قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذِي يَقُولُونَ فَإِنَّهُمْ لا يُكَذِّبُونَكَ وَلكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ (٣٣)
{ قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذِي يَقُولُونَ فَإِنَّهُمْ لا يُكَذِّبُونَكَ وَلكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ (٣٣) } “Onların söylediklerinin seni gerçekten üzdüğünü kesinlikle biliyoruz. Aslında onlar seni yalanlamıyorlar; fakat o zalimler Allah'ın ayetlerini bile bile inkâr ediyorlar. (33)”
قَدْ في قَدْ نَعْلَمُ بمعنى «ربما» الذي يجيء لزيادة الفعل وكثرته ، كقوله:
{ قَدْ نَعْلَمُ } ifadesindeki "kad" (قَدْ), fiilin fazlalığını ve çokluğunu bildirmek üzere gelen "rubbemâ" (ربما) manasındadır; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi:
أَخُو ثِقَةٍ لَا تُهْلِكُ الْخَمْرُ مَالَهُ … وَلَكِنَّهُ قَدْ يُهْلِكُ المَالَ نَائِلُهْ
[O] güvenilir bir kimsedir; şarap onun malını tüketmez, lakin ihsanı malını [çoğu zaman / pekâlâ] tüketir.
والهاء في إِنَّهُ ضمير الشأن لَيَحْزُنُكَ قرئ بفتح الياء وضمها. والَّذِي يَقُولُونَ هو قولهم ساحر كذاب لا يُكَذِّبُونَكَ قرئ بالتشديد والتخفيف، من كذبه إذا جعله كاذبا في زعمه وأكذبه إذا وجده كاذبا. والمعنى أن تكذيبك أمر راجع إلى الله، لأنك رسوله المصدق بالمعجزات فهم لا يكذبونك في الحقيقة وإنما يكذبون الله بجحود آياته، فاله عن حزنك لنفسك وإن هم كذبوك وأنت صادق، وليشغلك عن ذلك ما هو أهمّ وهو استعظامك بجحود آيات الله تعالى والاستهانة بكتابه. ونحوه قول السيد لغلامه- إذا أهانه بعض الناس-: إنهم لم يهينوك وإنما أهانونى. وفي هذه الطريقة قوله تعالى إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ وقيل: فإنهم لا يكذبونك بقلوبهم، ولكنهم يجحدون بألسنتهم. وقيل: فإنهم لا يكذبونك لأنك عندهم الصادق الموسوم بالصدق، ولكنهم يجحدون بآيات الله. وعن ابن عباس رضى الله عنه:
{ إِنَّهُ } ifadesindeki "he" (هاء) zamir-i şandır. { لَيَحْزُنُكَ } ye harfinin fethası ve dammesiyle okunmuştur. { الَّذِي يَقُولُونَ } ise onların "büyücü, yalancı" demeleridir. { لا يُكَذِّبُونَكَ } şeddeli ve şeddesiz (şeddeli: yükezzibûneke, şeddesiz: yükzibûneke) okunmuştur; zannında birini yalancı saydığında "kezzebet-hû" (كذبه), onu yalancı bulduğunda ise "ekzebet-hû" (أكذبه) denir. Anlam şudur: Senin yalanlanman Allah'a raci bir durumdur; çünkü sen O'nun mucizelerle doğrulanmış elçisisin. Dolayısıyla onlar gerçekte seni yalanlamıyorlar, bilakis O'nun ayetlerini inkâr ederek Allah'ı yalanlıyorlar. Öyleyse sen doğru sözlü olduğun halde onlar seni yalanlasalar bile şahsın için üzülmeyi bırak; bundan daha mühim olan şey, yani Allah Teâlâ'nın ayetlerinin inkâr edilmesini ve O'nun kitabının hafife alınmasını büyük bir vebal olarak görmen seni meşgul etsin. Efendinin kölesine —insanlardan bazıları onu aşağıladığında—: "Onlar seni aşağılamadı, ancak beni aşağıladılar" demesi de bu kabildendir. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ } “Şüphesiz sana biat edenler ancak Allah'a biat etmiş olurlar” buyruğu da bu üsluptadır. Bir rivayete göre: Kalpleriyle seni yalanlamıyorlar, fakat dilleriyle inkâr ediyorlar, demektir. Başka bir rivayete göre: Onlar seni yalanlamıyorlar, çünkü sen onların nezdinde doğrulukla vasıflanmış doğru bir kimsesin; fakat onlar Allah'ın ayetlerini inkâr ediyorlar, demektir. İbn Abbâs radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet edilmiştir:
كان رسول الله ﷺ يسمى الأمين فعرفوا أنه لا يكذب في شيء، ولكنهم كانوا يجحدون. وكان أبو جهل يقول: ما نكذبك لأنك عندنا صادق، وإنما نكذب ما جئتنا به. وروى أنّ الأخنس بن شريق قال لأبى جهل: يا أبا الحكم، أخبرنى عن محمد، أصادق هو أم كاذب، فإنه ليس عندنا أحد غيرنا؟ فقال له: والله إن محمداً لصادق
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem «el-Emîn» (güvenilir) olarak isimlendirilirdi; dolayısıyla onun hiçbir hususta yalan söylemeyeceğini bilirlerdi, fakat yine de [bile bile] inkâr ediyorlardı. Ebû Cehil de şöyle derdi: «Biz seni yalanlamıyoruz; çünkü sen bizim nezdimizde dosdoğrusun. Biz ancak senin bize getirdiğin şeyi yalanlıyoruz.» Rivayet edildiğine göre Ahnes b. Şerîk, Ebû Cehil'e: «Ey Ebe'l-Hakem! Bana Muhammed hakkında haber ver; o doğru sözlü müdür, yoksa yalancı mıdır? Zira yanımızda bizden başka kimse yoktur» dedi. [Ebû Cehil] ona şöyle cevap verdi: «Vallahi Muhammed kesinlikle dosdoğrudur...
وما كذب قط، ولكن إذا ذهب بنو قصىّ باللواء والسقاية والحجابة والنبوّة، فماذا يكون لسائر قريش، فنزلت، وقوله وَلكِنَّ الظَّالِمِينَ من إقامة الظاهر مقام المضمر، للدلالة على أنهم ظلموا في جحودهم.
asla yalan söylememiştir; fakat Kusayoğulları sancağı, sikâyeyi, hicâbeyi ve peygamberliği alıp götürürse, Kureyş'in geri kalanına ne kalır?" [İşte bunun üzerine bu ayet] indi. { وَلكِنَّ الظَّالِمِينَ } buyruğu, inkârlarında zulmettiklerini göstermek için açık ismin zamir yerine konulması (ızhâr makâmında ızmâr) kabilindendir.
[سورة الأنعام (٦) : آية ٣٤]
[En'âm Suresi (6) : Ayet 34]
وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلى ما كُذِّبُوا وَأُوذُوا حَتَّى أَتاهُمْ نَصْرُنا وَلا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ وَلَقَدْ جاءَكَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلِينَ (٣٤)
{ وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلى ما كُذِّبُوا وَأُوذُوا حَتَّى أَتاهُمْ نَصْرُنا وَلا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ وَلَقَدْ جاءَكَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلِينَ (٣٤) } “Andolsun ki senden önceki peygamberler de yalanlandı. Kendilerine yardımımız gelinceye kadar yalanlanmalarına ve eziyet edilmelerine sabrettiler. Allah'ın kelimelerini değiştirebilecek hiçbir güç yoktur. Andolsun ki peygamberlerin haberlerinden bir kısmı sana da geldi. (34)”
وَلَقَدْ كُذِّبَتْ تسلية لرسول الله ﷺ وهذا دليل على أن قوله فَإِنَّهُمْ لا يُكَذِّبُونَكَ ليس بنفي لتكذيبه، وإنما هو من قولك لغلامك: ما أهانوك ولكنهم أهانونى عَلى ما كُذِّبُوا وَأُوذُوا على تكذيبهم وإيذائهم وَلا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ لمواعيده من قوله وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلِينَ إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ وَلَقَدْ جاءَكَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلِينَ بعض أنبائهم وقصصهم وما كابدوا من مصابرة المشركين.
{ وَلَقَدْ كُذِّبَتْ } ifadesi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için bir tesellidir. Bu da { فَإِنَّهُمْ لا يُكَذِّبُونَكَ } kavlinin, onun yalanlanmasını nefyetmediğine delildir; bu ancak senin kölene: "Seni aşağılamadılar, fakat beni aşağıladılar" demen gibidir. { عَلى ما كُذِّبُوا وَأُوذُوا } yani yalanlanmalarına ve kendilerine eziyet edilmesine karşı sabrettiler. { وَلا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ } O'nun vaatlerini [değiştirecek kimse yoktur]; bu da { وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلِينَ إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ } “Andolsun ki peygamber kullarımıza şu sözümüz geçmişti: Şüphesiz onlar mutlaka zafere ulaşacaklardır” buyruğundandır. { وَلَقَدْ جاءَكَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلِينَ } peygamberlerin bazı haberleri, kıssaları ve müşriklere karşı sabretme hususunda çektikleri meşakkatler [sana gelmiştir].
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٣٥ الى ٣٦]
[En'âm Suresi (6) : Ayetler 35-36]
وَإِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْراضُهُمْ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقاً فِي الْأَرْضِ أَوْ سُلَّماً فِي السَّماءِ فَتَأْتِيَهُمْ بِآيَةٍ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدى فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْجاهِلِينَ (٣٥) إِنَّما يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ وَالْمَوْتى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ (٣٦)
{ وَإِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْراضُهُمْ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقاً فِي الْأَرْضِ أَوْ سُلَّماً فِي السَّماءِ فَتَأْتِيَهُمْ بِآيَةٍ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدى فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْجاهِلِينَ (٣٥) إِنَّما يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ وَالْمَوْتى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ (٣٦) } “Eğer onların yüz çevirmesi sana ağır geldiyse, haydi gücün yetiyorsa yerin içine bir tünel ya da göğe bir merdiven ara da onlara bir mucize getir! Allah dileseydi elbette onları hidayet üzere toplardı. O halde sakın cahillerden olma! (35) Ancak hakkıyla işitenler icabet eder. Ölülere gelince, Allah onları diriltir, sonra da O'na döndürülürler. (36)”
كان يكبر على النبي ﷺ كفر قومه وإعراضهم عما جاء به فنزل لَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ، إِنَّكَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ، وَإِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْراضُهُمْ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقاً فِي الْأَرْضِ منفذاً تنفذ فيه إلى ما تحت الأرض حتى تطلع لهم آية يؤمنون بها أَوْ سُلَّماً فِي السَّماءِ فَتَأْتِيَهُمْ منها بِآيَةٍ فافعل. يعنى أنك لا تستطيع ذلك. والمراد بيان حرصه على إسلام قومه وتهالكه عليه، وأنه لو استطاع أن يأتيهم بآية من تحت الأرض أو من فوق السماء لأتى بها رجاء إيمانهم. وقيل: كانوا يقترحون الآيات فكان يورّ أن يجابوا
Kavminin inkârı ve getirdiği şeyden yüz çevirmesi Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) ağır geliyordu. Bunun üzerine { لَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ } “[Ey Muhammed!] Belki de sen kendini helak edeceksin”, { إِنَّكَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ } “Şüphesiz sen sevdiğini hidayete erdiremezsin” ve { وَإِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْراضُهُمْ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقاً فِي الْأَرْضِ } “Eğer onların yüz çevirmesi sana ağır geldiyse, haydi gücün yetiyorsa yerin içinde bir tünel” yani yerin altına inebileceğin bir menfez [ara] ki onlara iman edecekleri bir mucize çıkarasın, { أَوْ سُلَّماً فِي السَّماءِ فَتَأْتِيَهُمْ بِآيَةٍ } “yahut göğe [çıkacak] bir merdiven [arayıp da]” oradan onlara bir mucize getirebiliyorsan [bunu yap!] ayetleri nazil oldu. Yani sen buna güç yetiremezsin. Burada maksat, onun kavminin İslam'a girmesi konusundaki aşırı hırsını, bu uğurdaki çırpınışını ve şayet yerin altından yahut göğün üstünden onlara bir mucize getirmeye gücü yetseydi, iman etmeleri ümidiyle bunu kesinlikle getireceğini açıklamaktır. Şöyle de denilmiştir: Onlar birtakım mucizeler teklif ediyorlar, o da iman etmelerini çok arzuladığı için bu tekliflerine olumlu cevap verilmesini istiyordu.
إليها لتمادى حرصه على إيمانهم. فقيل له: إن استطعت ذلك فافعل، دلالة على أنه بلغ من حرصه أنه لو استطاع ذلك لفعله حتى يأتيهم بما اقترحوا من الآيات لعلهم يؤمنون. ويجوز أن يكون ابتغاء النفق في الأرض أو السلم في السماء هو الإتيان بالآيات، كأنه قيل: لو استطعت النفوذ إلى ما تحت الأرض أو الرقى إلى السماء لفعلت، لعل ذلك يكون لك آية يؤمنون عندها.
Bunun üzerine ona: "Buna gücün yetiyorsa yap!" denilmiştir ki bu, onun hırsının öyle bir dereceye vardığını gösterir; şayet buna güç yetirebilseydi, belki iman ederler diye onların teklif ettikleri mucizeleri getirmek için bunu kesinlikle yapardı. Yerde tünel yahut gökte merdiven aramanın bizzat mucize getirmek manasına gelmesi de caizdir; sanki şöyle denilmiştir: "Yerin altına inmeyi yahut göğe yükselmeyi başarabilseydin bunu yapardın; umulur ki bu senin için bir mucize olur da bunun üzerine iman ederlerdi."
وحذف جواب «أن» كما تقول: إن شئت أن تقوم بنا إلى فلان نزوره وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدى بأن يأتيهم بآية ملجئة، ولكنه لا يفعل لخروجه عن الحكمة فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْجاهِلِينَ من الذين يجهلون ذلك ويرومون ما هو خلافه إِنَّما يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ يعنى أن الذين تحرص على أن يصدّقوك بمنزلة الموتى الذين لا يسماعون، وإنما يستجيب من يسمع، كقوله إِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتى وَالْمَوْتى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ مثل لقدرته على إلجائهم إلى الاستجابة بأنه هو الذي يبعث الموتى من القبور يوم القيامة ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ للجزاء فكان قادراً على هؤلاء الموتى بالكفر أن يحييهم بالإيمان. وأنت لا تقدر على ذلك. وقيل معناه: وهؤلاء الموتى- يعنى الكفرة- يبعثهم الله. ثم إليه يرجعون، فحينئذ يسماعون. وأما قبل ذلك فلا سبيل إلى استماعهم وقرئ: يرجعون، بفتح الياء.
"İn" (إن) edatının cevabı hazfedilmiştir; nitekim senin: "Eğer bizimle kalkıp falancaya gitmek istersen onu ziyaret ederiz" demen gibidir. { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدى } yani onları zorlayıcı (ilcâ edici) bir mucize getirmek suretiyle [hidayette toplardı]; fakat hikmete aykırı olduğu için bunu yapmaz. { فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْجاهِلِينَ } bunu bilmeyip aksini arzu edenlerden olma. { إِنَّما يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ } yani senin kendilerini doğrulamalarını arzuladığın kimseler işitmeyen ölüler mesabesindedir; oysa ancak işitenler icabet eder; nitekim { إِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتى } “Şüphesiz sen ölülere işittiremezsin” buyruğunda olduğu gibidir. { وَالْمَوْتى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ } O'nun kıyamet gününde kabirlerden ölüleri dirilten yegâne kudret sahibi olmasıyla onları icabete mecbur kılmaya gücünün yettiğine misal vermiştir. { ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ } ceza için [O'na döndürülürler]. Dolayısıyla O, küfür sebebiyle ölü olan bu kimseleri iman ile diriltmeye kadirdir; oysa sen buna güç yetiremezsin. Bir görüşe göre anlamı şudur: Bu ölüleri —yani kâfirleri— Allah diriltir, sonra O'na döndürülürler; işte o zaman işitirler. Bundan önce ise onların işitmesine imkân yoktur. "Yerciuun" (يرجعون) ye harfinin fethasıyla da okunmuştur.
[سورة الأنعام (٦) : آية ٣٧]
[En'âm Suresi (6) : Ayet 37]
وَقالُوا لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّ اللَّهَ قادِرٌ عَلى أَنْ يُنَزِّلَ آيَةً وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٣٧)
{ وَقالُوا لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّ اللَّهَ قادِرٌ عَلى أَنْ يُنَزِّلَ آيَةً وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٣٧) } “'Ona Rabbinden bir mucize indirilseydi ya!' dediler. De ki: 'Şüphesiz Allah bir mucize indirmeye kadirdir; fakat onların çoğu bilmezler.' (37)”
لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ نزل بمعنى أنزل. وقرئ أن ينزل بالتشديد والتخفيف. وذكر الفعل والفاعل مؤنث، لأن تأنيث آية غير حقيقى، وحسن للفصل. وإنما قالوا ذلك مع تكاثر ما أنزل من الآيات على رسول الله ﷺ، لتركهم الاعتداد بما أنزل عليه، كأنه لم ينزل عليه شيء من الآيات عناداً منهم قُلْ إِنَّ اللَّهَ قادِرٌ عَلى أَنْ يُنَزِّلَ آيَةً
{ لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ } ifadesindeki "nuzzile" (نُزِّلَ), "ünzile" (أُنْزِلَ) manasındadır. "En yünezzile" (أَنْ يُنَزِّلَ) şeddeli ve şeddesiz (yünzile) olarak okunmuştur. Fail müennes olduğu halde fiil müzekker getirilmiştir; çünkü "âyetün" (آية) kelimesinin müennesliği gayr-i hakikidir (mecazidir) ve araya fasıla girmesi sebebiyle bu güzel görülmüştür. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e pek çok ayet indirildiği halde bunu söylemeleri, inatları sebebiyle ona sanki hiçbir ayet indirilmemiş gibi, indirilenleri hesaba katmamalarındandır. { قُلْ إِنَّ اللَّهَ قادِرٌ عَلى أَنْ يُنَزِّلَ آيَةً }
تضطرهم إلى الإيمان.
[De ki: Allah,] onları imana mecbur bırakacak [bir ayet indirmeye kadirdir.]
كنتق الجبل على بنى إسرائيل ونحوه، أو آية إن جحدوها جاءهم العذاب وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ
[Tıpkı] İsrailoğullarının üzerine dağın kaldırılması ve benzeri [mucizeler gibi] yahut inkâr ettikleri takdirde kendilerine azabın geleceği bir ayet [indirmeye kadirdir]. { وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ } “Fakat onların çoğu bilmezler”
أنّ الله قادر على أن ينزل تلك الآية، وأن صارفا من الحكمة يصرفه عن إنزالها.
[fakat onların çoğu bilmezler;] Allah'ın o ayeti indirmeye kadir olduğunu ve hikmete dayalı bir engelin O'nu bunu indirmekten alıkoyduğunu [bilmezler].
[سورة الأنعام (٦) : آية ٣٨]
[En'âm Suresi (6) : Ayet 38]
وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ إِلاَّ أُمَمٌ أَمْثالُكُمْ ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ (٣٨)
{ وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ إِلاَّ أُمَمٌ أَمْثالُكُمْ ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ (٣٨) } “Yeryüzünde yürüyen hiçbir hayvan ve iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki sizin gibi birer ümmet olmasınlar. Biz Kitap'ta hiçbir şeyi eksik bırakmadık. Sonra onlar Rablerinin huzurunda toplanırlar. (38)”
أُمَمٌ أَمْثالُكُمْ مكتوبة أرزاقها وآجالها وأعمالها كما كتبت أرزاقكم وآجالكم وأعمالكم ما فَرَّطْنا ما تركنا وما أغفلنا فِي الْكِتابِ في اللوح المحفوظ مِنْ شَيْءٍ من ذلك لم نكتبه ولم نثبت ما وجب أن يثبت مما يختص به ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ يعنى الأمم كلها من الدواب والطير فيعوضها وينصف بعضها من بعض، كما روى أنه يأخذ للجماء من القرناء. فإن قلت: كيف قيل: إِلَّا أُمَمٌ مع إفراد الدابة والطائر؟ فإن قلت: لما كان قوله تعالى وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا طائِرٍ دالا على معنى الاستغراق ومغنيا عن أن يقال: وما من دواب ولا طير، حمل قوله إِلَّا أُمَمٌ على المعنى، فإن قلت، هلا قيل: وما من دابة ولا طائر إلا أمم أمثالكم؟ وما معنى زيادة قوله فِي الْأَرْضِ ويَطِيرُ بِجَناحَيْهِ قلت: معنى ذلك زيادة التعميم والإحاطة، كأنه قيل: وما من دابة فقط في جميع الأرضين السبع، وما من طائر قط في جو السماء من جميع ما يطير بجناحيه إلا أمم أمثالكم محفوظة أحوالها غير مهمل أمرها. فإن قلت: فما الغرض في ذكر ذلك؟ قلت: الدلالة على عظم قدرته، ولطف علمه، وسعة سلطانه وتدبيره تلك الخلائق المتفاوتة الأجناس، المتكاثرة الأصناف، وهو حافظ لما لها وما عليها، مهيمن على أحوالها، لا يشغله شأن عن شأن، وأنّ المكلفين ليسوا بمخصوصين بذلك دون من عداهم من سائر الحيوان. وقرأ ابن أبى عبلة: ولا طائر، بالرفع على المحل، كأنه قيل:
{ أُمَمٌ أَمْثالُكُمْ } tıpkı sizin rızıklarınız, ecelleriniz ve amelleriniz yazıldığı gibi rızıkları, ecelleri ve amelleri yazılmış topluluklardır. { ما فَرَّطْنا } terk etmedik, ihmal etmedik { فِي الْكِتابِ } Levh-i Mahfûz'da { مِنْ شَيْءٍ } bunlardan hiçbir şeyi [eksik bırakmadık], yazmadığımız ve ona dair sabit kılınması gerekeni kaydetmediğimiz hiçbir şey bırakmadık. { ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ } yani hayvanlardan ve kuşlardan oluşan bütün ümmetler [toplanır]; böylece onlara karşılıkları verilir ve nitekim boynuzsuz koyunun hakkının boynuzludan alınacağı rivayet edildiği gibi, birbirlerinin hakkı birbirinden alınarak adalet sağlanır. Eğer: "Hayvan (dâbbe) ve kuş (tâir) tekil getirildiği halde nasıl { إِلَّا أُمَمٌ } denilmiştir?" dersen, derim ki: Allah Teâlâ'nın { وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا طائِرٍ } kavli istiğrâk (bütün fertleri kapsama) manası ifade ettiği ve "hiçbir hayvanlar ve kuşlar yoktur ki" demeye ihtiyaç bırakmadığı için, { إِلَّا أُمَمٌ } buyruğu lafza değil manaya hamledilmiştir. Eğer: "Neden sadece 'Hiçbir hayvan ve hiçbir kuş yoktur ki sizin gibi birer ümmet olmasın' denmedi? { فِي الْأَرْضِ } ve { يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ } ifadelerinin fazladan getirilmesinin manası nedir?" dersen, derim ki: Bunun manası genellemeyi ve kapsamı pekiştirmektir; sanki şöyle denilmiştir: "Yedi kat yerin tamamında hiçbir hayvan ve gök boşluğunda iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki, durumları korunmuş ve işleri başıboş bırakılmamış sizin gibi birer ümmet olmasın." Eğer: "Bunun zikredilmesindeki gaye nedir?" dersen, derim ki: O'nun kudretinin azametine, ilminin inceliğine, saltanatının genişliğine ve cinsleri farklı, türleri pek çok olan bu yaratıkları tedbir etmesine delil getirmektir. O, onların lehlerine ve aleyhlerine olanları koruyandır, hallerine muttali olandır, bir iş O'nu başka bir işten alıkoymaz ve mükellefler diğer hayvanlar hariç tutularak bu duruma tek başlarına tahsis edilmiş değillerdir. İbn Ebî Able "ve lâ tâirun" (ولا طائر) şeklinde mahalle hamlen merfû okumuştur, sanki şöyle denilmiş gibidir:
وما دابة ولا طائر. وقرأ علقمة: ما فرطنا، بالتخفيف.
"Ve mâ dâbbetün ve lâ tâirun" (وما دابة ولا طائر). Alkame ise "mâ feratnâ" (ما فرطنا) şeklinde şeddesiz okumuştur.
[سورة الأنعام (٦) : آية ٣٩]
[En'âm Suresi (6) : Ayet 39]
وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا صُمٌّ وَبُكْمٌ فِي الظُّلُماتِ مَنْ يَشَأِ اللَّهُ يُضْلِلْهُ وَمَنْ يَشَأْ يَجْعَلْهُ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٣٩)
{ وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا صُمٌّ وَبُكْمٌ فِي الظُّلُماتِ مَنْ يَشَأِ اللَّهُ يُضْلِلْهُ وَمَنْ يَشَأْ يَجْعَلْهُ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٣٩) } “Ayetlerimizi yalanlayanlar, karanlıklar içinde kalmış sağırlar ve dilsizlerdir. Allah kimi dilerse onu saptırır; kimi de dilerse onu doğru yol üzere kılar. (39)”
فإن قلت: كيف أتبعه قوله وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا؟ قلت: لما ذكر من خلائقه وآثار قدرته ما يشهد لربوبيته وينادى على عظمته قال: والمكذبون صُمٌّ لا يسماعون كلام المنبه
Eğer: "O'nun { وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا } “Ayetlerimizi yalanlayanlar...” kavlini [önceki sözün] peşine eklemesinin gerekçesi nedir?" dersen, şöyle derim: [Allah Teâlâ], yarattıklarından ve kudretinin eserlerinden rubûbiyetine şahitlik eden ve azametini haykıran delilleri zikredince şöyle buyurmuştur: Yalanlayanlar, [kendilerini] uyaranın sözünü işitmeyen sağırlardır...
بُكْمٌ لا ينطقون بالحق، خابطون في ظلمات الكفر، فهم غافلون عن تأمل ذلك والتفكر فيه، ثم قال إيذاناً بأنهم من أهل الطبع مَنْ يَشَأِ اللَّهُ يُضْلِلْهُ أى يخذله ويخله وضلاله لم يلطف به، لأنه ليس من أهل اللطف وَمَنْ يَشَأْ يَجْعَلْهُ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ أى يلطف به لأنّ اللطف يجدى عليه.
{ بُكْمٌ } dilsizdirler, hakkı konuşmazlar; küfür karanlıklarında bocalayan kimselerdir, dolayısıyla bunu tefekkür etmekten ve üzerinde düşünmekten gafildirler. Sonra onların [kalpleri] mühürlenmiş kimselerden olduğunu bildirmek üzere şöyle buyurmuştur: { مَنْ يَشَأِ اللَّهُ يُضْلِلْهُ } yani Allah kimi dilerse onu yardımsız bırakır, sapıklığıyla baş başa bırakır, lütuf ehlinden olmadığı için ona lütufta bulunmaz. { وَمَنْ يَشَأْ يَجْعَلْهُ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } yani dilediğine lütufta bulunur; çünkü lütuf ona fayda verir.
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٤٠ الى ٤١]
[En'âm Suresi (6) : Ayetler 40-41]
قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ أَغَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٤٠) بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ فَيَكْشِفُ ما تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شاءَ وَتَنْسَوْنَ ما تُشْرِكُونَ (٤١)
{ قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ أَغَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٤٠) بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ فَيَكْشِفُ ما تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شاءَ وَتَنْسَوْنَ ما تُشْرِكُونَ (٤١) } “De ki: 'Bana söyler misiniz, size Allah'ın azabı gelse yahut o kıyamet saati gelse, eğer doğru sözlü iseniz Allah'tan başkasına mı yalvarırsınız? (40) Hayır, yalnızca O'na yalvarırsınız; O da dilerse kurtarılmasını istediğiniz belayı kaldırır ve siz ortak koştuklarınızı unutursunuz.' (41)”
أَرَأَيْتَكُمْ أخبرونى. والضمير الثاني لا محل له من الإعراب، لأنك تقول: أرأيتك زيداً ما شأنه، فلو جعلت للكاف محلا لكنت كأنك تقول: أرأيت نفسك زيدا ما شأنه؟ وهو خلف من القول ومتعلق الاستخبار محذوف، تقديره: إن أتاكم عذاب انّه أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ من تدعون. ثم بكتهم بقوله أَغَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ بمعنى أتخصون آلهتكم بالدعوة فيما هو عادتكم إذا أصابكم ضرّ، أم تدعون الله دونها بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ بل تخصونه بالدعاء دون الآلهة فَيَكْشِفُ ما تَدْعُونَ إِلَيْهِ أى ما تدعونه إلى كشفه إِنْ شاءَ إن أراد أن يتفضل عليكم ولم يكن مفسدة وَتَنْسَوْنَ ما تُشْرِكُونَ وتتركون آلهتكم، أو لا تذكرونها في ذلك الوقت، لأنّ أذهانكم في ذلك الوقت مغمورة بذكر ربكم وحده، إذ هو القادر على كشف الضر دون غيره. ويجوز أن يتعلق الاستخبار بقوله أَغَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ كأنه قيل:
{ أَرَأَيْتَكُمْ } "Bana haber veriniz" [demektir]. İkinci zamirin (kâf) iraptan mahalli yoktur; zira sen "Zeyd'in durumu nedir bana söyler misin? (أرأيتك زيداً ما شأنه)" dersin. Eğer kâf harfine iraptan bir mahal versen, sanki "Kendi nefsini Zeyd'in durumunun ne olduğunu gördün mü?" demiş gibi olursun ki bu da bozuk/abes bir sözdür. İstihbarın (sorunun) müteallakı mahzuftur; takdiri: "Eğer size Allah'ın azabı gelse veya kıyamet saati gelse kime yalvarırsınız?" [şeklindedir]. Sonra { أَغَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ } buyruğu ile onları azarlayıp susturmuştur. Bunun anlamı: "Size bir zarar dokunduğunda âdetiniz olduğu üzere duayı yalnızca ilahlarınıza mı tahsis edersiniz, yoksa onları bırakıp Allah'a mı yalvarırsınız?" [demektir]. { بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ } "Bilakis, putları bırakıp sadece O'na dua edersiniz." { فَيَكْشِفُ ما تَدْعُونَ إِلَيْهِ } "Yani kaldırılması için O'na yalvardığınız şeyi giderir." { إِنْ شاءَ } "Eğer size lütufta bulunmayı dilerse ve bu bir fesada yol açmayacaksa..." { وَتَنْسَوْنَ ما تُشْرِكُونَ } "İlahlarınızı terk edersiniz yahut o anda onları hiç hatırlamazsınız; çünkü o esnada zihinleriniz, zararı gidermeye başkasının değil yalnızca O'nun güç yetireceğini bilerek sadece Rabbinizi anmakla dolup taşmıştır." İstihbarın (sorunun) { أَغَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ } buyruğuna taalluk etmesi de caizdir; sanki şöyle denilmiştir:
أغير الله تدعون إن أتاكم عذاب الله. فإن قلت: إن علقت الشرط به فما تصنع بقوله:
"Eğer size Allah'ın azabı gelse, Allah'tan başkasına mı yalvarırsınız?" Eğer: "Şartı buna bağlarsan,
فَيَكْشِفُ ما تَدْعُونَ إِلَيْهِ مع قوله أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ وقوارع الساعة لا تكشف عن المشركين؟ قلت: قد اشترط في الكشف المشيئة، وهو قوله: إِنْ شاءَ إيذاناً بأنه إن فعل كان له وجه من الحكمة، إلا أنه لا يفعل لوجه آخر من الحكمة أرجح منه.
{ أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ } kavliyle birlikte gelen { فَيَكْشِفُ ما تَدْعُونَ إِلَيْهِ } kavlini ne yapacaksın; zira kıyametin dehşetli halleri müşriklerin üzerinden kaldırılmaz?" dersen, derim ki: Kaldırılması hususunda meşiet şart kılınmıştır; bu da { إِنْ شاءَ } buyruğudur. Bu, şayet yaparsa bunun hikmete uygun bir yönü olduğunu; ancak bundan daha racih başka bir hikmet sebebiyle bunu yapmayacağını bildirmek içindir.
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٤٢ الى ٤٥]
[En'âm Suresi (6) : Ayetler 42-45]
وَلَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَخَذْناهُمْ بِالْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ (٤٢) فَلَوْلا إِذْ جاءَهُمْ بَأْسُنا تَضَرَّعُوا وَلكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (٤٣) فَلَمَّا نَسُوا ما ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنا عَلَيْهِمْ أَبْوابَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى إِذا فَرِحُوا بِما أُوتُوا أَخَذْناهُمْ بَغْتَةً فَإِذا هُمْ مُبْلِسُونَ (٤٤) فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (٤٥)
{ وَلَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَخَذْناهُمْ بِالْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ (٤٢) فَلَوْلا إِذْ جاءَهُمْ بَأْسُنا تَضَرَّعُوا وَلكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (٤٣) فَلَمَّا نَسُوا ما ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنا عَلَيْهِمْ أَبْوابَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى إِذا فَرِحُوا بِما أُوتُوا أَخَذْناهُمْ بَغْتَةً فَإِذا هُمْ مُبْلِسُونَ (٤٤) فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (٤٥) } “Andolsun ki senden önceki ümmetlere de peygamberler gönderdik; yalvarıp yakarsınlar diye onları darlık ve sıkıntılarla yakaladık. (42) Hiç olmazsa azabımız onlara geldiğinde yalvarsalardı ya! Fakat kalpleri katılaştı ve şeytan yapmakta olduklarını onlara süslü gösterdi. (43) Kendilerine hatırlatılan şeyleri unuttuklarında, üzerlerine her şeyin kapılarını açtık. Nihayet kendilerine verilenlerle şımarıp sevindikleri bir sırada onları ansızın yakalayıverdik de bir anda bütün ümitlerini yitirip şaşkına döndüler. (44) Böylece zulmeden o kavmin kökü kesildi. Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur. (45)”
البأساء، والضراء: البؤس، والضر. وقيل البأساء: القحط والجوع. والضراء: المرض ونقصان الأموال والأنفس. والمعنى: ولقد أرسلنا إليهم الرسل فكذبوهم فأخذناهم لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ يتذللون ويتخشعون لربهم ويتوبون عن ذنوبهم فَلَوْلا إِذْ جاءَهُمْ بَأْسُنا تَضَرَّعُوا معناه: نفى التضرع، كأنه قيل: فلم يتضرعوا إذ جاءهم بأسنا. ولكنه جاء بلولا ليفيد أنه لم يكن لهم عذر في ترك التضرع إلا عنادهم وقسوة قلوبهم، وإعجابهم بأعمالهم التي زينها الشيطان لهم فَلَمَّا نَسُوا ما ذُكِّرُوا بِهِ من البأساء والضراء: أى تركوا الاتعاظ به ولم ينفع فيهم ولم يزجرهم فَتَحْنا عَلَيْهِمْ أَبْوابَ كُلِّ شَيْءٍ من الصحة والسعة وصنوف النعمة، ليزاوج عليهم بين نوبتي الضراء والسراء، كما يفعل الأب المشفق بولده يخاشنه تارة ويلاطفه أخرى، طلباً لصلاحه حَتَّى إِذا فَرِحُوا بِما أُوتُوا من الخير والنعم، لم يزيدوا على الفرح والبطر، من غير انتداب لشكر ولا تصدّ لتوبة واعتذار أَخَذْناهُمْ بَغْتَةً فَإِذا هُمْ مُبْلِسُونَ واجمون متحسرون آيسون فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ آخرهم لم يترك منهم أحد، قد استؤصلت شأفتهم وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ
el-Be'sâ (الْبَأْسَاءُ) ve ed-Darrâ (الضَّرَّاءُ); şiddetli yoksulluk ve zarar demektir. el-Be'sâ'nın kıtlık ve açlık, ed-Darrâ'nın ise hastalık, malların ve canların eksilmesi olduğu da söylenmiştir. Anlamı şudur: Andolsun onlara peygamberler gönderdik, onları yalanladılar, biz de { لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ } “yalvarsınlar diye” kendilerini yakaladık; yani Rablerine boyun eğip huşu duysunlar ve günahlarından tevbe etsinler diye. { فَلَوْلا إِذْ جاءَهُمْ بَأْسُنا تَضَرَّعُوا } “Hiç olmazsa azabımız kendilerine geldiğinde yalvarsalardı ya!” [ayetinin] anlamı: Boyun büküp yalvarmanın nefyidir; sanki şöyle denilmiştir: "Azabımız onlara geldiğinde yalvarmadılar." Ancak yalvarıp yakarmayı terk etmelerinde inatları, kalplerinin katılığını ve şeytanın kendilerine süslediği amellerini beğenmelerinden başka hiçbir mazeretlerinin bulunmadığını bildirmek için [tahdîd/kınama edatı olan] "levlâ" ile gelmiştir. { فَلَمَّا نَسُوا ما ذُكِّرُوا بِهِ } “Kendilerine hatırlatılanı unuttuklarında”; yani kendilerine verilen darlık ve sıkıntıdan ibret almayı terk ettiklerinde, bu durum onlara fayda vermeyip onları vazgeçirmediğinde; { فَتَحْنا عَلَيْهِمْ أَبْوابَ كُلِّ شَيْءٍ } “onlara her şeyin kapılarını açtık”; sağlıktan, bolluktan ve türlü nimetlerden... Tıpkı şefkatli bir babanın, evladının ıslahını arzulayarak ona bazen sert bazen de yumuşak davranması gibi, onlar üzerinde darlık ve ferahlık nöbetlerini birbiri ardınca toplamak için [böyle yaptık]. { حَتَّى إِذا فَرِحُوا بِما أُوتُوا } “Nihayet kendilerine verilene sevindiklerinde”; hayır ve nimetlere karşı ne şükre yönelip ne de tevbe ve özre girişmeksizin, sevinç ve şımarıklıktan öteye geçmediklerinde, { أَخَذْناهُمْ بَغْتَةً فَإِذا هُمْ مُبْلِسُونَ } “onları ansızın yakaladık, bir de bakarsın ki onlar büsbütün umutsuzluğa kapılmışlardır”; kederden donakalmış, hasret içinde ve ümitsizdirler. { فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ } “Böylece o kavmin arkası kesildi”; sonuncuları [helak edildi], onlardan geriye hiç kimse bırakılmadı, kökleri kazındı. { وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun”.
إيذان بوجوب الحمد عند هلاك الظلمة وأنه من أجلّ النعم وأجزل القسم. وقرئ «فتحنا» بالتشديد.
Zalimlerin helak oluşu anında hamd etmenin vacip olduğunu ve bunun en yüce nimetlerden ve en bol paylardan biri olduğunu bildirmektedir. "Fetahna" (فتَحنا), şeddeli olarak [fettehnâ] da okunmuştur.
[سورة الأنعام (٦) : آية ٤٦]
[En'âm Suresi (6) : Ayet 46]
قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَأَبْصارَكُمْ وَخَتَمَ عَلى قُلُوبِكُمْ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِهِ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآياتِ ثُمَّ هُمْ يَصْدِفُونَ (٤٦)
{ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَأَبْصارَكُمْ وَخَتَمَ عَلى قُلُوبِكُمْ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِهِ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآياتِ ثُمَّ هُمْ يَصْدِفُونَ (٤٦) } “De ki: 'Bana söyler misiniz, eğer Allah işitmenizi ve gözlerinizi alır, kalplerinizi de mühürlerse, Allah'tan başka onları size geri getirecek ilah kimdir?' Bak, ayetleri nasıl türlü türlü açıklıyoruz da sonra onlar yine yüz çeviriyorlar! (46)”
إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَأَبْصارَكُمْ بأن يصمكم ويعميكم وَخَتَمَ عَلى قُلُوبِكُمْ بأن يغطى عليها ما يذهب عنده فهمكم وعقلكم يَأْتِيكُمْ بِهِ أى يأتيكم بذاك، إجراء للضمير مجرى اسم الإشارة أو بما أخذ وختم عليه يَصْدِفُونَ يعرضون عن الآيات بعد ظهورها.
{ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَأَبْصارَكُمْ } sizi sağır ve kör etmek suretiyle [alırsa]; { وَخَتَمَ عَلى قُلُوبِكُمْ } anlayışınızı ve aklınızı giderecek bir perdeyi üzerlerine örtmek suretiyle [mühürlerse]; { يَأْتِيكُمْ بِهِ } zamirin işaret ismi yerine kullanılmasıyla "onu size getirir" yahut alınan ve üzerine mühür vurulan şeyleri [size kim geri getirir?]. { يَصْدِفُونَ } ayetler açığa çıktıktan sonra onlardan yüz çevirirler.
[سورة الأنعام (٦) : آية ٤٧]
[En'âm Suresi (6) : Ayet 47]
قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ بَغْتَةً أَوْ جَهْرَةً هَلْ يُهْلَكُ إِلاَّ الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ (٤٧)
{ قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ بَغْتَةً أَوْ جَهْرَةً هَلْ يُهْلَكُ إِلاَّ الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ (٤٧) } “De ki: 'Bana söyler misiniz, eğer Allah'ın azabı size ansızın yahut açıkça gelirse, zalimler topluluğundan başkası mı helak edilir?' (47)”
لما كانت البغتة أن يقع الأمر من غير أن يشعر به وتظهر أماراته، قيل بَغْتَةً أَوْ جَهْرَةً وعن الحسن: ليلا أو نهاراً. وقرئ بغتة أو جهرة هَلْ يُهْلَكُ أى ما يهلك هلاك تعذيب وسخط إلا الظالمون. وقرئ. هل يهلك بفتح الياء.
Ansızın olma durumu (bağte), işin farkına varılmadan ve alametleri ortaya çıkmadan vuku bulması olduğu için { بَغْتَةً أَوْ جَهْرَةً } (ansızın yahut açıkça) denilmiştir. Hasan [el-Basrî]'den: "geceleyin veya gündüzün" şeklinde rivayet edilmiştir. "Bağteten ev cehraten" şeklinde de okunmuştur. { هَلْ يُهْلَكُ } yani azap ve gazap ile helak edilme şeklinde zalimlerden başkası helak edilmez. "Hel yehlikü" (هل يَهلِك) ye harfinin fethasıyla da okunmuştur.
[سورة الأنعام (٦) : آية ٤٨]
[En'âm Suresi (6) : Ayet 48]
وَما نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلاَّ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ فَمَنْ آمَنَ وَأَصْلَحَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٤٨)
{ وَما نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلاَّ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ فَمَنْ آمَنَ وَأَصْلَحَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٤٨) } “Biz peygamberleri ancak müjdeciler ve uyarıcılar olarak göndeririz. Artık kim iman eder ve kendini ıslah ederse, onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de. (48)”
مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ من آمن بهم وبما جاءوا به وأطاعهم، ومن كذبهم وعصاهم ولم يرسلهم ليتلهى بهم ويقترح عليهم الآيات بعد وضوح أمرهم بالبراهين القاطعة وَأَصْلَحَ ما يجب عليه إصلاحه مما كلف.
{ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ } kendilerine ve getirdiklerine iman edip itaat edenleri [müjdeleyici], kendilerini yalanlayıp isyan edenleri ise [uyarıcı olarak göndeririz]. Onların işleri kesin delillerle apaçık ortaya çıktıktan sonra, insanları onlarla oyalamak ve onlara mucizeler teklif etmek için onları göndermemiştir. { وَأَصْلَحَ } mükellef kılındığı şeylerden ıslah etmesi gerekenleri [ıslah eden].
[سورة الأنعام (٦) : آية ٤٩]
[En'âm Suresi (6) : Ayet 49]
وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا يَمَسُّهُمُ الْعَذابُ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ (٤٩)
{ وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا يَمَسُّهُمُ الْعَذابُ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ } “Ayetlerimizi yalanlayanlara gelince, yoldan çıkmaları (fıskları) sebebiyle azap onlara dokunacaktır.” (49)
جعل العذاب ماسا، كأنه حىّ يفعل بهم ما يريد من الآلام. ومنه قولهم: لقيت منه الأمرّين والأقورين»
Azabı dokunan kılmıştır; sanki o, onlara dilediği acıları çektiren diri bir varlık gibidir. Arapların: "Ondan iki acıyı ve iki zorluğu çektim" sözü de bu kabildendir;
حيث جمعوا جمع العقلاء: وقوله إِذا رَأَتْهُمْ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ سَمِعُوا لَها تَغَيُّظاً وَزَفِيراً.
zira burada akıllılar cemisi gibi cemi yapmışlardır. { إِذا رَأَتْهُمْ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ سَمِعُوا لَها تَغَيُّظاً وَزَفِيراً } “[Cehennem ateşi] onları uzak bir yerden gördüğünde, onun öfkesini ve uğultusunu işitirler” ayeti de böyledir.
[سورة الأنعام (٦) : آية ٥٠]
[En'âm Suresi (6) : Ayet 50]
قُلْ لا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ وَلا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ إِنْ أَتَّبِعُ إِلاَّ ما يُوحى إِلَيَّ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ أَفَلا تَتَفَكَّرُونَ (٥٠)
{ قُلْ لا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ وَلا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ إِنْ أَتَّبِعُ إِلاَّ ما يُوحى إِلَيَّ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ أَفَلا تَتَفَكَّرُونَ (٥٠) } “De ki: 'Size Allah'ın hazineleri yanımdadır demiyorum, gaybı da bilmem ve size ben bir meleğim de demiyorum. Ben sadece bana vahyolunana uyuyorum.' De ki: 'Kör ile gören bir olur mu? Hiç düşünmüyor musunuz?' (50)”
أى لا أدعى ما يستبعد في العقول أن يكون لبشر من ملك خزائن الله- وهي قسمه بين الخلق وإرزاقه، وعلم الغيب، وأنى من الملائكة الذين هم أشرف جنس خلقه الله تعالى وأفضله وأقربه منزلة منه. أى لم أدّع إلهية ولا ملكية، لأنه ليس بعد الإلهية منزلة أرفع من منزلة الملائكة، حتى تستبعدوا دعواي وتستنكرونها. وإنما أدّعى ما كان مثله لكثير من البشر وهو النبوّة هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ مثل للضالّ والمهتدى ويجوز أن يكون
Yani ben, Allah'ın hazinelerine malik olmak -ki bu [hazineler], O'nun mahlûkat arasındaki taksimatı ve rızıklandırmasıdır- ve gaybı bilmek gibi bir beşer için akılların imkânsız/uzak göreceği şeyleri iddia etmediğim gibi, Allah Teâlâ'nın yarattığı, mertebece O'na en yakın, en faziletli ve en şerefli cins olan meleklerden olduğumu da iddia etmiyorum. Yani ben ne ilahlık ne de meleklik iddia ettim; zira ilahlıktan sonra meleklerin derecesinden daha yüce bir mertebe yoktur ki benim iddiamı akıldan uzak görüp yadırgayasınız. Ben ancak pek çok beşer için benzeri vaki olmuş bir şeyi, yani peygamberliği iddia ediyorum. { هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ } “Kör ile gören bir olur mu?” [ifadesi], sapan ile hidayete eren kimse için bir meseldir. Şöyle olması da caizdir:
مثلا لمن اتبع ما يوحى إليه. ومن لم يتبع. أو لمن ادّعى المستقيم وهو النبوة، والمحال وهو الإلهية أو الملكية أَفَلا تَتَفَكَّرُونَ فلا تكونوا ضالين أشباه العميان. أو فتعلموا أنى ما ادعيت ما لا يليق بالبشر. أو فتعلموا أن أتباع ما يوحى إلىَّ مما لا بدّ لي منه. فإن قلت: أَعْلَمُ الْغَيْبَ ما محله من الإعراب؟ قلت: النصب عطفاً على قوله عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ، لأنه من جملة المقول كأنه قال: لا أقول لكم هذا القول ولا هذا القول.
kendisine vahyolunana uyan kimse ile uymayan kimse için bir mesel olması; yahut doğru ve makul olanı yani peygamberliği iddia eden kimse ile imkansız olanı yani ilahlığı veya melekliği iddia eden kimse için bir mesel olmasıdır. { أَفَلا تَتَفَكَّرُونَ } “Hiç düşünmüyor musunuz?”; böylece körlere benzeyen sapkınlar olmayasınız. Yahut benim bir beşere yakışmayan bir iddiada bulunmadığımı bilesiniz. Veyahut bana vahyolunana uymamın benim için kaçınılmaz bir zorunluluk olduğunu bilesiniz. Şayet: "{ أَعْلَمُ الْغَيْبَ } (gaybı bilirim) ifadesinin iraptaki yeri nedir?" dersen, derim ki: { عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ } sözüne matuf olarak nasb mahallindedir; çünkü söylenilen sözün (mekul) bir parçasıdır, sanki şöyle demiştir: "Ben size ne bu sözü söylerim, ne de şu sözü."
[سورة الأنعام (٦) : آية ٥١]
[En'âm Suresi (6) : Ayet 51]
وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلى رَبِّهِمْ لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (٥١)
{ وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلى رَبِّهِمْ لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (٥١) } “Rablerinin huzurunda toplanmaktan korkanları onunla uyar ki, O'ndan başka kendileri için ne bir dost ne de bir şefaatçi vardır; umulur ki sakınırlar. (51)”
وَأَنْذِرْ بِهِ الضمير راجع إلى قوله ما يُوحى إِلَيَّ والَّذِينَ يَخافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إمّا قوم داخلون في الإسلام مقرّون بالبعث إلا أنهم مفرطون في العمل فينذرهم بما يوحى إليه لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ أى يدخلون في زمرة المتقين من المسلمين. وإمّا أهل الكتاب لأنهم مقرّون بالبعث. وإما ناس من المشركين علم من حالهم أنهم يخافون إذا سمعوا بحديث البعث أن يكون حقاً فيهلكوا، فهم ممن يرجى أن ينجع فيهم الإنذار، دون المتمرّدين منهم، فأمر أن ينذر هؤلاء. وقوله لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ في موضع الحال من يحشروا، بمعنى يخافون أن يحشروا غير منصورين ولا مشفوعا لهم، ولا بدّ من هذه الحال، لأن كلا
{ وَأَنْذِرْ بِهِ } [ifadesindeki] zamir, { ما يُوحى إِلَيَّ } "bana vahyolunan" sözüne dönmektedir. { والَّذِينَ يَخافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا } "Toplanmaktan korkanlar" ise ya İslâm'a girmiş, öldükten sonra dirilmeyi (ba's) ikrar eden ancak amelde kusurlu davranan bir topluluktur ki, { لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ } "umulur ki sakınırlar" yani Müslümanların takva sahipleri zümresine dâhil olurlar [diye] kendisine vahyolunan şeyle onları uyarır; ya dirilmeyi ikrar ettikleri için Ehl-i Kitap'tır; ya da dirilme haberini duyduklarında bunun hak olup helak olmalarından korktukları hallerinden bilinen müşriklerden birtakım insanlardır. Zira bunlar, aralarındaki inatçı ve azgınlar müstesna, uyarının kendilerinde fayda vermesi umulan kimselerdir. Bu sebeple bunları uyarması emredilmiştir. { لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ } "O'ndan başka kendileri için ne bir dost ne de bir şefaatçi vardır" kavli ise { يُحْشَرُوا } [fiilindeki zamirden] hâl konumundadır; yani yardım edilmeksizin ve kendilerine şefaat olunmaksızın toplanmaktan korkarlar anlamındadır. Bu hâl zorunludur (lâzımdır); çünkü herkes
محشور، فالمخوف إنما هو الحشر على هذه الحال.
toplanacaktır (mahşurdur); korkulan şey ise ancak bu hal üzere toplanmaktır.
[سورة الأنعام (٦) : آية ٥٢]
[En'âm Suresi (6) : Ayet 52]
وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ ما عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ (٥٢)
{ وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ ما عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ (٥٢) } “Sabah akşam Rablerinin rızasını dileyerek O'na dua edenleri kovma! Onların hesabından sana bir şey yoktur, senin hesabından da onlara bir şey yoktur ki onları kovasın da zalimlerden olasın. (52)”
ذكر غير المتقين من المسلمين وأمر بإنذارهم ليتقوا، ثم أردفهم ذكر المتقين منهم وأمره بتقريبهم وإكرامهم، وأن لا يطيع فيهم من أراد بهم خلاف ذلك، وأثنى عليهم بأنهم يواصلون دعاء ربهم أى عبادته ويواظبون عليها. والمراد بذكر الغداة والعشى: الدوام. وقيل معناه: يصلون صلاة الصبح والعصر، ووسمهم بالإخلاص في عبادتهم بقوله يُرِيدُونَ وَجْهَهُ والوجه يعبر به عن ذات الشيء وحقيقته. روى أن رؤسا من المشركين قالوا لرسول الله ﷺ: لو طردت عنا هؤلاء الأعبد يعنون فقراء المسلمين، وهم عمار وصهيب وبلال وخباب وسلمان وأضرابهم رضوان الله عليهم، وأرواح جبابهم- وكانت عليهم جباب من صوف- جلسنا إليك وحادثناك، فقال ﵊: ما أنا بطارد المؤمنين. فقالوا: فأقمهم عنا إذا جئنا، فإذا قمنا فأقعدهم معك إن شئت. فقال: نعم، طمعاً في إيمانهم . وروى أن عمر رضى الله عنه قال:
Müslümanlardan takva sahibi olmayanları zikredip sakınmaları için uyarılmalarını emretti, sonra onların peşinden takva sahiplerini zikretti ve kendisine onları yaklaştırmasını, onlara ikram etmesini ve onlar hakkında bunun aksini isteyenlere itaat etmemesini emretti; ayrıca Rablerine dua etmeye -yani O'na ibadete- kesintisiz devam etmeleri ve bunu sürdürmeleri sebebiyle onları övdü. Sabah ve akşamın zikredilmesinden maksat devamlılıktır. Denildi ki: Bunun anlamı sabah ve ikindi namazlarını kılmalarıdır. { يُرِيدُونَ وَجْهَهُ } (O'nun rızasını dileyerek) sözüyle ibadetlerindeki ihlaslarını nitelemiştir. Vech (yüz/vecih) kelimesi bir şeyin zatı ve hakikatini ifade etmek için kullanılır. Rivayet edildiğine göre müşriklerin ileri gelenleri Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle dediler: "Şu köleleri -Müslümanların fakirleri olan Ammâr, Suheyb, Bilâl, Habbâb, Selmân ve benzerlerini (radıyallâhu anhüm) kastediyorlardı- ve cübbelerinin kokusunu -üzerlerinde yün cübbeler vardı- bizden uzaklaştırıp kovsaydın senin yanına oturur, seninle sohbet ederdik." Bunun üzerine aleyhisselâm: 'Ben müminleri kovacak değilim' buyurdu. Onlar: 'O halde biz geldiğimizde onları yanımızdan kaldır, biz kalktığımız zaman istersen onları yine yanına oturtursun' dediler. O da onların iman etmelerini umarak: 'Evet' dedi. Rivayet edildiğine göre Ömer radıyallâhu anh şöyle dedi:
لو فعلت حتى ننظر إلى ما يصيرون. قال فاكتب بذلك كتابا، فدعا بصحيفة وبعلىّ رضى الله عنه ليكتب، فنزلت. فرمى بالصحيفة، واعتذر عمر من مقالته . قال سلمان وخباب: فينا نزلت فكان رسول الله ﷺ يقعد معنا ويدنو منا حتى تمس ركبتنا ركبته. وكان يقوم عنا إذا أراد القيام فنزلت : واصبر نفسك مع الذين يدعون ربهم، فترك القيام عنا إلى أن تقوم
‘[Bunu] bir yapsan da durumlarının neye varacağını bir görsek!’ dediler. [Ömer radıyallâhu anh]: ‘Buna dair bir yazı yazdır’ dedi. Bunun üzerine [Resûlullah] yazması için bir sayfa ve Ali radıyallâhu anh'ı çağırttı. Derken [ilgili ayet] indi. Bunun üzerine [Resûlullah] sayfayı attı ve Ömer de söylediği sözden dolayı özür diledi. Selmân ve Habbâb şöyle dediler: ‘[Bu ayet] bizim hakkımızda indi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bizimle oturur ve dizimiz dizine değecek kadar bize yaklaşırdı. Kalkmak istediğinde de yanımızdan kalkıp giderdi. Bunun üzerine: { وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ } “Sabah akşam Rablerine dua edenlerle beraber nefsini sabırlı tut” [ayeti] indi. Artık biz kalkıncaya kadar yanımızdan kalkmayı terk etti
عنه وقال: الحمد لله الذي لم يمتني حتى أمرنى أن أصبر نفسي مع قوم من أمتى. معكم المحيا ومعكم الممات ما عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ كقوله إِنْ حِسابُهُمْ إِلَّا عَلى رَبِّي وذلك أنهم طعنوا في دينهم وإخلاصهم، فقال ما عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ بعد شهادته لهم بالإخلاص وبإرادة وجه الله في أعمالهم على معنى: وإن كان الأمر على ما يقولون عند الله، فما يلزمك إلا اعتبار الظاهر والاتسام بسيمة المتقين، وإن كان لهم باطن غير مرضى فحسابهم عليهم لازم لهم لا يتعدّاهم إليك، كما أن حسابك عليك لا يتعدّاك إليهم، كقوله وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى. فإن قلت:
yanımızdan kalkmayı terk etti ve şöyle buyurdu: 'Ümmetimden bir toplulukla beraber kendimi sabretmeye memur kılan Allah'a hamdolsun. Hayatım sizinle, ölümüm de sizinledir.' { ما عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ } (Onların hesabından sana bir şey yoktur), tıpkı { إِنْ حِسابُهُمْ إِلَّا عَلى رَبِّي } “Onların hesabı ancak Rabbime aittir” sözü gibidir. Bu durum, onların [fakir müminlerin] dinlerine ve ihlaslarına dil uzatmalarından ötürüdür; Allah da onların amellerindeki ihlaslarına ve Allah rızasını gözettiklerine şehadet ettikten sonra { ما عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ } buyurmuştur. Bunun anlamı şudur: Durum Allah katında onların iddia ettikleri gibi olsa bile, sana düşen sadece zahire itibar etmek ve takva sahiplerinin alametiyle vasıflanmaktır. Eğer onların razı olunmayan gizli bir halleri varsa, onların hesabı kendilerine aittir, onları aşıp sana geçmez; tıpkı senin hesabının sana ait olup seni aşıp onlara geçmeyeceği gibi. Nitekim { وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى } “Hiçbir günahkar başkasının günah yükünü yüklenmez” buyrulmuştur. Şayet:
أما كفى قوله ما عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حتى ضم إليه وَما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ؟
"{ ما عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ } sözü yetmedi mi ki buna { وَما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ } cümlesini ekledi?" dersen,
قلت: قد جعلت الجملتان بمنزلة جملة واحدة، وقصد بهما مؤدى واحد وهو المعنىّ في قوله وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى ولا يستقل بهذا المعنى إلا الجملتان جميعاً، كأنه قيل: لا تؤاخذ أنت ولا هم بحساب صاحبه. وقيل: الضمير للمشركين. والمعنى: لا يؤاخذون بحسابك ولا أنت بحسابهم، حتى يهمك إيمانهم ويحرّك الحرص عليه إلى أن تطرد المؤمنين فَتَطْرُدَهُمْ جواب النفي فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ جواب النهى. ويجوز أن يكون عطفا على فَتَطْرُدَهُمْ على وجه التسبيب، لأن كونه ظالما مسبب عن طردهم. وقرئ: بالغدوة والعشى.
derim ki: İki cümle tek bir cümle mesabesinde kılınmış ve ikisiyle tek bir gaye hedeflenmiştir; o da { وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى } “Hiçbir günahkar başkasının günah yükünü yüklenmez” sözünde kastedilen manadır. Bu manayı ancak her iki cümle birlikte tam olarak karşılar. Sanki şöyle denilmiştir: "Ne sen ne de onlar diğerinin hesabıyla muaheze olunursunuz." Şöyle de denilmiştir: Zamir müşriklere aittir. Mana şudur: Onlar senin hesabınla, sen de onların hesabıyla muaheze olunmazsınız ki onların imanı seni bu kadar endişelendirsin ve buna olan hırsın seni müminleri kovmaya sevk etsin. { فَتَطْرُدَهُمْ } (ki onları kovasın), nefiy cümlesinin cevabıdır; { فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ } (zalimlerden olasın) ise nehiy cümlesinin cevabıdır. Sebep bildirme cihetiyle { فَتَطْرُدَهُمْ } üzerine matuf olması da caizdir; çünkü zalim olması onları kovmasından kaynaklanmaktadır. "Bi'l-ğudveti ve'l-aşiyyi" şeklinde de okunmuştur.
[سورة الأنعام (٦) : آية ٥٣]
[En'âm Suresi (6) : Ayet 53]
وَكَذلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِيَقُولُوا أَهؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنا أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ (٥٣)
{ وَكَذلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِيَقُولُوا أَهؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنا أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ (٥٣) } “Böylece, 'Aramızdan Allah'ın kendilerine lütufta bulunduğu kimseler bunlar mı?' desinler diye onların bir kısmını diğerleriyle imtihan ettik. Allah şükredenleri en iyi bilen değil midir? (53)”
وَكَذلِكَ فَتَنَّا ومثل ذلك الفتن العظيم، فتنا بعض الناس ببعض، أى ابتليناهم بهم. وذلك أنّ المشركين كانوا يقولون للمسلمين أَهؤُلاءِ الذين مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنا أى أنعم عليهم بالتوفيق لإصابة الحق ولما يسعدهم عنده من دوننا، ونحن المقدمون والرؤساء، وهم العبيد والفقراء، إنكاراً لأن يكون أمثالهم على الحق وممنونا عليهم من بينهم بالخير، ونحوه أَأُلْقِيَ الذِّكْرُ عَلَيْهِ مِنْ بَيْنِنا، لَوْ كانَ خَيْراً ما سَبَقُونا إِلَيْهِ. ومعنى فتناهم ليقولوا ذلك: خذلناهم فافتتنوا، حتى كان افتتانهم سببا لهذا القول، لأنه لا يقول مثل قولهم هذا إلا مخذول مفتون أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ أى الله أعلم بمن يقع منه الإيمان والشكر فيوفقه للإيمان. وبمن يصمم على كفره فيخذله ويمنعه التوفيق.
{ وَكَذلِكَ فَتَنَّا } (Ve işte böylece imtihan ettik); işte böylesi büyük bir imtihanla insanların bir kısmını diğer bir kısmıyla denedik, yani onları birbirleriyle sınadık. Zira müşrikler Müslümanlar hakkında şöyle diyorlardı: “Biz ileri gelenler ve reisler olduğumuz, onlar ise köleler ve fakirler olduğu halde, bizim aramızdan kalkıp da { أَهؤُلاءِ } (bunlar mı) o kimselerdir ki { مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنا } (Allah aramızdan kendilerine lütufta bulundu), yani hakkı bulma muvaffakiyeti ve katında kendilerini mutlu kılacak şeyleri bizim dışımızda onlara bahşetti?” Bunu, onların benzerlerinin hak üzere olmasını ve aralarından hayırla lütuflandırılmasını inkâr ettikleri için söylüyorlardı. Nitekim { أَأُلْقِيَ الذِّكْرُ عَلَيْهِ مِنْ بَيْنِنا } “Aramızdan zikir ona mı bırakıldı?” ve { لَوْ كانَ خَيْراً ما سَبَقُونا إِلَيْهِ } “Eğer o hayırlı bir şey olsaydı, ona ulaşmada bizi geçemezlerdi” ayetleri de bu türdendir. Onları böyle söylesinler diye imtihan etmemizin manası: Biz onları yüzüstü bıraktık da fitneye düştüler; nihayet onların fitneye düşmesi bu sözü söylemelerine sebep oldu. Çünkü onların bu sözü gibi bir sözü ancak yüzüstü bırakılmış ve fitneye kapılmış kimse söyler. { أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ } (Allah şükredenleri en iyi bilen değil midir?); yani Allah kimden iman ve şükür sadır olacağını en iyi bilir de onu imana muvaffak kılar; kimin de küfründe ısrar edeceğini bilir de onu yüzüstü bırakır ve muvaffakiyetten mahrum eder.
[سورة الأنعام (٦) : آية ٥٤]
[En'âm Suresi (6) : Ayet 54]
وَإِذا جاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءاً بِجَهالَةٍ ثُمَّ تابَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٥٤)
{ وَإِذا جاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءاً بِجَهالَةٍ ثُمَّ تابَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Âyetlerimize inananlar sana geldiklerinde de ki: ‘Selâm olsun size! Rabbiniz merhamet etmeyi kendi üzerine yazmıştır (ilke edinmiştir). Gerçek şu ki, sizden her kim bilmeyerek bir kötülük işler de ardından tevbe edip [halini] düzeltirse, şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.’” (54)
فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ إما أن يكون أمراً بتبليغ سلام الله إليهم. وإما أن يكون أمراً بأن يبدأهم بالسلام إكراماً لهم وتطييبا لقلوبهم. وكذلك قوله كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ من جملة ما يقول لهم ليسرهم ويبشرهم بسعة رحمة الله وقبوله التوبة منهم. وقرئ: إنه، فإنه بالكسر على الاستئناف كأن الرحمة استفسرت فقيل أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ وبالفتح على الإبدال من الرحمة بِجَهالَةٍ في موضع الحال، أى عمله وهو جاهل. وفيه معنيان، أحدهما: أنه فاعل فعل الجهلة لأنّ من عمل ما يؤدى إلى الضرر في العاقبة وهو عالم بذلك أو ظانّ فهو من أهل السفه والجهل، لا من أهل الحكمة والتدبير. ومنه قول الشاعر:
{ فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ } (de ki: Selam olsun size); bu, ya Allah'ın selamını onlara tebliğ etme emridir ya da onlara ikramda bulunmak ve gönüllerini hoş tutmak için selama önce kendisinin başlaması emridir. Aynı şekilde { كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ } (Rabbiniz rahmeti kendi üzerine yazdı) sözü de onları sevindirmek ve Allah'ın rahmetinin genişliği ve tevbelerini kabul edeceği hususunda onları müjdelemek için onlara söyleyeceği sözlerdendir. Sanki rahmet açıklanmak istenmiş de { أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ } denilmiş gibi istînâf (yeni bir başlangıç) olarak kesre ile "İnnehû... Fe innehû" şeklinde; rahmetten bedel olarak da fetha ile [Ennehû... Fe ennehû] şeklinde okunmuştur. { بِجَهالَةٍ } (bilmeyerek/cahillikle) ifadesi hal konumundadır; yani cahil olduğu halde bunu işlemiştir. Bunda iki mana vardır: Birincisi; o cahillerin işini yapmıştır, çünkü akıbette zarara yol açacak bir ameli işleyen kimse, bunu bilse veya zannetse bile sefihlik ve cehalet ehlindendir, hikmet ve basiret ehlinden değildir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
على أنّها قالت عشيّة زرتها … جهلت على عمد ولم تك جاهلا
"Onu akşam vakti ziyaret ettiğimde bana şöyle dedi: … Sen cahil olmadığın halde bile bile cahillik ettin."
والثاني: أنه جاهل بما يتعلق به من المكروه والمضرة. ومن حق الحكيم أن لا يقدم على شيء حتى يعلم حاله وكيفيته. وقيل: إنها نزلت في عمر رضى الله عنه حين أشار بإجابة الكفرة إلى ما سألوا ولم يعلم أنها مفسدة.
İkincisi: O, o amele terettüp eden hoşnutsuzluk ve zarardan habersizdir. Hikmet sahibine düşen ise mahiyetini ve keyfiyetini bilmedikçe bir işe kalkışmamaktır. Denildi ki: Bu ayet, kâfirlerin istedikleri şeye icabet etmeyi işaret eden ve bunun bir fesat olduğunu bilmeyen Ömer radıyallâhu anh hakkında inmiştir.
[سورة الأنعام (٦) : آية ٥٥]
[En'âm Suresi (6) : Ayet 55]
وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ (٥٥)
{ وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ (٥٥) } “İşte suçluların yolu apaçık belli olsun diye ayetleri böyle ayrıntılı olarak açıklarız. (55)”
وقرئ وَلِتَسْتَبِينَ بالتاء والياء مع رفع السبيل لأنها تذكر وتؤنث. وبالتاء على خطاب الرسول مع نصب السبيل. يقال: استبان الأمر وتبين واستبنته وتبينته. والمعنى: ومثل ذلك التفصيل البين نفصل آيات القرآن ونلخصها في صفة أحوال المجرمين، من هو مطبوع على قلبه لا يرجى إسلامه، ومن يرى فيه أمارة القبول وهو الذي يخاف إذا سمع ذكر القيامة، ومن دخل في الإسلام إلا أنه لا يحفظ حدوده، ولتستوضح سبيلهم فتعامل كلا منهم بما يجب أن يعامل به، فصلنا ذلك التفصيل.
"Sebîl" (yol) kelimesi müzekker de müennes de kullanıldığı için { وَلِتَسْتَبِينَ } ta ile ve ya ile "sebil"in ref'i ile okunmuştur. Ayrıca Resûl'e hitap olarak ta ile ve "sebil"in nasbı ile de okunmuştur. "İstebâne'l-emru", "tebeyyene", "istebentühü" ve "tebeyyentühü" denilir. Mana şudur: İşte böylesi apaçık bir açıklamayla Kur'an ayetlerini açıklar ve mücrimlerin hallerinin vasfında onları özetleriz: Kalbi mühürlenmiş olup İslam'ı umulmayan kimse, kendisinde kabul alameti görülen ve kıyametin zikrini işittiğinde korkan kimse, İslam'a girdiği halde onun sınırlarını korumayan kimse... Sen de onların yolunu apaçık göresin ve her birine muamele edilmesi gerektiği gibi muamele edesin diye bu tafsilatı yaptık.
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٥٦ الى ٥٨]
[En'âm Suresi (6) : Ayetler 56-58]
قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قُلْ لا أَتَّبِعُ أَهْواءَكُمْ قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً وَما أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ (٥٦) قُلْ إِنِّي عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَكَذَّبْتُمْ بِهِ ما عِنْدِي ما تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلَّهِ يَقُصُّ الْحَقَّ وَهُوَ خَيْرُ الْفاصِلِينَ (٥٧) قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِي ما تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ لَقُضِيَ الْأَمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ (٥٨)
{ قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قُلْ لا أَتَّبِعُ أَهْواءَكُمْ قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً وَما أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ } “De ki: 'Şüphesiz ben, Allah'tan başka yalvarıp yakardıklarınıza kulluk etmekten menedildim.' De ki: 'Sizin heveslerinize uymam; [şayet uyarsam] o takdirde sapmış olurum ve doğru yolda gidenlerden olmam.'” (56) { قُلْ إِنِّي عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَكَذَّبْتُمْ بِهِ ما عِنْدِي ما تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلَّهِ يَقُصُّ الْحَقَّ وَهُوَ خَيْرُ الْفاصِلِينَ } “De ki: 'Şüphesiz ben Rabbimden [gelen] apaçık bir delil üzereyim; siz ise onu yalanladınız. Çabucak gelmesini istediğiniz [azap] benim yanımda değildir. Hüküm ancak Allah'ındır. O, hakkı anlatır / hükmeder ve O, [hakkı batıldan] ayıranların en hayırlısıdır.'” (57) { قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِي ما تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ لَقُضِيَ الْأَمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ } “De ki: 'Acelece istediğiniz şey benim elimde olsaydı, elbette benimle sizin aranızdaki iş bitirilmiş olurdu. Allah zalimleri en iyi bilendir.'” (58)
نُهِيتُ صرفت وزجرت، بما ركب فىّ من أدلة العقل، وبما أوتيت من أدلة السمع عن عبادة ما تعبدون مِنْ دُونِ اللَّهِ وفيه استجهال لهم ووصف بالاقتحام فيما كانوا فيه على غير بصيرة قُلْ لا أَتَّبِعُ أَهْواءَكُمْ أى لا أجرى في طريقتكم التي سلكتموها في دينكم من اتباع الهوى دون اتباع الدليل، وهو بيان للسبب الذي منه وقعوا في الضلال، وتنبيه لكل من أراد إصابة الحق ومجانبة الباطل قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً أى إن اتبعت أهواءكم فأنا ضال وما أنا من الهدى في شيء يعنى أنكم كذلك. ولما نفى أن يكون الهوى متبعا نبه على ما يجب اتباعه بقوله قُلْ إِنِّي عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي ومعنى قوله إِنِّي عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَكَذَّبْتُمْ بِهِ: إنى من معرفة ربى وأنه لا معبود سواه، على حجة واضحة وشاهد صدق وَكَذَّبْتُمْ بِهِ أنتم حيث أشركتم به غيره. يقال: أنا على بينة من هذا الأمر وأنا على يقين منه، إذا كان ثابتا عندك بدليل. ثم عقبه بما دل على استعظام تكذيبهم بالله وشدة غضبه عليهم لذلك وأنهم أحقاء بأن يغافصوا بالعذاب المستأصل فقال ما عِنْدِي ما تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ يعنى العذاب الذي استعجلوه في قولهم فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ في تأخير عذابكم يَقُصُّ الْحَقَّ أى القضاء الحق في كل ما يقضى من التأخير والتعجيل في أقسامه وَهُوَ خَيْرُ الْفاصِلِينَ أى القاضين. وقرئ: يقص الحق أى يتبع الحق والحكمة فيما يحكم به ويقدّره، من قصر أثره لَوْ أَنَّ عِنْدِي أى في قدرتي وإمكانى ما تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ من العذاب لَقُضِيَ الْأَمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ لأهلكتكم عاجلا غضبا لربي وامتعاضا من تكذيبكم به. ولتخلصت منكم سريعا وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ وبما يجب في الحكمة من كنه عقابهم. وقيل عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي على حجة من جهة ربى وهي القرآن وَكَذَّبْتُمْ بِهِ أى بالبينة. وذكر الضمير على تأويل البيان أو القرآن. فإن قلت: بم انتصب الحق؟ قلت: بأنه صفة لمصدر يقضى، أى يقضى القضاء الحق. ويجوز أن يكون مفعولا به من قولهم: قضى الدرع إذا صنعها، أى يصنع الحق ويدبره. وفي قراءة عبد الله: يقضى بالحق. فإن قلت: لم أسقطت الياء في الخط؟ قلت: اتباعا للخط اللفظ، وسقوطها في اللفظ لالتقاء الساكنين.
{ نُهِيتُ } “Menedildim”: Bana yerleştirilen akli deliller ve bana verilen nakli deliller vasıtasıyla, Allah'tan başka taptığınız şeylere tapmaktan vazgeçirildim ve alıkondum. Bu ifadede onları cahil sayma ve basiretsizce içinde bulundukları bâtıla şuursuzca daldıklarını niteleme vardır. { قُلْ لا أَتَّبِعُ أَهْواءَكُمْ } “De ki: Sizin hevalarınıza uymam”: Yani delile uymayıp hevalara uyarak dininizde tuttuğunuz yola girmem. Bu ifade, onların dalalete düşmelerine sebep olan şeyin beyanıdır; ayrıca hakka ulaşmak ve bâtıldan sakınmak isteyen herkes için bir uyarıdır. { قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً } “[Eğer uyarsam] o takdirde sapmış olurum”: Yani eğer hevalarınıza uyarsam sapkın biri olurum ve hidayetten hiçbir nasibim kalmaz. Bu da "Siz de aynen böylesiniz" demektir. Hevaya uymayı nefyedince, { قُلْ إِنِّي عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي } “De ki: Şüphesiz ben Rabbimden apaçık bir delil üzerindeyim” buyurarak uyulması gereken şeye dikkat çekti. { إِنِّي عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَكَذَّبْتُمْ بِهِ } “Şüphesiz ben Rabbimden apaçık bir delil üzerindeyim; siz ise O'nu yalanladınız” sözünün anlamı şudur: Ben Rabbimi tanıma ve O'ndan başka ilah olmadığı hususunda apaçık bir delil ve doğru bir şahit üzereyim; siz ise O'na başkasını ortak koşarak O'nu yalanladınız. Bir mesele yanında delille sabit olduğunda: “Ben bu hususta apaçık bir delil (beyyine) üzerindeyim ve bundan tam bir kesinlik (yakîn) içindeyim” denir. Ardından, onların Allah'ı yalanlamalarını ne kadar büyük bir cürüm saydığına, bundan dolayı onlara yönelik gazabının şiddetine ve köklerini kurutacak bir azapla ansızın yakalanmaya layık olduklarına delalet eden ifadeler getirerek şöyle buyurdu: { ما عِنْدِي ما تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ } “Aceleyle istediğiniz şey benim yanımda değildir”. Yani onların, { فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ } “Bizim üzerimize gökten taş yağdır” sözleriyle acelece gelmesini istedikleri azabı kastetmektedir. { إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ } “Hüküm ancak Allah'ındır”: Azabınızın ertelenmesi hususunda [hüküm yalnız O'na aittir]. { يَقُصُّ الْحَقَّ } “O, hakkı hükmeder”: Yani gerek erteleme gerekse öne alma kısımlarında hükmettiği her hususta hak olan hükmü verir. { وَهُوَ خَيْرُ الْفاصِلِينَ } “O, hüküm verenlerin en hayırlısıdır”; yani hâkimlerin en hayırlısıdır. Bu lafız { يَقُصُّ الْحَقَّ } [izini sürmek anlamında] şeklinde de okunmuştur; yani bir kimsenin izini sürmek (kasru eserihi) ifadesinden hareketle, hükmettiği ve takdir ettiği hususlarda hakka ve hikmete tâbi olur demektir. { لَوْ أَنَّ عِنْدِي } “Eğer yanımda olsaydı”; yani kudretimde ve imkânımda olsaydı, { ما تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ } “aceleyle istediğiniz” o azap, { لَقُضِيَ الْأَمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ } “benimle sizin aranızdaki iş bitirilmiş olurdu”. Rabbimin rızası için öfkelenerek ve O'nu yalanlamanıza duyduğum derin kızgınlıkla sizi derhal helak ederdim ve sizden çabucak kurtulurdum. { وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ } “Allah, zalimleri en iyi bilendir”; ve hikmet gereği cezalarının mahiyetinin ne olması gerektiğini en iyi bilendir. { عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي } ifadesinin "Rabbim tarafından gelen bir hüccet ki o da Kur'an'dır" anlamına geldiği, { وَكَذَّبْتُمْ بِهِ } ifadesinin ise "siz o beyyineyi (Kur'an'ı) yalanladınız" manasında olduğu da söylenmiştir. Zamirin müzekker getirilmesi ise "el-beyân" veya "el-Kur'ân" anlamına hamledilmesiyledir. Eğer: "el-Hakk (الْحَقَّ) kelimesi ne sebeple mansub olmuştur?" dersen, derim ki: "Yagdî" fiilinin mef'ûl-i mutlakı olan masdarın sıfatı olması sebebiyledir; yani "yagdî'l-kadâe'l-hakk" (hak olan hükümle hükmeder) demektir. Zırhı imal ettiğinde söylenen "kadâ'd-dir'a" (zırhı yaptı) ifadesinden hareketle mef'ûlun bih olması da caizdir; yani 'Hakkı var eder ve onu yönetir/düzenler' anlamındadır. Abdullah [b. Mes'ûd]'un kıraatinde bu kısım { يَقْضِي بِالْحَقِّ } şeklindedir. Eğer: "Hatta (yazıda) yâ harfi niçin düşürülmüştür?" dersen, derim ki: "Yazının lafza (telaffuza) uyması sebebiyledir. Lafızda düşmesi ise iki sakinin yan yana gelmesinden (iltikâ-i sâkineyn) ötürüdür."
[سورة الأنعام (٦) : آية ٥٩]
[En'âm Suresi (6) : Ayet 59]
وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لا يَعْلَمُها إِلاَّ هُوَ وَيَعْلَمُ ما فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلاَّ يَعْلَمُها وَلا حَبَّةٍ فِي ظُلُماتِ الْأَرْضِ وَلا رَطْبٍ وَلا يابِسٍ إِلاَّ فِي كِتابٍ مُبِينٍ (٥٩)
{ وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لا يَعْلَمُها إِلاَّ هُوَ وَيَعْلَمُ ما فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلاَّ يَعْلَمُها وَلا حَبَّةٍ فِي ظُلُماتِ الْأَرْضِ وَلا رَطْبٍ وَلا يابِسٍ إِلاَّ فِي كِتابٍ مُبِينٍ (٥٩) } “Gaybın anahtarları O'nun katındadır; onları O'ndan başkası bilmez. Karada ve denizde olan her şeyi O bilir. O'nun ilmi dışında bir yaprak dahi düşmez. Yerin karanlıklarındaki bir dane, yaş ve kuru hiçbir şey yoktur ki apaçık bir kitapta bulunmasın. (59)”
جعل للغيب مفاتح على طريق الاستعارة، لأنّ المفاتح يتوصل بها إلى ما في المخازن المتوثق منها بالأغلاق والأقفال. ومن علم مفاتحها وكيف تفتح، توصل إليها، فأراد أنه هو المتوصل إلى المغيبات وحده لا يتوصل إليها غيره كمن عنده مفاتح أقفال المخازن ويعلم فتحها، فهو المتوصل إلى ما في المخازن. والمفاتح: جمع مفتح وهو المفتاح. وقرئ مفاتيح، وقيل: هي جمع مفتح- بفتح الميم- وهو المخزن. وَلا حَبَّةٍ … وَلا رَطْبٍ وَلا يابِسٍ عطف على ورقة وداخل في حكمها، كأنه قيل: وما يسقط من شيء من هذه الأشياء إلا يعلمه. وقوله إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ كالتكرير لقوله إِلَّا يَعْلَمُها لأنّ معنى إِلَّا يَعْلَمُها ومعنى إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ واحد. والكتاب المبين: علم الله تعالى، أو اللوح: وقرئ: ولا حبة. ولا رطب.
İstiare yoluyla gayb için anahtarlar kıldı; çünkü kilitler ve sürgülerle sağlamlaştırılmış depolardakilere anahtarlarla ulaşılır. Kim o depoların anahtarlarını ve nasıl açılacağını bilirse onlara ulaşır. Böylece depolardaki kilitlerin anahtarlarına sahip olup açılmasını bilen ve depodakilere ulaşabilen kimse gibi, gayblara yalnızca Kendisinin ulaşabileceğini, O'ndan başkasının ulaşamayacağını murad etmiştir. "el-Mefâtih", anahtar manasındaki "mifteh"in çoğuludur. "Mefâtîh" şeklinde de okunmuştur. Denildi ki: O, mimin fethasıyla "meften"in yani deponun/hazinelerin çoğuludur. { وَلا حَبَّةٍ … وَلا رَطْبٍ وَلا يابِسٍ } ibaresi { وَرَقَةٍ } üzerine matuftur ve onun hükmüne dahildir; sanki şöyle denilmiştir: "Bu şeylerden düşen hiçbir şey yoktur ki O onu bilmesin." { إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ } sözü, { إِلَّا يَعْلَمُها } sözünün bir nevi tekrarıdır; zira { إِلَّا يَعْلَمُها } manası ile { إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ } manası birdir. Apaçık kitap (kitâb-ı mübîn) ise Allah Teâlâ'nın ilmi veya Levh[-i Mahfuz]'dur. "Ve lâ habbetün ve lâ ratbün
ولا يابس، بالرفع. وفيه وجهان: أن يكون عطفاً على محل مِنْ وَرَقَةٍ وأن يكون رفعاً على الابتداء وخبره إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ: كقولك: لا رجل منهم ولا امرأة إلا في الدار.
ve lâ yâbisün" şeklinde ref' ile de okunmuştur. Bunda iki vecih vardır: { مِنْ وَرَقَةٍ } lafzının mahalline matuf olması ve mübteda olarak merfû olup haberinin { إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ } olmasıdır. Tıpkı "Onlardan ne bir adam ne de bir kadın vardır ki evde olmasın" demen gibidir.
[سورة الأنعام (٦) : آية ٦٠]
[En'âm Suresi (6) : Ayet 60]
وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ ما جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ لِيُقْضى أَجَلٌ مُسَمًّى ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٦٠)
{ وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ ما جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ لِيُقْضى أَجَلٌ مُسَمًّى ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٦٠) } “Geceleyin sizi vefat ettiren (uyutan), gündüzün de ne işlediğinizi bilen, sonra belirlenmiş ecel tamamlansın diye sizi onda (gündüzün) dirilten O'dur. Sonra dönüşünüz yalnız O'nadır. Sonra yaptıklarınızı size haber verecektir. (60)”
وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ الخطاب للكفرة، أى أنتم منسدحون الليل كله
{ وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ } “Geceleyin sizi vefat ettiren (uyutan) O'dur”. Hitap inkârcılaradır; yani siz bütün gece serilip yatarsınız
كالجيف وَيَعْلَمُ ما جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ ما كسبتم من الآثام فيه ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ ثم يبعثكم من القبور في شأن ذلك الذي قطعتم به أعماركم، من النوم بالليل، وكسب الآثام بالنهار، ومن أجله، كقولك: فيم دعوتني؟ فتقول: في أمر كذا لِيُقْضى أَجَلٌ مُسَمًّى وهو الأجل الذي سماه وضربه لبعث الموتى وجزائهم على أعمالهم. ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ وهو المرجع إلى موقف الحساب ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ في ليلكم ونهاركم.
leşler gibi serilip yatarsınız «٣». { وَيَعْلَمُ ما جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ } (gündüzün ne kazandığınızı bilir), yani gündüzün kazandığınız günahları bilir. { ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ } sonra ömrünüzü tükettiğiniz şey -gece uyumak ve gündüz günah kazanmak- hususunda ve bunun için sizi kabirlerden diriltir; tıpkı "Beni ne hususta çağırdın?" dediğinde "Şu hususta" demen gibi. { لِيُقْضى أَجَلٌ مُسَمًّى } (belirlenmiş ecel tamamlansın diye); o da ölülerin diriltilmesi ve amellerinin karşılığını görmeleri için belirleyip tayin ettiği eceldir. { ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ } (sonra dönüşünüz yalnız O'nadır), o da hesap mahalline dönüştür. { ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } (sonra yaptıklarınızı size haber verecektir), yani gecenizde ve gündüzünüzde yaptıklarınızı.
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٦١ الى ٦٢]
[En'âm Suresi (6) : Ayetler 61-62]
وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا وَهُمْ لا يُفَرِّطُونَ (٦١) ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ أَلا لَهُ الْحُكْمُ وَهُوَ أَسْرَعُ الْحاسِبِينَ (٦٢)
{ وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا وَهُمْ لا يُفَرِّطُونَ (٦١) ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ أَلا لَهُ الْحُكْمُ وَهُوَ أَسْرَعُ الْحاسِبِينَ (٦٢) } “O, kullarının üstünde mutlak galiptir ve üzerinize koruyucular gönderir. Nihayet birinize ölüm geldiğinde elçilerimiz onun canını alırlar ve onlar hiçbir kusur etmezler. (61) Sonra onlar, gerçek mevlaları olan Allah'a döndürülürler. Dikkat edin, hüküm yalnız O'nundur ve O, hesap görenlerin en süratlisidir. (62)”
حَفَظَةً ملائكة حافظين لأعمالكم وهم الكرام الكاتبون. وعن أبى حاتم السجستاني كان يكتب عن الأصمعى كل شيء يلفظ به من فوائد العلم، حتى قال فيه. أنت شبيه الحفظة، تكتب لغط اللفظة: فقال أبو حاتم: وهذا أيضاً مما يكتب. فإن قلت: الله تعالى غنىّ بعلمه عن كتبة الملائكة، فما فائدتها؟ قلت: فيها لطف للعباد، لأنهم إذا علموا أن الله رقيب عليهم والملائكة الذين هم أشرف خلقه موكلون بهم يحفظون عليهم أعمالهم ويكتبونها في صحائف تعرض على رؤس الأشهاد في مواقف القيامة، كان ذلك أزجر لهم عن القبيح وأبعد عن السوء تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا أى استوفت روحه وهم ملك الموت وأعوانه. وعن مجاهد: جعلت الأرض له مثل الطست يتناول من يتناوله. وما من أهل بيت إلا ويطوف عليهم في كل يوم مرّتين. وقرئ:
{ حَفَظَةً } (koruyucular), amellerinizi koruyan meleklerdir ki onlar Kirâmen Kâtibîn'dir. Ebû Hâtim es-Sicistânî'den rivayet edildiğine göre o, ilmî faydalardan Asmaî'nin telaffuz ettiği her şeyi yazardı; hatta Asmaî onun hakkında: "Sen Hafaza meleklerine benziyorsun, ağızdan çıkan lakırdıyı bile yazıyorsun" dedi. Ebû Hâtim de: "Bu da yazılacak şeylerdendir" dedi. Şayet: "Allah Teâlâ ilmiyle meleklerin yazmasına muhtaç değildir, öyleyse bunun faydası nedir?" dersen, derim ki: Bunda kullar için bir lütuf vardır; zira onlar Allah'ın kendilerini gözetlediğini ve yaratılmışların en şereflisi olan meleklerin kendilerine vekil kılınıp amellerini koruduklarını ve kıyamet sahnelerinde şahitlerin huzurunda arz olunacak sahifelere yazdıklarını bildiklerinde, bu durum onları çirkin şeylerden daha çok alıkoyar ve kötülükten daha uzak tutar. { تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا } (elçilerimiz onun canını alırlar), yani ruhunu tastamam alırlar; onlar da ölüm meleği ve yardımcılarıdır. Mücâhid'den rivayet edildiğine göre: Yeryüzü ölüm meleği için bir leğen gibi kılınmıştır, alacağını oradan alır. Her gün iki defa uğramadığı hiçbir ev halkı yoktur. Şöyle de okunmuştur:
توفاه. ويجوز أن يكون ماضياً ومضارعا بمعنى تتوفاه. ويُفَرِّطُونَ بالتشديد والتخفيف، فالتفريط التواني والتأخير عن الحدّ، والإفراط مجاوزة الحدّ أى لا ينقصون مما أمروا به أو لا يزيدون فيه ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ أى إلى حكمه وجزائه مَوْلاهُمُ مالكهم الذي يلي عليهم أمورهم الْحَقِّ العدل الذي لا يحكم إلا بالحق أَلا لَهُ الْحُكْمُ يومئذ لا حكم فيه لغيره وَهُوَ أَسْرَعُ الْحاسِبِينَ لا يشغله حساب عن حساب. وقرئ الْحَقِّ بالنصب على المدح كقولك: الحمد لله الحق.
"Teveffâhü". Bunun mazi olması caiz olduğu gibi "teteveffâhü" anlamında muzari olması da caizdir. { يُفَرِّطُونَ } ise şeddeli ve şeddesiz [yüfritûne] okunmuştur; tefrît gevşeklik göstermek ve haddi aşmayıp geri kalmaktır, ifrât ise haddi aşmaktır; yani kendilerine emredileni ne eksiltirler ne de ona ilave ederler. { ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ } (Sonra Allah'a döndürülürler), yani O'nun hükmüne ve cezasına döndürülürler. { مَوْلاهُمُ } (mevlaları); onların işlerini çekip çeviren sahipleridir. { الْحَقِّ } (hak olan); ancak hak ile hükmeden adildir. { أَلا لَهُ الْحُكْمُ } (Dikkat edin, hüküm yalnız O'nundur); o gün O'ndan başkasına ait bir hüküm yoktur. { وَهُوَ أَسْرَعُ الْحاسِبِينَ } (ve O, hesap görenlerin en süratlisidir); bir hesap O'nu diğer bir hesaptan alıkoymaz. "el-Hakku" kelimesi, "Elhamdü lillâhi'l-Hakka" demen gibi medih üzere nasb ile de okunmuştur.
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٦٣ الى ٦٤]
[En'âm Suresi (6) : Ayetler 63-64]
قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً لَئِنْ أَنْجانا مِنْ هذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ (٦٣) قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ مِنْها وَمِنْ كُلِّ كَرْبٍ ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ (٦٤)
{ قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً لَئِنْ أَنْجانا مِنْ هذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ (٦٣) قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ مِنْها وَمِنْ كُلِّ كَرْبٍ ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ (٦٤) } “De ki: 'Karanın ve denizin karanlıklarından sizi kim kurtarır? [Ki o zaman] siz açıkça yalvararak ve gizlice O'na dua edip: «Eğer bizi bundan kurtarırsa, mutlaka şükredenlerden olacağız» [dersiniz].' De ki: 'Ondan ve her türlü sıkıntıdan sizi Allah kurtarır; sonra da siz [yine O'na] ortak koşarsınız.'”
ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ مجاز عن مخاوفهما وأهوالهما. يقال لليوم الشديد: يوم مظلم، ويوم ذو كواكب، أى اشتدت ظلمته حتى عاد كالليل، ويجوز أن يراد. ما يشفون عليه من الخسف في البر والغرق في البحر بذنوبهم، فإذا دعوا وتضرعوا كشف الله عنهم الخسف والغرق فنجوا من ظلماتهما لَئِنْ أَنْجَيْتَنا على إرادة القول مِنْ هذِهِ من هذه الظلمة الشديدة. وقرئ يُنَجِّيكُمْ بالتشديد والتخفيف. وأنجانا. وخفية، بالضم والكسر.
{ ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } (karanın ve denizin karanlıkları), karanın ve denizin korkuları ve dehşetleri için mecazdır. Şiddetli gün için "karanlık gün" ve "yıldızlı gün" denilir; yani karanlığı o kadar şiddetlendi ki gece gibi oldu demektir. Şunun kastedilmiş olması da caizdir: Günahları sebebiyle karada yere batmanın ve denizde boğulmanın eşiğine gelmeleridir; dua edip yalvardıklarında Allah yere batmayı ve boğulmayı onlardan kaldırır da onların karanlıklarından kurtulurlar. { لَئِنْ أَنْجَيْتَنا } "eğer bizi kurtarırsan" manasında sözün takdiri iledir. { مِنْ هذِهِ } (bundan); yani bu şiddetli karanlıktan [kurtarırsan]. { يُنَجِّيكُمْ } şeddeli ve şeddesiz okunmuştur. "Encânâ" ve zamme ile kesre ile "hufyeten/hifyeten" de okunmuştur.
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٦٥ الى ٦٧]
[En'âm Suresi (6) : Ayetler 65-67]
قُلْ هُوَ الْقادِرُ عَلى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذاباً مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآياتِ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ (٦٥) وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّ قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ (٦٦) لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٦٧)
{ قُلْ هُوَ الْقادِرُ عَلى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذاباً مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآياتِ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ (٦٥) وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّ قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ (٦٦) لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٦٧) } “De ki: 'O, sizin üzerinize üstünüzden yahut ayaklarınızın altından bir azap göndermeye veya sizi fırka fırka birbirinize düşürüp kiminize kiminizin şiddetini tattırmaya kadirdir.' Bak, anlasınlar diye ayetleri nasıl türlü türlü açıklıyoruz! (65) O hak olduğu halde kavmin onu yalanladı. De ki: 'Ben sizin üzerinize bir vekil değilim.' (66) Her haberin kararlaştırılmış bir zamanı (ve yeri) vardır; yakında bileceksiniz. (67)”
هُوَ الْقادِرُ هو الذي عرفتموه قادراً وهو الكامل القدرة عَذاباً مِنْ فَوْقِكُمْ كما أمطر على قوم لوط وعلى أصحاب الفيل الحجارة، وأرسل على قوم نوح الطوفان أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ كما أغرق فرعون وخسف بقارون، وقيل من فوقكم: من قبل أكابركم وسلاطينكم.
{ هُوَ الْقادِرُ } (O kadirdir); kudret sahibi olduğunu bildiğiniz ve kudreti tam olan O'dur. { عَذاباً مِنْ فَوْقِكُمْ } (üstünüzden bir azap); nitekim Lût kavminin ve Fil ashabının üzerine taş yağdırmış, Nûh kavminin üzerine de tufan göndermiştir. { أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ } (yahut ayaklarınızın altından); nitekim Firavun'u boğmuş ve Kârûn'u yere batırmıştır. Denildi ki: "Üstünüzden", büyükleriniz ve sultanlarınız tarafından demektir.
ومن تحت أرجلكم: من قبل سفلتكم وعبيدكم. وقيل: هو حبس المطر والنبات أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً أو يخلطكم فرقا مختلفين على أهواء شتى، كل فرقة منكم مشايعة لإمام. ومعنى خلطهم: أن ينشب القتال بينهم فيختلطوا ويشتبكوا في ملاحم القتال، من قوله:
"Ayaklarınızın altından" ise, alt tabakanız ve köleleriniz tarafından demektir. Şöyle de denildi: Bu, yağmurun ve bitkilerin tutulmasıdır. { أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً } (veya sizi fırka fırka birbirinize düşürüp); yahut her fırkası bir öndere tabi olan, çeşitli hevalar üzerinde ayrışmış fırkalar halinde sizi birbirinize karıştırmasıdır. Birbirlerine karıştırılmalarının manası: Aralarında savaşın patlak vermesi, böylece savaş meydanlarında birbirine girip çatışmalarıdır. Nitekim şairin şu sözü de bu kabildendir:
وكتيبة لبستها بكتيبة … حتّى إذا التبست نفضت لها بدى
Nice bir orduyu diğer bir orduya kattım [birbirine kırdırdım]… Nihayet birbirlerine iyice girdiklerinde, elimi onlardan silktim [aralarından sıyrılıp çıktım].
وعن رسول الله ﷺ: «سألت الله أن لا يبعث على أمتى عذاباً من فوقهم أو من تحت أرجلهم فأعطانى ذلك، وسألته أن لا يجعل بأسهم بينهم فمنعني، وأخبرنى جبريل أنّ فناء أمتى بالسيف» وعن جابر بن عبد الله لما نزل مِنْ فَوْقِكُمْ قال رسول الله ﷺ «أعوذ بوجهك» فلما نزل أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ. أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: «Allah'tan ümmetimin üzerine üstlerinden veya ayaklarının altından bir azap göndermemesini diledim, O da bunu bana verdi. Şiddetlerini kendi aralarında kılmamasını da diledim, fakat bunu bana vermedi ve Cebrail bana ümmetimin helakinin kılıçla olacağını haber verdi.» Câbir b. Abdillâh'tan rivayet edildiğine göre { مِنْ فَوْقِكُمْ } ayeti indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Senin vechine sığınırım» buyurdu. { أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ } [ve] { أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً } indiğinde de [yine öyle buyurdu]...