Binûn

Mâide Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: el-Keşşâf Tefsiri · Zemahşerî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ ثالِثُ ثَلاثَةٍ وَما مِنْ إِلهٍ إِلاَّ إِلهٌ واحِدٌ وَإِنْ لَمْ يَنْتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٧٣) أَفَلا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٧٤) مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ كانا يَأْكُلانِ الطَّعامَ انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْآياتِ ثُمَّ انْظُرْ أَنَّى يُؤْفَكُونَ (٧٥)

{لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ ثالِثُ ثَلاثَةٍ وَما مِنْ إِلهٍ إِلاَّ إِلهٌ واحِدٌ وَإِنْ لَمْ يَنْتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٧٣) أَفَلا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٧٤) مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ كانا يَأْكُلانِ الطَّعامَ انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْآياتِ ثُمَّ انْظُرْ أَنَّى يُؤْفَكُونَ (٧٥)} “Andolsun: «Allah, üçün üçüncüsüdür» diyenler kâfir olmuşlardır. Halbuki tek bir ilahtan başka hiçbir ilah yoktur. Eğer söyleyegeldikleri şeyden vazgeçmezlerse, içlerinden kâfir olanlara mutlaka can yakıcı bir azap dokunacaktır. (73) Hâlâ Allah'a tövbe edip O'ndan bağışlanma dilemeyecekler mi? Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (74) Meryem oğlu Mesih, ancak bir elçidir; ondan önce de peygamberler gelip geçmiştir. Annesi de dosdoğru [ve samimi bir mümine] idi. İkisi de yemek yerlerdi. Bak, onlara ayetleri nasıl açıklıyoruz! Sonra da bak, nasıl çevriliyorlar! (75)”

من في قوله وَما مِنْ إِلهٍ إِلَّا إِلهٌ واحِدٌ للاستغراق وهي القدرة مع «لا» التي لنفى الجنس في قولك (لا إله إلا الله) والمعنى: وما إله قط في الوجود إلا إله موصوف بالوحدانية لا ثانى له، وهو اللَّه وحده لا شريك له: و «من» في قوله لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ للبيان كالتي في قوله تعالى: (فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ) فإن قلت: فهلا قيل (لَيَمَسَّنَّكُمْ مِنَّا عَذابٌ أَلِيمٌ) . قلت في إقامة الظاهر مقام المضمر فائدة وهي تكرير الشهادة عليهم بالكفر في قوله: (لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا) وفي البيان فائدة أخرى وهي الإعلام في تفسير والذين كفروا منهم أنهم بمكان من الكفر.

{وَما مِنْ إِلهٍ إِلَّا إِلهٌ واحِدٌ} “Halbuki tek bir ilahtan başka hiçbir ilah yoktur” ifadesindeki «min» (مِنْ) istiğrak (kapsayıcılık) içindir. Bu, senin «Lâ ilâhe illallâh» (Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur) sözündeki cinsini nefyeden «lâ» (لا) ile eşdeğerdir. Anlamı ise şudur: Varlıkta birliğiyle nitelenmiş, ikincisi olmayan ilahtan başka hiçbir ilah kesinlikle yoktur; O da tek olan, hiçbir ortağı bulunmayan Allah'tır. {لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ} “içlerinden kâfir olanlara mutlaka dokunacaktır” ifadesindeki «min» (مِنْ) ise beyan (açıklama) içindir; nitekim Yüce Allah'ın {فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ} “O halde putlardan ibaret olan o pislikten kaçının” ayetindeki gibidir. Eğer «Niçin [muhatap zamiriyle] 'size bizden acı bir azap dokunacaktır' denilmedi?» dersen, derim ki: Zamir yerine zahir (açık) ismin getirilmesinde bir fayda vardır; o da {لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا} “Andolsun diyenler kâfir olmuşlardır” ayetindeki onların küfrüne dair şahitliğin tekrarlanmasıdır. Beyan (açıklama) ifadesinde ise başka bir fayda daha vardır ki o da içlerinden inkâr edenlerin tefsirinde, onların küfürde ileri bir derecede olduklarının bildirilmesidir.

والمعنى: ليمسنّ الذين كفروا من النصارى خاصة عَذابٌ أَلِيمٌ أى نوع شديد الألم من العذاب كما تقول: أعطنى عشرين من الثياب، تريد من الثياب خاصة لا من غيرها من الأجناس التي يجوز أن يتناولها عشرون. ويجوز أن تكون للتبعيض، على معنى: ليمسنّ الذين بقوا على الكفر منهم، لأنّ كثيراً منهم تابوا من النصرانية أَفَلا يَتُوبُونَ ألا يتوبون بعد هذه الشهادة المكرّرة عليهم بالكفر. وهذا الوعيد الشديد مما هم عليه. وفيه تعجب من إصرارهم وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ يغفر لهؤلاء إن تابوا ولغيرهم قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ صفة لرسول، أى ما هو إلا رسول من جنس الرسل الذين خلوا من قبله جاء بآيات من اللَّه كما أتوا بأمثالها، أن أبرأ اللَّه الأبرص وأحيا الموتى على يده، فقد أحيا العصا وجعلها حية تسعى، وفلق بها البحر، وطمس على يد موسى . وإن خلقه من غير ذكر، فقد خلق آدم من غير ذكر ولا أنثى

Manası şudur: Özellikle Hristiyanlardan inkâr edenlere {عَذابٌ أَلِيمٌ} “can yakıcı bir azap”, yani azabın elem verici derecede şiddetli bir türü dokunacaktır. Nitekim senin: "Bana elbiselerden yirmi tane ver" derken yirminin kapsayabileceği diğer cinslerden değil de özellikle elbiseleri kastetmen gibidir. [Buradaki «min» edatının] teb'îz (bir kısmını ayırma) için olması da caizdir; bu takdirde mana: "Onlardan küfür üzere kalanlara [azap dokunacaktır]" şeklinde olur; zira onlardan pek çoğu Hristiyanlıktan [dönüp] tövbe etmiştir. {أَفَلا يَتُوبُونَ} “Hâlâ tövbe etmezler mi?”; kendilerine yönelik küfür hükmünün bu şekilde tekrar edilmesinden ve içinde bulundukları hâle dair yapılan bu şiddetli tehditten sonra [hâlâ] tövbe etmeyecekler mi? Bu ifadede onların [küfürdeki] ısrarlarına yönelik bir taaccüb (şaşkınlık) vardır. {وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”; şayet tövbe ederlerse bunları da başkalarını da bağışlar. {قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ} “Ondan önce de elçiler gelip geçmiştir” ifadesi «resûl» (رسول) kelimesinin sıfatıdır. Yani o, ancak kendisinden önce gelip geçmiş peygamberler cinsinden bir elçidir; diğer peygamberlerin benzer mucizelerle geldiği gibi o da Allah'tan mucizelerle gelmiştir. Şayet Allah onun eliyle alacalıyı iyileştirip ölüleri dirilttiyse, [diğer taraftan] asayı diriltip koşan bir yılan yapmış, onunla denizi yarmış ve Mûsâ'nın eliyle [malları] silip yok etmiştir. Şayet onu bir erkek olmaksızın yarattıysa, Âdem'i de hem bir erkek hem de bir dişi olmaksızın yaratmıştır.

وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ أى وما أمه أيضاً إلا كصديقة كبعض النساء المصدّقات للأنبياء المؤمنات بهم، فما منزلتهما إلا منزلة بشرين: أحدهما نبى، والآخر صحابى. فمن أين اشتبه عليكم أمرهما حتى وصفتموهما بما لم يوصف به سائر الأنبياء وصحابتهم؟ مع أنه لا تميز ولا تفاوت بينهما وبينهم بوجه من الوجوه. ثم صرح ببعدهما عما نسب إليهما في قوله كانا يَأْكُلانِ الطَّعامَ لأنّ من احتاج إلى الاغتذاء بالطعام وما يتبعه من الهضم والنفض لم يكن إلا جسما مركبا من عظم ولحم وعروق وأعصاب وأخلاط وأمزجة مع شهوة وقرم وغير ذلك مما يدل على أنه مصنوع مؤلف مدبر كغيره من الأجسام كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْآياتِ أى الأعلام من الأدلة الظاهرة على بطلان قولهم أَنَّى يُؤْفَكُونَ كيف يصرفون عن استماع الحق وتأمله. فإن قلت:

{وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ} “Annesi de dosdoğru [ve samimi bir mümine] idi”; yani annesi de peygamberleri tasdik eden, onlara inanan kadınlardan samimi bir mümine gibiydi. İkisinin konumu ancak iki beşerin konumudur: Biri peygamber, diğeri ise onun ashabındandır. Aralarında hiçbir bakımdan diğer peygamberler ve ashabına kıyasla bir fark ve ayrım bulunmadığı halde, durumları size nasıl kapalı kaldı da diğer peygamberler ve onların ashabı için söylenmeyen vasıflarla onları nitelediniz? Sonra {كانا يَأْكُلانِ الطَّعامَ} “İkisi de yemek yerlerdi” buyurarak onlara nispet edilen şeyden uzak olduklarını açıkça ifade etmiştir; zira yemekle beslenmeye ve bunu takip eden sindirim ile boşaltıma muhtaç olan kimse, ancak kemik, et, damar, sinir, hıltlar ve mizaçlardan oluşmuş, şehvet ve iştah ile mücehhez bir bedendir; bu ve benzeri şeyler ise onun da diğer cisimler gibi yapılmış, birleştirilmiş ve tedbir edilen bir varlık olduğunu gösterir. {كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْآياتِ} “onlara ayetleri nasıl açıklıyoruz”; yani sözlerinin batıl olduğuna dair açık delillerden oluşan işaretleri. {أَنَّى يُؤْفَكُونَ} “nasıl çevriliyorlar”; hakkı dinlemekten ve onu düşünmekten nasıl döndürülüyorlar! Eğer dersen ki:

ما معنى التراخي في قوله ثم انظر؟ قلت: معناه ما بين العجبين، يعنى أنه بين لهم الآيات بياناً عجيباً، وأنّ إعراضهم عنها أعجب منه.

{ثُمَّ انْظُرْ} «Sonra da bak» ifadesindeki terâhînin (zaman aralığının) manası nedir? Derim ki: Bunun manası iki şaşkınlık arasındaki farktır; yani onlara ayetleri şaşılacak derecede açık bir şekilde beyan etmiştir, onların bundan yüz çevirmesi ise bundan daha da şaşırtıcıdır.

[سورة المائدة (٥) : آية ٧٦]

[Mâide Suresi (5): Ayet 76]

قُلْ أَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً وَاللَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٧٦)

{قُلْ أَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً وَاللَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٧٦)} “De ki: «Allah'ı bırakıp da sizin için ne bir zarara ne de bir yarara gücü yetmeyen şeylere mi kulluk ediyorsunuz? Oysa Allah, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.» (76)”

ما لا يَمْلِكُ هو عيسى، أى شيئاً لا يستطيع أن يضركم بمثل ما يضركم به اللَّه من البلايا والمصائب في الأنفس والأموال، ولا أن ينفعكم بمثل ما ينفعكم به من صحة الأبدان والسعة والخصب، ولأنّ كل ما يستطيعه البشر من المضارّ والمنافع فبإقدار اللَّه وتمكينه، فكأنه لا يملك منه شيئاً. وهذا دليل قاطع على أن أمره مناف للربوبية، حيث جعله لا يستطيع ضراً ولا نفعاً.

{ما لا يَمْلِكُ} “gücü yetmeyen şeylere” ifadesi İsa'dır; yani canlarda ve mallarda Allah'ın size verdiği belalar ve musibetler gibi bir zararı vermeye, beden sıhhati, genişlik ve bolluk gibi O'nun size verdiği yararları sağlamaya güç yetiremeyen bir şeye mi [kulluk ediyorsunuz?] Çünkü insanların güç yetirebildiği tüm zararlar ve faydalar ancak Allah'ın güç vermesi ve imkân kılmasıyladır; dolayısıyla o, kendiliğinden bunlara hiçbir şekilde malik değildir. Bu, onu zarara ve faydaya güç yetiremez kılması hasebiyle, durumunun ilahlıkla çeliştiğine kesin bir delildir.

وصفة الرب أن يكون قادراً على كل شيء لا يخرج مقدور على قدرته وَاللَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ متعلق ب أتعبدون، أى أتشركون باللَّه ولا تخشونه، وهو الذي يسمع ما تقولون ويعلم ما تعتقدون أو أتعبدون العاجز واللَّه هو السميع العليم الذي يصح منه أن يسمع كل مسموع ويعلم كل معلوم، ولن يكون كذلك إلا وهو حى قادر.

Rabbin vasfı ise her şeye kadir olması ve hiçbir mukadderin O'nun kudretinin dışına çıkmamasıdır. {وَاللَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} “Oysa Allah, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” ifadesi {أَتَعْبُدُونَ} “kulluk mu ediyorsunuz” fiiline bağlıdır; yani söylediklerinizi işiten ve inandıklarınızı bilen Allah'a şirk koşup da O'ndan korkmuyor musunuz? Yahut [mana şöyledir]: Siz aciz olana kulluk ediyorsunuz da işitilen her şeyi işitmesi ve bilinen her şeyi bilmesi sahih olan ve ancak diri ve kadir olduğunda böyle olabilen Semi' ve Alîm olan Allah'a [kulluk etmiyor musunuz?]

[سورة المائدة (٥) : آية ٧٧]

[Mâide Suresi (5): Ayet 77]

قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ لا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ وَلا تَتَّبِعُوا أَهْواءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَأَضَلُّوا كَثِيراً وَضَلُّوا عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ (٧٧)

{قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ لا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ وَلا تَتَّبِعُوا أَهْواءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَأَضَلُّوا كَثِيراً وَضَلُّوا عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ} “De ki: 'Ey Ehl-i Kitap! Dininizde haksız yere haddi aşmayın ve daha önce sapmış, birçoğunu da saptırmış ve dosdoğru yoldan çıkmış bir topluluğun heva ve heveslerine uymayın.'” (77)

غَيْرَ الْحَقِّ صفة للمصدر أى لا تغلوا في دينكم غلوا غير الحق أى غلواً باطلا لأنّ الغلو في الدين غلوّ ان غلوّ حق، وهو أن يفحص عن حقائقه ويفتش عن أباعد معانيه، ويجتهد في تحصيل حججه كما يفعل المتكلمون من أهل العدل والتوحيد رضوان اللَّه عليهم. وغلوّ باطل وهو أن يتجاوز الحق ويتخطاه بالإعراض عن الأدلة واتباع الشبه، كما يفعل أهل الأهواء والبدع قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ هم أئمتهم في النصرانية، كانوا على الضلال قبل مبعث النبي ﷺ وَأَضَلُّوا كَثِيراً ممن شايعهم على التثليث وَضَلُّوا لما بعث رسول اللَّه ﷺ عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ حين كذبوه وحسدوه وبغوا عليه.

{غَيْرَ الْحَقِّ} “haksız yere” ifadesi mastarın sıfatıdır; yani dininizde haktan uzak bir aşırılıkla aşırıya gitmeyin, yani batıl bir aşırılığa sapmayın. Çünkü dinde aşırılık iki türlüdür: Biri hak aşırılıktır; bu da adalet ve tevhid ehli kelamcıların -Allah onlardan razı olsun- yaptığı gibi onun hakikatlerini araştırmak, en derin manalarını incelemek ve delillerini elde etmeye gayret göstermektir. Diğeri ise batıl aşırılıktır; bu da heva ve bidat ehlinin yaptığı gibi delillerden yüz çevirip şüphelere uyarak hakkı aşmak ve ötesine geçmektir. {قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ} “Daha önce sapmış” ifadesi, onların Hristiyanlıktaki önderleridir; Peygamber -sallallâhu aleyhi ve sellem-'in gönderilmesinden önce dalalet üzere idiler. {وَأَضَلُّوا كَثِيراً} “birçoklarını da saptırmış”, teslis (üçleme) inancında kendilerine uyan birçok kimseyi saptırdılar. {وَضَلُّوا} “ve saptılar”, Allah'ın Resulü -sallallâhu aleyhi ve sellem- gönderildiğinde {عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ} “doğru yoldan” saptılar; onu yalanladıkları, ona haset ettikleri ve ona taşkınlık yaptıkları vakit.

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٧٨ الى ٨١]

[Mâide Suresi (5): Ayetler 78-81]

لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ عَلى لِسانِ داوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ (٧٨) كانُوا لا يَتَناهَوْنَ عَنْ مُنكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ ما كانُوا يَفْعَلُونَ (٧٩) تَرى كَثِيراً مِنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَبِئْسَ ما قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَفِي الْعَذابِ هُمْ خالِدُونَ (٨٠) وَلَوْ كانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِياءَ وَلكِنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ فاسِقُونَ (٨١)

{لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ عَلى لِسانِ داوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ (٧٨) كانُوا لا يَتَناهَوْنَ عَنْ مُنكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ ما كانُوا يَفْعَلُونَ (٧٩) تَرى كَثِيراً مِنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَبِئْسَ ما قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَفِي الْعَذابِ هُمْ خالِدُونَ (٨٠) وَلَوْ كانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِياءَ وَلكِنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ فاسِقُونَ (٨١)} “İsrailoğullarından kâfir olanlar, Davud'un ve Meryem oğlu İsa'nın diliyle lanetlendiler. Bu, isyan etmeleri ve haddi aşıyor olmaları sebebiyleydi. (78) Onlar, işledikleri kötülükten birbirlerini sakındırmazlardı. Yapageldikleri şey ne kadar da kötüydü! (79) Onlardan birçoğunun kâfirleri dost edindiklerini görürsün. Nefislerinin kendileri için önden gönderdiği şey ne kötüdür ki, Allah onlara gazap etmiştir ve onlar azapta ebedî kalacaklardır. (80) Eğer Allah'a, Peygamber'e ve ona indirilene iman etmiş olsalardı, onları dost edinmezlerdi; fakat onların birçoğu yoldan çıkmış fasıklardır. (81)”

نزّل اللَّه لعنهم في الزبور عَلى لِسانِ داوُدَ وفي الإنجيل على لسان عيسى. وقيل إن أهل أيلة، لما اعتدوا في السبت قال داود ﵇: اللهم العنهم واجعلهم آية، فمسخوا قردة. ولما كفر أصحاب عيسى ﵇ بعد المائدة قال عيسى ﵇ اللهم عذب من كفر بعد ما أكل من المائدة عذاباً لم تعذبه أحداً من العالمين، والعنهم كما لعنت أصحاب السبت، فأصبحوا خنازير

Allah onların lanetlenmesini Zebur'da {عَلى لِسانِ داوُدَ} “Dâvûd'un diliyle”, İncil'de de Îsâ'nın diliyle indirmiştir. Denildi ki: Eyle halkı cumartesi gününde haddi aştıklarında Dâvûd aleyhisselâm: «Allahım! Onlara lanet et ve onları [ibretlik] bir işaret kıl!» dedi de onlar maymunlara dönüştürüldüler. Îsâ'nın aleyhisselâm ashabı sofra (mâide) indikten sonra inkâr edince Îsâ aleyhisselâm: «Allahım! Sofradan yedikten sonra inkâr eden kimseye, âlemlerden hiçbir kimseye etmediğin bir azapla azap et ve cumartesi ehline lanet ettiğin gibi onlara da lanet et!» dedi; [bunun üzerine] onlar da domuzlara dönüştüler.

وكانوا خمسة آلاف رجل، ما فيهم امرأة ولا صبىّ ذلِكَ بِما عَصَوْا أى لم يكن ذلك اللعن الشنيع الذي كان سبب المسخ، إلا لأجل المعصية والاعتداء، لا لشيء آخر، ثم فسر المعصية والاعتداء بقوله كانُوا لا يَتَناهَوْنَ لا ينهى بعضهم بعضاً عَنْ مُنكَرٍ فَعَلُوهُ ثم قال لَبِئْسَ ما كانُوا يَفْعَلُونَ للتعجيب من سوء فعلهم، مؤكداً لذلك بالقسم، فيا حسرة على المسلمين في إعراضهم عن باب التناهى عن المناكير، وقلة عبثهم به، كأنه ليس من ملة الإسلام في شيء مع ما يتلون من كلام اللَّه وما فيه من المبالغات في هذا الباب. فان قلت: كيف وقع ترك التناهى عن المنكر تفسيراً للمعصية والاعتداء؟ قلت: من قبل أنّ اللَّه تعالى أمر بالتناهى، فكان الإخلال به معصية وهو اعتداء، لأنّ في التناهى حسبما للفساد فكان تركه على عكسه. فإن قلت: ما معنى وصف المنكر بفعلوه، ولا يكون النهى بعد الفعل؟

Onlar beş bin erkek idiler, içlerinde ne bir kadın ne de bir çocuk vardı. {ذلِكَ بِما عَصَوْا} “Bu, isyan etmeleri sebebiyleydi”; yani şekil değiştirmenin (mesh) sebebi olan o çirkin lanet, başka bir şeyden ötürü değil, sadece isyan ve haddi aşma sebebiyleydi. Sonra isyanı ve haddi aşmayı {كانُوا لا يَتَناهَوْنَ} “birbirlerini sakındırmazlardı”, yani birbirlerini men etmezlerdi, {عَنْ مُنكَرٍ فَعَلُوهُ} “işledikleri kötülükten” sözleriyle tefsir etti. Sonra da fiillerinin kötülüğüne dikkat çekip şaşkınlık ifade etmek için yeminle tekit ederek {لَبِئْسَ ما كانُوا يَفْعَلُونَ} “Yapageldikleri şey ne kadar da kötüydü!” buyurdu. Allah'ın kelamını okudukları ve onda bu konuda nice mübalağalar bulunduğu halde, kötülüklerden birbirini sakındırma kapısından yüz çevirmeleri ve buna hiç ehemmiyet vermemeleri hususunda Müslümanlara yazıklar olsun! Sanki bu, İslam dininden bir parça değilmiş gibi! Eğer «Kötülüğü sakındırmayı terk etmek nasıl isyan ve haddi aşmanın tefsiri olmuştur?» dersen, derim ki: Çünkü Yüce Allah kötülükten sakındırmayı emretmiştir; dolayısıyla bunu aksatmak bir isyandır ve haddi aşmaktır; zira kötülükten sakındırmada fesadı engellemek vardır, bunu terk etmek ise tam tersi sonuç doğurur. Eğer «Henüz işlenmemişken nehiy yapılamayacağına göre, münkerin 'işledikleri' şeklinde nitelenmesinin manası nedir?» dersen,

قلت: معناه لا يتناهون عن منكر فعلوه، أو عن مثل منكر فعلوه، أو عن منكر أرادوا فعله، كما ترى أمارات الخوض في الفسق وآلاته تسوّى وتهيأ فتنكر. ويجوز أن يراد: لا ينتهون ولا يمتنعون عن منكر فعلوه، بل يصبرون عليه ويداومون على فعله. يقال: تناهى عن الأمر وانتهى عنه إذا امتنع منه وتركه تَرى كَثِيراً مِنْهُمْ هم منافقو أهل الكتاب، كانوا يوالون المشركين ويصافونهم أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ هو المخصوص بالذمّ، ومحله الرفع، كأنه قيل: لبئس زادهم إلى الآخرة سخط اللَّه عليهم. والمعنى: موجب سخط اللَّه. وَلَوْ كانُوا يُؤْمِنُونَ إيماناً خالصاً غير نفاق ما اتخذوا المشركين أَوْلِياءَ يعنى أنّ موالاة المشركين كفى بها دليلا على نفاقهم، وأنّ إيمانهم ليس بإيمان وَلكِنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ فاسِقُونَ متمرّدون في كفرهم ونفاقهم. وقيل معناه: ولو كانوا يؤمنون باللَّه وموسى كما يدّعون، ما اتخذوا المشركين أولياء كما لم يوالهم المسلمون.

Ben de derim ki: Bunun anlamı; [daha önce] işledikleri bir kötülükten veya işledikleri bir kötülüğün benzerinden yahut işlemeyi kastettikleri bir kötülükten birbirlerini sakındırmazlardı demektir; nitekim fısk u fücura dalmanın alametlerini ve bunun aletlerinin hazırlanıp hazır edildiğini gördüğünde [henüz gerçekleşmeden] bunu reddedersin. Şöyle kastedilmiş olması da caizdir: İşledikleri bir kötülükten vazgeçmezler ve [ondan] kaçınmazlar, bilakis onda sebat eder ve onu yapmayı sürdürürlerdi. Bir kimse bir şeyden sakınıp onu terk ettiğinde [Arapçada] «تَنَاهَى عَنِ الْأَمْرِ» ve «اِنْتَهَى عَنْهُ» denir. {تَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ} “Onlardan çoğunu görürsün”; bunlar Ehl-i Kitap'ın münafıklarıdır, müşrikleri dost ediniyor ve onlarla samimi ilişkiler kuruyorlardı. {أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ} “Allah'ın kendilerine gazap etmesi” ifadesi, yergiye tahsis edilen (el-mahsûs bi'z-zemm) ögedir ve iraptaki mahalli merfûdur. Sanki şöyle denilmiştir: Onların ahirete götürdükleri azık, Allah'ın kendilerine gazap etmesi ne kötüdür! Anlam ise: Allah'ın gazabını gerektiren şeydir. {وَلَوْ كَانُوا يُؤْمِنُونَ} “Eğer inanmış olsalardı”, nifaktan uzak, samimi bir imanla [inanmış olsalardı], {مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِيَاءَ} “onları (müşrikleri) dost edinmezlerdi”; yani müşrikleri dost edinmeleri, onların nifakına ve imanlarının hakiki bir iman olmadığına tek başına bir delil olarak kâfidir. {وَلَكِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ فَاسِقُونَ} “Fakat onların çoğu yoldan çıkmış kimselerdir”; küfürlerinde ve nifaklarında haddi aşan azgınlardır. Denildi ki bunun anlamı: İddia ettikleri gibi şayet Allah'a ve Mûsâ'ya inanıyor olsalardı, tıpkı Müslümanların dost edinmediği gibi, müşrikleri asla dost edinmezlerdi.

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٨٢ الى ٨٦]

[Mâide Suresi (5): Ayetler 82-86]

لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَداوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى ذلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْباناً وَأَنَّهُمْ لا يَسْتَكْبِرُونَ (٨٢) وَإِذا سَمِعُوا ما أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ رَبَّنا آمَنَّا فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ (٨٣) وَما لَنا لا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَما جاءَنا مِنَ الْحَقِّ وَنَطْمَعُ أَنْ يُدْخِلَنا رَبُّنا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ (٨٤) فَأَثابَهُمُ اللَّهُ بِما قالُوا جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَذلِكَ جَزاءُ الْمُحْسِنِينَ (٨٥) وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ (٨٦)

{لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَداوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى ذلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْباناً وَأَنَّهُمْ لا يَسْتَكْبِرُونَ (٨٢) وَإِذا سَمِعُوا ما أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ رَبَّنا آمَنَّا فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ (٨٣) وَما لَنا لا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَما جاءَنا مِنَ الْحَقِّ وَنَطْمَعُ أَنْ يُدْخِلَنا رَبُّنا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ (٨٤) فَأَثابَهُمُ اللَّهُ بِما قالُوا جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَذلِكَ جَزاءُ الْمُحْسِنِينَ (٨٥) وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ (٨٦)} “İman edenlere düşmanlık etmede insanların en şiddetlisinin kesinlikle Yahudiler ile şirk koşanlar olduğunu göreceksin. İman edenlere sevgi bakımından en yakın olanların ise: «Biz Hristiyanlarız» diyenler olduğunu göreceksin. Bu, onların içinde keşişler ve rahipler bulunmasından ve onların büyüklük taslamamalarından ötürüdür. (82) Resul'e indirileni duydukları zaman, haktan tanıdıkları şeyler sebebiyle gözlerinin yaşla dolup taştığını görürsün. Şöyle derler: «Rabbimiz! İman ettik; bizi de şahitlerle beraber yaz!» (83) «Rabbimizin bizi salihler topluluğu ile beraber [cennete] koymasını umup dururken, niçin Allah'a ve bize gelen hakka inanmayalım?» (84) Söyledikleri bu söze karşılık Allah onları, altından ırmaklar akan ve içinde ebedî kalacakları cennetlerle ödüllendirdi. İşte iyilik yapanların mükâfatı budur. (85) İnkâr edip ayetlerimizi yalanlayanlara gelince, işte onlar cehennemliklerdir. (86)”

وصف اللَّه شدّة شكيمة اليهود وصعوبة إجابتهم إلى الحق ولين عريكة النصارى وسهولة ارعوائهم وميلهم إلى الإسلام، وجعل اليهود قرناء المشركين في شدّة العداوة للمؤمنين، بل نبه على تقدّم قدمهم فيها بتقديمهم على الذين أشركوا، وكذلك فعل في قوله (وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلى حَياةٍ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا) ولعمري إنهم لكذلك وأشدّ. وعن النبىّ ﷺ «ما خلا يهوديان بمسلم إلا هما بقتله» وعلل سهولة مأخذ النصارى وقرب مودّتهم للمؤمنين بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْباناً أى علماء وعباداً وَأَنَّهُمْ قوم فيهم تواضع واستكانة ولا كبر فيهم، واليهود على خلاف ذلك. وفيه دليل بين على أنّ التعلم أنفع

Allah, Yahudilerin inatçılığını ve hakka icabet etmelerinin zorluğunu; Hristiyanların ise yumuşak huyluluğunu, [yanlıştan] kolayca dönmelerini ve İslâm'a meyllerini vasfetmiştir. Yahudileri, müminlere yönelik düşmanlığın şiddetinde müşriklerle denk kılmış; hatta onları ortak koşanlardan (müşriklerden) önce zikrederek bu hususta önde olduklarına dikkat çekmiştir. Nitekim {وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلى حَياةٍ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا} “Sen onları, insanların yaşamaya en düşkünü olarak bulursun; müşriklerden bile...” ayetinde de böyle yapmıştır. Ömrüme yemin olsun ki onlar gerçekten böyledir, hatta daha da şiddetlidir! Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: «ما خلا يهوديان بمسلم إلا هما بقتله» «İki Yahudi bir Müslümanla baş başa kalmaya görsün, mutlaka onu öldürmeyi tasarlarlar.» Hristiyanların [hakkı] kabul etmedeki yumuşaklıklarını ve müminlere olan sevgilerinin yakınlığını ise {بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْباناً} “çünkü onların içinde keşişler ve rahipler vardır” ifadesiyle, yani âlimler ve ibadet ehli kimseler bulunmasıyla ve {وَأَنَّهُمْ} onların tevazu ve boyun eğiş sahibi, kibirden uzak bir topluluk olmalarıyla gerekçelendirmiştir; Yahudiler ise bunun aksinedir. Bunda, ilim öğrenmenin en faydalı...

شيء وأهداه إلى الخير وأدله على الفوز حتى علم القسيسين، وكذلك غم الآخرة والتحدّث بالعاقبة وإن كان في راهب، والبراءة من الكبر وإن كانت في نصراني. ووصفهم اللَّه برقة القلوب وأنهم يبكون عند استماع القرآن، وذلك نحو ما يحكى عن النجاشىّ رضى اللَّه عنه أنه قال لجعفر بن أبى طالب- حين اجتمع في مجلسه المهاجرون إلى الحبشة والمشركون لعنوا وهم يغرونه عليهم ويتطلبون عنتهم عنده-: هل في كتابكم ذكر مريم؟ قال جعفر: فيه سورة تنسب إليها، فقرأها إلى قوله: (ذلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ) وقرأ سورة طه إلى قوله: (وَهَلْ أَتاكَ حَدِيثُ مُوسى) فبكى النجاشي وكذلك فعل قومه الذين وفدوا على رسول اللَّه ﷺ وهم سبعون رجلا حين قرأ عليهم رسول اللَّه ﷺ سورة يس، فبكرا. فإن قلت: بم تعلقت اللام في قوله لِلَّذِينَ آمَنُوا؟ قلت: بعداوة ومودّة، على أنّ عداوة اليهود التي اختصت المؤمنين أشدّ العداوات وأظهرها، وأن مودّة النصارى التي اختصت المؤمنين أقرب المودّات، وأدناها وجوداً، وأسهلها حصولا. ووصف اليهود بالعداوة والنصارى بالمودّة مما يؤذن بالتفاوت، ثم وصف العداوة والمودّة بالأشدّ والأقرب. فإن قلت: ما معنى قوله: (تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ) قلت: معناه تمتلئ من الدمع حتى تفيض، لأن الفيض أن يمتلئ الإناء أو غيره حتى يطلع ما فيه من جوانبه، فوضع الفيض الذي هو من الامتلاء موضع الامتلاء، وهو من إقامة

[...herhangi bir] şeye, hayra en çok ileten ve kurtuluşa en çok delalet eden şeydir; hatta papazların ilmi de [böyledir]. Aynı şekilde ahiret endişesi ve akıbeti düşünüp anma, bir rahipten gelse bile; kibirden uzak durma da bir Hristiyanda bulunsa bile [öyledir]. Allah onları kalplerinin inceliğiyle ve Kur'an'ı dinlediklerinde ağlamalarıyla nitelemiştir. Bu da Necâşî'den (radıyallâhu anh) rivayet edilen şu olay gibidir: Habeşistan'a hicret eden muhacirler ile lânetlenmiş olan müşrikler onun meclisinde bir araya geldiklerinde ve müşrikler Necâşî'yi onlara karşı kışkırtıp onun katında onların helakını/zor duruma düşmelerini istediklerinde, [Necâşî] Ca'fer b. Ebî Tâlib'e: "Kitabınızda Meryem'in zikri var mıdır?" diye sordu. Ca'fer: "Onda ona nispet edilen bir sure vardır" dedi ve { ذلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ } “İşte Meryem oğlu Îsâ budur” kavline kadar [o sureyi] okudu; ayrıca Tâhâ suresini de { وَهَلْ أَتاكَ حَدِيثُ مُوسى } “Mûsâ'nın haberi sana geldi mi?” kavline kadar okudu. Bunun üzerine Necâşî ağladı. Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) elçi olarak gelen yetmiş kişilik kavmi de aynı şekilde yaptı; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlara Yâsîn suresini okuduğunda ağladılar. Eğer: «{ لِلَّذِينَ آمَنُوا } kavlindeki lâm harf-i cerri neye mütealliktir (bağlıdır)?» dersen, derim ki: 'Adâvet' (düşmanlık) ve 'meveddet' (sevgi) kelimelerine bağlıdır. Buna göre Yahudilerin müminlere yönelen hususi düşmanlığı, düşmanlıkların en şiddetlisi ve en açığıdır; Hristiyanların müminlere yönelik sevgisi ise sevgilerin en yakını, varlığı en olası ve meydana gelmesi en kolay olanıdır. Yahudilerin düşmanlıkla, Hristiyanların sevgiyle nitelenmesi [aralarındaki] farkı bildirmektedir; ardından düşmanlık ve sevgi 'en şiddetli' ve 'en yakın' şeklinde nitelenmiştir. Eğer: «{ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ } kavlinin anlamı nedir?» dersen, derim ki: Manası 'gözyaşıyla dolup taştı' demektir. Çünkü feyz (akıp taşma), kabın veya başka bir şeyin, içindekiler kenarlarından dışarı çıkacak derecede dolmasıdır. Dolayısıyla dolmanın sonucu olan taşma (feyz), dolmanın yerine konulmuştur ki bu...

المسبب مقام السبب، أو قصدت المبالغة في وصفهم بالبكاء فجعلت أعينهم كأنها تفيض بأنفسها، أى تسيل من الدمع من أجل البكاء من قولك دمعت عينه دمعاً فإن قلت: أى فرق بين من ومن في قوله مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ؟ قلت الأولى لابتداء الغاية، على أن فيض الدمع ابتدأ ونشأ من معرفة الحق، وكان من أجله وبسببه. والثانية لتبيين الموصول الذي هو ما عرفوا. وتحتمل معنى التبعيض على أنهم عرفوا بعض الحق، فأبكاهم وبلغ منهم، فكيف إذا عرفوه كله وقرءوا القرآن وأحاطوا بالسنة؟ وقرئ (ترى أعينهم) على البناء للمفعول رَبَّنا آمَنَّا المراد به إنشاء الإيمان، والدخول فيه فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ مع أمّة محمد ﷺ الذين هم شهداء على سائر الأمم يوم القيامة (لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ) وقالوا ذلك لأنهم وجدوا ذكرهم في الإنجيل كذلك وَما لَنا لا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ إنكار استبعاد لانتفاء الإيمان مع قيام موجبه وهو الطمع في إنعام اللَّه عليهم بصحبة الصالحين: وقيل: لما رجعوا إلى قومهم لاموهم فأجابوهم بذلك. أو أرادوا: وما لنا لا نؤمن باللَّه وحده لأنهم كانوا مثلثين، وذلك ليس بإيمان باللَّه: ومحل (لا نُؤْمِنُ) النصب على الحال، بمعنى: غير مؤمنين، كقولك مالك قائما. والواو في وَنَطْمَعُ واو الحال. فإن قلت: ما العامل في الحال الأولى والثانية؟ قلت: العامل في الأولى ما في اللام من معنى الفعل، كأنه قيل: أى شيء حصل لنا غير مؤمنين: وفي الثانية معنى هذا الفعل، ولكن مقيداً بالحال الأولى لأنك لو أزلتها وقلت: وما لنا ونطمع، لم يكن كلاما. ويجوز أن يكون (وَنَطْمَعُ) حالا من لا نؤمن، على أنهم أنكروا على نفوسهم أنهم لا يوحدون اللَّه، ويطمعون مع ذلك أن يصحبوا الصالحين، وأن يكون معطوفا على لا نؤمن على معنى: وما لنا نجمع بين التثليث وبين الطمع في صحبة الصالحين، أو على معنى: وما لنا لا نجمع بينهما بالدخول في الإسلام، لأن الكافر ما ينبغي له أن يطمع في صحبة الصالحين. قرأ الحسن: فآتاهم اللَّه بِما قالُوا بما تكلموا به عن اعتقاد وإخلاص، من قولك: هذا قول فلان، أى اعتقاده وما يذهب إليه.

müsebbebi sebebin yerine koyma kabilindendir; yahut onların ağlamasını nitelemede mübalağa kastedilmiş, sanki gözleri bizzat kendileri taşıyormuş, yani ağlama sebebiyle gözyaşı akıtıyormuş gibi gösterilmiştir; nitekim «Dameat aynühû dem'an» (Gözü yaş akıttı) denir. Eğer «{مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ} ayetindeki iki 'min' arasındaki fark nedir?» dersen, derim ki: Birincisi ibtidâ-i gaye (başlangıç) içindir; yani gözyaşının taşması hakkı tanımaktan başlamış, ondan neşet etmiş, onun sebebiyle ve onun yüzünden olmuştur. İkincisi ise 'mâ arafû' şeklindeki ism-i mevsulü beyan etmek içindir. Teb'îz (kısmîlik) manası taşıması da muhtemeldir; yani onlar hakkın bir kısmını tanıdılar da bu onları ağlattı ve kendilerini derinden etkiledi; ya hakkın tamamını tanısalar, Kur'an'ı okusalar ve sünneti kavrasalar nasıl olurdu? {ترى أعينهم} meçhul sîgasıyla da okunmuştur. {رَبَّنا آمَنَّا} “Rabbimiz! İman ettik” ifadesinden maksat imanı ikrar etmek ve ona girmektir. {فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ} “bizi de şahitlerle beraber yaz!”, yani kıyamet gününde diğer ümmetlere şahitlik edecek olan Muhammed -sallallâhu aleyhi ve sellem-'in ümmetiyle beraber yaz; {لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ} “insanlara şahitler olasınız diye”. Bunu söylediler çünkü İncil'de onların zikrini bu şekilde bulmuşlardı. {وَما لَنا لا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ} “niçin Allah'a inanmayalım?” sözü, imanın gerekçesi olan salihlerle beraber Allah'ın kendilerine lütufta bulunması ümidi ortadayken imanın bulunmamasını uzak görme ve reddetme (inkâr-ı istib'âd) ifadesidir. Denildi ki: Kavimlerine döndüklerinde onlar kendilerini kınadı, onlar da buna bu şekilde cevap verdiler. Yahut şunu kastettiler: Tek olan Allah'a niçin inanmayalım? Çünkü onlar teslis (üçleme) inancındaydılar ve bu Allah'a iman sayılmaz. {لا نُؤْمِنُ} cümlesinin mahalli hal olarak mansubdur; 'gayre mü'minîne' (iman etmeyenler olarak) manasındadır; nitekim «Mâ leke kâimen?» (Sana ne oluyor da ayaktasın?) sözündeki gibidir. {وَنَطْمَعُ} ifadesindeki 'vâv' ise hal vâvıdır. Eğer «Birinci ve ikinci haldeki amil nedir?» dersen, derim ki: Birincideki amil 'lâm' harfindeki fiil manasıdır; sanki «İman etmeyenler olarak bize ne oldu?» denilmiştir. İkincisinde ise bu fiil manasıdır, ancak birinci hal ile kayıtlıdır; zira onu kaldırıp «Mâ lenâ ve natmeu» desen düzgün bir kelam olmaz. {وَنَطْمَعُ} cümlesinin {لا نُؤْمِنُ} cümlesinden hal olması da caizdir; bu durumda Allah'ı birlemedikleri halde salihlerle beraber olmayı ummalarını kendi nefislerine yakıştıramamış olurlar; {لا نُؤْمِنُ} cümlesine matuf olması da caizdir; bu takdirde mana: «Hem teslis inancında olup hem de salihlerle beraber olmayı ummayı nasıl bir araya getiririz?» yahut «İslam'a girerek bu ikisini bir araya getirmekten bizi alıkoyan nedir? Çünkü kâfirin salihlerle beraber olmayı umması yakışık almaz» şeklinde olur. Hasan [el-Basrî] {فَآتَاهُمُ اللَّهُ} şeklinde okumuştur. {بِما قالُوا} “Söyledikleri bu söze karşılık”; yani bir inanç ve ihlastan kaynaklanarak söyledikleri söze karşılık; nitekim «Bu, falanın kavlidir (sözüdür)» denir; yani inancı ve benimsediği görüştür.

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٨٧ الى ٨٨]

[Mâide Suresi (5): Ayetler 87-88]

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُحَرِّمُوا طَيِّباتِ ما أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ وَلا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ (٨٧) وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلالاً طَيِّباً وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ (٨٨)

{يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُحَرِّمُوا طَيِّباتِ ما أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ وَلا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ (٨٧) وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلالاً طَيِّباً وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ (٨٨)} “Ey iman edenler! Allah'ın size helal kıldığı temiz ve güzel şeyleri haram kılmayın ve haddi aşmayın. Şüphesiz Allah haddi aşanları sevmez. (87) Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden helal ve temiz olarak yiyin ve kendisine iman ettiğiniz Allah'a karşı gelmekten sakının. (88)”

طَيِّباتِ ما أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ ما طاب ولذ من الحلال. ومعنى لا تُحَرِّمُوا لا تمنعوها أنفسكم كمنع التحريم. أو لا تقولوا حرّمناها على أنفسنا مبالغة منكم في العزم على تركها تزهداً

{طَيِّباتِ ما أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ} “Allah'ın size helal kıldığı temiz ve güzel şeyleri”; helalden hoş ve lezzetli olan şeyleri. {لا تُحَرِّمُوا} “haram kılmayın” ifadesinin manası: Haram kılınmış gibi onları kendinize yasaklamayın. Yahut zühd

منكم وتقشفاً وروى أنّ رسول اللَّه ﷺ وصف القيامة يوماً لأصحابه، فبالغ وأشبع الكلام في الإنذار، فرقوا واجتمعوا في بيت عثمان بن مظعون، واتفقوا على أن لا يزالوا صائمين قائمين، وأن لا يناموا على الفرش ولا يأكلوا اللحم والودك، ولا يقربوا النساء والطيب، ويرفضوا الدنيا ويلبسوا المسوح ويسيحوا في الأرض، ويجبوا مذاكيرهم فبلغ ذلك رسول اللَّه ﷺ فقال لهم: إنى لم أومر بذلك، إن لأنفسكم عليكم حقا، فصوموا وأفطروا، وقوموا وناموا، فإنى أقوم وأنام وأصوم وأفطر، وآكل اللحم والدسم، وآتى النساء، فمن رغب عن سنتي فليس منى ونزلت. وروى أنّ رسول اللَّه ﷺ كان يأكل الدجاج والفالوذ، وكان يعجبه الحلواء والعسل. وقال: «إن المؤمن حلو يحب الحلاوة » وعن ابن مسعود أن رجلا قال له: إنى حرمت الفراش فتلا هذه

[kendi kendinize] perhiz/çilecilik (tekaşşuf) yapmak amacıyla [onları kendinize yasaklamayın]. Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün ashabına kıyameti anlattı; korkutma (inzâr) bahsinde sözü iyice detaylandırıp genişletti. Bunun üzerine [ashabın] kalpleri yumuşadı ve Osman b. Maz'ûn'un evinde toplandılar. Sürekli oruç tutup geceleri ibadete kalkmaya, yataklar üzerinde uyumamaya, et ve yağ yememeye, kadınlara ve güzel kokuya yaklaşmamaya, dünyayı terk edip kıldan kaba giysiler (mesûh) giymeye, yeryüzünde [ibadet amacıyla] dolaşmaya ve kendilerini hadım etmeye karar verdiler. Bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşınca onlara şöyle buyurdu: «Ben bununla emrolunmadım. Şüphesiz nefislerinizin sizin üzerinizde hakkı vardır. O halde hem oruç tutun hem iftar edin; hem gece ibadete kalkın hem uyuyun. Çünkü ben hem gece ibadete kalkar hem uyurum; hem oruç tutar hem iftar ederim; et ve yağlı yemek yerim, kadınlarla da beraber olurum. Kim benim sünnetimden yüz çevirirse benden değildir.» Bunun üzerine [bu ayet] indi. Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem tavuk ve fâlüzeç (tatlı bir helva türü) yerdi; tatlıyı ve balı severdi. Şöyle buyurmuştur: «إِنَّ الْمُؤْمِنَ حُلْوٌ يُحِبُّ الْحَلَاوَةَ» «Şüphesiz mümin tatlıdır, tatlıyı sever.» İbn Mes'ûd'dan rivayet edildiğine göre bir adam ona: "Ben yatağı [kendime] haram kıldım" dedi; bunun üzerine o şu

الآية وقال: ثم على فراشك وكفر عن يمينك. وعن الحسن أنه دعى إلى طعام ومعه فرقد السنجىّ وأصحابه، فقعدوا على المائدة وعليها الألوان من الدجاج المسمن والفالوذ وغير ذلك، فاعتزل فرقد ناحية، فسأل الحسن: أهو صائم؟ قالوا: لا، ولكنه يكره هذه الألوان، فأقبل الحسن عليه وقال: يا فرقد، ترى لعاب النحل بلباب البرّ بخالص السمن يعيبه مسلم. وعنه أنه قيل له. فلان لا يأكل الفالوذ ويقول: لا أؤدّى شكره. قال: أفيشرب الماء البارد؟ قالوا:

ayeti okudu ve: «Yatağında uyu ve yeminin için kefaret ver» dedi. Hasan [el-Basrî]'den rivayet edildiğine göre kendisi bir yemeğe davet edilmişti; yanında Ferkad es-Sencî ve arkadaşları da vardı. Sofraya oturdular; sofrada besili tavuk, fâlüzeç ve benzeri çeşit çeşit yemekler vardı. Ferkad bir kenara çekildi. Hasan: «Oruçlu mu?» diye sordu. «Hayır, fakat o bu çeşitleri hoş görmüyor» dediler. Bunun üzerine Hasan ona yönelerek şöyle dedi: «Ey Ferkad! Arı tükürüğünün (balın) halis tereyağı ve has buğday unuyla karışmasını bir Müslümanın ayıplayacağını mı sanıyorsun?» Yine ondan rivayet edildiğine göre kendisine şöyle denildi: «Falan kişi fâlüzeç yemiyor ve 'Ben onun şükrünü eda edemem' diyor.» Hasan: «Soğuk su içiyor mu?» diye sordu. «Evet» dediler.

نعم. قال: إنه جاهل، إن نعمة اللَّه عليه في الماء البارد أكثر من نعمته عليه في الفالوذ. وعنه أن اللَّه تعالى أدّب عباده فأحسن أدبهم. قال اللَّه تعالى: (لِيُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ) ما عاب اللَّه قوما وسع عليهم الدنيا فتنعموا وأطاعوا، ولا عذر قوما زواها عنهم فعصوه (وَلا تَعْتَدُوا) ولا تتعدوا حدود ما أحل اللَّه لكم إلى ما حرّم عليكم. أو ولا تسرفوا في تناول الطيبات. أو جعل تحريم الطيبات اعتداء وظلماً، فنهى عن الاعتداء ليدخل تحته النهى عن تحريمها دخولا أوليا لوروده على عقبه أو أراد ولا تعتدوا بذلك وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ أى من الوجوه الطيبة التي تسمى رزقا حَلالًا حال مما رزقكم اللَّه وَاتَّقُوا اللَّهَ تأكيد للتوصية بما أمر به. وزاده تأكيداً بقوله الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ لأنّ الإيمان به يوجب التقوى في الانتهاء إلى ما أمر وعما نهى عنه.

Hasan: «O bir cahildir; şüphesiz soğuk suda Allah'ın ona olan nimeti, fâlüzeçteki nimetinden daha büyüktür» dedi. Yine ondan [rivayet edildiğine göre]: Yüce Allah kullarını terbiye etmiş ve terbiyelerini de pek güzel yapmıştır. Yüce Allah: {لِيُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ} “İmkânı geniş olan, bu genişliğine göre harcasın” buyurmuştur. Allah, dünyayı kendilerine bol verip de nimetlenen ve itaat eden bir topluluğu kınamadığı gibi, dünyayı kendilerinden çekip alıp da kendisine isyan eden bir topluluğu da mazur görmemiştir. {وَلا تَعْتَدُوا} “ve haddi aşmayın”; Allah'ın size helal kıldığı sınırları aşıp size haram kıldığı şeylere geçmeyin. Yahut güzel nimetleri tüketmede israfa kaçmayın. Veyahut temiz nimetleri haram kılmayı bir haddi aşma ve zulüm kıldı; bundan dolayı haddi aşmayı yasakladı ki bu yasağın hemen peşinden gelmesi sebebiyle helalleri haram kılma yasağı öncelikli olarak bunun kapsamına girsin; yahut bununla haddi aşmayın demek istedi. {وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ} “Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden (...) yiyin”; yani rızık olarak isimlendirilen güzel yollardan [yiyin]. {حَلالاً} “helal olarak” ifadesi 'Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden' kısmının halidir. {وَاتَّقُوا اللَّهَ} “Allah'a karşı gelmekten sakının” ifadesi, emredilen şeye dair tavsiyenin tekit edilmesidir. {الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ} “kendisine iman ettiğiniz” buyurarak bunu daha da tekit etmiştir; zira O'na iman etmek, emrettiği şeyleri yerine getirme ve yasakladığı şeylerden kaçınma hususunda takvayı gerekli kılar.

[سورة المائدة (٥) : آية ٨٩]

[Mâide Suresi (5): Ayet 89]

لا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما عَقَّدْتُمُ الْأَيْمانَ فَكَفَّارَتُهُ إِطْعامُ عَشَرَةِ مَساكِينَ مِنْ أَوْسَطِ ما تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ أَوْ كِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ ذلِكَ كَفَّارَةُ أَيْمانِكُمْ إِذا حَلَفْتُمْ وَاحْفَظُوا أَيْمانَكُمْ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٨٩)

{لا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما عَقَّدْتُمُ الْأَيْمانَ فَكَفَّارَتُهُ إِطْعامُ عَشَرَةِ مَساكِينَ مِنْ أَوْسَطِ ما تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ أَوْ كِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ ذلِكَ كَفَّارَةُ أَيْمانِكُمْ إِذا حَلَفْتُمْ وَاحْفَظُوا أَيْمانَكُمْ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٨٩)} “Allah, yeminlerinizdeki lağvden (boş sözden) dolayı sizi sorumlu tutmaz; fakat bağladığınız (kasıtlı) yeminlerden dolayı sizi sorumlu tutar. Bunun kefareti, ailenize yedirdiğinizin orta hallisinden on yoksulu doyurmak yahut onları giydirmek ya da bir köle azat etmektir. Kim [bunları] bulamazsa üç gün oruç tutmalıdır. İşte yemin ettiğinizde yeminlerinizin kefareti budur. Yeminlerinizi koruyun. Allah ayetlerini size işte böyle açıklıyor; umulur ki şükredersiniz. (89)”

اللغو في اليمين: الساقط الذي لا يتعلق به حكم: واختلف فيه، فعن عائشة رضى اللَّه عنها أنها سئلت عنه فقالت: هو قول الرجل «لا واللَّه، بلى واللَّه» وهو مذهب الشافعي. وعن مجاهد:

Yeminde lağv: Kendisine bir hüküm bağlanmayan, hükümsüz sözdür. Bu hususta ihtilaf edilmiştir: Âişe -radıyallâhu anhâ-'dan rivayet edildiğine göre kendisine bu sorulmuş, o da: «Kişinin 'Hayır vallahi, evet vallahi' demesidir» demiştir; bu İmam Şâfiî'nin mezhebidir. Mücahid'den ise şöyle rivayet edilmiştir:

هو الرجل يحلف على الشيء يرى أنه كذلك وليس كما ظن. وهو مذهب أبى حنيفة ﵀ بِما عَقَّدْتُمُ الْأَيْمانَ بتعقيدكم الأيمان وهو توثيقها بالقصد والنية. وروى أن الحسن رضى اللَّه عنه سئل عن لغو اليمين وكان عنده الفرزدق فقال: يا أبا سعيد، دعني أجب عنك فقال:

O, bir kimsenin öyle olduğunu zannederek bir şey üzerine yemin etmesi, fakat durumun zannettiği gibi çıkmamasıdır. Bu, Ebû Hanîfe'nin -rahmetullâhi aleyh- mezhebidir. {بِما عَقَّدْتُمُ الْأَيْمانَ} “bağladığınız yeminlerden dolayı” ifadesi; kast ve niyet ile yeminlerinizi pekiştirip bağlamanız demektir. Rivayet edildiğine göre Hasan [el-Basrî]'ye -radıyallâhu anh- lağv yemini sorulduğunda yanında el-Ferazdak bulunuyordu. [Ferazdak]: “Ey Ebû Saîd! Bırak, senin yerine ben cevap vereyim” dedi. Bunun üzerine [Hasan da]:

وَلَسْتُ بِمَأْخُوذٍ بِلَغوٍ تَقُولُهُ … إذَا لَمْ تَعَمَّدْ عَاقِدَاتِ الْعَزَائِمِ

«Kesin azimle bağlanmış niyetleri kastetmedikçe, söylediğin lağv (boş) bir söz sebebiyle sorumlu tutulacak değilsin.»

وقرئ: عقدتم، بالتخفيف. وعاقدتم. والمعنى: ولكن يؤاخذكم بما عقدتم إذا حنثتم، فحذف وقت المؤاخذة. لأنه كان معلوما عندهم، أو بنكث ما عقدتم، فحذف المضاف فَكَفَّارَتُهُ فكفارة نكثه. والكفارة: الفعلة التي من شأنها أن تكفر الخطيئة أى تسترها مِنْ أَوْسَطِ ما تُطْعِمُونَ من أقصده، لأنّ منهم من يسرف في إطعام أهله، ومنهم من يقتر، وهو عند أبى حنيفة ﵀ نصف صاع من برّ أو صاع من غيره لكل مسكين، أو يغديهم ويعشيهم. وعند الشافعي ﵀: مدّ لكل مسكين. وقرأ جعفر بن محمد: أهاليكم، بسكون الياء، والأهالى: اسم جمع لأهل: كاللئالي في جمع ليلة، والأراضى في جمع أرض. وقولهم «أهلون» كقولهم «أرضون» بسكون الراء. وأما تسكين الياء في حال النصب فللتخفيف، كما قالوا: رأيت معديكرب، تشبيها للياء بالألف أَوْ كِسْوَتُهُمْ عطف على محل (مِنْ أَوْسَطِ) وقرئ بضم الكاف، ونحوه:

{عقدتم} şeddesiz (hafif) ve {عاقدتم} şeklinde de okunmuştur. Manası: Fakat yeminlerinizi bozduğunuzda bağladığınız şeylerden dolayı sizi sorumlu tutar; sorumluluk vakti onlarca bilindiği için hazfedilmiştir; yahut bağladığınız şeyleri bozmaktan dolayı [sorumlu tutar] manasında muzâf hazfedilmiştir. {فَكَفَّارَتُهُ} “Bunun kefareti”; yani yeminini bozmanın kefareti. Kefaret: Günahı örtme ve gizleme özelliğine sahip olan fiildir. {مِنْ أَوْسَطِ ما تُطْعِمُونَ} “yedirdiğinizin orta hallisinden”; en dengelisinden. Çünkü onlardan kimi ailesine yedirmede israf eder, kimi de kısar. Bu da Ebu Hanife -rahimehullâh-'a göre her yoksul için buğdaydan yarım sâ' veya diğerlerinden bir sâ'dır; yahut onları sabah ve akşam doyurmasıdır. Şâfiî -rahimehullâh-'a göre ise her yoksul için bir müddür. Cafer b. Muhammed 'yâ' harfinin sükûnu ile {أهاليكم} şeklinde okumuştur. 'Ehâlî' (أهالي) kelimesi 'ehl' için 'ism-i cem'dir; nitekim 'leyle'nin çoğulunda 'leâlî', 'arz'ın çoğulunda 'erâdî' denmesi gibidir. Onların 'ehlûn' demeleri de ra harfinin sükûnu ile 'ardûn' demeleri gibidir. Nasb halinde 'yâ' harfinin sakin kılınması ise elife benzetilerek tahfif (kolaylık) içindir; nitekim «Raeytü Ma'dîkerib» demişlerdir. {أَوْ كِسْوَتُهُمْ} “yahut onları giydirmek” ifadesi {مِنْ أَوْسَطِ} lafzının mahalline matuftur. Kâf harfinin zammesiyle (Kusvetühüm) de okunmuştur; benzeri:

قدوة في قدوة، وأسوة في إسوة، والكسوة ثوب يغطى العورة، وعن ابن عباس رضى اللَّه عنه كانت العباءة تجزئ يومئذ. وعن ابن عمر: إزار أو قميص أو رداء أو كساء. وعن مجاهد: ثوب جامع. وعن الحسن: ثوبان أبيضان. وقرأ سعيد بن المسيب واليماني: أو كأسوتهم، بمعنى: أو مثل ما تطعمون أهليكم إسرافا كان أو تقتيرا. لا تنقصونهم عن مقدار نفقتهم، ولكن تواسون بينهم وبينهم. فإن قلت: ما محل الكاف؟ قلت: الرفع، تقديره: أو طعامهم كأسوتهم، بمعنى:

'Kıdve' yerine 'kudve', 'isve' yerine 'üsve' denmesi gibidir. Kisve: Avreti örten giysidir. İbn Abbas -radıyallâhu anh-'tan o gün için abanın yeterli olduğu rivayet edilmiştir. İbn Ömer'den: Bir izâr veya gömlek veya ridâ veya kisa (örtü). Mücahid'den: Vücudu toptan örten bir giysi. Hasan'dan: İki beyaz giysi. Said b. el-Müseyyeb ve el-Yemânî ise {أو كأسوتهم} şeklinde okumuşlardır; manası: Yahut ailenize yedirdiğinizin -ister israf ister kısmak suretiyle olsun- bir misli kadarıdır; onların nafaka miktarından eksiltmezsiniz, fakat onlarla yoksullar arasında denklik sağlarsınız. Eğer «Kâf harfinin iraptaki mahalli nedir?» dersen, derim ki: Ref mahallindedir; takdiri: 'Ev taâmühüm ke-isvetihim'dir; manası:

كمثل طعامهم إن لم يطعموهم الأوسط أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ شرط الشافعي ﵀ الإيمان قياسا على كفارة القتل. وأما أبو حنيفة وأصحابه، فقد جوّزوا تحرير الرقبة الكفارة في كل كفارة سوى كفارة القتل. فإن قلت: ما معنى أو؟ قلت: التخيير وإيجاب إحدى الكفارات الثلاث على الإطلاق، بأيتها أخذ المكفر فقد أصاب فَمَنْ لَمْ يَجِدْ إحداها فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ متتابعات عند أبى حنيفة ﵀، تمسكا بقراءة أبىّ وابن مسعود رضى اللَّه عنهما: فصيام ثلاثة أيام متتابعات. وعن مجاهد: كل صوم متتابع إلا قضاء رمضان. ويخير في كفارة اليمين ذلِكَ المذكور كَفَّارَةُ أَيْمانِكُمْ ولو قيل: تلك كفارة أيمانكم، لكان صحيحا بمعنى تلك الأشياء

...[orta hallisini] yedirmedikleri takdirde ailelerine yedirdiklerinin dengi gibidir. {أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ} “veya bir köle azat etmektir”. Şâfiî -rahimehullâh- katil kefaretine kıyasla [azat edilecek kölede] mümin olma şartını koşmuştur. Ebû Hanîfe ve arkadaşları ise katil kefareti dışındaki bütün kefaretlerde [mümin olmayan] kâfir kölenin azat edilmesini de caiz görmüşlerdir. Eğer: "[Ayetlerdeki] Ev (أو - veya) edatının manası nedir?" dersen, derim ki: Muhayyerlik (seçim hakkı) bildirmesi ve bu üç kefaretten birini mutlak olarak vacip kılmasıdır; kefaret ödeyecek kişi bunlardan hangisini yerine getirirse isabet etmiş / görevini yapmış olur. {فَمَنْ لَمْ يَجِدْ} “Fakat kim [bunlardan birini] bulamazsa”, {فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ} “üç gün oruç tutmalıdır”. Ebû Hanîfe -rahimehullâh-'a göre, Übeyy ve İbn Mes'ûd -radıyallâhu anhümâ-'nın {فصيام ثلاثة أيام متتابعات} “üç gün peş peşe oruç tutmaktır” şeklindeki kıraatine tutunarak bu oruçların peş peşe tutulması gerekir. Mücâhid'den ise şöyle rivayet edilmiştir: Ramazan kaza orucu hariç [kefaret olan] her oruç peş peşedir; yemin kefaretinde ise kişi [oruçları peş peşe tutup tutmamakta] muhayyer bırakılır. {ذلِكَ} “İşte bu” [zikredilen hükümler], {كَفَّارَةُ أَيْمانِكُمْ} “yeminlerinizin kefaretidir”. Şayet “tilke keffâratü eymâniküm” (تلك كفارة أيمانكم) denilseydi, 'o zikredilen şeyler' manasında yine doğru olurdu.

أو لتأنيث الكفارة. والمعنى إِذا حَلَفْتُمْ وحنثتم. فترك ذكر الحنث لوقوع العلم بأنّ الكفارة إنما تجب بالحنث في الحلف، لا بنفس الحلف، والتكفير قبل الحنث لا يجوز عند أبى حنيفة وأصحابه ويجوز عند الشافعي بالمال إذا لم يعص الحانث وَاحْفَظُوا أَيْمانَكُمْ فبروا فيها ولا تحنثوا أراد الأيمان التي الحنث فيها معصية، لأن الأيمان اسم جنس يجوز إطلاقه على بعض الجنس وعلى كله. وقيل: احفظوها بأن تكفروها. وقيل: احفظوها كيف حلفتم بها، ولا تنسوها تهاونا بها كَذلِكَ مثل ذلك البيان يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ أعلام شريعته وأحكامه لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ نعمته فيما يعلمكم ويسهل عليكم المخرج منه

Manası: {إِذا حَلَفْتُمْ} “yemin ettiğinizde” ve yeminlerinizi bozduğunuzda [kefarettir]. Yemini bozmanın (hins) zikri terk edilmiştir, çünkü kefaretin bizatihi yemin etmekle değil ancak yemini bozmakla vacip olacağı bilinmektedir. Yemini bozmadan önce kefaret vermek Ebu Hanife ve arkadaşlarına göre caiz değildir; Şâfiî'ye göre ise yemin bozan kişi günah işlemediği takdirde malla kefaret vermesi caizdir. {وَاحْفَظُوا أَيْمانَكُمْ} “Yeminlerinizi koruyun”; yeminlerinize sadık kalın ve onları bozmayın. Burada bozulması günah olan yeminleri kastetmiştir; çünkü yemin cins ismidir, cinsin bir kısmına da tamamına da ıtlak edilmesi caizdir. Şöyle de denilmiştir: Onlara kefaret vererek yeminlerinizi telafi edin. Şöyle de denilmiştir: Yeminlerinizi nasıl ettiğinizi aklınızda tutun, hafife alarak onları unutmayın. {كَذلِكَ} “İşte böyle”; bu beyan gibi {يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ} “Allah ayetlerini size açıklıyor”; şeriatının ve hükümlerinin alametlerini [açıklıyor]. {لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} “umulur ki şükredersiniz”; size öğrettiği ve size çıkış yolunu kolaylaştırdığı şeylerdeki nimetine şükredesiniz diye.

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٩٠ الى ٩١]

[Mâide Suresi (5): Ayetler 90-91]

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصابُ وَالْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٩٠) إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ (٩١)

{يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصابُ وَالْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٩٠) إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ (٩١)} “Ey iman edenler! İçki, kumar, dikili taşlar (putlar) ve fal okları ancak şeytan ameli birer pisliktir. Onlardan kaçının ki kurtuluşa eresiniz. (90) Şeytan içki ve kumar yoluyla ancak aranıza düşmanlık ve kin sokmak, sizi Allah'ı anmaktan ve namazdan alıkoymak ister. Artık vazgeçtiniz değil mi? (91)”

أكد تحريم الخمر والميسر وجوها من التأكيد منها تصدير الجملة بإنما، ومنها أنه قرنهما بعبادة الأصنام، ومنه قوله ﵊ «شارب الخمر كعابد الوثن» ومنها أنه

[Cenâb-ı Hak] içki ve kumarın haram kılınışını birçok yönden pekiştirmiştir: Bunlardan biri, cümlenin innemâ (إِنَّمَا) ile başlatılmasıdır; bir diğeri, ikisini putlara tapmakla yan yana zikretmesidir; nitekim Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «شارب الخمر كعابد الوثن» «İçki içen kimse, puta tapan gibidir» buyurması da bu kabildendir; bir diğeri de [Allah'ın]

جعلهما رجسا، كما قال تعالى: (فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ) ومنها أنه جعلهما من عمل الشيطان، والشيطان لا يأتى منه إلا الشر البحت، ومنها أنه أمر بالاجتناب. ومنها أنه جعل الاجتناب من الفلاح، وإذا كان الاجتناب فلاحا، كان الارتكاب خيبة ومحقة. ومنها أنه ذكر ما ينتج منهما من الوبال، وهو وقوع التعادي والتباغض من أصحاب الخمر والقمر، وما يؤدّيان إليه من الصدّ عن ذكر اللَّه، وعن مراعاة أوقات الصلاة. وقوله فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ من أبلغ ما ينهى به، كأنه قيل: قد تلى عليكم ما فيهما من أنواع الصوارف والموانع، فهل أنتم مع هذه الصوارف منتهون. أم أنتم على ما كنتم عليه، كأن لم توعظوا ولم تزجروا؟ فإن قلت: إلام يرجع الضمير في قوله: (فَاجْتَنِبُوهُ) ؟ قلت: إلى المضاف المحذوف، كأنه قيل: إنما شأن الخمر والميسر أو تعاطيهما أو ما أشبه ذلك. ولذلك قال: (رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ) فإن قلت لم جمع الخمر والميسر مع الأنصاب والأزلام أولا ثم أفردهما آخراً ؟ قلت: لأن الخطاب مع المؤمنين. وإنما نهاهم عما كانوا يتعاطونه من شرب الخمر واللعب بالميسر، وذكر الأنصاب والأزلام لتأكيد تحريم الخمر والميسر، وإظهار أنّ ذلك جميعاً من أعمال الجاهلية وأهل الشرك، فوجب اجتنابه بأسره، وكأنه لا مباينة بين من عبد صنما وأشرك باللَّه في علم الغيب، وبين من شرب خمراً أو قامر، ثم أفردهما بالذكر ليرى أن المقصود بالذكر الخمر والميسر. وقوله وَعَنِ الصَّلاةِ اختصاص للصلاة من بين الذكر كأنه قيل: وعن الصلاة خصوصاً.

onları pislik kılmasıdır; nitekim Yüce Allah: {فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ} “putlardan ibaret olan o pislikten kaçının” buyurmuştur. Bir diğeri, onları şeytanın amelinden saymasıdır; zira şeytandan saf kötülükten başka bir şey gelmez. Bir diğeri, kaçınmayı emretmesidir. Bir diğeri, kaçınmayı kurtuluş saymasıdır; kaçınmak kurtuluş olunca, onları irtikâp etmek hüsran ve helak olur. Bir diğeri de onlardan doğacak vebali zikretmesidir; bu da içki ve kumar ehli arasında düşmanlık ve kinin meydana gelmesi ve bunların Allah'ı anmaktan ve namaz vakitlerini gözetmekten alıkoymasıdır. {فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ} “Artık vazgeçtiniz değil mi?” sözü ise yasaklamanın en beliğ şekillerindendir; sanki şöyle denilmiştir: Bu ikisinde bulunan çeşitli caydırıcı ve engelleyici hususlar size okundu; artık bu caydırıcı hususlara rağmen vazgeçiyor musunuz, yoksa hiç öğüt verilmemiş ve azarlanmamış gibi eski haliniz üzere devam mı edeceksiniz? Eğer «{فَاجْتَنِبُوهُ} 'ondan kaçının' sözündeki zamir nereye dönmektedir?» dersen, derim ki: Mahzuf muzâfa dönmektedir; sanki şöyle denilmiştir: Şüphesiz içki ve kumarın durumu yahut onların kullanılması veya benzeri şeyler pisliktir. İşte bu sebeple tekil olarak {رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ} “şeytan ameli birer pisliktir” buyurmuştur. Eğer «Niçin içki ve kumarı önce dikili taşlar ve fal oklarıyla birlikte zikretti de sonra sadece ikisini ayırdı?» dersen, derim ki: Çünkü hitap müminleredir; onları ancak yapageldikleri içki içmek ve kumar oynamaktan nehyetmiştir. Dikili taşlar ile fal oklarını zikretmesi ise içki ve kumarın haramlığını tekit etmek ve bütün bunların Câhiliye ve şirk ehlinin amellerinden olduğunu, dolayısıyla tamamından kaçınmanın vacip bulunduğunu göstermek içindir. Sanki puta tapan ve gayb ilminde Allah'a ortak koşan kimse ile içki içen veya kumar oynayan kimse arasında hiçbir fark yok gibidir. Sonra zikirden asıl maksadın içki ve kumar olduğunu göstermek için o ikisini müstakil olarak zikretmiştir. {وَعَنِ الصَّلاةِ} “ve namazdan” sözü ise zikirler arasından namazın hususi kılınmasıdır; sanki «Ve bilhassa namazdan» denilmiştir.

[سورة المائدة (٥) : آية ٩٢]

[Mâide Suresi (5): Ayet 92]

وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَاحْذَرُوا فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّما عَلى رَسُولِنَا الْبَلاغُ الْمُبِينُ (٩٢)

{وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَاحْذَرُوا فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّما عَلى رَسُولِنَا الْبَلاغُ الْمُبِينُ (٩٢)} “Allah'a itaat edin, Peygamber'e itaat edin ve sakının! Eğer yüz çevirirseniz bilin ki Elçimize düşen sadece apaçık bir tebliğdir. (92)”

وَاحْذَرُوا وكونوا حذرين خاشين، لأنهم إذا حذروا دعاهم الحذر إلى اتقاء كل سيئة وعمل كل حسنة. ويجوز أن يراد: واحذروا ما عليكم في الخمر والميسر، أو في ترك طاعة اللَّه والرسول فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أنكم لم تضروا بتوليكم الرسول، لأنّ الرسول ما كلف إلا البلاغ المبين بالآيات، وإنما ضررتم أنفسكم حين أعرضتم عما كلفتم.

{وَاحْذَرُوا} “ve sakının”; sakınan ve korkan kimseler olun; zira sakındıkları takdirde bu sakınma onları her kötülükten kaçınmaya ve her iyiliği yapmaya sevk eder. Şunun kastedilmiş olması da caizdir: İçki ve kumarda veya Allah'a ve Resul'e itaati terk etmede sizin aleyhinize olan şeylerden sakının. {فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا} “Eğer yüz çevirirseniz bilin ki”; yüz çevirmenizle Resul'e bir zarar veremezsiniz; çünkü Resul ancak ayetlerle apaçık bir tebliğ ile mükellef kılınmıştır; siz ise ancak mükellef kılındığınız şeyden yüz çevirdiğinizde kendi nefislerinize zarar vermiş olursunuz.

[سورة المائدة (٥) : آية ٩٣]

[Mâide Suresi (5): Ayet 93]

لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ فِيما طَعِمُوا إِذا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ ثُمَّ اتَّقَوْا وَآمَنُوا ثُمَّ اتَّقَوْا وَأَحْسَنُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (٩٣)

{لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ فِيما طَعِمُوا إِذا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ ثُمَّ اتَّقَوْا وَآمَنُوا ثُمَّ اتَّقَوْا وَأَحْسَنُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (٩٣)} “İman edip salih ameller işleyenlere; sakındıkları, iman ettikleri ve salih ameller işledikleri, sonra yine sakınıp iman ettikleri, sonra da sakınıp iyilikte bulundukları takdirde [daha önce] tatmış olduklarından dolayı bir günah yoktur. Allah, iyilik yapanları sever. (93)”

رفع الجناح عن المؤمنين في أى شيء طعموه من مستلذات المطاعم ومشتهياتها إِذا مَا اتَّقَوْا ما حرم عليهم منها وَآمَنُوا وثبتوا على الإيمان والعمل الصالح وازدادوه ثُمَّ اتَّقَوْا وَآمَنُوا ثم ثبتوا على التقوى والإيمان ثُمَّ اتَّقَوْا وَأَحْسَنُوا ثم ثبتوا على اتقاء المعاصي وأحسنوا أعمالهم، أو أحسنوا إلى الناس: واسوهم بما رزقهم اللَّه من الطيبات. وقيل لما نزل تحريم الخمر قالت الصحابة: يا رسول اللَّه، فكيف بإخواننا الذين ماتوا وهم يشربون الخمر ويأكلون مال الميسر فنزلت. يعنى أن المؤمنين لا جناح عليهم في أى شيء طعموه من المباحات إذا ما اتقوا المحارم، ثم اتقوا وآمنوا، ثم اتقوا وأحسنوا، على معنى: أنّ أولئك كانوا على هذه الصفة ثناء عليهم وحمداً لأحوالهم في الإيمان والتقوى والإحسان. ومثاله أن يقال لك: هل على زيد فيما فعل جناح؟

Müminlerden, kendilerine bunlardan haram kılınan şeylerden sakındıkları, iman edip iman ve salih amel üzerinde sebat gösterdikleri ve bunu artırdıkları takdirde {إِذَا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ}, lezzetli ve canlarının çektiği yiyeceklerden tattıkları herhangi bir şey hususunda günah kaldırılmıştır. Sonra takva ve iman üzerinde sebat gösterdiklerinde {ثُمَّ اتَّقَوْا وَآمَنُوا}, sonra günahlardan sakınma hususunda sebat gösterip amellerini ihsan üzere yaptıklarında veya insanlara iyilikte bulunup Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiği temiz şeylerle onlara ikramda bulunduklarında {ثُمَّ اتَّقَوْا وَأَحْسَنُوا}... Denildi ki: İçki yasağı indiğinde sahabiler: «Ey Allah'ın Resulü! İçki içip kumar malı yerken ölen kardeşlerimizin durumu ne olacak?» dediler; bunun üzerine [bu ayet] indi. Yani müminler haramlardan sakındıkları, sonra sakınıp iman ettikleri, sonra sakınıp ihsanda bulundukları takdirde mubah şeylerden tattıkları hiçbir şeyde kendilerine bir günah yoktur. [Bu ifadeler], övgüye layık kılınmaları ve iman, takva ve ihsan hususundaki hallerinin methedilmesi amacıyla onların bu nitelikte oldukları anlamındadır. Bunun misali, sana: "Yaptığı şeyden ötürü Zeyd'e bir günah var mıdır?" denilmesidir.

فتقول- وقد علمت أن ذلك أمر مباح-: ليس على أحد جناح في المباح، إذا اتقى المحارم، وكان مؤمناً محسناً، تريد: أن زيداً تقىّ مؤمن محسن وأنه غير مؤاخذ بما فعل.

Sen de -bunun mubah bir şey olduğunu bildiğin halde- şöyle dersin: «Haramlardan sakındığı, mümin ve muhsin olduğu müddetçe mubah olan bir şeyde kimseye bir günah yoktur.» Bununla şunu kastetmiş olursun: Zeyd müttaki, mümin ve muhsin bir kimsedir ve yaptığı şeyden ötürü sorumlu tutulacak değildir.

[سورة المائدة (٥) : آية ٩٤]

[Mâide Suresi (5): Ayet 94]

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ تَنالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِماحُكُمْ لِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَخافُهُ بِالْغَيْبِ فَمَنِ اعْتَدى بَعْدَ ذلِكَ فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ (٩٤)

{يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ تَنالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِماحُكُمْ لِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَخافُهُ بِالْغَيْبِ فَمَنِ اعْتَدى بَعْدَ ذلِكَ فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ (٩٤)} “Ey iman edenler! Allah, görmediği halde kendisinden kimin korktuğunu ortaya çıkarmak için ellerinizin ve mızraklarınızın erişebileceği avdan bir şeyle sizi mutlaka imtihan edecektir. Artık kim bundan sonra haddi aşarsa, onun için can yakıcı bir azap vardır. (94)”

نزلت عام الحديبية ابتلاهم اللَّه بالصيد وهم محرمون، وكثر عندهم حتى كان يغشاهم في رحالهم فيستمكنون من صيده، أخذاً بأيديهم وطعناً برماحهم لِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَخافُهُ بِالْغَيْبِ

[Bu ayet] Hudeybiye yılında indi. Onlar ihramlı iken Allah onları av ile imtihan etti. Av hayvanları konak yerlerinde üzerlerine gelecek kadar yanlarında çoğaldı; öyle ki elleriyle tutarak ve mızraklarıyla vurarak onları avlamaya güç yetirebiliyorlardı. {لِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَخافُهُ بِالْغَيْبِ} “Görmediği halde kendisinden kimin korktuğunu Allah'ın ortaya çıkarması için”

ليتميز من يخاف عقاب اللَّه وهو غائب منتظر في الآخرة فيتقى الصيد، ممن لا يخافه فيقدم عليه فَمَنِ اعْتَدى فصاد بَعْدَ ذلِكَ الابتلاء فالوعيد لاحق به، فإن قلت: ما معنى التقليل والتصغير في قوله: (بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ) ؟ قلت: قلل وصغر ليعلم أنه ليس بفتنة من الفتن العظام التي تدحض عندها أقدام الثابتين، كالابتلاء ببذل الأرواح والأموال، وإنما هو شبيه بما ابتلى به أهل أيلة من صيد السمك، وأنهم إذا لم يثبتوا عنده فكيف شأنهم عند ما هو أشدّ منه. وقرأ إبراهيم:

tâ ki Allah'ın ahirette gaip ve beklenmekte olan azabından korkup avlanmaktan sakınan kimse ile, O'ndan korkmayıp avlanmaya cüret eden kimse birbirinden ayrılsın. {فَمَنِ اعْتَدى} “Artık kim haddi aşar”, {بَعْدَ ذلِكَ} “bundan sonra”, yani bu imtihandan sonra avlanırsa, tehdit onun için geçerlidir. Eğer dersen ki: {بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ} “avdan bir şeyle” ifadesindeki azımsama ve küçültmenin manası nedir? Derim ki: Bunun, canların ve malların feda edilmesiyle yapılan imtihan gibi sebatkâr olanların bile ayaklarının kaydığı büyük fitnelerden bir fitne olmadığını bilsinler diye azımsanmış ve küçültülmüştür. Bu, ancak Eyle halkının balık avıyla imtihan edilmesine benzemektedir; nitekim onlar bu imtihan karşısında sebat gösteremedilerse, bundan daha çetin olanı karşısındaki durumları nasıl olurdu? İbrahim ise:

يناله، بالياء.

ye harfiyle {يناله} şeklinde okumuştur.

[سورة المائدة (٥) : آية ٩٥]

[Mâide Suresi (5): Ayet 95]

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزاءٌ مِثْلُ ما قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ أَوْ كَفَّارَةٌ طَعامُ مَساكِينَ أَوْ عَدْلُ ذلِكَ صِياماً لِيَذُوقَ وَبالَ أَمْرِهِ عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ وَمَنْ عادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقامٍ (٩٥)

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ أَوْ كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ أَوْ عَدْلُ ذَلِكَ صِيَامًا لِيَذُوقَ وَبَالَ أَمْرِهِ عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ وَمَنْ عَادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ} “Ey iman edenler! İhramlı iken avı öldürmeyin. İçinizden kim onu kasten öldürürse, yaptığı işin vebalini tatması için öldürdüğüne denk bir kurbanlık hayvan [cezası] gerekir ki buna içinizden adalet sahibi iki kişi hükmeder; Kâbe'ye ulaşacak bir kurbanlık (hedy), yahut yoksulları doyurmak şeklinde bir kefaret ya da buna denk oruç [tutmaktır]. Allah geçmişte olanı bağışlamıştır. Kim de [bu yasağa] tekrar dönerse, Allah ondan intikam alır. Allah mutlak güç sahibidir, intikam sahibidir.” (95)

حُرُمٌ محرمون، جمع حرام، كردح في جمع رداح. والتعمد: أن يقتله وهو ذاكر لإحرامه، أو عالم أن ما يقتله مما يحرم عليه قتله، فإن قتله وهو ناس لإحرامه أو رمى صيداً وهو يظن أنه ليس بصيد فإذا هو صيد، أو قصد برميه غير صيد فعدل السهم عن رميته فأصاب صيدا فهو مخطئ. فإن قلت: فمحظورات الإحرام يستوي فيها العمد والخطأ، فما بال التعمد مشروطاً في الآية؟ قلت: لأن مورد الآية فيمن تعمد فقد روى أنه عنّ لهم في عمرة الحديبية حمار وحش، فحمل عليه أبو اليسر فطعنه برمحه فقتله، فقيل له: إنك قتلت الصيد وأنت محرم فنزلت ولأن الأصل فعل التعمد، والخطأ لاحق به للتغليظ. ويدل عليه قوله تعالى: (لِيَذُوقَ وَبالَ أَمْرِهِ) (وَمَنْ عادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ) وعن الزهري: نزل الكتاب بالعمد ووردت السنة بالخطإ وعن سعيد بن جبير: لا أرى في الخطإ شيأ أخذا باشتراط العمد في الآية. وعن الحسن روايتان فَجَزاءٌ مِثْلُ ما قَتَلَ برفع جزاء ومثل جميعاً، بمعنى: فعليه جزاء يماثل ما قتل من الصيد، وهو عند أبى حنيفة قيمة المصيد يقوّم حيث صيد، فإن بلغت قيمته ثمن هدى، تخير بين أن يهدى من النعم ما قيمته قيمة الصيد، وبين أن يشترى بقيمته طعاماً، فيعطى كل مسكين نصف صاع من برّ أو صاع من غيره، وإن شاء صام عن طعام كل مسكين يوماً، فإن فضل ما لا يبلغ طعام مسكين صام عنه يوماً أو تصدّق به. وعند محمد والشافعي رحمهما اللَّه مثله نظيره من النعم، فإن لم يوجد له نظير من النعم عدل إلى قول أبى حنيفة ﵀. فإن قلت: فما يصنع من يفسر المثل بالقيمة بقوله مِنَ النَّعَمِ وهو تفسير للمثل، وبقوله: هدياً بالغ الكعبة؟ قلت: قد خير من أوجب القيمة بين أن يشترى بها هدياً أو طعاماً أو يصوم، كما خير اللَّه تعالى في الآية، فكان قوله: (مِنَ النَّعَمِ) بياناً للهدى المشترى بالقيمة في أحد وجوه التخيير لأن من قوم الصيد واشترى بالقيمة هدياً فأهداه، فقد جزى بمثل ما قتل من النعم. على أن التخيير الذي في الآية بين أن يجزى بالهدى أو يكفر بالإطعام أو بالصوم، إنما يستقيم استقامة ظاهرة بغير تعسف إذا قوّم ونظر بعد التقويم أىّ الثلاثة يختار، فأما إذا عمد إلى النظير وجعله الواجب وحده من غير تخيير- فإذا كان شيئاً لا نظير له قوّم حينئذ، ثم يخير بين الإطعام والصوم- ففيه نبوّ عما في الآية. ألا ترى إلى قوله تعالى: (أَوْ كَفَّارَةٌ طَعامُ مَساكِينَ أَوْ عَدْلُ ذلِكَ صِياماً) كيف خير بين الأشياء الثلاثة، ولا سبيل إلى ذلك إلا بالتقويم. وقرأ عبد اللَّه: فجزاؤه مثل ما قتل، وقرئ. فجزاء مثل ما قتل، على الإضافة، وأصله. فجزاء مثل ما قتل، بنصب مثل بمعنى: فعليه أن يجزى مثل ما قتل، ثم أضيف كما تقول:

{حُرُمٌ} ifadesi, ihramlı kimseler demektir; redâh (iri gövdeli kadın) kelimesinin çoğulunun rüduh gelmesi gibi, harâm kelimesinin çoğuludur. Kasıt (taammüd) ise, ihramlı olduğunu hatırlayarak veya öldürdüğü şeyin öldürülmesi kendisine haram olan şeylerden olduğunu bilerek onu öldürmesidir. Eğer ihramlı olduğunu unutarak öldürürse yahut av olmadığını sanarak bir ava atış yapar da onun av olduğu ortaya çıkarsa veya atışıyla avdan başka bir şeyi hedefleyip de ok hedeften sapıp bir ava isabet ederse, o kimse hata etmiştir (hâti'dir). Eğer dersen ki: «İhram yasaklarında kasten yapmak ile hataen yapmak eşit tutulur; öyleyse ayette taammüdün (kasıtlı olmanın) şart koşulmasının sebebi nedir?» Derim ki: Çünkü ayetin nüzul sebebi kasten yapan kimsedir. Zira rivayet edildiğine göre, Hudeybiye umresinde karşılarına bir yaban eşeği çıkmış, Ebu'l-Yeser onun üzerine hücum edip mızrağıyla vurarak onu öldürmüştür. Bunun üzerine ona: «Sen ihramlı olduğun halde avı öldürdün» denilmiş ve ayet inmiştir. Ayrıca asıl olan kasten yapılan fiildir; hata ise cezayı ağırlaştırmak (tağlîz) maksadıyla ona dahil edilmiştir. Yüce Allah'ın {لِيَذُوقَ وَبالَ أَمْرِهِ} “yaptığı işin vebalini tatması için” ve {وَمَنْ عادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ} “kim tekrar dönerse, Allah ondan intikam alır” buyrukları da buna delalet eder. Zührî'den şöyle rivayet edilmiştir: «Kitap kasıt hakkında indi, sünnet ise hata hakkında varid oldu.» Said b. Cübeyr'den ise şöyle nakledilmiştir: «Ayetin kasıt şartına tutunarak, hata halinde [ödenmesi gereken] hiçbir şey görmüyorum.» Hasan'dan ise iki rivayet vardır. {فَجَزاءٌ مِثْلُ ما قَتَلَ} ifadesinde جزاء ve مثل kelimelerinin her ikisinin merfu (ötreli) okunması, «üzerine öldürdüğü avın dengi bir ceza gerekir» manasındadır. Bu ceza, Ebu Hanife'ye göre avlanan hayvanın avlandığı yerde takdir edilecek kıymetidir (bedelidir). Şayet kıymeti bir kurbanlık (hedy) bedeline ulaşırsa; kıymeti avın kıymetine denk bir kurbanlık sunmak ile bu kıymetle yiyecek satın alıp her bir yoksula buğdaydan yarım sa' yahut buğday dışındakilerden bir sa' vermek arasında muhayyerdir (serbesttir). Dilerse her bir yoksulun yiyeceğine karşılık bir gün oruç tutar. Eğer bir yoksulun yiyeceğine ulaşmayacak bir miktar artarsa, onun yerine ya bir gün oruç tutar ya da onu sadaka olarak verir. Muhammed ve Şafii'ye (Allah ikisine de rahmet eylesin) göre ise avın misli, davarlardan onun benzeri olan hayvandır. Şayet davarlardan ona bir benzer bulunamazsa Ebu Hanife'nin (r.a.) görüşüne dönülür. Eğer dersen ki: «Misli kıymet (bedel) ile tefsir eden kimse, mislin açıklaması olan {مِنَ النَّعَمِ} “davarlardan” ifadesini ve {هدياً بالغ الكعبة} “Kâbe'ye ulaşacak bir hedy (kurban)” sözünü nasıl açıklar?» Derim ki: Kıymeti gerekli kılan kimse, tıpkı Yüce Allah'ın ayette muhayyer bıraktığı gibi, o kıymetle bir hedy satın almak, yiyecek almak yahut oruç tutmak arasında [mükellefi] muhayyer bırakmıştır. Dolayısıyla {مِنَ النَّعَمِ} “davarlardan” ifadesi, muhayyerlik şekillerinden birinde kıymet ile satın alınan hedyin açıklaması olmuştur. Çünkü avın kıymetini takdir edip bu kıymetle bir hedy satın alan ve onu kurban eden kimse, davarlardan öldürdüğünün misliyle ceza ödemiş olur. Kaldı ki ayette hedy ile ceza ödemek, yiyecek yedirmek suretiyle kefarette bulunmak veya oruç tutmak arasındaki muhayyerlik; ancak kıymet takdir edilip, bu takdirden sonra bu üçünden hangisini seçeceğine bakıldığı takdirde zorlamasız ve açık bir biçimde yerli yerine oturur. Amma doğrudan benzerine yönelip muhayyerlik tanımaksızın sırf onu vacip kılmaya -ancak benzeri olmayan bir şey olduğunda kıymet takdir edip ardından yiyecek ile oruç arasında muhayyer bırakmaya- gelince, bunda ayetin lafzından bir uzaklaşma vardır. Yüce Allah'ın {أَوْ كَفَّارَةٌ طَعامُ مَساكِينَ أَوْ عَدْلُ ذلِكَ صِياماً} “yahut yoksulları doyurmak şeklinde bir kefaret veya buna denk oruç tutmaktır” buyurarak bu üç şey arasında nasıl muhayyerlik tanıdığını görmez misin? Buna ulaşmanın kıymet takdirinden başka bir yolu yoktur. Abdullah ise: {فجزاؤه مثل ما قتل} şeklinde okumuştur. Ayrıca izafetle {فجزاء مثل ما قتل} şeklinde de okunmuştur. Bunun aslı; «üzerine öldürdüğünün dengini ödemek gerekir» manasında مثل kelimesinin nasbı ile {فجزاء مثل ما قتل} şeklindedir; sonra tıpkı şöyle dediğin gibi izafet yapılmıştır:

عجبت من ضرب زيد، وقرأ السلمىّ على الأصل وقرأ محمد بن مقاتل، فجزاء مثل ما قتل، بنصبهما، بمعنى:

«Zeyd'i dövüşe şaştım (ضرب زيد)» [örneğinde olduğu gibi]. Sülemî ise asıl üzere okumuştur. Muhammed b. Mukatil ise her ikisinin nasbı ile {فجزاء مثل ما قتل} şeklinde okumuştur ki manası:

فليجز جزاء مثل ما قتل. وقرأ الحسن: من النعم، بسكون العين، استثقل الحركة على حرف الحلق فسكنه يَحْكُمُ بِهِ بمثل ما قتل ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ حكمان عادلان من المسلمين. قالوا: وفيه دليل على أن المثل القيمة، لأنّ التقويم مما يحتاج إلى النظر والاجتهاد دون الأشياء المشاهدة. وعن قبيصة أنه أصاب ظبياً وهو محرم فسأل عمر، فشاور عبد الرحمن بن عوف، ثم أمره بذبح شاة، فقال قبيصة لصاحبه: واللَّه ما علم أمير المؤمنين حتى سأل غيره، فأقبل عليه ضرباً بالدرّة وقال: أتغمص الفتيا وتقتل الصيد وأنت محرم. قال اللَّه تعالى: (يَحْكُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ) فأنا عمر، وهذا عبد الرحمن . وقرأ محمد بن جعفر ذو عدل منكم، أراد يحكم به من يعدل منكم ولم يرد الوحدة.

«Öldürdüğünün dengi bir ceza ile ceza ödesin» demektir. Hasan ise boğaz harfi üzerindeki harekeyi ağır bularak ayn harfini sakin kılmış ve {من النعم} okumuştur. {يَحْكُمُ بِهِ} “buna hükmeder”, yani öldürdüğünün misline hükmeder, {ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ} “içinizden adalet sahibi iki kişi”, yani Müslümanlardan iki adil hakem. Âlimler şöyle demişlerdir: Bunda mislin kıymet olduğuna dair bir delil vardır; zira kıymet takdiri, gözle görülen benzer şeylerin aksine, bakıp incelemeyi ve içtihadı gerektiren hususlardandır. Kabîsa'dan rivayet edildiğine göre o, ihramlı iken bir ceylan vurmuş ve Ömer'e sormuştu. Ömer, Abdurrahman b. Avf ile istişare etti, sonra da ona bir koyun kesmesini emretti. Bunun üzerine Kabîsa arkadaşına: «Vallahi Müminlerin Emiri başkasına soruncaya kadar [hükmü] bilemedi» dedi. Ömer kamçısıyla vurarak onun üzerine yürüdü ve: «Hem fetvayı küçümsüyor hem de ihramlı olduğun halde av öldürüyorsun! Yüce Allah: {يَحْكُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ} “Buna içinizden adalet sahibi iki kişi hükmeder” buyurmuştur; işte ben Ömer'im, bu da Abdurrahman'dır» dedi. Muhammed b. Cafer ise {ذو عدل منكم} şeklinde okumuştur; bununla «içinizden adil olan kimse hükmeder» manasını kastetmiş olup teklik manasını kastetmemiştir.

وقيل أراد الإمام هَدْياً حال عن جزاء فيمن وصفه بمثل، لأنّ الصفة خصصته فقرّبته من المعرفة، أو بدل عن مثل فيمن نصبه، أو عن محله فيمن جرّه. ويجوز أن ينتصب حالا عن الضمير في به. ووصف هدياً ب بالِغَ الْكَعْبَةِ لأن إضافته غير حقيقية. ومعنى بلوغه الكعبة أن يذبح بالحرم، فأما التصدّق به فحيث شئت عند أبى حنيفة، وعند الشافعي في الحرم. فإن قلت: بم يرفع (كَفَّارَةٌ) من ينصب جزاء؟ قلت: يجعلها خبر مبتدإ محذوف، كأنه قيل: أو الواجب عليه كفارة.

Bununla imamın (devlet başkanının) kastedildiği de söylenmiştir. {هَدْياً} kelimesi, جزاء kelimesini مثل ile niteleyenlerin kıraatine göre جزاء'den haldir; çünkü sıfat onu özelleştirmiş ve marifeye (belirli isme) yaklaştırmıştır. Veyahut مثل kelimesini mensup okuyanlara göre ondan bedeldir; ya da onu mecrur okuyanlara göre onun mahallinden bedeldir. {به} zamirinden hal olarak mansup olması da caizdir. {هدياً} kelimesi {بالِغَ الْكَعْبَةِ} ile nitelenmiştir, çünkü buradaki izafet hakiki (lafzi) olmayan bir izafettir. Kâbe'ye ulaşmasının manası ise Harem bölgesinde kesilmesidir. Onun tasadduk edilmesine (dağıtılmasına) gelince, Ebu Hanife'ye göre dilediğin yerde, Şafii'ye göre ise Harem bölgesindedir. Eğer dersen ki: جزاء kelimesini mensup okuyan kimse {كَفَّارَةٌ} kelimesini ne ile merfu (ötreli) kılar? Derim ki: Onu mahzuf bir mübtedanın haberi yapar; sanki şöyle denilmiş gibidir: «Veya onun üzerine vacip olan şey bir kefarettir.»

أو يقدر: فعليه أن يجزى جزاء أو كفارة. فيعطفها على أن يجزى. وقرئ: أو كفارة طعام مساكين على الإضافة. وهذه الإضافة مبينة، كأنه قيل: أو كفارة من طعام مسكين، كقولك: خاتم فضة، بمعنى خاتم من فضة. وقرأ الأعرج: أو كفارة طعام مساكين. وإنما وحد، لأنه واقع موقع التبيين، فاكتفى بالواحد الدال على الجنس. وقرئ: أو عدل ذلك، بكسر العين. والفرق بينهما أن عدل الشيء ما عادله من غير جنسه، كالصوم والإطعام. وعدله ما عدل به في المقدار، ومنه عدلا الحمل، لأن كل واحد منهما عدل بالآخر حتى اعتدلا، كأن المفتوح تسمية بالمصدر، والمكسور بمعنى المفعول به، كالذبح ونحوه، ونحوهما الحمل والحمل. وذلِكَ إشارة إلى الطعام صِياماً تمييز للعدل كقولك: لي مثله رجلا. والخيار في ذلك إلى قاتل الصيد عند أبى حنيفة وأبى يوسف. وعند محمد إلى الحكمين لِيَذُوقَ متعلق بقوله: (فَجَزاءٌ) أى فعليه أن يجازى أو يكفر، ليذوق سوء عاقبة هتكه لحرمة الإحرام. والوبال: المكروه والضرر الذي يناله في العاقبة من عمل سوء لثقله عليه، كقوله تعالى: (فَأَخَذْناهُ أَخْذاً وَبِيلًا) ثقيلا. والطعام الوبيل: الذي يثقل على المعدة فلا يستمرأ عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ لكم من الصيد في حال الإحرام قبل أن تراجعوا رسول اللَّه ﷺ وتسألوه عن جوازه. وقيل: عما سلف لكم في الجاهلية منه، لأنهم كانوا متعبدين بشرائع من قبلهم وكان الصيد فيها محرماً وَمَنْ عادَ إلى قتل الصيد وهو محرم بعد

Veyahut «فعليه أن يجزى جزاء أو كفارة» [Onun bir ceza ödemesi yahut kefaret vermesi gerekir] şeklinde takdir edilir ve [كَفَّارَةٌ kelimesi] «أن يجزى» [ifadesine] atfedilir. [Bir kıraatte de] tamlama (izafet) yapılarak {أَوْ كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ} şeklinde okunmuştur. Bu izafet beyaniyye (açıklayıcı izafet) türündendir; sanki «أو كفارة من طعام مسكين» [Yahut yoksul yiyeceğinden bir kefaret] denilmiş gibidir. Nitekim senin «gümüşten bir yüzük» anlamında «خاتم فضة» [gümüş yüzük] demen de böyledir. A‘rec ise {أو كفارة طعام مسكين} şeklinde [مسكين kelimesini tekil] okumuştur. [Kelimenin] tekil getirilmesi, açıklama (tebyin) makamında bulunmasından ötürüdür; dolayısıyla cinse delalet eden tekil [kelimeyle] yetinilmiştir. Ayrıca ayın harfinin kesresiyle {أَوْ عِدْلُ ذَلِكَ} şeklinde de okunmuştur. İkisi (adl ile idl) arasındaki fark şudur: Bir şeyin 'adl'i (عَدْل), oruç ve doyurma (it'am) gibi kendi cinsinden olmayan denkliğidir. 'İdl'i (عِدْل) ise miktar bakımından ona denk olan şeydir. Bir yükün iki dengi için kullanılan «عدلا الحمل» tabiri de buradan gelir; zira denk hale gelsinler diye her biri diğeriyle dengelenmiştir. Sanki fethalı olan (adl) masdar ile isimlendirme, kesreli olan (idl) ise zibh (ذِبْح - boğazlanan kurbanlık hayvan) ve benzerlerinde olduğu gibi mefulün bih anlamındadır; tıpkı haml (حَمْل - yük taşıma masdarı) ve hıml (حِمْل - taşınan yükün kendisi) kelimelerinde olduğu gibi. {ذلِكَ} “o” ifadesi yiyeceğe (taâm) işarettir. {صِياماً} “oruç olarak” kelimesi, senin «لي مثله رجلا» [Benim onun dengi bir adamım var] sözünde olduğu gibi 'adl' kelimesinin temyizidir. Bu hususta [ceza, it'am ve oruç arasındaki] muhayyerlik (seçim hakkı) Ebû Hanîfe ve Ebû Yûsuf'a göre avı öldüren kimseye aittir. Muhammed'e göre ise iki hakeme aittir. {لِيَذُوقَ} “tatsın diye” ifadesi {فَجَزاءٌ} sözüne taalluk etmektedir (bağlıdır); yani ihramın hürmetini çiğnemesinin kötü akıbetini tatsın diye ceza ödemesi yahut kefaret vermesi gerekir. Vebâl (وَبَال), ağırlığından ötürü kötü bir amel sebebiyle kişinin akıbette uğrayacağı hoşlanılmayan durum ve zarardır; nitekim Yüce Allah'ın {فَأَخَذْناهُ أَخْذاً وَبِيلًا} “Biz de onu pek ağır bir yakalayışla yakaladık” ayetindeki vebîl (وَبِيل), 'ağır' demektir. «الطعام الوبيل» (vebîl yemek) ise mideye ağır gelip hazmedilemeyen yemektir. {عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ} “Allah geçmiş olanı affetti”; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e başvurup bunun caiz olup olmadığını sormanızdan önce ihram halindeyken yaptığınız avlanmayı [bağışladı]. Cahiliye döneminde bundan geçenleri [bağışladı] da denilmiştir; zira onlar kendilerinden öncekilerin şeriatlarıyla ibadet etmekle mükelleftiler ve o şeriatlarda da avlanmak haramdı. {وَمَنْ عادَ} “Kim de tekrar dönerse”, yani ihramlı iken av öldürmeye [yasak indikten] sonra...

نزول النهى فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ ينتقم: خبر مبتدإ محذوف تقديره فهو ينتقم اللَّه منه، ولذلك دخلت الفاء. ونحوه (فَمَنْ يُؤْمِنْ بِرَبِّهِ فَلا يَخافُ) يعنى ينتقم منه في الآخرة. واختلف في وجوب الكفارة على العائد، فعن عطاء وإبراهيم وسعيد بن جبير والحسن: وجوبها، وعليه عامة العلماء. وعن ابن عباس وشريح: أنه لا كفارة عليه تعلقاً بالظاهر، وأنه لم يذكر الكفارة

yasaklama indikten sonra [tekrar dönerse], {فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ} “Allah ondan intikam alır”. ينتقم kelimesi mahzuf bir mübtedanın haberidir, takdiri «فهو ينتقم اللَّه منه» şeklindedir; bu sebeple başına fâ harfi girmiştir. {فَمَنْ يُؤْمِنْ بِرَبِّهِ فَلا يَخافُ} ayeti de bunun gibidir. Yani ahirette Allah ondan intikam alır. [Yasağa] tekrar dönen kimseye kefaretin vacip olup olmadığı hususunda ihtilaf edilmiştir: Atâ, İbrahim, Said b. Cübeyr ve Hasan'dan nakledildiğine göre kefaret vaciptir; âlimlerin geneli de bu görüştedir. İbn Abbas ve Şüreyh'ten ise -ayetin zahirine tutunarak ve orada kefaretten bahsedilmediği gerekçesiyle- ona kefaret gerekmediği rivayet edilmiştir.

[سورة المائدة (٥) : آية ٩٦]

[Mâide Suresi (5): Ayet 96]

أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعامُهُ مَتاعاً لَكُمْ وَلِلسَّيَّارَةِ وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ ما دُمْتُمْ حُرُماً وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٩٦)

{أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعامُهُ مَتاعاً لَكُمْ وَلِلسَّيَّارَةِ وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ ما دُمْتُمْ حُرُماً وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٩٦)} “Hem size hem de yolculara bir fayda olmak üzere deniz avı ve onun yenmesi size helal kılındı. İhramlı bulunduğunuz sürece kara avı ise size haram kılındı. Huzurunda toplanacağınız Allah'tan sakının. (96)”

صَيْدُ الْبَحْرِ مصيدات البحر مما يؤكل ومما لا يؤكل وَطَعامُهُ وما يطعم من صيده والمعنى: أحل لكم الانتفاع بجميع ما يصاد في البحر ، وأحل لكم أكل المأكول منه وهو السمك وحده عند أبى حنيفة. وعند ابن أبى ليلى جميع ما يصاد منه، على أن تفسير الآية عنده أحل لكم صيد حيوان البحر وأن تطعموه مَتاعاً لَكُمْ مفعول له، أى أحل لكم تمتيعاً لكم وهو في المفعول له بمنزلة قوله تعالى: (وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ نافِلَةً) في باب الحال، لأن قوله (مَتاعاً لَكُمْ) مفعول له مختص بالطعام، كما أن نافلة حال مختصة بيعقوب، يعنى أحل لكم طعامه تمتيعاً لتنائكم يأكلونه طريا، ولسيارتكم يتزوّدونه قديداً، كما تزوّد موسى ﵇ الحوت في مسيره إلى الخضر ﵉. وقرئ: وطعمه. وصيد البر: ما صيد فيه، وهو ما يفرّخ فيه وإن كان يعيش في الماء في بعض الأوقات، كطير الماء عند أبى حنيفة. واختلف فيه فمنهم من حرّم على المحرم كل شيء يقع عليه اسم الصيد، وهو قول عمرو ابن عباس، وعن أبى هريرة وعطاء ومجاهد وسعيد بن جبير: أنهم أجازوا للمحرم أكل ما صاده الحلال، وإن صاده لأجله، إذا لم يدل ولم يشر، وكذلك ما ذبحه قبل إحرامه وهو مذهب أبى حنيفة وأصحابه ﵀، وعند مالك والشافعي وأحمد ﵏: لا يباح له ما صيد لأجله. فإن قلت: ما يصنع

{صَيْدُ الْبَحْرِ} [Deniz avı], yenilsin veya yenilmesin denizde avlanan şeylerdir. {وَطَعامُهُ} [ve onun yiyeceği] ise avından yenilen kısımdır. Anlam şudur: Denizde avlanan her şeyden faydalanmanız size helal kılındı; ondan yenilebilen şeyleri yemek de size helal kılındı ki Ebû Hanîfe'ye göre bu sadece balıktır. İbn Ebî Leylâ'ya göre ise denizde avlanan her şeydir. Zira ona göre ayetin tefsiri, "Size deniz hayvanlarını avlamak ve onları yemek helal kılındı" şeklindedir. {مَتاعاً لَكُمْ} [bir fayda olmak üzere] mef'ûlün leh'tir (sebep bildiren tümleçtir); yani bir faydalanma sağlamak üzere size helal kılındı [demektir]. Bu ifade mef'ûlün leh konusunda, Allah Teâlâ'nın {وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ نافِلَةً} “Biz ona İshak'ı, üstelik bir de Yakub'u fazladan bağışladık” buyruğunun hâl babındaki konumu gibidir; çünkü {مَتاعاً لَكُمْ} mef'ûlün leh'i sadece yiyeceğe mahsustur, nitekim {نافِلَةً} hâli de sadece Yakub'a mahsustur. Yani mukim olanlarınızın taze olarak yemeleri, yolcularınızın da kurutulmuş et olarak azık yapmaları suretiyle -nitekim Mûsâ aleyhisselâm Hızır aleyhisselâm'a olan yolculuğunda balığı azık edinmişti- onun yiyeceği size bir faydalanma olarak helal kılındı demektir. [Kelime] {وطَعْمُه} (ve ta‘muhû) şeklinde de okunmuştur. Kara avı ise: Karada avlanan şeylerdir; bunlar Ebû Hanîfe'ye göre su kuşunda olduğu gibi, kimi zaman suda yaşasa bile karada yumurtlayıp yavrulayan hayvanlardır. Bu konuda ihtilaf edilmiştir: Onlardan kimisi, av adı verilen her şeyi ihramlıya haram kılmıştır ki bu Ömer ve İbn Abbâs'ın kavlidir. Ebû Hüreyre, Atâ, Mücâhid ve Saîd b. Cübeyr'den ise; ihramlı olmayan kişinin avladığı avı, işaret etmediği ve yol göstermediği takdirde -ihramlı için avlamış olsa bile- ihramlının yemesine izin verdikleri rivayet edilmiştir; aynı şekilde ihrama girmeden önce kestiği hayvan da böyledir. Ebû Hanîfe ve arkadaşlarının rahmetullâhi aleyhim mezhebi de budur. Mâlik, Şâfiî ve Ahmed'e rahmetullâhi aleyhim göre ise, kendisi için avlanan hayvan ona helal olmaz. Eğer dersen ki: [Ebû Hanîfe...]

أبو حنيفة بعموم قوله: صيد البر؟ قلت قد أخذ أبو حنيفة ﵀ بالمفهوم من قوله: (وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ ما دُمْتُمْ حُرُماً) لأن ظاهره أنه صيد المحرمين دون صيد غيرهم، لأنهم هم المخاطبون فكأنه قيل: وحرم عليكم ما صدتم في البر، فيخرج منه مصيد غيرهم، ومصيدهم حين كانوا غير محرمين. ويدل عليه قوله تعالى: (يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ) وقرأ ابن عباس رضى اللَّه عنه: وحرّم عليكم صيد البرّ، أى اللَّه ﷿. وقرئ (ما دُمْتُمْ) بكسر الدال، فيمن يقول دام يدام.

«Ebu Hanife, {صيد البر} 'kara avı' ifadesinin umumiliği karşısında ne yapmaktadır?» Derim ki: Ebu Hanife (r.a.), {وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ ما دُمْتُمْ حُرُماً} “İhramlı bulunduğunuz sürece kara avı ise size haram kılındı” buyruğunun mefhumunu esas almıştır; zira ifadenin zahiri, muhatap olanlar kendileri olduğu için başkalarının avını değil, ihramlıların avını kastetmektedir. Sanki «İhramlı iken karada avladığınız şeyler size haram kılındı» denilmiş gibidir. Dolayısıyla başkalarının avladığı ve kendilerinin ihramlı değilken avladıkları şeyler bunun dışına çıkar. Yüce Allah'ın {يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ} “Ey iman edenler! İhramlı iken avı öldürmeyin” buyruğu da buna delalet eder. İbn Abbas (r.a.) ise; faili Allah (azze ve celle) olmak üzere {وحَرَّمَ عليكم صيدَ البر} şeklinde [etken fiille] okumuştur. Dâme-yedâmu diyenlerin lügatine göre dâl harfinin kesresi ile {ما دِمْتُمْ} şeklinde de okunmuştur.

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٩٧ الى ٩٨]

[Mâide Suresi (5): Ayetler 97-98]

جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرامَ قِياماً لِلنَّاسِ وَالشَّهْرَ الْحَرامَ وَالْهَدْيَ وَالْقَلائِدَ ذلِكَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَأَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٩٧) اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ وَأَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٩٨)

{جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرامَ قِياماً لِلنَّاسِ وَالشَّهْرَ الْحَرامَ وَالْهَدْيَ وَالْقَلائِدَ ذلِكَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَأَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٩٧) اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ وَأَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٩٨)} “Allah; Kâbe'yi, o Beyt-i Harâm'ı insanlar için bir kıyam (düzen ve diriliş vesilesi) kıldı; haram ayı, kurbanlığı ve boyunları gerdanlıklı kurbanları da. Bu, Allah'ın göklerde ve yerde olan her şeyi bildiğini ve şüphesiz Allah'ın her şeyi hakkıyla bilici olduğunu bilmeniz içindir. (97) Bilin ki Allah'ın cezalandırması çok çetindir ve şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir. (98)”

الْبَيْتَ الْحَرامَ عطف بيان على جهة المدح، لا على جهة التوضيح، كما تجيء الصفة كذلك قِياماً لِلنَّاسِ انتعاشاً لهم في أمر دينهم ودنياهم، ونهوضاً إلى أغراضهم ومقاصدهم في معاشهم ومعادهم، لما يتم لهم من أمر حجهم وعمرتهم وتجارتهم، وأنواع منافعهم. وعن عطاء ابن أبى رباح: لو تركوه عاماً واحداً لم ينظروا ولم يؤخروا وَالشَّهْرَ الْحَرامَ الشهر الذي يؤدى فيه الحج، وهو ذو الحجة، لأنّ لاختصاصه من بين الأشهر بإقامة موسم الحج فيه شأناً قد عرّفه اللَّه تعالى. وقيل عنى به جنس الأشهر الحرم وَالْهَدْيَ وَالْقَلائِدَ والمقلد منه خصوصاً

{الْبَيْتَ الْحَرامَ} ifadesi, tavzih (açıklama) amacıyla değil, tıpkı sıfatın bu maksatla gelebilmesi gibi medih (övgü) kastıyla yapılmış bir atf-ı beyândır. {قِياماً لِلنَّاسِ} ifadesi; hac, umre, ticaret ve çeşitli menfaatlerine dair işleri tam olarak yerine geldiği için din ve dünya işlerinde onlar adına bir toparlanma ve canlanma (intiâş), geçim ve ahiret hayatlarındaki maksat ve hedeflerine doğru bir doğrulma ve kalkınmadır. Atâ b. Ebî Rebâh'tan rivayet edildiğine göre: “Eğer onu (Kâbe'yi haccetmeyi) bir tek yıl [bile] terk etselerdi, kendilerine mühlet verilmez ve [azapları] ertelenmezdi.” {وَالشَّهْرَ الْحَرامَ} ifadesi, içinde haccın eda edildiği ay olup o da Zilhicce'dir. Zira hac mevsiminin kendisinde icra edilmesiyle diğer aylar arasından müstakil kılınmasının, Allah Teâlâ'nın bildirdiği yüce bir şânı vardır. Bununla haram aylar cinsinin kastedildiği de söylenmiştir. {وَالْهَدْيَ وَالْقَلائِدَ} [ifadesi ise], onlardan özellikle gerdanlık takılanlar (kurbanlıklar)dır,

وهو البدن، لأن الثواب فيه أكثر، وبهاء الحج معه أظهر ذلِكَ إشارة إلى جعل الكعبة قياماً للناس، أو إلى ما ذكر من حفظ حرمة الإحرام بترك الصيد وغيره لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ كل شيء وهو عالم بما يصلحكم وما ينعشكم مما أمركم به وكلفكم شَدِيدُ الْعِقابِ لمن انتهك محارمه غَفُورٌ رَحِيمٌ لمن حافظ عليها.

ki bunlar da develerdir (bedenelerdir); zira onlardaki sevap daha çoktur ve haccın görkemi onlarla daha belirgindir. {ذلِكَ} ifadesi, Kâbe'nin insanlar için bir kıyam kılınmasına yahut avı terk etmek ve diğer hususlarla ihram hürmetinin korunması olarak zikredilen şeylere işarettir. {لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ} “bilmeniz içindir ki Allah bilir”, yani her şeyi bilir ve size emrettiği ve yükümlü kıldığı şeylerden sizin durumunuzu düzeltecek ve sizi diriltecek olanları da bilendir. {شَدِيدُ الْعِقابِ} O'nun haramlarını çiğneyenler için azabı çetindir; {غَفُورٌ رَحِيمٌ} onları koruyup gözetenler için çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir.

[سورة المائدة (٥) : آية ٩٩]

[Mâide Suresi (5): Ayet 99]

ما عَلَى الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاغُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ ما تُبْدُونَ وَما تَكْتُمُونَ (٩٩)

{ما عَلَى الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاغُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ ما تُبْدُونَ وَما تَكْتُمُونَ (٩٩)} “Peygambere düşen ancak tebliğdir. Allah açığa vurduğunuzu da gizlediğinizi de bilir. (99)”

ما عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ تشديد في إيجاب القيام بما أمر به، وأن الرسول قد فرغ مما وجب عليه من التبليغ، وقامت عليكم الحجة، ولزمتكم الطاعة، فلا عذر لكم في التفريط.

{ما عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ} “Peygambere düşen ancak tebliğdir” buyruğu, emredilen şeyleri yerine getirme zorunluluğunu pekiştirmektir; Resul kendisine vacip olan tebliğ vazifesini tamamlamış, hüccet sizin aleyhinize ikame edilmiş ve itaat size farz kılınmıştır; artık kusur işlemenizde sizin için hiçbir mazeret yoktur.

[سورة المائدة (٥) : آية ١٠٠]

[Mâide Suresi (5): Ayet 100]

قُلْ لا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ فَاتَّقُوا اللَّهَ يا أُولِي الْأَلْبابِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (١٠٠)

{قُلْ لا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ فَاتَّقُوا اللَّهَ يا أُولِي الْأَلْبابِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (١٠٠)} “De ki: Pis ve murdar olanın çokluğu hoşuna gitse bile, pis ile temiz bir olmaz. Ey akıl sahipleri! Allah'tan sakının ki kurtuluşa eresiniz. (100)”

البون بين الخبيث والطيب بعيد عند اللَّه تعالى وإن كان قريبا عندكم، فلا تعجبوا بكثرة الخبيث حتى تؤثروه لكثرته على القليل الطيب، فإنّ ما تتوهمونه في الكثرة من الفضل، لا يوازى النقصان في الخبيث، وفوات الطيب، وهو عام في حلال المال وحرامه، وصالح العمل وطالحه، وصحيح المذاهب وفاسدها، وجيد الناس ورديهم فَاتَّقُوا اللَّهَ وآثروا الطيب، وإن قل، على الخبيث وإن كثر. ومن حق هذه الآية أن تكفح بها وجوه المجبرة إذا افتخروا بالكثرة كما قيل:

Kötü (habîs) ile temiz (tayyib) arasındaki mesafe, sizin katınızda yakın olsa bile Allah Teâlâ katında pek uzaktır. O hâlde çokluğundan ötürü onu az olan temize tercih edecek derecede kötünün çokluğuna hayran kalmayın [kapılmayın]. Zira çoklukta olduğunu vehmettiğiniz üstünlük, kötüdeki noksanlığı ve temiz olanın elden kaçırılmasını asla telafi edemez (ona denk gelemez). Bu [hüküm], malın helalinde ve haramında, amelin salihinde ve kötüsünde, mezheplerin/görüşlerin sahihinde ve fasidinde, insanların iyisinde ve kötüsünde geneldir. {فَاتَّقُوا اللَّهَ} “Allah'tan sakının” ve çok da olsa kötüye karşı, az da olsa temizi tercih edin. Nitekim çoklukla övündüklerinde bu ayetin Mücbire'nin (Cebriyye'nin) yüzüne çarpılması haktır; tıpkı şöyle denildiği gibi:

وَكَاثِرْ بِسَعْدٍ إنَّ سَعْداً كَثِيرَةٌ … و، لَا تَرْجُ مِنْ سَعْدٍ وَفَاء وَلَا نَصْرَا

«Sa'd [kabilesi] ile çokluk tasla, çünkü Sa'd kalabalıktır / Fakat Sa'd'dan ne vefa ne de yardım um.»

وكما قيل:

Ve yine denildiği gibi:

لَا يَدْهَمَنَّكَ مِنْ دَهْمَائِهِمْ عَدَدٌ … فَإنَّ جُلَّهُمُ بَلْ كُلَّهُمْ بَقَرُ

«Onların ayak takımının kalabalığı sakın seni ürkütmesin / Zira onların çoğu, hatta hepsi sığırdır.»

وقيل: نزلت في حجاج اليمامة، حين أراد المسلمون أن يوقعوا بهم، فنهوا عن الإيقاع بهم وإن كانوا مشركين.

Şöyle de denilmiştir: Müslümanlar Yemâme hacılarına baskın yapmak istediklerinde bu ayet indi ve müşrik bile olsalar onlara baskın yapmaktan nehyedildiler.

[سورة المائدة (٥) : الآيات ١٠١ الى ١٠٢]

[Mâide Suresi (5): Ayetler 101-102]

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ وَإِنْ تَسْئَلُوا عَنْها حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ عَفَا اللَّهُ عَنْها وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ (١٠١) قَدْ سَأَلَها قَوْمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ ثُمَّ أَصْبَحُوا بِها كافِرِينَ (١٠٢)

{يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ وَإِنْ تَسْئَلُوا عَنْها حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ عَفَا اللَّهُ عَنْها وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ (١٠١) قَدْ سَأَلَها قَوْمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ ثُمَّ أَصْبَحُوا بِها كافِرِينَ (١٠٢)} “Ey iman edenler! Açıklandığı takdirde hoşunuza gitmeyecek şeyleri sormayın. Eğer Kur'an indirilirken onları sorarsanız size açıklanır. Allah onları affetmiştir. Allah çok bağışlayıcıdır, acele etmeyip mühlet verendir. (101) Sizden önce bir topluluk da onları sormuştu; sonra da bu yüzden kâfir olmuşlardı. (102)”

الجملة الشرطية والمعطوفة عليها أعنى قوله إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ، وَإِنْ تَسْئَلُوا عَنْها حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ صفة للأشياء. والمعنى: لا تكثروا مسألة رسول اللَّه ﵌ حتى تسألوه عن تكاليف شاقة عليكم، إن أفتاكم بها وكلفكم إياها تغمكم وتشق عليكم وتندموا على السؤال عنها. وذلك نحو ما روى أن سراقة بن مالك أو عكاشة بن محصن قال:

Şart cümlesi ile ona matuf olan cümle, yani {إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ، وَإِنْ تَسْئَلُوا عَنْها حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ} ifadesi, {أَشْياءَ} kelimesinin sıfatıdır. Manası: Resûlullah'a (aleyhisselâm) çok soru sormayın; öyle ki size açıkladığı ve yükümlü kıldığı takdirde sizi üzecek, size ağır gelecek ve sorduğunuza pişman olacağınız meşakkatli yükümlülükler hakkında soru sormayın. Bu, rivayet edildiğine göre Sürâka b. Mâlik'in yahut Ukkâşe b. Mıhsan'ın şöyle demesi gibidir:

يا رسول اللَّه، الحج علينا كل عام؟ فأعرض عنه رسول اللَّه ﷺ حتى أعاد مسألته ثلاث مرّات، فقال ﷺ: «ويحك! ما يؤمنك أن أقول نعم؟ واللَّه لو قلت: نعم لوجبت، ولو وجبت ما استطعتم، ولو تركتم لكفرتم، فاتركوني ما تركتكم، فإنما هلك من كان قبلكم بكثرة سؤالهم واختلافهم على أنبيائهم، فإذا أمرتكم بأمر فخذوا منه ما استطعتم، وإذا نهيتكم عن شيء فاجتنبوه» (وَإِنْ تَسْئَلُوا عَنْها حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ) وإن تسألوا عن هذه

“Ey Allah'ın Resûlü! Hac bize her yıl mı [farz]?” [diye sordu]. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem), o kimse sorusunu üç defa tekrarlayıncaya kadar ondan yüz çevirdi. Sonunda [Allah Resûlü] (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: «Yazık sana! 'Evet' dememden seni ne emin kıldı? Allah'a yemin olsun ki eğer 'evet' deseydim [her yıl] farz olurdu; farz olsaydı buna güç yetiremezdiniz; [yerine getirmeyi] terk etseydiniz de kâfir olurdunuz! Ben sizi [kendi halinize] bıraktığım sürece siz de beni [kendi halime] bırakın. Sizden öncekiler, sırf çok soru sormaları ve peygamberlerine karşı ihtilaf etmeleri sebebiyle helak oldular. Bu yüzden size bir şey emrettiğimde gücünüz yettiğince onu yapın, size bir şeyi yasakladığımda ise ondan kaçının!» {وَإِنْ تَسْئَلُوا عَنْها حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ} “Eğer Kur'an indirilirken onları sorarsanız”, yani bu

التكاليف الصعبة في زمان الوحى وهو ما دام الرسول بين أظهركم يوحى إليه، تبد لكم.

zor yükümlülükleri sorarsanız, size açıklanır.

تلك التكاليف الصعبة التي تسؤكم، وتؤمروا بتحملها، فتعرّضون أنفسكم لغضب اللَّه بالتفريط فيها عَفَا اللَّهُ عَنْها. عفا اللَّه عما سلف. من مسألتكم، فلا تعودوا إلى مثلها وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ لا يعاجلكم فيما يفرط منكم بعقوبته. فإن قلت: كيف قال: (لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ) ثم قال: قَدْ سَأَلَها ولم يقل. قد سأل عنها؟ قلت: الضمير في: (سَأَلَها) ليس براجع إلى أشياء حتى تجب تعديته بعن، وإنما هو راجع إلى المسألة التي دل عليها (لا تَسْئَلُوا) يعنى قد سأل قوم هذه المسألة من الأولين ثُمَّ أَصْبَحُوا بِها أى بمرجوعها أو بسببها كافِرِينَ وذلك أنّ بنى إسرائيل كانوا يستفتون أنبياءهم عن أشياء، فإذا أمروا بها تركوها فهلكوا.

Sizi üzecek olan o zor yükümlülükler [açıklanır], onları taşımakla emrolunursunuz da onları yerine getirmemek suretiyle kendinizi Allah'ın gazabına maruz bırakırsınız. {عَفَا اللَّهُ عَنْها} “Allah onları affetmiştir”, yani geçmişteki sorularınızı Allah affetmiştir; artık benzerine dönmeyin. {وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ} “Allah çok bağışlayıcıdır, acele etmeyip mühlet verendir”, sizden sadır olan kusurlardan ötürü cezanızı aceleyle vermez. Eğer dersen ki: Nasıl oldu da {لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ} buyurduktan sonra «قد سأل عنها» demeyip {قَدْ سَأَلَها} dedi? Derim ki: {سَأَلَها} fiilindeki zamir, 'an' (عن) harf-i ceriyle geçişli kılınması gerekecek şekilde {أشياء} kelimesine dönmemektedir; aksine {لا تَسْئَلُوا} fiilinin delalet ettiği soru sorma fiiline (mes'eleye) dönmektedir. Yani: Öncekilerden bir kavim bu soruyu sormuştu; {ثُمَّ أَصْبَحُوا بِها} “sonra da bu yüzden”, yani sorunun cevabı yüzünden yahut onun sebebiyle, {كافِرِينَ} “kâfir olmuşlardı”. Bu da şöyledir: İsrailoğulları peygamberlerine birtakım şeyler sorup fetva isterlerdi; onlarla emrolunduklarında ise onları terk eder ve helak olurlardı.

[سورة المائدة (٥) : آية ١٠٣]

[Mâide Suresi (5): Ayet 103]

ما جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلا سائِبَةٍ وَلا وَصِيلَةٍ وَلا حامٍ وَلكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَأَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ (١٠٣)

{ما جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلا سائِبَةٍ وَلا وَصِيلَةٍ وَلا حامٍ وَلكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَأَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ (١٠٣)} “Allah ne bir bahîre, ne bir sâibe, ne bir vasîle, ne de bir hâm kılmıştır. Fakat inkâr edenler Allah'a yalan uydurmaktadırlar ve onların çoğunun aklı ermez. (103)”

كان أهل الجاهلية إذا نتجت الناقة خمسة أبطن آخرها ذكر، بحروا أذنها، أى شقوها

Câhiliye halkı, bir dişi deve sonuncusu erkek olmak üzere beş batın doğurduğunda kulağını yararlardı, yani yarık açarlardı

وحرّموا ركوبها، ولا تطرد عن ماء ولا مرعى، وإذا لقيها المعيى لم يركبها، واسمها البحيرة.

ve ona binmeyi haram kılarlardı; o su ve otlaktan kovulmazdı; yorulan bir kimse onunla karşılaşsa bile ona binmezdi. Onun adı bahîre idi.

وكان يقول الرجل: إذا قدمت من سفري أو برئت من مرضى فناقتى سائبة، وجعلها كالبحيرة في تحريم الانتفاع بها. وقيل: كان الرجل إذا أعتق عبداً قال: هو سائبة فلا عقل بينهما ولا ميراث. وإذا ولدت الشاة أنثى فهي لهم، وإن ولدت ذكراً فهو لآلهتهم، فإن ولدت ذكراً وأنثى قالوا: وصلت أخاها، فلم يذبحوا الذكر لآلهتهم. وإذا نتجت من صلب الفحل عشرة أبطن قالوا قد حمى ظهره، فلا يركب، ولا يحمل عليه، ولا يمنع من ماء ولا مرعى. ومعنى ما جَعَلَ ما شرع ذلك ولا أمر بالتبحير والتسييب وغير ذلك، ولكنهم بتحريمهم ما حرّموا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَأَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ فلا ينسبون التحريم إلى اللَّه حتى يفتروا، ولكنهم يقلدون في تحريمها كبارهم.

Kişi şöyle derdi: «Yolculuğumdan dönersem yahut hastalığımdan iyileşirsem devem sâibe olsun» ve ondan faydalanmanın haramlığı konusunda onu bahîre gibi kılardı. Şöyle de denilmiştir: Kişi bir köleyi azat ettiğinde «O sâibedir» derdi; böylece aralarında ne diyet yardımlaşması ne de miras bağı kalırdı. Koyun dişi doğurduğunda kendilerinin olurdu; şayet erkek doğurursa ilahlarının olurdu; şayet bir erkek bir de dişi doğurursa «Erkek kardeşine ulaştı (kavuştu)» derler ve erkek kuzuyu ilahları için kesmezlerdi [buna vasîle denirdi]. Damızlık erkek devenin dölünden on batın yavru doğduğunda «Sırtını korumuştur» derlerdi [buna hâm denirdi]; artık ona binilmez, üzerine yük vurulmaz, sudan ve otlaktan menedilmezdi. {ما جَعَلَ} ifadesinin manası; bunu şeriat kılmamış, yarma (bahîre yapma), salıverme (sâibe kılma) ve diğerlerini emretmemiştir. Fakat onlar haram kıldıkları şeyleri haram kılmak suretiyle {يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَأَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ} “Allah'a yalan uydurmaktadırlar ve onların çoğunun aklı ermez”. Dolayısıyla haram kılmayı doğrudan Allah'a nispet ederek iftira atmazlar; bilakis bu hayvanları haram sayma konusunda büyüklerini taklit ederler.

[سورة المائدة (٥) : آية ١٠٤]

[Mâide Suresi (5): Ayet 104]

وَإِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى ما أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ قالُوا حَسْبُنا ما وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ لا يَعْلَمُونَ شَيْئاً وَلا يَهْتَدُونَ (١٠٤)

{وَإِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى ما أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ قالُوا حَسْبُنا ما وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ لا يَعْلَمُونَ شَيْئاً وَلا يَهْتَدُونَ (١٠٤)} “Onlara: «Allah'ın indirdiğine ve Peygambere gelin» denildiği zaman: «Atalarımızı üzerinde bulduğumuz şey bize yeter» derler. Ya ataları hiçbir şey bilmeyen ve doğru yolda olmayan kimseler idiyse de mi? (104)”

الواو في قوله أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ واو الحال قد دخلت عليها همزة الإنكار. وتقديره:

{أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ} ifadesindeki vâv harfi, başına inkâr hemzesi girmiş bir hal vâvıdır. Cümlenin takdiri şöyledir:

أحسبهم ذلك ولو كان آباؤهم لا يَعْلَمُونَ شَيْئاً وَلا يَهْتَدُونَ والمعنى أنّ الاقتداء إنما يصح بالعالم المهتدى، وإنما يعرف اهتداؤه بالحجة.

«Ataları hiçbir şey bilmeyen ve doğru yolda olmayan kimseler olsa bile bu onlara yeter mi?» Manası şudur: Tabi olmak ancak ilim ve hidayet sahibi kimseye uygundur; onun hidayet üzere olduğu ise ancak hüccetle (delille) bilinir.

[سورة المائدة (٥) : آية ١٠٥]

[Mâide Suresi (5): Ayet 105]

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (١٠٥)

{يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (١٠٥)} “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın. Siz doğru yolda oldukça sapıtan kimse size zarar veremez. Hepinizin dönüşü Allah'adır; artık O, yapmakta olduklarınızı size haber verecektir. (105)”

كان المؤمنون تذهب أنفسهم حسرة على أهل العتوّ والعناد من الكفرة، يتمنون دخولهم في الإسلام، فقيل لهم عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ وما كلفتم من إصلاحها والمشي بها في طرق الهدى لا يَضُرُّكُمْ الضلال عن دينكم إذا كنتم مهتدين، كما قال ﷿ لنبيه ﵊ (فَلا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَراتٍ) وكذلك من يتأسف على ما فيه الفسقة من الفجور والمعاصي، ولا يزال يذكر معايبهم ومناكيرهم. فهو مخاطب به، وليس المراد ترك الأمر بالمعروف والنهى عن المنكر، فإن من تركهما مع القدرة عليهما فليس بمهتد، وإنما هو بعض الضلال الذين فصلت الآية بينهم وبينه، وعن ابن مسعود: أنها قرئت عنده فقال: إن هذا ليس بزمانها إنها اليوم مقبولة. ولكن يوشك أن يأتى زمان تأمرون فلا يقبل منكم، فحينئذ عليكم أنفسكم،

Müminler, kâfirlerden olan azgınlık ve inat ehlinin haline üzülüp İslâm'a girmelerini arzularken adeta kendilerini tüketiyorlardı. Bunun üzerine onlara: “{ عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ } ‘Siz kendinize bakın’ [ve onu ıslah etmek, hidayet yollarında yürütmekle mükellef olduğunuz vazifelere yönelin]. Eğer siz hidayet üzere olursanız, [dinden] sapanlar { لا يَضُرُّكُمْ } ‘size zarar veremez’” denildi. Nitekim [Allah] azze ve celle, Peygamberi’ne -aleyhisselâm- şöyle buyurmuştur: { فَلا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَراتٍ } “Artık nefsin onlar için hasretlerle tükenip gitmesin!” Aynı şekilde günahkârların içinde bulunduğu fısk-u fücur ve masiyetlere eseflenen, sürekli onların ayıplarını ve çirkinliklerini anıp duran kimse de bu hitabın kapsamındadır. Ancak bundan kastedilen, emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münkeri (iyiliği emredip kötülükten nehyetmeyi) terk etmek değildir; zira gücü yettiği halde bu ikisini terk eden kimse hidayete ermiş sayılmaz, bilakis o, ayetin kendisiyle aralarını ayırdığı sapkınlardan biri olur. İbn Mes‘ûd'dan [radıyallâhu anh] rivayet edildiğine göre, yanında bu ayet okunduğunda şöyle demiştir: “Şüphesiz bu, onun zamanı değildir; o bugün kabul edilmektedir. Fakat öyle bir zaman gelmesi yakındır ki [iyiliği] emredersiniz de sizden kabul edilmez; işte o vakit siz kendinize bakın.”

فهي على هذا تسلية لمن يأمر وينهى فلا يقبل منه، وبسط لعذره. وعنه: ليس هذا زمان تأويلها. قيل: فمتى؟ قال: إذا جعل دونها السيف والسوط والسجن. وعن أبى ثعلبة الخشني أنه سئل عن ذلك فقال للسائل: سألت عنها خبيرا. سألت رسول اللَّه ﷺ عنها فقال: ائتمروا بالمعروف، وتناهوا عن المنكر، حتى إذا ما رأيت شحاً مطاعاً وهوى متبعاً ودنيا مؤثرة وإعجاب كل ذى رأى برأيه، فعليك نفسك ودع أمر العوام. وإنّ من ورائكم أياما الصبر فيهنّ كقبض على الجمر، للعامل منهم مثل أجر خمسين رجلا يعملون مثل عمله . وقيل كان الرجل إذا أسلم قالوا له: سفهت آباءك، ولاموه، فنزلت (عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ) عليكم: من أسماء الفعل، بمعنى: الزموا إصلاح أنفسكم، ولذلك جزم جوابه. وعن نافع: عليكم أنفسكم، بالرفع. وقرئ (لا يَضُرُّكُمْ) وفيه وجهان أن يكون خبراً مرفوعا وتنصره قراءة أبى حيوة، لا يضيركم. وأن يكون جواباً للأمر مجزوماً. وإنما ضمت الراء اتباعاً لضمة الضاد المنقولة إليها من الراء المدغمة. والأصل: لا يضروكم. ويجوز أن يكون نهيا، ولا يضركم، بكسر الضاد وضمها من ضاره يضيره ويضوره.

Buna göre bu ayet, iyiliği emredip kötülükten nehyettiği halde kendisinden kabul edilmeyen kimse için bir teselli ve mazeretinin genişletilmesidir. Yine ondan: «Bu, onun tevilinin zamanı değildir» dediği rivayet edilmiştir. «Peki ne zamandır?» denilince: «Onun önüne kılıç, kırbaç ve zindan konulduğu zamandır» demiştir. Ebu Sa'lebe el-Huşenî'den rivayet edildiğine göre o bu ayet hakkında sorulmuş, o da sorana şöyle demiştir: «Onu iyi bilene sordun. Ben onu Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) sordum; şöyle buyurdu: 'İyiliği emredin, kötülükten sakındırın; nihayet boyun eğilen bir cimrilik, peşinden gidilen bir heva, tercih edilen bir dünya ve her fikir sahibinin kendi fikrini beğendiğini gördüğün zaman, kendine bak ve avamın işini bırak! Zira önünüzde öyle günler vardır ki onlarda sabretmek kor ateşi avuçlamak gibidir; o günlerde amel edene, onun ameli gibi amel eden elli kişinin ecri kadar ecir vardır.'» Şöyle de denilmiştir: Bir kimse Müslüman olduğunda ona «Atalarını beyinsiz saydın» derler ve onu kınarlardı; bunun üzerine {عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ} “Siz kendinize bakın” ayeti indi. {عليكم} kelimesi «Kendi nefislerinizi ıslah etmeye sarılın» manasında isim-fiillerdendir; bu sebeple onun cevabı meczum olmuştur. Nâfi'den {عليكم أنفسُكم} şeklinde ref' ile okunmuştur. {لا يَضُرُّكُمْ} ifadesi de okunmuştur ve bunda iki vecih vardır: Biri merfu bir haber olmasıdır ki Ebu Hayve'nin {لا يضيركم} kıraati bunu destekler. Diğeri ise emir [anlamındaki isim-fiilin] meczum cevabı olmasıdır. Râ harfi, idğam edilmiş râ harfinden kendisine nakledilen dâd harfinin zammesine tabi olunarak ötrelenmiştir. Aslı {لا يضْرُرْكم} şeklindedir. Nehiy olması da caizdir; ضاره يضيره ve يضوره fiillerinden dâd harfinin kesresi ve zammesiyle {ولا يَضِرْكم / ولا يَضُرْكم} şeklinde gelir.

[سورة المائدة (٥) : الآيات ١٠٦ الى ١٠٨]

[Mâide Suresi (5): Ayetler 106-108]

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهادَةُ بَيْنِكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنانِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَأَصابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُما مِنْ بَعْدِ الصَّلاةِ فَيُقْسِمانِ بِاللَّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَناً وَلَوْ كانَ ذا قُرْبى وَلا نَكْتُمُ شَهادَةَ اللَّهِ إِنَّا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِينَ (١٠٦) فَإِنْ عُثِرَ عَلى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْماً فَآخَرانِ يَقُومانِ مَقامَهُما مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيانِ فَيُقْسِمانِ بِاللَّهِ لَشَهادَتُنا أَحَقُّ مِنْ شَهادَتِهِما وَمَا اعْتَدَيْنا إِنَّا إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ (١٠٧) ذلِكَ أَدْنى أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهادَةِ عَلى وَجْهِها أَوْ يَخافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمانٌ بَعْدَ أَيْمانِهِمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاسْمَعُوا وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ (١٠٨)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَأَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُمَا مِنْ بَعْدِ الصَّلَاةِ فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَنًا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى وَلَا نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللَّهِ إِنَّا إِذًا لَمِنَ الْآثِمِينَ (١٠٦) فَإِنْ عُثِرَ عَلَى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا فَآخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيَانِ فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا وَمَا اعْتَدَيْنَا إِنَّا إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ (١٠٧) ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهَادَةِ عَلَى وَجْهِهَا أَوْ يَخَافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمَانٌ بَعْدَ أَيْمَانِهِمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاسْمَعُوا وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ (١٠٨) } “Ey iman edenler! Birinize ölüm yaklaştığında, vasiyet anında aranızdaki şahitlik, sizden adalet sahibi iki kişi yahut yeryüzünde sefere çıkmışken başınıza ölüm musibeti gelmişse sizden olmayan başka iki kişidir. Eğer şüpheye düşerseniz, namazdan sonra onları alıkoyarsınız; onlar da Allah adına şöyle yemin ederler: 'Akraba bile olsa yemini[mizi] hiçbir karşılığa satmayız ve Allah'ın şahitliğini gizlemeyiz; aksi takdirde şüphesiz biz günahkârlardan oluruz.' (106) Eğer o iki [şahit]in bir günaha girdikleri (yalan söyledikleri veya hıyanet ettikleri) anlaşılırsa, kendilerine haksızlık yapılmış olan hak sahiplerinden hakka daha yakın iki kişi onların yerine geçer ve Allah adına şöyle yemin ederler: 'Kesinlikle bizim şahitliğimiz o ikisinin şahitliğinden daha doğrudur ve biz haddi aşmadık; aksi takdirde şüphesiz biz zalimlerden oluruz.' (107) Bu, şahitliği gerektiği şekilde yerine getirmeleri veya yeminlerinden sonra [başka] yeminlerin [aleyhlerine] döndürülmesinden korkmaları için en uygun yoldur. Allah'tan sakının ve [hükümlerini] dinleyin. Allah yoldan çıkmışlar topluluğunu doğru yola iletmez. (108)”