْتُمْ عَلى شَيْءٍ} “Hiçbir şey üzerinde değilsiniz”; yani bozukluğu ve batıllığı sebebiyle 'bir şey' diye adlandırılabilecek, itibar edilen bir din üzerinde değilsiniz. Nitekim bir şeyi tahkir etmek ve değerini küçültmek istediğinde: «Bu hiçbir şey değildir» dersin. Arapların darbımesellerinde «Hiçten daha az» denilir. {فَلا تَأْسَ} “üzülme”; onların azgınlık ve küfürlerinin artmasına eseflenme; zira bunun zararı sana değil kendilerine döner ve müminlerin onlara ihtiyacı yoktur.

[سورة المائدة (٥) : آية ٦٩]

[Mâide Suresi (5): Ayet 69]

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالصَّابِئُونَ وَالنَّصارى مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صالِحاً فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٩)

{إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالصَّابِئُونَ وَالنَّصارى مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صالِحاً فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٩)} “Şüphesiz iman edenler, Yahudiler, Sâbiîler ve Hristiyanlardan kim Allah'a ve ahiret gününe iman edip salih amel işlerse, onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir. (69)”

وَالصَّابِئُونَ رفع على الابتداء وخبره محذوف، والنية به التأخير عما في حيز إن من اسمها وخبرها، كأنه قيل: إن الذين آمنوا والذين هادوا والنصارى حكمهم كذا، والصابئون كذلك، وأنشد سيبويه شاهداً له:

{وَالصَّابِئُونَ} [ifadesindeki es-Sâbiûn kelimesi] mübteda (özne) olarak merfûdur; haberi (yüklemi) ise hazfedilmiştir (düşürülmüştür). Bunun takdiri, innenin etki alanında bulunan ismi ve haberinden sonraya bırakılmıştır. Sanki şöyle denilmiş gibidir: “Şüphesiz iman edenler, Yahudiler ve Hristiyanların hükmü şöyledir; Sâbiîler de böyledir.” Sîbeveyhi buna şahit olarak şu beyti okumuştur:

وَإلّا فَاعْلمُوا أنَّا وأنْتُمْ … بُغَاةٌ مَا بَقِينَا فِى شِقَاقِ

Aksi halde bilin ki biz de siz de … Ayrılıkta kaldığımız müddetçe azgınlarız

أى فاعلموا أنا بغاة وأنتم كذلك، فإن قلت: هلا زعمت أن ارتفاعه للعطف على محل إن واسمها؟ قلت: لا يصح ذلك قبل الفراغ من الخبر، لا تقول: إن زيدا وعمرو منطلقان. فان قلت لم لا يصح والنية به التأخير، فكأنك قلت: إنّ زيدا منطلق وعمرو؟ قلت: لأنى إذا رفعته رفعته عطفا على محل إن واسمها، والعامل في محلهما هو الابتداء، فيجب أن يكون هو العامل في الخبر لأن الابتداء ينتظم الجزأين في عمله كما تنتظمها «إن» في عملها، فلو رفعت الصابئون المنوىّ به التأخير بالابتداء وقد رفعت الخبر بأنّ، لأعملت فيهما رافعين مختلفين. فان قلت: فقوله والصابئون معطوف لا بد له من معطوف عليه فما هو؟ قلت: هو مع خبره المحذوف جملة معطوفة على جملة قوله: (إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا) الخ … ولا محل لها، كما لا محل للتي عطفت عليها، فان قلت: ما التقديم والتأخير إلا لفائدة، فما فائدة هذا التقديم؟ قلت: فائدته التنبيه على أن الصابئين يتاب عليهم إن صح منهم الإيمان والعمل الصالح، فما الظن بغيرهم. وذلك أن الصابئين أبين هؤلاء المعدودين ضلالا وأشدّهم غيا، وما سموا صابئين إلا لأنهم صبؤا عن الأديان كلها، أى خرجوا، كما أن الشاعر قدم قوله «وأنتم» تنبيها على أن المخاطبين أو غل في الوصف بالبغاة من قومه، حيث عاجل به قبل الخبر الذي هو «بغاة» لئلا يدخل قومه في البغي قبلهم، مع كونهم أو غل فيه منهم وأثبت قدما فان قلت: فلو قيل والصابئين وإياكم لكان التقديم حاصلا. قلت: لو قيل هكذا لم يكن من التقديم في شيء، لأنه لا إزالة فيه عن موضعه، وإنما يقال مقدّم ومؤخر للمزال لا للقارّ في مكانه.

Yani: Bilin ki biz azgınlarız, siz de öylesiniz. Şayet: «Niçin onun ref olmasını, inne ile isminin mahalline atfedilmesine bağlamadın?» dersen, derim ki: Haber tamamlanmadan önce bu sahih olmaz; «İnne Zeyden ve Amrun muntaligân» (إن زيدا وعمرو منطلقان) denmez. Şayet: «Niyeti tehir olmakla birlikte bu niçin sahih olmasın; nitekim 'İnne Zeyden muntaligun ve Amrun' demiş gibi olursun?» dersen, derim ki: Çünkü ben onu merfû kıldığımda inne ile isminin mahalline atfen merfû kılmış olurum; bunların mahallindeki amil ise ibtidâdır (mübtedalık). Dolayısıyla haberde de amilin o olması gerekir; çünkü ibtidâ, inne'nin amelinde iki cüzü kapsadığı gibi kendi amelinde iki cüzü kapsar. Dolayısıyla tehir edilmesi niyet edilen es-Sâbiûn'u ibtidâ ile merfû kılıp haberi de inne ile merfû kılsaydın, ikisinde iki farklı ref amilini amel ettirmiş olurdun. Şayet: «{وَالصَّابِئُونَ} kelimesi matuftur, mutlaka bir matufun aleyhe ihtiyacı vardır, o nedir?» dersen, derim ki: O, mahzuf haberiyle birlikte {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا} vb. cümlesine matuf bir cümledir ve matuf olduğu cümle gibi iraptan mahalli yoktur. Şayet: «Takdim ve tehir ancak bir fayda için olur, peki bu takdimin faydası nedir?» dersen, derim ki: Faydası; Sâbiîlerin dahi kendilerinden iman ve salih amel sahih olduğu takdirde tövbelerinin kabul edileceğine dikkat çekmektir, o halde diğerlerinin durumunu varın düşünün! Çünkü Sâbiîler sayılan bu zümreler içinde sapıklığı en açık ve azgınlığı en şiddetli olanlardır. Kendilerine Sâbiî denmesi de bütün dinlerden çıktıkları (sabe'û) içindir. Nitekim şair de «ve entüm» sözünü, muhatapların kendi kavminden daha fazla 'bağî' (azgın) vasfına müstahak olduklarına dikkat çekmek için öne almıştır; zira «buğât» olan haberden önce aceleyle getirmiştir ki kavmi, onlardan daha fazla azgınlığa dalmış ve onda daha sabit adımlı oldukları halde, onlardan önce azgınlığa dahil olmasın. Şayet: «Ve's-Sâbiîne ve iyyâküm denseydi takdim yine hâsıl olurdu» dersen, derim ki: Böyle denseydi hiçbir şekilde takdimden sayılmazdı; çünkü onda kendi yerinden çıkarılma yoktur. Ancak yerinden çıkarılana 'mukaddem' ve 'muahhar' denir, yerinde sabit durana değil.

ومجرى هذه الجملة مجرى الاعتراض في الكلام. فان قلت: كيف قال: (الَّذِينَ آمَنُوا) ثم قال: (مَنْ آمَنَ) ؟ قلت: فيه وجهان، أحدهما: أن يراد بالذين آمنوا: الذين آمنوا بألسنتهم وهم المنافقون وأن يراد بمن آمن. من ثبت على الإيمان واستقام ولم يخالجه ريبة فيه. فان قلت: ما محل من آمن

Bu cümlenin konumu, söz içinde itiraziyye (ara cümle) konumundadır. Şayet: «Nasıl önce { الَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenler” deyip, sonra { مَنْ آمَنَ } “Kim iman ederse” buyurmuştur?» dersen, derim ki: Bunda iki vecih vardır: Birincisi, { الَّذِينَ آمَنُوا } ile dilleriyle iman eden münafıkların; { مَنْ آمَنَ } ile de imanda sebat edip dosdoğru olan ve içine hiçbir şüphe karışmayan kimselerin kastedilmiş olmasıdır. Şayet: «{ مَنْ آمَنَ } ifadesinin [cümledeki] irap mahalli nedir?» dersen,

قلت: إما الرفع على الابتداء وخبره فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ والفاء لتضمن المبتدأ معنى الشرط ثم الجملة كما هي خبر إن، وإما النصب على البدل من اسم إن وما عطف عليه، أو من المعطوف عليه. فان قلت: فأين الراجع إلى اسم إن؟ قلت: هو محذوف تقديره من آمن منهم، كما جاء في موضع آخر. وقرئ: والصابيون، بياء صريحة، وهو من تخفيف الهمزة، كقراءة من قرأ:

derim ki: Ya mübteda olarak merfûdur ve haberi {فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ}dir, mübteda şart manasını içerdiği için 'fâ' gelmiştir, sonra cümle olduğu gibi «inne»nin haberidir; ya da «inne»nin isminden ve ona matuf olandan yahut sadece matuf olandan bedel olarak mansubdur. Şayet: «Peki inne'nin ismine dönen rabıt (zamir) nerede?» dersen, derim ki: O mahzuftur, takdiri başka bir yerde geldiği gibi «men âmene minhüm» (onlardan kim iman ederse) şeklindedir. Açık bir yâ ile «ve's-Sâbiyyûn» şeklinde de okunmuştur ki bu hemzenin teshilindendir; nitekim

يستهزيون. والصابون. وهو من صبوت، لأنهم صبوا إلى اتباع الهوى والشهوات في دينهم ولم يتبعوا أدلة العقل والسمع. وفي قراءة أبىّ رضى اللَّه عنه: والصابئين، بالنصب. وبها قرأ ابن كثير. وقرأ عبد اللَّه: يا أيها الذين آمنوا والذين هادوا والصابئون.

«yestehziyûn» ve «es-Sâbûn» okuyanların kıraati gibidir. Bu ise «sabevtu» kökündendir; çünkü onlar dinlerinde akıl ve vahiy delillerine uymayıp heva ve şehvetlere uymaya meyletmişlerdir (sabev). Übey -radıyallâhu anh-’ın kıraatinde mansup olarak «ve's-Sâbiîne» şeklindedir. İbn Kesîr de böyle okumuştur. Abdullah ise: «Yâ eyyühellezîne âmenû vellezîne hâdû ve's-Sâbiûn» şeklinde okumuştur.

[سورة المائدة (٥) : آية ٧٠]

[Mâide Suresi (5): Ayet 70]

لَقَدْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَأَرْسَلْنا إِلَيْهِمْ رُسُلاً كُلَّما جاءَهُمْ رَسُولٌ بِما لا تَهْوى أَنْفُسُهُمْ فَرِيقاً كَذَّبُوا وَفَرِيقاً يَقْتُلُونَ (٧٠)

{لَقَدْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَأَرْسَلْنا إِلَيْهِمْ رُسُلاً كُلَّما جاءَهُمْ رَسُولٌ بِما لا تَهْوى أَنْفُسُهُمْ فَرِيقاً كَذَّبُوا وَفَرِيقاً يَقْتُلُونَ (٧٠)} “Andolsun ki biz İsrailoğullarının kesin sözünü (misakını) almış ve onlara peygamberler göndermiştik. Ne zaman bir peygamber onlara nefislerinin hoşlanmadığı bir şey getirdiyse, bir kısmını yalanladılar, bir kısmını da öldürüyorlardı. (70)”

لَقَدْ أَخَذْنا ميثاقهم بالتوحيد وَأَرْسَلْنا إِلَيْهِمْ رُسُلًا ليقفوهم على ما يأتون وما يذرون في دينهم كُلَّما جاءَهُمْ رَسُولٌ جملة شرطية وقعت صفة لرسلا، والراجع محذوف أى رسول منهم بِما لا تَهْوى أَنْفُسُهُمْ بما يخالف هواهم ويضادّ شهواتهم من مشاق التكليف والعمل بالشرائع. فإن قلت: أين جواب الشرط فإن قوله: (فَرِيقاً كَذَّبُوا وَفَرِيقاً يَقْتُلُونَ) ناب عن الجواب، لأن الرسول الواحد لا يكون فريقين ولأنه لا يحسن أن تقول إن أكرمت أخى أخاك أكرمت؟ قلت:

{لَقَدْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ} Tevhid üzere kesin sözlerini aldık {وَأَرْسَلْنا إِلَيْهِمْ رُسُلاً} “ve onlara peygamberler gönderdik”; dinlerinde neyi yapıp neyi terk edeceklerini kendilerine bildirsinler diye. {كُلَّما جاءَهُمْ رَسُولٌ} “Ne zaman bir peygamber onlara geldiyse” ifadesi «rusulen» kelimesinin sıfatı olan bir şart cümlesidir; rabıt (zamir) mahzuftur, yani «onlardan bir resul» demektir. {بِما لا تَهْوى أَنْفُسُهُمْ} “nefislerinin hoşlanmadığı bir şeyle”; yani külfetli mükellefiyetler ve şeriatlerle amel etmek gibi onların hevasına aykırı ve şehvetlerine zıt olan şeylerle [geldiyse]. Şayet: «Şartın cevabı nerede? Zira {فَرِيقاً كَذَّبُوا وَفَرِيقاً يَقْتُلُونَ} sözü cevabın yerine geçmiştir; çünkü tek bir resul iki grup (ferîk) olamaz ve 'Kardeşime ikram edersen senin kardeşine ikram ettim' demen uygun düşmez?» dersen, derim ki:

هو محذوف يدل عليه قوله: (فَرِيقاً كَذَّبُوا وَفَرِيقاً يَقْتُلُونَ) كأنه قيل: كلما جاءهم رسول منهم ناصبوه، وقوله: (فَرِيقاً كَذَّبُوا) جواب مستأنف لقائل يقول: كيف فعلوا برسلهم؟ فإن قلت: لم جيء بأحد الفعلين ماضيا وبالآخر مضارعا؟ قلت: جيء يقتلون على حكاية

[Cevap] mahzuftur; {فَرِيقاً كَذَّبُوا وَفَرِيقاً يَقْتُلُونَ} “bir kısmını yalanladılar, bir kısmını da öldürüyorlar” ifadesi buna delalet etmektedir. Sanki: «Onlara kendilerinden bir peygamber her ne zaman geldiyse ona düşmanlık ettiler» denilmiş gibidir. {فَرِيقاً كَذَّبُوا} “bir kısmını yalanladılar” ifadesi ise, «Peygamberlerine ne yaptılar?» diye soran birine verilmiş yeni bir cevaptır (müste'neftir). Eğer: «İki fiilden biri niçin mâzî (geçmiş zaman), diğeri ise muzâri (geniş/şimdiki zaman) olarak getirilmiştir?» dersen, derim ki: «Yaktulûn» (öldürüyorlar) fiili, [geçmiş] hâlin hikâyesi...

الحال الماضية استفظاعا للقتل واستحضاراً لتلك الحال الشنيعة للتعجب منها. قرئ: أن لا يكون، بالنصب على الظاهر. وبالرفع على «أن» هي المخففة من الثقيلة، أصله: أنه لا يكون فتنة فخففت «أن» وحذف ضمير الشأن.

öldürme fiilinin dehşetini vurgulamak ve o feci manzarayı hayret uyandırmak üzere göz önüne sermek için geçmiş hâlin hikâyesi (hikâyetü'l-hâl) tarzında getirilmiştir. «En lâ yekûne» lafzın zahirine göre nasb ile okunmuştur. «En» harfinin şeddeli 'enne'den hafifletilmiş (muhaffefe mine's-sakîle) olmasına binaen ref ile de okunmuştur; aslı «ennehû lâ yekûnü fitnetün» şeklindedir, «en» hafifletilmiş ve şe'n zamiri hazfedilmiştir.

[سورة المائدة (٥) : آية ٧١]

[Mâide Suresi (5): Ayet 71]

وَحَسِبُوا أَلاَّ تَكُونَ فِتْنَةٌ فَعَمُوا وَصَمُّوا ثُمَّ تابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا كَثِيرٌ مِنْهُمْ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ (٧١)

{وَحَسِبُوا أَلاَّ تَكُونَ فِتْنَةٌ فَعَمُوا وَصَمُّوا ثُمَّ تابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا كَثِيرٌ مِنْهُمْ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ (٧١)} “Bir fitne (azap) olmayacağını sandılar; körleştiler ve sağırlaştılar. Sonra Allah onların tövbelerini kabul etti. Sonra onlardan çoğu yine körleşti ve sağırlaştı. Allah onların yapmakta olduklarını hakkıyla görendir. (71)”

فإن قلت: كيف دخل فعل الحسبان على «أن» التي للتحقيق؟ قلت: نزل حسبانهم لقوّته في صدورهم منزلة العلم: فإن قلت: فأين مفعولا حسب؟ قلت: سدّ ما يشتمل عليه صلة أن وأنّ من المسند والمسند إليه مسدّ المفعولين، والمعنى: وحسب بنو إسرائيل أنه لا يصيبهم من اللَّه فتنة، أى بلاء وعذاب في الدنيا والآخرة فَعَمُوا عن الدين وَصَمُّوا حين عبدوا العجل، ثم تابوا عن عبادة العجل ف تابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا كرة ثانية بطلبهم المحال غير المعقول في صفات اللَّه وهو الرؤية. وقرئ: عموا وصموا، بالضم على تقدير عماهم اللَّه وصمهم، أى رماهم وضربهم بالعمى والصمم، كما يقال: تركته إذا ضربته بالنيزك وركبته إذا ضربته بركبتك كَثِيرٌ مِنْهُمْ بدل من الضمير: أو على قولهم: أكلونى البراغيث، أو هو خبر مبتدإ محذوف أى أولئك كثير منهم.

Şayet: «Zan bildiren fiil (hasibe), tahkik ifade eden 'en' harfinin üzerine nasıl girmiştir?» dersen, derim ki: Onların zannı göğüslerindeki kuvveti sebebiyle ilim/kesin bilgi derecesine indirilmiştir. Şayet: «Peki hasibe fiilinin iki mefulü nerede?» dersen, derim ki: «En» ve «enne»nin sılasının ihtiva ettiği müsned ve müsnedün ileyh iki mefulün yerine geçmiştir. Manası şudur: İsrailoğulları kendilerine Allah'tan bir fitne, yani dünyada ve ahirette bir bela ve azap dokunmayacağını sandılar; {فَعَمُوا} “körleştiler” dinden ve {وَصَمُّوا} “sağırlaştılar” buzağıya taptıkları vakit; sonra buzağıya tapmaktan tövbe ettiler de {تابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ} “Allah onların tövbelerini kabul etti”. {ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا} “Sonra yine körleştiler ve sağırlaştılar” Allah'ın sıfatları hakkında imkânsız ve akıl dışı olanı, yani rüyeti (görmeyi) talep ederek ikinci defa kör ve sağır kesildiler. Damme ile «ummû ve summû» (عُموا وصُموا) şeklinde de okunmuştur ki takdiri; Allah onları körleştirdi ve sağırlaştırdı, yani üzerlerine körlük ve sağırlık fırlatıp vurdu demektir. Nitekim «nayzek» (kısa mızrak) ile vurduğunda «nayzektehû», dizinle vurduğunda «rakebtehû» denmesi gibidir. {كَثِيرٌ مِنْهُمْ} “onlardan çoğu” zamirden bedeldir; yahut Arapların «Ekelûnî el-berâğîs» (beni pireler yediler) lügati üzeredir; veya mahzuf bir mübtedanın haberidir, yani «onlar, içlerinden çok bir gruptur» demektir.

[سورة المائدة (٥) : آية ٧٢]

[Mâide Suresi (5): Ayet 72]

لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ وَقالَ الْمَسِيحُ يا بَنِي إِسْرائِيلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَمَأْواهُ النَّارُ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ (٧٢)

{لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ وَقالَ الْمَسِيحُ يا بَنِي إِسْرائِيلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَمَأْواهُ النَّارُ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ (٧٢)} “Andolsun: «Allah, kesinlikle Meryem oğlu Mesih'tir» diyenler kâfir olmuşlardır. Halbuki Mesih şöyle demişti: «Ey İsrailoğulları! Benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allah'a kulluk edin. Şüphesiz kim Allah'a ortak koşarsa, muhakkak Allah ona cenneti haram kılmıştır ve onun barınağı ateştir. Zalimler için hiçbir yardımcı da yoktur.» (72)”

لم يفرق عيسى ﵊ بينه وبينهم في أنه عبد مربوب كمثلهم، وهو احتجاج على النصارى إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ في عبادته، أو فيما هو مختص به من صفاته أو أفعاله فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ التي هي دار الموحدين أى حرّمه دخولها ومنعه منه، كما يمنع المحرّم من المحرّم عليه وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ من كلام اللَّه على أنهم ظلموا وعدلوا

İsa aleyhisselâm, tıpkı kendileri gibi yaratılmış bir kul olması hususunda kendisiyle onlar arasında hiçbir ayrım yapmamıştır ki bu, Hristiyanlara karşı bir delillendirmedir. {إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ} “Şüphesiz kim Allah'a ortak koşarsa” ibadetinde yahut zâtına mahsus olan sıfat veya fiillerinde [ortak koşarsa], {فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ} “Allah ona cenneti kesinlikle haram kılmıştır” ki orası muvahhidlerin (tevhid ehlinin) yurdudur. Yani oraya girmesini ona haram kılmış ve onu bundan menetmiştir; nitekim ihramlının ihram yasaklarından menedilmesi de böyledir. {وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ} “Zalimler için hiçbir yardımcı da yoktur” [ifadesi], onların zulmettiklerine ve saptıklarına...

عن سبيل الحق فيما يقولوا على عيسى ﵇، فلذلك لم يساعدهم عليه ولم ينصر قولهم ردّه وأنكره، وإن كانوا معظمين له بذلك ورافعين من مقداره. أو من قول عيسى ﵇، على معنى: ولا ينصركم أحد فيما تقولون ولا يساعدكم عليه لاستحالته وبعده عن المعقول. أو ولا ينصركم ناصر في الآخرة من عذاب اللَّه.

dair Allah'ın kelamındandır; İsa -aleyhisselâm- hakkında söyledikleri şeylerde hak yoldan ayrılmışlardır, bu sebeple [İsa] bu hususta onlara yardım etmemiş, onların sözünü desteklememiş, aksine onu reddedip inkâr etmiştir; her ne kadar onlar bu sözle onu yüceltip kadrini yükseltmiş olsalar da. Yahut bu, İsa -aleyhisselâm-'ın sözündendir; şu manaya gelir: Söylediğiniz şey imkânsız ve akıldan uzak olduğu için bu hususta hiç kimse size yardım etmez ve destek olmaz; yahut ahirette hiçbir yardımcı sizi Allah'ın azabından kurtaramaz.

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٧٣ الى ٧٥]

[Mâide Suresi (5): Ayetler 73-75]