Binûn

En'âm Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: el-Keşşâf Tefsiri · Zemahşerî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قال «هاتان أهون» ومعنى الآية: الوعيد بأحد أصناف العذاب المعدودة. والضمير في قوله وَكَذَّبَ بِهِ راجع إلى العذاب وَهُوَ الْحَقُّ أى لا بدّ أن ينزل بهم قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ بحفيظ وكل إلىَّ أمركم أمنعكم من التكذيب إجباراً، إنما أنا منذر لِكُلِّ نَبَإٍ لكل شيء ينبأ به، يعنى إنباءهم بأنهم يعذبون وإيعادهم به مُسْتَقَرٌّ وقت استقرار وحصول لا بدّ منه. وقيل: الضمير في بِهِ للقرآن.

«Bu ikisi daha hafiftir» buyurdu. Ayetin anlamı şudur: Sayılan azap türlerinden biriyle tehdit etmektir. { وَكَذَّبَ بِهِ } (onu yalanladı) kavlindeki zamir azaba râcidir. { وَهُوَ الْحَقُّ } (halbuki o haktır); yani mutlaka başlarına gelecektir. { قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ } (De ki: Ben sizin üzerinize bir vekil değilim); işiniz bana havale edilmiş, sizi zorla yalanlamaktan alıkoyacak bir koruyucu değilim, ben ancak bir uyarıcıyım. { لِكُلِّ نَبَإٍ } haber verilen her şeyin, yani onlara azap olunacaklarının bildirilmesinin ve bununla tehdit edilmelerinin; { مُسْتَقَرٌّ } mutlaka gerçekleşeceği ve vuku bulacağı kararlaştırılmış bir zamanı (ve yeri) vardır. Zamirin { بِهِ } Kur'an'a râci olduğu da söylenmiştir.

[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٦٨ الى ٦٩]

[En'âm Suresi (6): Ayet 68-69]

وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٦٨) وَما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَلكِنْ ذِكْرى لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (٦٩)

{ وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٦٨) وَما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَلكِنْ ذِكْرى لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (٦٩) } “Ayetlerimiz hakkında ileri geri konuşmaya (alay ve ta'na) dalanları gördüğün zaman, başka bir söze dalıncaya kadar onlardan yüz çevir. Eğer şeytan sana unutturursa, hatırladıktan sonra artık o zalimler topluluğu ile beraber oturma. (68) Sakınanlara, onların hesabından hiçbir sorumluluk yoktur; fakat sakınırlar diye bir hatırlatmadır. (69)”

يَخُوضُونَ فِي آياتِنا في الاستهزاء بها والطعن فيها، وكانت قريش في أنديتهم يفعلون ذلك فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ فلا تجالسهم وقم عنهم حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ فلا بأس أن تجالسهم حينئذ وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطانُ وإن شغلك بوسوسته حتى تنسى النهى عن مجالستهم

{ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا } “Ayetlerimiz hakkında ileri geri konuşmaya dalarlar”; [yani] onlarla alay etmeye ve onları yermeye [dalarlar]. Kureyş kendi meclislerinde bunu yapıyordu. { فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ } “Onlardan yüz çevir”; [yani] onlarla oturma ve yanlarından kalk. { حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ } “Başka bir söze dalıncaya kadar”; o takdirde onlarla oturmandan bir sakınca yoktur. { وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطانُ } “Eğer şeytan sana unutturursa”; [yani] şayet seni vesvesesiyle meşgul eder de onlarla oturma yasağını sana unutturursa...

فَلا تَقْعُدْ معهم بَعْدَ الذِّكْرى بعد أن تذكر النهى. وقرئ: ينسينك. بالتشديد.

{ فَلا تَقْعُدْ } onlarla beraber oturma, { بَعْدَ الذِّكْرى } yasağı hatırladıktan sonra. Ve şeddeli olarak "yünessiyenneke" şeklinde de okunmuştur.

ويجوز أن يراد: وإن كان الشيطان ينسينك قبل النهى قبح مجالسة المستهزئين لأنها مما تنكره العقول فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى بعد أن ذكرناك قبحها ونبهناك عليه معهم وَما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وما يلزم المتقين الذين يجالسونهم شيء مما يحاسبون عليه من ذنوبهم وَلكِنْ عليهم أن يذكروهم ذِكْرى إذا سمعوهم يخوضون، بالقيام عنهم، وإظهار الكراهة لهم، وموعظتهم لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ لعلهم يجتنبون الخوض حياء أو كراهة لمساءتهم. ويجوز أن يكون الضمير للذين يتقون، أى يذكرونهم إرادة أن يثبتوا على تقواهم ويزدادوها. وروى أن المسلمين قالوا: لئن كنا نقوم كلما استهزؤا بالقرآن لم نستطع أن نجلس في المسجد الحرام وأن نطوف، فرخص لهم. فإن قلت: ما محل ذِكْرى؟ قلت: يجوز أن يكون نصباً على: ولكن يذكرونهم ذكرى، أى تذكيراً. ورفعا على: ولكن عليهم ذكرى.

Şu mananın kastedilmiş olması da caizdir: Şayet şeytan yasaktan önce sana alay edenlerle oturmanın çirkinliğini unutturmuş idiyse -ki bu akılların inkâr edeceği şeylerdendir-, { فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى } sana onun çirkinliğini hatırlatıp seni uyardıktan sonra artık onlarla beraber oturma. { وَما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ } Onlarla bir arada oturan takva sahiplerine, onların hesaba çekilecekleri günahlarından hiçbir sorumluluk yüklenmez. { وَلكِنْ } lâkin onları daldıklarını duyduklarında yanlarından kalkmak, onlara hoşnutsuzluk göstermek ve onlara vaaz etmek suretiyle { ذِكْرى } bir hatırlatmada bulunmaları gerekir. { لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ } Umulur ki utanarak veya başlarına kötü bir şey gelmesinden çekinerek dalmaktan sakınırlar. Zamirin takva sahiplerine ait olması da caizdir; yani takvaları üzere sebat etmeleri ve onu artırmaları gayesiyle onlara hatırlatırlar. Rivayet edildiğine göre Müslümanlar: "Onlar Kur'an ile alay ettikçe her kalktığımızda Mescid-i Haram'da oturmaya ve tavaf etmeye güç yetiremeyiz" dediler, bunun üzerine onlara ruhsat verildi. Eğer "{ ذِكْرى } kelimesinin iraptaki yeri nedir?" dersen, derim ki: "Lâkin yezkürûnehüm zikrâ" (fakat onlara hatırlatırlar) takdiriyle nasb; yani bir hatırlatma olarak; "lâkin aleyhim zikrâ" (fakat üzerlerine düşen bir hatırlatmadır) takdiriyle ref olması caizdir.

ولا يجوز أن يكون عطفاً على محل مِنْ شَيْءٍ، كقولك: ما في الدار من أحد ولكن زيد، لأنّ قوله مِنْ حِسابِهِمْ يأبى ذلك.

Tıpkı "Evde kimse yoktur, ancak Zeyd vardır" sözünde olduğu gibi { مِنْ شَيْءٍ } kelimesinin mahalline matuf olması caiz değildir; zira { مِنْ حِسابِهِمْ } ifadesi buna engeldir.

[سورة الأنعام (٦): آية ٧٠]

[En'âm Suresi (6): Ayet 70]

وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَلَهْواً وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا وَذَكِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِما كَسَبَتْ لَيْسَ لَها مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لا يُؤْخَذْ مِنْها أُولئِكَ الَّذِينَ أُبْسِلُوا بِما كَسَبُوا لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَعَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْفُرُونَ (٧٠)

{ وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَلَهْواً وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا وَذَكِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِما كَسَبَتْ لَيْسَ لَها مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لا يُؤْخَذْ مِنْها أُولئِكَ الَّذِينَ أُبْسِلُوا بِما كَسَبُوا لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَعَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْفُرُونَ (٧٠) } “Dinlerini oyun ve eğlence edinen ve dünya hayatının aldattığı kimseleri bırak! Bir kimsenin kazandığı (günahlar) yüzünden helake sürüklenmemesi için onunla (Kur'an ile) hatırlat; onun için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir şefaatçi vardır. Her türlü fidyeyi denk tutsa bile ondan alınmaz. İşte onlar, kazandıkları yüzünden helake teslim edilmiş kimselerdir. İnkâr etmekte olduklarından ötürü onlar için kaynar sudan bir içecek ve can yakıcı bir azap vardır. (70)”

اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَلَهْواً أى دينهم الذي كان يجب أن يأخذوا به لعباً ولهواً. وذلك أن عبدة الأصنام وما كانوا عليه من تحريم البحائر والسوائب وغير ذلك، من باب اللعب واللهو واتباع هوى النفس والعمل بالشهوة، ومن جنس الهزل دون الجد. واتخذوا ما هو لعب ولهو من عبادة الأصنام وغيرها ديناً لهم. أو اتخذوا دينهم الذي كلفوه ودعوا إليه وهو دين

{ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَلَهْواً } “Dinlerini bir oyun ve eğlence edindiler”, yani benimsemeleri gereken dinlerini oyun ve eğlence konusu yaptılar. Şöyle ki; putperestlerin tutumu ile bahîre ve sâibeleri haram kılma vb. adetleri tamamen oyun, eğlence, nefsin hevasına uyma ve süflî arzularla hareket etme kabilinden olup ciddiyetten uzak hezel (laubalilik) türündendir. Onlar putlara tapınma ve benzeri oyun ve eğlenceden ibaret şeyleri kendilerine din edindiler. Yahut mükellef kılındıkları ve kendisine davet edildikleri dinlerini -ki o din

الإسلام لعباً ولهواً، حيث سخروا به واستهزؤا. وقيل: جعل الله لكل قوم عيداً يعظمونه ويصلون فيه ويعمرونه بذكر الله والناس كلهم من المشركين وأهل الكتاب اتخذوا عيدهم لعباً ولهواً، غير المسلمين فإنهم اتخذوا عيدهم كما شرعه الله. ومعنى «ذرهم» اعرض عنهم، ولا تبال بتكذيبهم واستهزائهم ولا تشغل قلبك بهم وَذَكِّرْ بِهِ أى بالقرآن أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ مخافة أن تسلم إلى الهلكة والعذاب وترتهن بسوء كسبها. وأصل الإبسال المنع، لأن المسلم إليه يمنع المسلم، قال:

İslam dinidir, alaya ve eğlenceye almak suretiyle oyun ve eğlence edindiler. Şöyle de denilmiştir: Allah her kavim için tazim gösterecekleri, içinde namaz kılacakları ve Allah'ı zikirle ihya edecekleri bir bayram kılmıştır; müşriklerden ve Ehl-i Kitap'tan bütün insanlar bayramlarını oyun ve eğlence edinmişlerdir, Müslümanlar müstesna; zira onlar bayramlarını Allah'ın teşri buyurduğu şekilde tutmuşlardır. "Onları bırak"ın manası: Onlardan yüz çevir, yalanlamalarına ve alaylarına aldırış etme, kalbini onlarla meşgul etme demektir. { وَذَكِّرْ بِهِ } yani Kur'an ile hatırlat; { أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ } bir nefsin helake ve azaba teslim edilmesi ve kötü kazancı yüzünden rehin kalması endişesiyle. İbsal (إبسال) kelimesinin asıl anlamı men etmektir; çünkü teslim edilen kimse, kendisine teslim olunanı alıkoyar. Şair demiştir ki:

وإبسالى بنىَّ بغير جرم … بعوناه ولا بدم مراق

“Evlatlarımı, işlemediğimiz bir suç ve dökmediğimiz bir kan olmaksızın (rehin olarak) teslim etmem...”

ومنه: هذا عليك بسل، أى حرام محظور. والباسل: الشجاع لامتناعه من قرنه، أو لأنه شديد البسور. يقال: بسر الرجل إذا اشتدّ عبوسه، فإذا زاد قالوا: بسل. والعابس:

Bu köktendir ki: "Hâzâ aleyke beslün" (Bu sana besldir) denir, yani haramdır, yasaktır. "Bâsil" (cesur/yiğit) ise, hasmına geçit vermediğinden veya asık suratlılığı şiddetli olduğundan bu adı almıştır. Bir kimsenin yüz asıklığı şiddetlendiğinde "Besera'r-racül", bu durum daha da arttığında ise "Besele" derler. "Âbis" ise

منقبض الوجه وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لا يُؤْخَذْ مِنْها وإن تفد كل فداء، والعدل الفدية لأن الفادي يعدل المفدى بمثله. وكلّ عدل: نصب على المصدر. وفاعل يُؤْخَذْ قوله مِنْها لا ضمير العدل لأنّ العدل هاهنا مصدر فلا يسند إليه الأخذ. وأما في قوله تعالى وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ فبمعنى المفدىّ به، فصحّ إسناده إليه أُولئِكَ إشارة إلى المتخذين دينهم لعباً ولهواً. قيل: نزلت في أبى بكر الصديق رضى الله عنه حين دعاه ابنه عبد الرحمن إلى عبادة الأوثان.

yüzü kasılmış olandır. { وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لا يُؤْخَذْ مِنْها } her türlü fidyeyi verse de ondan alınmaz. Adl (عَدْل) fidyedir; zira fidyeyi veren, kurtarılacak olanı dengiyle eşitler (denk tutar). "Külle adlin" ifadesi meful-i mutlak olarak mansuptur. { يُؤْخَذْ } fiilinin faili { مِنْها } ifadesidir; yoksa "adl" kelimesinin zamiri değildir, çünkü buradaki "adl" mastardır, dolayısıyla alma fiili ona isnat edilmez. Cenâb-ı Hakk'ın { وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ } kavlinde ise fidye olarak verilen şey manasındadır, bu sebeple ona isnadı sahih olmuştur. { أُولئِكَ } dinlerini oyun ve eğlence edinenlere işarettir. Denildi ki: Bu ayet, oğlu Abdurrahman kendisini putlara tapmaya çağırdığında Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh hakkında inmiştir.

[سورة الأنعام (٦): آية ٧١]

[En'âm Suresi (6): Ayet 71]

قُلْ أَنَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا يَنْفَعُنا وَلا يَضُرُّنا وَنُرَدُّ عَلى أَعْقابِنا بَعْدَ إِذْ هَدانَا اللَّهُ كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّياطِينُ فِي الْأَرْضِ حَيْرانَ لَهُ أَصْحابٌ يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى ائْتِنا قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى وَأُمِرْنا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ (٧١)

{ قُلْ أَنَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا يَنْفَعُنا وَلا يَضُرُّنا وَنُرَدُّ عَلى أَعْقابِنا بَعْدَ إِذْ هَدانَا اللَّهُ كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّياطِينُ فِي الْأَرْضِ حَيْرانَ لَهُ أَصْحابٌ يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى ائْتِنا قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى وَأُمِرْنا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ } “De ki: Allah’ı bırakıp bize ne fayda ne de zarar verebilecek şeylere mi yalvarıp yakaralım? Allah bizi doğru yola ilettikten sonra, şeytanların yeryüzünde ayartıp şaşkına çevirdiği, arkadaşlarının ise 'Bize gel!' diye doğru yola çağırdığı kimse gibi ökçelerimiz üzerinde gerisin geri mi döndürülelim? De ki: Şüphesiz Allah'ın hidayeti asıl hidayetin ta kendisidir. Bize âlemlerin Rabbine teslim olmamız emredildi.” (71)

قُلْ أَنَدْعُوا أنعبد مِنْ دُونِ اللَّهِ الضارّ النافع ما لا يقدر على نفعنا ولا مضرتنا وَنُرَدُّ عَلى أَعْقابِنا راجعين إلى الشرك بعد إذ أنقذنا الله منه وهدانا للإسلام كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّياطِينُ كالذي ذهبت به مردة الجن والغيلان فِي الْأَرْضِ المهمه حَيْرانَ تائهاً ضالا عن الجادة لا يدرى كيف يصنع لَهُ أى لهذا المستهوى أَصْحابٌ رفقة يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى إلى أن يهدوه الطريق المستوى. أو سمى الطريق المستقيم بالهدى، يقولون له ائْتِنا وقد اعتسف المهمه تابعاً للجن لا يجيبهم ولا يأتيهم. وهذا مبنى على ما تزعمه العرب وتعتقده: أن الجنّ تستهوى الإنسان، والغيلان تستولى عليه، كقوله الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطانُ مِنَ الْمَسِّ فشبه الضالّ عن طريق الإسلام التابع لخطوات الشيطان والمسلمون يدعونه إليه فلا يلتفت إليهم قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ وهو الإسلام هُوَ الْهُدى وحده وما وراءه، ضلال وغىّ وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً. فَماذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلالُ. فإن قلت: فما محل الكاف في قوله كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ؟ قلت النصب على الحال من الضمير في نُرَدُّ عَلى أَعْقابِنا أى: أننكص مشبهين من استهوته الشياطين؟ فإن قلت: ما معنى اسْتَهْوَتْهُ؟ قلت: هو استفعال، من هوى في الأرض إذا ذهب فيها، كأن معناه: طلبت هويه وحرصت عليه. فإن قلت: ما محل أُمِرْنا قلت: النصب عطفاً على محل قوله إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى على أنهما مقولان، كأنه قيل: قل هذا القول وقل أمرنا لنسلم. فإن قلت: ما معنى اللام في لِنُسْلِمَ؟ قلت:

{ قُلْ أَنَدْعُوا } [De ki:] Kulluk mu edelim, { مِنْ دُونِ اللَّهِ } zarar ve fayda veren Allah'ı bırakıp da { ما لا يَنْفَعُنا وَلا يَضُرُّنا } bize ne fayda ne de zarar vermeye gücü yetmeyen şeylere? { وَنُرَدُّ عَلى أَعْقابِنا } Allah bizi ondan kurtarıp İslam'a hidayet ettikten sonra şirke mi dönelim; { كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّياطِينُ } azgın cinlerin ve gulyabanilerin alıp götürdüğü kimse gibi, { فِي الْأَرْضِ } ıssız çölde, { حَيْرانَ } ana yoldan sapmış, ne yapacağını bilmez bir halde şaşkın düşmüş; { لَهُ } yani bu aklı çelinmiş kimsenin { أَصْحابٌ } yoldaşları vardır ki, { يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى } ona doğru yolu göstermek için çağırırlar, yahut dosdoğru yol "el-Hüdâ" diye adlandırılmıştır, ona { ائْتِنا } "Bize gel!" derler; o ise cinlerin peşine düşüp ıssız çölde körü körüne yürümüştür, ne onlara icabet eder ne de yanlarına gelir. Bu, Arapların iddia ve itikat ettikleri: "Cinlerin insanı ayartıp aklını çeldiği, gulyabanilerin insanı ele geçirdiği" inancına dayanmaktadır; tıpkı { الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطانُ مِنَ الْمَسِّ } kavlinde olduğu gibi. Böylece İslam yolundan sapan, şeytanın adımlarına uyan, Müslümanlar kendisini ona çağırdığı halde onlara iltifat etmeyen kimseyi buna benzetmiştir. { قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ } ve o da İslam'dır, { هُوَ الْهُدى } asıl hidayet yalnızca odur, onun dışındakiler ise sapıklık ve azgınlıktır; { وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً } ve { فَماذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلالُ }. Eğer "{ كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ } kavlindeki kâf harfinin iraptaki yeri nedir?" dersen, derim ki: { نُرَدُّ عَلى أَعْقابِنا } içindeki zamirden hal olarak mansuptur; yani: Şeytanların ayarttığı kimseye benzeyenler olarak mı gerisin geri döneceğiz? Eğer "{ اسْتَهْوَتْهُ } ifadesinin manası nedir?" dersen, derim ki: İstif'âl babındandır, bir kimse arazide çekip gittiğinde "hevâ fi'l-ard" denilmesinden gelir; sanki onun gitmesini istemiş ve buna hırs göstermiştir. Eğer "{ أُمِرْنا } kavlinin iraptaki yeri nedir?" dersen, derim ki: { إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى } kavlinin mahalline atıfla mansuptur; her ikisi de mekulü'l-kavldir (sözün içeriğidir), sanki şöyle denilmiştir: "Bu sözü söyle ve teslim olmakla emrolunduğumuzu söyle." Eğer "{ لِنُسْلِمَ } ifadesindeki lâm harfinin manası nedir?" dersen, derim ki:

هي تعليل للأمر، بمعنى: أمرنا وقيل لنا أسلموا لأجل أن نسلم. فإن قلت: فإذا كان هذا وارداً في شأن أبى بكر الصديق رضى الله عنه فكيف قيل للرسول ﵊ قل أندعوا؟

Bu [lâm harfi], emrin illetidir (gerekçesidir); yani «Biz, teslim olalım diye emrolunduk ve bize 'Teslim olun' dendi» anlamındadır. Eğer dersen ki: "Bu [ayet] Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh hakkında varit olduğuna göre Resûl'e sallallâhu aleyhi ve sellem nasıl { قُلْ أَنَدْعُوا } “De ki: Yalvaralım mı?” denilmiştir?"

قلت: للاتحاد الذي كان بين رسول الله ﷺ والمؤمنين، خصوصاً بينه وبين الصديق أبى بكر رضى الله تعالى عنه.

Derim ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile müminler arasındaki, bilhassa kendisi ile es-Sıddîk Ebû Bekir radıyallâhu teâlâ anh arasındaki birliktelik ve bütünlük sebebiyledir.

[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٧٢ الى ٧٣]

[En'âm Suresi (6): Ayet 72-73]

وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَاتَّقُوهُ وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٧٢) وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ (٧٣)

{ وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَاتَّقُوهُ وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٧٢) وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ (٧٣) } “'Namazı dosdoğru kılın ve O'ndan sakının' (diye de emrolunduk). Huzuruna toplanacağınız O'dur. (72) Gökleri ve yeri hak ile yaratan O'dur. 'Ol!' dediği gün hemen oluverir; O'nun sözü haktır. Sûra üflendiği gün de mülk yalnızca O'nundur. Gaybı ve görünen âlemi bilendir. O, Hakîm'dir, Habîr'dir. (73)”

فإن قلت: علام عطف قوله وَأَنْ أَقِيمُوا ؟ قلت: على موضع لِنُسْلِمَ كأنه قيل:

Eğer "{ وَأَنْ أَقِيمُوا } kavli nereye matuftur?" dersen, derim ki: { لِنُسْلِمَ } ifadesinin mahalline matuftur; sanki şöyle denilmiştir:

وأمرنا أن نسلم، وأن أقيموا. ويجوز أن يكون التقدير: وأمرنا لأن نسلم، ولأن أقيموا: أى للإسلام ولإقامة الصلاة قَوْلُهُ الْحَقُّ مبتدأ. ويوم يقول: خبره مقدّما عليه، وانتصابه بمعنى الاستقراء، كقولك: يوم الجمعة القتال. واليوم بمعنى الحين. والمعنى: أنه خلق السموات والأرض قائما بالحق والحكمة، وحين يقول لشيء من الأشياء كُنْ فيكون ذلك الشيء قوله الحق والحكمة، أى لا يكون شيأ من السموات والأرض وسائر المكونات إلا عن حكمة وصواب. ويَوْمَ يُنْفَخُ ظرف لقوله وَلَهُ الْمُلْكُ كقوله لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ؟ ويجوز أن يكون قَوْلُهُ الْحَقُّ فاعل يكون، على معنى: وحين يقول لقوله الحق، أى لقضائه الحق كُنْ فيكون قوله الحق. وانتصاب اليوم لمحذوف»

"Ve emrolunduk ki teslim olalım ve namazı ikame edin." Takdirin şöyle olması da caizdir: "Ve emrolunduk teslim olmamız için ve namazı ikame etmeniz için"; yani İslam için ve namazın ikamesi için. { قَوْلُهُ الْحَقُّ } mübtedadır. "Yevme yekûlü" ise onun öne geçmiş haberidir ve mansubiyeti istikrâ manasınadır; tıpkı "Cuma günü savaş vardır" sözün gibi. Buradaki "yevm" (gün), "hîn" (vakit) manasındadır. Mana şudur: O, gökleri ve yeri hak ve hikmet üzere yaratmıştır; şeylerden bir şeye { كُنْ } "Ol!" dediği ve o şeyin de hemen oluverdiği vakit, O'nun sözü hak ve hikmettir. Yani göklerden, yerden ve diğer varlıklardan hiçbir şey hikmet ve isabet dışında meydana gelmez. { وَيَوْمَ يُنْفَخُ } ifadesi { وَلَهُ الْمُلْكُ } kavlinin zarfıdır; nitekim { لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ؟ } buyruğunda olduğu gibidir. { قَوْلُهُ الْحَقُّ } ifadesinin "yekûnu" fiilinin faili olması da caizdir; manası: Hak sözüne, yani hak olan kaza ve hükmüne "Ol!" dediği vakit, O'nun hak olan sözü hemen vuku bulur. "Yevm" kelimesinin nasbı ise hazfedilmiş bir amile dayanır;

دلّ عليه قوله بِالْحَقِّ كأنه قيل: وحين يكوّن ويقدّر يقوم بالحق عالِمُ الْغَيْبِ هو عالم الغيب، وارتفاعه على المدح.

Buna { بِالْحَقِّ } kavli delalet etmiştir; sanki şöyle denilmiştir: Ve O [bir şeyi] var ettiği ve takdir ettiği vakit hak ile kaim olur (hakkı yerine getirir). { عالِمُ الْغَيْبِ } [ifadesinin takdiri] 'O, gaybı bilendir' (هو عالم الغيب) şeklindedir ve merfûluğu medih (övgü) üzeredir.

[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٧٤ الى ٧٩]

[En'âm Suresi (6): Ayet 74-79]

وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ أَتَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً إِنِّي أَراكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٧٤) وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ (٧٥) فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأى كَوْكَباً قالَ هذا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لا أُحِبُّ الْآفِلِينَ (٧٦) فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بازِغاً قالَ هذا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ (٧٧) فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بازِغَةً قالَ هذا رَبِّي هذا أَكْبَرُ فَلَمَّا أَفَلَتْ قالَ يا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ (٧٨)

{ وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ أَتَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً إِنِّي أَراكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٧٤) وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ (٧٥) فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأى كَوْكَباً قالَ هذا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لا أُحِبُّ الْآفِلِينَ (٧٦) فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بازِغاً قالَ هذا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ (٧٧) فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بازِغَةً قالَ هذا رَبِّي هذا أَكْبَرُ فَلَمَّا أَفَلَتْ قالَ يا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ (٧٨) } “Hani İbrahim, babası Âzer'e: 'Sen putları ilahlar mı ediniyorsun? Doğrusu ben seni de kavmini de apaçık bir sapıklık içinde görüyorum' demişti. (74) Böylece biz İbrahim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk ki kesin inananlardan olsun. (75) Gece onu bürüyüp karanlık basınca bir yıldız gördü: 'Bu benim Rabbimdir' dedi. Yıldız batınca: 'Ben batanları sevmem' dedi. (76) Ay'ı doğarken görünce: 'Bu benim Rabbimdir' dedi. O da batınca: 'Andolsun ki eğer Rabbim beni doğru yola iletmezse, muhakkak sapanlar topluluğundan olurum' dedi. (77) Güneş'i doğarken görünce: 'Bu benim Rabbimdir, bu daha büyüktür' dedi. O da batınca: 'Ey kavmim! Ben sizin ortak koştuğunuz şeylerden uzağım' dedi. (78)”

إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ حَنِيفاً وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٧٩)

{ إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ حَنِيفاً وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٧٩) } “'Şüphesiz ben, bir muvahhit olarak yüzümü gökleri ve yeri yoktan var edene çevirdim ve ben ortak koşanlardan değilim.' (79)”

آزَرَ اسم أبى إبراهيم ﵇. وفي كتب التواريخ أنّ اسمه بالسريانية تارح. والأقرب أن يكون وزن آزَرَ فاعل مثل تارح وعابر وعازر وشالخ وفالغ وما أشبهها من أسمائهم، وهو عطف بيان لأبيه. وقرئ «آزر» بالضم على النداء. وقيل «آزر» اسم صنم، فيجوز أن ينبز به للزومه عبادته، كما نبز ابن قيس بالرقيات اللاتي كان يشبب بهنّ، فقيل ابن قيس الرقيات. وفي شعر بعض المحدثين:

{ آزَرَ } İbrahim aleyhisselâm'ın babasının adıdır. Tarih kitaplarında ise Süryanicedeki adının Târah olduğu geçer. En yakın ihtimal Âzer (آزَرَ) isminin vezninin; Târah, Âbir, Âzir, Şâlih, Fâliğ ve onların isimlerinden benzerleri gibi fâil vezninde olmasıdır; bu da babası için bir atf-ı beyandır. Nida kabilinden zammeli olarak "Âzeru" şeklinde de okunmuştur. Âzer'in bir put adı olduğu da söylenmiştir; bu takdirde, İbn Kays'ın şiirlerinde adlarını andığı kadınlara nispetle "İbn Kays er-Rukayyât" denilerek lakaplandığı gibi, ona tapmaya devam ettiği için bu isimle lakaplanmış olması caizdir. Muhdes şairlerden birinin şiirinde şöyle denir:

أدعى بأسماء نبزا في قبائلها … كأن أسماء أضحت بعد أسمائى

“Kabileler arasında Esmâ lakabıyla çağrılıyorum … Sanki Esmâ, benim isimlerimden sonra [yeni] bir adım oldu.”

أو أريد عابد آزر، فحذف المضاف وأقيم المضاف إليه مقامه. وقرئ ءأزر تتخذ أصناما آلهة بفتح الهمزة وكسرها بعد همزة الاستفهام وزاى ساكنة وراء منصوبة منونة، وهو اسم صنم. ومعناه: أتعبد آزراً على الإنكار؟ ثم قال: تتخذ أصناما آلهة تثبيتا لذلك وتقريرا، وهو داخل في حكم الإنكار، لأنه كالبيان له فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ عطف على قال إبراهيم لأبيه

Veya [bununla] “Âzer’in kulu/tapanı” kastedilmiş, muzaf hazfedilip muzafun ileyh onun yerine geçirilmiştir. İstifham hemzesinden sonraki hemzenin fethası ve kesresiyle, sâkin zâ (ز) ve tenvinli mansub râ (رً) ile { أَءَزْرًا } / { أَئِزْرًا } şeklinde de okunmuştur ki o bir put adıdır. [Bu kıraate göre] manası: [Kınama ve] inkâr kabilinden olmak üzere “Âzer’e mi tapıyorsun?” demektir. Sonra bunu pekiştirmek ve teyit etmek üzere { تَتَّخِذُ أَصْنَامًا آلِهَةً } “[Birtakım] putları ilahlar mı ediniyorsun?” buyurmuştur. Bu da bir beyan (açıklama) mahiyetinde olduğu için inkâr hükmüne dâhildir. { فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ } “Gecenin karanlığı onu bürüyünce” [ifadesi], { قَالَ إِبْرَاهِيمُ لِأَبِيهِ } “Hani İbrahim babasına demişti” [cümlesine] matuftur.

وقوله وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ جملة معترض بها بين المعطوف والمعطوف عليه. والمعنى: ومثل ذلك التعريف والتبصير نعرف إبراهيم ونبصره. ملكوت السموات والأرض: يعنى الربوبية والإلهية ونوفقه لمعرفتها ونرشده بما شرحا صدره وسدّدنا نظره وهديناه لطريق الاستدلال.

{ وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ } kavli ise matuf ile matufun aleyh arasına giren bir itiraz (ara) cümlesidir. Manası şudur: İşte bu tanıtma ve basiret kazandırma gibi, İbrahim'e de bildirir ve basiret kazandırırız. Göklerin ve yerin melekûtu: Yani Rabliği ve İlahlığı demektir; kalbini genişletmemiz, nazarını isabetli kılmamız ve onu istidlal yoluna iletmemiz sayesinde onu bunu kavramaya muvaffak kılar ve irşat ederiz.

وليكون من الموقنين: فعلنا ذلك. ونرى: حكاية حال ماضية، وكان أبوه وقومه يعبدون الأصنام والشمس والقمر والكواكب ، فأراد أن ينبههم على الخطإ في دينهم، وأن يرشدهم إلى طريق النظر والاستدلال، ويعرفهم أن النظر الصحيح مؤدّ إلى أن شيأ منها لا يصح أن يكون إلها، لقيام دليل الحدوث فيها، وأن وراءها محدثا أحدثها، وصانعا صنعها، ومدبراً دبر طلوعها وأفولها وانتقالها ومسيرها وسائر أحوالها هذا رَبِّي قول من ينصف خصمه مع علمه بأنه مبطل، فيحكى قوله كما هو غير متعصب لمذهبه. لأنّ ذلك أدعى إلى الحق وأنجى من الشغب، ثم يكرّ عليه بعد حكايته فيبطله بالحجة لا أُحِبُّ الْآفِلِينَ لا أحب عبادة الأرباب المتغيرين عن حال إلى حال، المتنقلين من مكان إلى مكان، المحتجبين بستر، فإنّ ذلك من صفات الأجرام بازِغاً مبتدئا في الطلوع لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي تنبيه لقومه على أنّ من اتخذ القمر إلها وهو نظير الكوكب في الأفول، فهو ضال، وأنّ الهداية إلى الحق بتوفيق الله ولطفه هذا أَكْبَرُ من باب استعمال النصفة أيضاً مع خصومه إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ من الأجرام التي تجعلونها شركاء لخالقها إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ أى للذي دلت هذه المحدثات عليه وعلى أنه مبتدؤها ومبتدعها. وقيل: هذا كان نظره واستدلاله في نفسه، فحكاه الله.

{ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ } “Kesin inananlardan olsun diye”: [Bunu] yaptık [demektir]. { نُرِي } [fiili]: Geçmişteki bir hâlin hikâye edilmesidir. Babası ve kavmi putlara, Güneş'e, Ay'a ve yıldızlara tapıyorlardı. Bu yüzden [İbrahim], dinlerindeki hataya dikkatlerini çekmek, onları nazar ve istidlal (akıl yürütme ve delil getirme) yoluna irşad etmek ve sahih bir akıl yürütmenin, bu varlıklardan hiçbirinin ilah olmaya elverişli olamayacağı neticesine ulaştıracağını onlara bildirmek istedi. Zira bunlarda sonradan yaratılmışlık (hudûs) delili mevcuttur ve bunların arkasında onları var eden bir muhdis (yaratıcı), onları yapan bir sânî (sanatkâr), doğuşlarını, batışlarını, intikallerini, hareketlerini ve diğer bütün hâllerini tedbir edip yöneten bir müdebbir bulunmaktadır. { هَذَا رَبِّي } “Bu benim Rabbimdir” [ifadesi]: Hasmının bâtıl üzere olduğunu bilmekle beraber ona karşı insaflı davranan bir kimsenin sözüdür; kendi mezhebine taassup göstermeksizin onun sözünü olduğu gibi aktarır. Çünkü bu, hakka yöneltmeye daha elverişli ve münakaşadan uzak durmaya daha uygundur. Ardından bu sözü aktardıktan sonra ona döner ve delille onu çürütür. { لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ } “Batanları sevmem”: Bir hâlden diğerine değişen, bir mekândan başka bir mekâna geçen ve bir perde ile örtülüp gizlenen rablere tapmayı sevmem [demektir]. Zira bunlar cisimlerin (ecrâm) özelliklerindendir. Bâzigan (بَازِغاً): Doğmaya başlayan demektir. { لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي } “Rabbim beni doğru yola iletmezse”: Ay'ı ilah edinen kimsenin —ki Ay da batma hususunda yıldızın benzeridir— sapkın olduğuna ve hakka hidayetin ancak Allah'ın tevfiki ve lütfuyla gerçekleşeceğine dair kavmine bir uyarıdır. { هَذَا أَكْبَرُ } “Bu daha büyük” [ifadesi de] yine hasımlarına karşı insaflı davranma (nısfet) kabilindendir. { إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ } “Ben sizin ortak koştuğunuz şeylerden uzağım”: Yaratıcılarına ortak kıldığınız bu cisimlerden [uzağım]. { إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } “Ben yüzümü gökleri ve yeri yoktan var edene çevirdim”: Yani bu sonradan yaratılmış varlıkların (muhdesât), kendisinin var edicisi ve yaratıcısı olduğuna delalet ettiği Zât'a [yüzümü çevirdim]. Şöyle de denilmiştir: Bu, [İbrahim'in] kendi içindeki nazar ve istidlali idi de Allah bunu [bize] hikâye buyurdu.

والأوّل أظهر، لقوله لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي وقوله يا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ. فإن قلت: لم احتج عليهم بالأفول دون البزوغ ، وكلاهما انتقال من حال إلى حال؟ قلت: الاحتجاج بالأفول أظهر، لأنه انتقال مع خفاء واحتجاب. فإن قلت: ما وجه التذكير في قوله هذا رَبِّي والإشارة للشمس؟ قلت: جعل المبتدأ مثل الخبر لكونهما عبارة عن شيء واحد، كقولهم:

Birincisi daha açıktır; çünkü { لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي } ve { يا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ } buyurmuştur. Eğer "Her ikisi de bir halden diğerine intikal olduğu halde, neden doğuşla değil de batışla onlara karşı delil getirdi?" dersen, derim ki: Batış ile delil getirmek daha açıktır; çünkü o, gizlenme ve perdelenme ile birlikte olan bir intikaldir. Eğer "İşaret Güneş'e olduğu halde { هذا رَبِّي } kavlindeki müzekker kılmanın yönü nedir?" dersen, derim ki: Mübteda ve haber tek bir şeyden ibaret olduğu için mübteda haber gibi kılınmıştır; nitekim şu sözlerde olduğu gibi:

ما جاءت حاجتك، ومن كانت أمك، لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا وكان اختيار هذه الطريقة واجبا لصيانة الرب عن شبهة التأنيث. ألا تراهم قالوا في صفة الله «علام» ولم يقولوا «علامة» وإن كان العلامة أبلغ، احترازا من علامة التأنيث. وقرئ: ترى إبراهيم ملكوت السموات والأرض، بالتاء ورفع الملكوت. ومعناه: تبصره دلائل الربوبية.

"Mâ câet hâcetüke", "Ve men kânet ümmüke", { لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا }. Rabb Teâlâ'yı müenneslik şüphesinden tenzih etmek için bu üslubun seçilmesi zorunlu idi. Görmez misin ki Allah'ın sıfatında "Allâme" daha mübalağalı olduğu halde, müenneslik alametinden sakınmak için "allâme" demeyip "allâm" demişlerdir. Ve "türâ İbrâhîme melekûtü's-semâvâti ve'l-ard" şeklinde tâ harfiyle ve melekût kelimesinin ref'i ile de okunmuştur. Manası: Rabliğin delilleri ona gösterilir demektir.

[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٨٠ الى ٩٠]

[En'âm Suresi (6): Ayet 80-90]

وَحاجَّهُ قَوْمُهُ قالَ أَتُحاجُّونِّي فِي اللَّهِ وَقَدْ هَدانِ وَلا أَخافُ ما تُشْرِكُونَ بِهِ إِلاَّ أَنْ يَشاءَ رَبِّي شَيْئاً وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً أَفَلا تَتَذَكَّرُونَ (٨٠) وَكَيْفَ أَخافُ ما أَشْرَكْتُمْ وَلا تَخافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ بِاللَّهِ ما لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨١) الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ (٨٢) وَتِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ عَلى قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ (٨٣) وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ كُلاًّ هَدَيْنا وَنُوحاً هَدَيْنا مِنْ قَبْلُ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ داوُدَ وَسُلَيْمانَ وَأَيُّوبَ وَيُوسُفَ وَمُوسى وَهارُونَ وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (٨٤)

{ وَحاجَّهُ قَوْمُهُ قالَ أَتُحاجُّونِّي فِي اللَّهِ وَقَدْ هَدانِ وَلا أَخافُ ما تُشْرِكُونَ بِهِ إِلاَّ أَنْ يَشاءَ رَبِّي شَيْئاً وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً أَفَلا تَتَذَكَّرُونَ (٨٠) وَكَيْفَ أَخافُ ما أَشْرَكْتُمْ وَلا تَخافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ بِاللَّهِ ما لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨١) الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ (٨٢) وَتِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ عَلى قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ (٨٣) وَوَهَبْna لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ كُلاًّ هَدَيْنا وَنُوحاً هَدَيْنا مِنْ قَبْلُ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ داوُدَ وَسُلَيْمانَ وَأَيُّوبَ وَيُوسُفَ وَمُوسى وَهارُونَ وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (٨٤) } “Kavmi onunla tartışmaya girişti. O dedi ki: 'Beni doğru yola iletmişken Allah hakkında benimle tartışıyor musunuz? O'na ortak koştuklarınızdan korkmam; meğerki Rabbim bir şey dilemiş olsun. Rabbim ilimce her şeyi kuşatmıştır. Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız? (80) Allah'ın, hakkında size hiçbir delil indirmediği şeyleri O'na ortak koşmaktan siz korkmazken, ben sizin ortak koştuklarınızdan nasıl korkarım? Eğer biliyorsanız bu iki gruptan hangisi güvende olmaya daha layıktır?' (81) İman edenler ve imanlarına zulüm (şirk) bulaştırmayanlar var ya, işte güven onlarındır ve doğru yolda olanlar da onlardır. (82) İşte bu, kavmine karşı İbrahim'e verdiğimiz hüccetimizdir. Dilediğimiz kimselerin derecelerini yükseltiriz. Şüphesiz senin Rabbin Hakîm'dir, Alîm'dir. (83) Biz ona İshak'ı ve Yakub'u bağışladık; her birini doğru yola ilettik. Daha önce Nuh'u ve onun soyundan Davud'u, Süleyman'ı, Eyyub'u, Yusuf'u, Musa'yı ve Harun'u da doğru yola iletmiştik. İşte biz iyilik yapanları böyle mükâfatlandırırız. (84)”

وَزَكَرِيَّا وَيَحْيى وَعِيسى وَإِلْياسَ كُلٌّ مِنَ الصَّالِحِينَ (٨٥) وَإِسْماعِيلَ وَالْيَسَعَ وَيُونُسَ وَلُوطاً وَكلاًّ فَضَّلْنا عَلَى الْعالَمِينَ (٨٦) وَمِنْ آبائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوانِهِمْ وَاجْتَبَيْناهُمْ وَهَدَيْناهُمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٨٧) ذلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (٨٨) أُولئِكَ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ فَقَدْ وَكَّلْنا بِها قَوْماً لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ (٨٩)

{ وَزَكَرِيَّا وَيَحْيى وَعِيسى وَإِلْياسَ كُلٌّ مِنَ الصَّالِحِينَ (٨٥) وَإِسْماعِيلَ وَالْيَسَعَ وَيُونُسَ وَلُوطاً وَكلاًّ فَضَّلْنا عَلَى الْعالَمِينَ (٨٦) وَمِنْ آبائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوانِهِمْ وَاجْتَبَيْناهُمْ وَهَدَيْناهُمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٨٧) ذلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (٨٨) أُولئِكَ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ فَقَدْ وَكَّلْنا بِها قَوْماً لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ (٨٩) } “Zekeriyya'yı, Yahya'yı, İsa'yı ve İlyas'ı da (hidayete erdirdik). Hepsi salihlerdendir. (85) İsmail'i, Elyesa'ı, Yunus'u ve Lût'u da (hidayete erdirdik) ve her birini âlemlere üstün kıldık. (86) Babalarından, soylarından ve kardeşlerinden bazılarını da (üstün kıldık); onları seçtik ve onları dosdoğru bir yola ilettik. (87) İşte bu, Allah'ın hidayetidir; kullarından dilediğini onunla doğru yola iletir. Eğer onlar da ortak koşsalardı, yapmakta oldukları amelleri elbette boşa giderdi. (88) İşte onlar, kendilerine kitap, hikmet ve peygamberlik verdiğimiz kimselerdir. Eğer şunlar onları inkâr ederse, şüphesiz biz onları inkâr etmeyecek bir topluluğu bunlara vekil kılmışızdır. (89)”

أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرى لِلْعالَمِينَ (٩٠)

{ أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرى لِلْعالَمِينَ } “İşte onlar, Allah'ın hidayet verdiği kimselerdir; öyleyse sen de onların hidayetine uy! De ki: ‘Ben buna karşılık sizden bir ücret istemiyorum. O, bütün âlemler için ancak bir öğüttür.’” (90)

وَحاجَّهُ قَوْمُهُ قالَ أَتُحاجُّونِّي فِي اللَّهِ وكانوا حاجوه في توحيد الله ونفى الشركاء عنه منكرين لذلك وَقَدْ هَدانِ يعنى إلى التوحيد وَلا أَخافُ ما تُشْرِكُونَ بِهِ وقد خوفوه أنّ معبوداتهم تصيبه بسوء إِلَّا أَنْ يَشاءَ رَبِّي شَيْئاً إلا وقت مشيئة ربى شيئاً يخاف، فحذف الوقت، يعنى لا أخاف معبوداتكم في وقت قط، لأنها لا تقدر على منفعة ولا مضرة، إلا إذا شاء ربى أن يصيبني بمخوف من جهتها إن أصبت ذنبا أستوجب به إنزال المكروه، مثل أن يرجمنى بكوكب أو بشقة من الشمس أو القمر، أو يجعلها قادرة على مضرتى وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً أى ليس بعجب ولا مستبعد أن يكون في علمه إنزال المخوف بى من جهتها أَفَلا تَتَذَكَّرُونَ فتميزوا بين الصحيح والفاسد والقادر والعاجز وَكَيْفَ أَخافُ لتخويفكم شيئا مأمون الخوف لا يتعلق به ضرر بوجه وَأنتم لا تَخافُونَ ما يتعلق به كل مخوف وهو إشراككم بالله ما لم ينزل باشراكه سُلْطاناً أى حجة، لأن الإشراك لا يصح أن يكون عليه حجة، كأنه قال: وما لكم تنكرون علىّ الأمن في موضع الأمن، ولا تنكرون على أنفسكم الأمن في موضع الخوف. ولم يقل: فأينا أحق بالأمن أنا أم أنتم، احترازاً من تزكيته نفسه، فعدل عنه إلى قوله فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ يعنى فريقى المشركين والموحدين. ثم استأنف الجواب عن السؤال

{ وَحاجَّهُ قَوْمُهُ قالَ أَتُحاجُّونِّي فِي اللَّهِ } “Kavmi onunla tartışmaya girişti. O dedi ki: «Allah hakkında benimle tartışıyor musunuz?” Onlar, bunu inkâr ederek Allah’ın birliği ve O’ndan ortakların nefyedilmesi hususunda kendisiyle tartışmışlardı. { وَقَدْ هَدانِ } “Oysa O beni doğru yola” yani tevhide “iletmiştir.” { وَلا أَخافُ ما تُشْرِكُونَ بِهِ } “Ben sizin O’na ortak koştuklarınızdan korkmam.” Çünkü onlar kendisini, ilahlarının bir kötülüğe uğratacağı ile korkutmuşlardı. { إِلَّا أَنْ يَشاءَ رَبِّي شَيْئاً } “Meğerki Rabbimin dilediği bir şey olsun.” Yani Rabbimin korkulacak bir şeyi dilediği vakit hariçtir; burada zaman zarfı hazfedilmiştir. Anlamı şudur: Ben sizin ilahlarınızdan hiçbir vakitte korkmam; zira onlar ne bir fayda sağlamaya ne de bir zarar vermeye kadirdirler. Ancak Rabbim, hoşlanılmayan bir musibetin indirilmesini hak edeceğim bir günah işlemem durumunda, onların cihetinden bana korkutucu bir şey isabet ettirmeyi dilerse bu müstesnadır; nitekim beni bir yıldızla yahut Güneş veya Ay'dan bir parçayla taşlaması veya onları bana zarar vermeye muktedir kılması gibi. { وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً } “Rabbimin ilmi her şeyi kuşatmıştır.” Yani O’nun ilminde, onların tarafından başıma korkutucu bir şeyin indirilmesinin bulunması şaşılacak ve uzak bir ihtimal değildir. { أَفَلا تَتَذَكَّرُونَ } “Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?” Böylece doğru ile yanlışı, kadir olan ile aciz olanı ayırt etmez misiniz? { وَكَيْفَ أَخافُ } [İbrahim devamla şöyle dedi:] Kendisine hiçbir şekilde zarar taalluk etmeyen, korkudan emin kılınmış bir şeyden sizin korkutmanız sebebiyle nasıl korkarım? { وَأنتم لا تَخافُونَ } Oysa siz, her türlü korkutucu şeyin taalluk ettiği husustan, yani ortak koşulmasına dair { سُلْطاناً } yani hiçbir delil indirmediği şeyleri Allah’a ortak koşmanızdan korkmuyorsunuz. Çünkü şirkin lehine bir delilin bulunması asla caiz olamaz. Sanki o şöyle demiştir: Size ne oluyor ki emniyet yerinde benim emniyette olmamı kınıyorsunuz da, korku yerinde kendinizin güvende olmasını kınamıyorsunuz? Kendisini temize çıkarmaktan (tezkiyeden) sakınmak amacıyla «Hangimiz emniyete daha layığız, ben mi yoksa siz mi?» dememiş, bundan vazgeçerek { فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ } “Artık iki gruptan hangisi...” yani müşrikler ve muvahhidler fırkalarından hangisi sözüne yönelmiştir. Sonra bu soruya cevap vermeye başlayarak [şöyle demiştir:]

بقوله الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ أى لم يخلطوا إيمانهم بمعصية تفسقهم . وأبى تفسير الظلم بالكفر لفظ اللبس وَتِلْكَ إشارة إلى جميع ما احتج به إبراهيم ﵇ على قومه من قوله فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ إلى قوله وَهُمْ مُهْتَدُونَ. ومعنى آتَيْناها أرشدناه إليها ووفقناه لها نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ يعنى في العلم والحكمة. وقرئ بالتنوين وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ الضمير لنوح أو لإبراهيم. وداوُدَ عطف على نوحا، أى وهدينا داود وَمِنْ آبائِهِمْ في موضع النصب عطفاً على كلا، بمعنى: وفضلنا بعض آبائهم وَلَوْ أَشْرَكُوا مع فضلهم وتقدّمهم وما رفع لهم من الدرجات. لكانوا كغيرهم في حبوط أعمالهم، كما قال تعالى وتقدّس لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ. آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يريد الجنس فَإِنْ يَكْفُرْ بِها بالكتاب والحكمة والنبوّة. أو بالنبوّة هؤُلاءِ يعنى أهل مكة قَوْماً هم الأنبياء المذكورون ومن تابعهم، بدليل قوله أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ وبدليل وصل قوله فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ بما قبله. وقيل:

{ الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ } yani imanlarını kendilerini fıska düşürecek bir günahla karıştırmayanlar. Zulmün küfürle tefsir edilmesine "lebs" (karıştırma) lafzı engeldir. { وَتِلْكَ } İbrahim aleyhisselâm'ın kavmine karşı getirdiği hüccetlerin tamamına, yani { فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ } kavlinden { وَهُمْ مُهْتَدُونَ } kavline kadar olan kısma işarettir. { آتَيْناها } kavlinin manası: Onu buna irşat ettik ve muvaffak kıldık demektir. { نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ } yani ilim ve hikmette. Tenvin ile de okunmuştur. { وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ } kavlindeki zamir Nuh'a veya İbrahim'e râcidir. { داوُدَ } kelimesi "Nûhan" üzerine matuftur, yani: Ve Davud'u da hidayete erdirdik. { وَمِنْ آبائِهِمْ } ifadesi nasb mahallinde "küllen" üzerine matuftur; manası: Ve onların atalarından bir kısmını da üstün kıldık demektir. { وَلَوْ أَشْرَكُوا } onların faziletlerine, önceliklerine ve derecelerinin yükseltilmesine rağmen, şirk koşsalardı tıpkı Yüce Allah'ın { لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ } buyurduğu gibi amellerinin boşa gitmesinde başkaları gibi olurlardı. { آتَيْناهُمُ الْكِتابَ } ile cins kastedilmektedir. { فَإِنْ يَكْفُرْ بِها } kitaba, hikmete ve nübüvvete; yahut nübüvvete; { هؤُلاءِ } yani Mekke ehli [inkâr ederse]; { قَوْماً } onlar zikredilen peygamberler ve onlara tabi olanlardır; nitekim { أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ } kavli ve { فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ } kavlinin öncesine bağlanması buna delildir. Şöyle de denilmiştir:

هم أصحاب النبي ﷺ وكل من آمن به. وقيل: كل مؤمن من بنى آدم. وقيل: الملائكة وادّعى الأنصار أنها لهم. وعن مجاهد: هم الفرس. ومعنى توكيلهم بها: أنهم وفقوا للإيمان بها والقيام بحقوقها كما يوكل الرجل بالشيء ليقوم به ويتعهده ويحافظ عليه. والباء في بِها صلة كافرين. وفي بِكافِرِينَ تأكيد النفي. فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ فاختص هداهم بالاقتداء، ولا تقتد إلا بهم. وهذا معنى تقديم المفعول، والمراد بهداهم طريقتهم في الإيمان بالله وتوحيده وأصول الدين دون الشرائع، فإنها مختلفة وهي هدى، ما لم تنسخ. فإذا نسخت لم تبق هدى، بخلاف أصول الدين فإنها هدى أبدا. والهاء في اقْتَدِهْ للوقف تسقط في الدرج. واستحسن إيثار الوقف لثبات الهاء في المصحف

Onlar, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı ve ona iman eden herkestir. Âdemoğullarından olan her mümin olduğu da söylenmiştir. Melekler olduğu da söylenmiştir. Ensar ise bunun kendileri hakkında olduğunu iddia etmiştir. Mücâhid'den ise: Onlar Farslardır, rivayeti nakledilmiştir. Onlara vekil kılınmalarının manası: Tıpkı bir adama bir şey emanet edilip onunla ilgilenmesi, onu gözetmesi ve koruması istendiği gibi, onların da ona iman etmeye ve onun haklarını yerine getirmeye muvaffak kılınmış olmalarıdır. { بِها } kavlindeki bâ harfi "kâfirîn" kelimesinin sılasıdır. { بِكافِرِينَ } ifadesindeki bâ ise nefyin tekididir. { فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ } öyleyse sadece onların hidayetine tabi ol ve onlardan başkasına uyma. Mefulün öne geçirilmesinin manası budur. Onların hidayetinden kasıt: Şeriatler hariç tutulmak üzere, Allah'a iman, O'nun birliği ve dinin asılları konusundaki yollarıdır; zira şeriatler farklıdır ve neshedilmedikçe hidayettirler. Neshedildiklerinde ise hidayet olarak kalmazlar; dinin asılları ise böyle değildir, onlar ebediyen hidayettir. { اقْتَدِهْ } kelimesindeki he harfi vakıf (durak) he'sidir, vasıl halinde düşer. Mushaf'ta he harfinin sabit oluşu sebebiyle vakfın tercih edilmesi güzel görülmüştür.

[سورة الأنعام (٦) : آية ٩١]

[En'âm Suresi (6): Ayet 91]

وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قالُوا ما أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذِي جاءَ بِهِ مُوسى نُوراً وَهُدىً لِلنَّاسِ تَجْعَلُونَهُ قَراطِيسَ تُبْدُونَها وَتُخْفُونَ كَثِيراً وَعُلِّمْتُمْ ما لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلا آباؤُكُمْ قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ (٩١)

{ وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قالُوا ما أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذِي جاءَ بِهِ مُوسى نُوراً وَهُدىً لِلنَّاسِ تَجْعَلُونَهُ قَراطِيسَ تُبْدُونَها وَتُخْفُونَ كَثِيراً وَعُلِّمْتُمْ ما لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلا آباؤُكُمْ قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ } (٩١) “«Allah hiçbir insana hiçbir şey indirmedi» dediklerinde Allah'ı kadrine yaraşır şekilde takdir edemediler [O'nun büyüklüğünü ve kudretini hakkıyla kavrayamadılar]. De ki: «Öyleyse Mûsâ'nın insanlara bir nur ve hidayet olarak getirdiği, sizin de parça parça kâğıtlar haline getirip bir kısmını açıkladığınız, çoğunu da gizlediğiniz; hem sizin hem de atalarınızın bilmediği şeylerin size öğretildiği o Kitab'ı kim indirdi?» «Allah» de, sonra da onları bırak, daldıkları [batılda] oynayadursunlar!” (91)

وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وما عرفوه حق معرفته في الرحمة على عباده واللطف بهم حين أنكروا بعثة الرسل والوحى إليهم، وذلك من أعظم رحمته وأجلّ نعمته وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ أو ما عرفوه حق معرفته في سخطه على الكافرين وشدّة بطشه بهم، ولم يخافوه حين جسروا على تلك المقالة العظيمة من إنكار النبوّة. والقائلون هم اليهود، بدليل قراءة من قرأ: تَجْعَلُونَهُ بالتاء. وكذلك تُبْدُونَها وَتُخْفُونَ وإنما قالوا ذلك مبالغة في إنكار إنزال القرآن على رسول الله ﷺ فألزموا ما لا بدّ لهم من الإقرار به من إنزال التوراة على موسى ﵇، وأدرج تحت الإلزام توبيخهم وأن نعى عليهم سوء جهلهم لكتابهم وتحريفهم، وإبداء بعض وإخفاء بعض فقيل: جاءَ بِهِ مُوسى وهو نور وهدى للناس، حتى غيروه ونقصوه وجعلوه قراطيس مقطعة وورقات مفرقة، ليتمكنوا مما راموا من الإبداء والإخفاء. وروى أن مالك بن الصيف من أحبار اليهود ورؤسائهم قال له رسول الله ﷺ: أنشدك بالذي أنزل التوراة على موسى هل تجد فيها أنّ الله يبغض الحبر السمين؟ فأنت الحبر السمين، قد سمنت من مالك الذي يطعمك اليهود . فضحك القوم، فغضب، ثم التفت إلى عمر فقال: ما أنزل الله على بشر من شيء، فقال له قومه: ويلك ما هذا الذي بلغنا عنك؟ قال: إنه أغضبنى، فنزعوه وجعلوا مكانه كعب بن الأشرف. وقيل القائلون قريش وقد ألزموا إنزال التوراة، لأنهم كانوا يسماعون من اليهود بالمدينة ذكر موسى والتوراة، وكانوا يقولون لو أنا أنزل علينا الكتاب، لكنا أهدى منهم وَعُلِّمْتُمْ ما لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلا آباؤُكُمْ الخطاب لليهود، أى علمتم على لسان محمد ﷺ مما أوحى إليه ما لم تعلموا أنتم، وأنتم حملة التوراة، ولم تعلمه آباؤكم الأقدمون الذين كانوا أعلم منكم إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَقُصُّ عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَكْثَرَ الَّذِي هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ وقيل الخطاب لمن آمن من قريش، كقوله تعالى: لتنذر قوماً ما أنذر آباؤهم. قُلِ اللَّهُ أى أنزله الله، فإنهم لا يقدرون أن ينا كروك ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ في باطلهم الذي يخوضون فيه، ولا عليك بعد إلزام الحجة.

{ وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ } Peygamberlerin gönderilmesini ve onlara vahiy indirilmesini inkâr ettiklerinde kullarına olan merhameti ve onlara olan lütfu hususunda Allah'ı hakkıyla tanıyamadılar; halbuki bu, O'nun en büyük rahmeti ve en yüce nimetidir: { وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ }. Yahut kâfirlere olan gazabı ve onları şiddetle yakalaması hususunda O'nu hakkıyla tanıyamadılar ve nübüvveti inkâr gibi o dehşetli söze cüret ettiklerinde O'ndan korkmadılar. Bu sözü söyleyenler Yahudilerdir; nitekim { تَجْعَلُونَهُ } kelimesini hitap (tâ) ile okuyanların kıraati buna delildir. Aynı şekilde { تُبْدُونَها وَتُخْفُونَ } kıraati de böyledir. Onlar bu sözü, Kur'an'ın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirilmesini inkârda aşırıya kaçtıkları için söylemişlerdi; bu sebeple Musa aleyhisselâm'a Tevrat'ın indirildiğini ikrar etmeye mecbur bırakıldılar; bu ilzamın içine, kitapları hakkındaki kötü cehaletlerini, tahriflerini, bir kısmını açıklayıp bir kısmını gizlemelerini yüzlerine vurarak onları azarlama manası da dercedildi. Nitekim şöyle denildi: { جاءَ بِهِ مُوسى } ve o, insanlar için bir nur ve hidayet idi; nihayet onlar onu değiştirdiler, eksilttiler ve açıklamak ile gizlemekten ibaret maksatlarını gerçekleştirebilmek için onu parça parça kâğıtlar ve dağınık sayfalar haline getirdiler. Rivayet edildiğine göre Yahudi hahamlarından ve reislerinden Mâlik b. es-Sayf'a Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Musa'ya Tevrat'ı indiren aşkına sana soruyorum; Tevrat'ta Allah'ın şişman hahama buğzettiğini görüyor musun? Sen de Yahudilerin sana yedirdiği mallardan ötürü semirmiş şişman bir hahamsın" buyurdu. Topluluk güldü, o da öfkelendi, sonra Ömer'e dönerek: "Allah hiçbir beşere bir şey indirmemiştir" dedi. Bunun üzerine kavmi ona: "Yazıklar olsun sana, senden bize ulaşan bu söz de nedir?" deyince; "O beni öfkelendirdi" dedi. Bunun üzerine onu görevden azledip yerine Kâ'b b. el-Eşref'i getirdiler. Sözü söyleyenlerin Kureyş olduğu da söylenmiştir; Medine'deki Yahudilerden Musa ve Tevrat'ın zikrini işittikleri ve "Şayet bize kitap indirilseydi biz onlardan daha doğru yolda olurduk" dedikleri için Tevrat'ın indirilişiyle ilzam edilmişlerdir. { وَعُلِّمْتُمْ ما لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلا آباؤُكُمْ } hitap Yahudileredir; yani Tevrat'ın taşıyıcıları olduğunuz halde, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in lisanı üzere ona vahyedilenlerden ne sizin ne de sizden daha bilgili olan geçmiş atalarınızın bilmediği şeyler size öğretildi: { إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَقُصُّ عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَكْثَرَ الَّذِي هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ }. Hitabın, Cenâb-ı Hakk'ın "Ataları uyarılmamış bir kavmi uyarasın diye" kavlinde olduğu gibi Kureyş'ten iman edenlere yönelik olduğu da söylenmiştir. { قُلِ اللَّهُ } yani O'nu Allah indirdi [de]; zira onlar seninle bu hususta münakaşa edemezler. { ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ } daldıkları bâtılları içinde onları bırak; hücceti ikame ettikten sonra artık senin üzerine bir sorumluluk yoktur.

ويقال لمن كان في عمل لا يجدى عليه: إنما أنت لاعب. ويَلْعَبُونَ حال من ذرهم، أو من خوضهم، ويجوز أن يكون فِي خَوْضِهِمْ حالا من يلعبون، وأن يكون صلة لهم أو لذرهم

Kendisine hiçbir fayda sağlamayan bir işle meşgul olan kimse için: «Sen ancak oyun oynamaktasın» denir. { يَلْعَبُونَ } [kelimesi], { ذَرْهُمْ } (onları bırak) [emrindeki zamirden] veya { خَوْضِهِمْ } (daldıkları şey) [ifadesinden] hâldir (durum bildiren ögedir). { فِي خَوْضِهِمْ } (daldıkları şeyde) [ifadesinin], { يَلْعَبُونَ } fiilinden hâl olması caiz olduğu gibi, onlara veya { ذَرْهُمْ } fiiline bağlı bir müteallak olması da caizdir.

[سورة الأنعام (٦) : آية ٩٢]

[En'âm Suresi (6): Ayet 92]

وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى وَمَنْ حَوْلَها وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَهُمْ عَلى صَلاتِهِمْ يُحافِظُونَ (٩٢)

{ وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى وَمَنْ حَوْلَها وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَهُمْ عَلى صَلاتِهِمْ يُحافِظُونَ (٩٢) } “Bu da indirdiğimiz, kendinden öncekileri doğrulayan mübarek bir Kitap'tır; Şehirlerin Anası'nı (Mekke'yi) ve çevresindekileri uyarasın diye (indirdik). Ahirete inananlar buna da inanırlar ve onlar namazlarını hakkıyla korurlar. (92)”

مُبارَكٌ كثير المنافع والفوائد والتنذير معطوف على ما دلّ عليه صفة الكتاب، كأنه قيل: أو أنزلناه للبركات، وتصديق ما تقدمه من الكتب والإنذار. وقرئ ولينذر بالياء والتاء. وسميت مكة أُمَّ الْقُرى لأنها مكان أول بيت وضع للناس، ولأنها قبلة أهل القرى كلها ومحجهم، ولأنها أعظم القرى شأناً لبعض المجاورين:

{ مُبارَكٌ } faydaları ve menfaatleri pek çok olandır. Uyarma (inzâr) ise Kitab'ın sıfatının delalet ettiği manaya matuftur; sanki şöyle denilmiştir: "Biz onu bereketler için, kendinden önceki kitapları tasdik etmek ve uyarmak için indirdik." Yâ ve tâ ile "ve liyünzira / ve litünzira" şeklinde de okunmuştur. Mekke'ye { أُمَّ الْقُرى } (Şehirlerin Anası) denilmiştir; çünkü insanlar için kurulan ilk beytin yeridir, bütün şehir halklarının kıblesi ve hac yeridir ve şehirlerin şanı en yüce olanıdır. Civarda oturanlardan birinin şiirinde şöyle denir:

فمن يلق في بعض القريّات رحله … فأمّ القرى ملقى رحالي ومنتابى

“Kim yükünü o küçük köylerden birine indirirse indirsin … Şehirlerin Anası'dır benim yükümü indirdiğim ve varıp konakladığım yer.”

وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ يصدّقون بالعاقبة ويخافونها يُؤْمِنُونَ بهذا الكتاب. وذلك أنّ أصل الدين خوف العاقبة، فمن خافها لم يزل به الخوف حتى يؤمن. وخصّ الصلاة لأنها عماد الدين. ومن حافظ عليها كانت لطفاً في المحافظة على أخواتها.

{ وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ } akıbeti tasdik eden ve ondan korkanlar, { يُؤْمِنُونَ بِهِ } bu Kitab'a iman ederler. Bunun sebebi şudur: Dinin aslı akıbetten korkmaktır; kim ondan korkarsa bu korku onu nihayet iman edinceye kadar sevk eder. Namazı tahsis etmiştir; zira namaz dinin direğidir. Kim onu korursa, bu onun benzeri diğer ibadetleri koruması için bir lütuf ve vesile olur.

[سورة الأنعام (٦) : آية ٩٣]

[En'âm Suresi (6): Ayet 93]

وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ قالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ وَمَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَراتِ الْمَوْتِ وَالْمَلائِكَةُ باسِطُوا أَيْدِيهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ بِما كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ وَكُنْتُمْ عَنْ آياتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ (٩٣)

{ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ قالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ وَمَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَراتِ الْمَوْتِ وَالْمَلائِكَةُ باسِطُوا أَيْدِيهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ بِما كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ وَكُنْتُمْ عَنْ آياتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ (٩٣) } “Allah'a karşı yalan uydurandan yahut kendisine hiçbir şey vahyolunmadığı halde 'Bana vahyolundu' diyenden ve 'Allah'ın indirdiği gibi ben de indireceğim' diyenden daha zalim kim olabilir? O zalimleri ölümün şiddetleri (ve sekerâtı) içinde bir görsen! Melekler de ellerini uzatmış, 'Çıkarın canlarınızı! Allah'a karşı hak olmayanı söylediğinizden ve O'nun ayetlerine karşı büyüklük tasladığınızdan ötürü bugün alçaltıcı bir azap ile cezalandırılacaksınız' (derler). (93)”

افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً فزعم أن الله بعثه نبياً أَوْ قالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ وهو مسيلمة الحنفي الكذاب. أو كذاب صنعاء الأسود العنسي. وعن النبىّ ﷺ:

{ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً } Allah'ın kendisini peygamber olarak gönderdiğini iddia etti; { أَوْ قالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ } o da yalancı Müseyleme el-Hanefî'dir yahut San'a yalancısı Esved el-Ansî'dir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir:

رأيت فيما يرى النائم كأنّ في يدىّ سوارين من ذهب فكبرا علىّ وأهمانى فأوحى الله إلىّ أن انفخهما، فنفختهما فطارا عنى، فأولتهما الكذابين الذين أنا بينهما: كذاب اليمامة مسيلمة، وكذاب صنعاء الأسود العنسي وَمَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ هو عبد الله بن سعد بن أبى سرح القرشي، كان يكتب لرسول الله ﷺ، فكان إذا أملى عليه سميعاً عليما، كتب

«Rüya gören bir kimsenin gördüğü gibi [rüyamda] iki elimde altından iki bilezik olduğunu gördüm. Onlar bana ağır geldi ve beni endişelendirdi. Bunun üzerine Allah bana onları üflememi vahyetti; ben de onları üfledim ve benden uçup gittiler. Ben de onları [zuhur ediş zamanı olarak] aralarında bulunduğum iki yalancı olarak tevil ettim: Yemâme'nin yalancısı Müseyleme ve San'a'nın yalancısı Esved el-Ansî.» { وَمَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ } “[Kim de:] 'Allah'ın indirdiği gibi ben de indireceğim' diyenden [daha zalim kim olabilir?]” [ifadesinde kastedilen kimse], Kureyşli Abdullah b. Sa'd b. Ebî Serh'tir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e vahiy kâtipliği yapıyordu. [Resûlullah] ona “Semîan Alîmâ” diye yazdırdığında, o

هو: عليما حكيما. وإذا قال عليما حكيما، كتب: غفورا رحيما. فلما نزلت وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ إلى آخر الآية، عجب عبد الله من تفصيل خلق الإنسان: فقال تبارك الله أحسن الخالقين. فقال ﵊ اكتبها: فكذلك نزلت، فشك عبد الله وقال: لئن كان محمداً صادقاً لقد أوحى إلىّ مثل ما أوحى إليه. ولئن كان كاذباً فلقد قلت كما قال، فارتدّ عن الإسلام ولحق بمكة، ثم رجع مسلماً قبل فتح مكة . وقيل: هو النضر بن الحرث والمستهزءون وَلَوْ تَرى جوابه محذوف، أى رأيت أمراً عظيما إِذِ الظَّالِمُونَ يريد الذين ذكرهم من اليهود والمتنبئة، فتكون اللام للعهد. ويجوز أن تكون للجنس فيدخل فيه هؤلاء لاشتماله. وغَمَراتِ الْمَوْتِ شدائده وسكراته، وأصل الغمرة: ما يغمر من الماء فاستعيرت للشدّة الغالبة باسِطُوا أَيْدِيهِمْ يبسطون إليهم أيديهم يقولون: هاتوا أرواحكم أخرجوها إلينا من أجسادكم. وهذه عبارة عن العنف في السياق، والإلحاح، والتشديد في الإرهاق، من غير تنفيس وإمهال، وأنهم يفعلون بهم فعل الغريم المسلط يبسط يده إلى من عليه الحق، ويعنف عليه في المطالبة ولا يمهله، ويقول له: أخر إلىّ مالى عليك الساعة، ولا أريم مكاني، حتى أنزعه من أحداقك. وقيل. معناه باسطو أيديهم عليهم بالعذاب أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ خلصوها من أيدينا، أى لا تقدرون على الخلاص الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ يجوز أن يريدوا وقت الإماتة وما يعذبون به من شدة النزع، وأن يريدوا الوقت

o [ise] 'Alîmen Hakîmâ' diye yazardı. Eğer 'Alîmen Hakîmâ' derse, 'Gafûran Rahîmâ' diye yazardı. { وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ } “Andolsun biz insanı çamurdan bir süzmeden yarattık” ayeti sonuna kadar inince Abdullah, insanın yaratılışının tafsilatına hayran kaldı ve 'tebârekallâhu ahsenü'l-hâlıkîn' (yaratanların en güzeli olan Allah pek yücedir) dedi. Bunun üzerine [Hz. Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem: «Onu [öylece] yaz, nitekim öyle indirildi» buyurdu. Bunun üzerine Abdullah şüpheye düştü ve: 'Eğer Muhammed doğru sözlü ise şüphesiz ona vahyedildiği gibi bana da vahyolunmuştur. Şayet yalancı ise kesinlikle ben de onun söylediği gibi söylemişimdir' dedi. Böylece İslam'dan irtidat edip Mekke'ye kaçtı; sonra Mekke'nin fethinden önce tekrar Müslüman olarak geri döndü. [Bu kimsenin] Nadr b. el-Hâris ve alay edenler olduğu da söylenmiştir. { وَلَوْ تَرى } [ayetinin] cevabı mahzuftur (cümlede zikredilmemiştir); yani 'büyük bir iş görürdün'. { إِذِ الظَّالِمُونَ } Yahudilerden ve peygamberlik taslayanlardan zikrettiği kimseleri kastetmektedir; bu durumda harf-i tarif ahid için (bilinen kimseleri belirtmek üzere) olur. Cins için olması da caizdir; bu takdirde [ifade] kapsayıcılığından ötürü bunları da içine alır. { غَمَراتِ الْمَوْتِ } onun şiddetli halleri ve sekerâtıdır. Gamra (غَمْرَة) kelimesinin aslı, [insanı] bürüyüp içine alan su demektir. [Burada ise] baskın gelen şiddet için istiare yapılmıştır. { باسِطُوا أَيْدِيهِمْ } onlara ellerini uzatırlar ve: 'Ruhlarınızı getirin, onları bedenlerinizden çıkarıp bize teslim edin!' derler. Bu [ifade], can çekişme esnasındaki şiddetten, sıkıştırmadan ve hiçbir soluklanma ve mühlet vermeksizin zorlamanın şiddetinden kinayedir. Ayrıca onların, borçluya elini uzatıp alacağını talep ederken sert davranan, mühlet tanımayan ve ona: 'Üzerindeki hakkımı hemen şu anda bana çıkar; göz bebeklerinden sökercesine almadıkça yerimden ayrılmam!' diyen musallat olmuş bir alacaklının tavrı gibi davrandıklarını ifade eder. Bir görüşe göre bunun manası: Azap ile üzerlerine ellerini uzatanlardır. { أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ } 'Onları ellerimizden kurtarın!' [demektir]; yani kurtulmaya güç yetiremezsiniz. { الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ } öldürme vaktini ve can çekişmenin şiddetinden ötürü çektikleri azabı kastetmiş olmaları caiz olduğu gibi, [kıyamet] vaktini kastetmiş olmaları da caizdir.

الممتدّ المتطاول الذي يلحقهم فيه العذاب في البرزخ والقيامة. والهون: الهوان الشديد، وإضافة العذاب إليه كقولك: رجل سوء يريد العراقة في الهوان والتمكن فيه عَنْ آياتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ فلا تؤمنون بها.

berzahta ve kıyamette azabın kendilerine erişeceği o uzayıp giden uzun vakti kastetmiş olmaları da caizdir. el-Hûn (الْهُونِ): Şiddetli aşağılanmadır. Azabın ona izafe edilmesi, “kötülük adamı” demen gibidir; aşağılanmada kökleşmişliği ve onda yerleşmiş olmayı ifade eder. { عَنْ آياتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ } büyüklük taslayıp O'nun ayetlerine iman etmiyordunuz.

[سورة الأنعام (٦) : آية ٩٤]

[En'âm Suresi (6): Ayet 94]

وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ ما خَوَّلْناكُمْ وَراءَ ظُهُورِكُمْ وَما نَرى مَعَكُمْ شُفَعاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكاءُ لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ ما كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٩٤)

{ وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ ما خَوَّلْناكُمْ وَراءَ ظُهُورِكُمْ وَما نَرى مَعَكُمْ شُفَعاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكاءُ لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ ما كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٩٤) } “Andolsun, sizi ilk defa yarattığımız gibi bize teker teker geldiniz; size bahşettiğimiz şeyleri de arkalarınızda bıraktınız. Hakkınızda (Allah'ın) ortakları olduğunu iddia ettiğiniz şefaatçilerinizi de yanınızda görmüyoruz! Andolsun aranızdaki bağlar kopmuş ve (ilah olduklarını) iddia ettiğiniz şeyler sizden uzaklaşıp kaybolmuştur. (94)”

فُرادى منفردين عن أموالكم وأولادكم وما حرصتم عليه، وآثرتموه من دنياكم، وعن أوثانكم التي زعمتم أنها شفعاؤكم وشركاء لله كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ على الهيئة التي ولدتم عليها في الانفراد وَتَرَكْتُمْ ما خَوَّلْناكُمْ ما تفضلنا به عليكم في الدنيا فشغلتم به عن الآخرة وَراءَ ظُهُورِكُمْ لم ينفعكم ولم تحتملوا منه نقيراً ولا قدّمتموه لأنفسكم فِيكُمْ شُرَكاءُ في استعبادكم، لأنهم حين دعوهم آلهة وعبدوها، فقد جعلوها لله شركاء فيهم وفي استعبادهم.

{ فُرادى } mallarınızdan, çocuklarınızdan, dünyanızda hırs gösterip tercih ettiğiniz şeylerden ve şefaatçileriniz ve Allah'a ortaklar olduklarını zannettiğiniz putlarınızdan soyutlanmış olarak yapayalnız [geldiniz]. { كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ } teklik bakımından doğduğunuz andaki haliniz üzere. { وَتَرَكْتُمْ ما خَوَّلْناكُمْ } dünyada size lütfettiğimiz ve ahiretten sizi alıkoyan şeyleri, { وَراءَ ظُهُورِكُمْ } arkanızda bıraktınız; size hiçbir fayda vermedi, ondan zerre kadar bir şey yüklenemediniz ve onu kendiniz için önceden göndermediniz. { فِيكُمْ شُرَكاءُ } size kulluk ettirmede ortaklar; zira onları ilah diye çağırıp onlara taptıklarında, onları kendileri hususunda ve kendilerine kulluk ettirmede Allah'a ortak kılmış oldular.

وقرئ: فرادى، بالتنوين. وفراد، مثل ثلاث. وفردي، نحو سكرى: فإن قلت: كما خلقناكم، في أى محل هو؟ قلت: في محل النصب صفة لمصدر جئتمونا، أى مجيئا مثل خلقنا لكم تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وقع التقطع بينكم، كما تقول: جمع بين الشيئين، تريد أوقع الجمع بينهما على إسناد الفعل إلى مصدره بهذا التأويل: ومن رفع فقد أسند الفعل إلى الظرف، كما تقول: قوتل خلفكم وأمامكم. وفي قراءة عبد الله: لقد تقطع ما بينكم.

Tenvin ile “fürâden” (فرادى), “selâs” gibi “fürâd” (فراد) ve “sekrâ” gibi “ferdî” (فردى) şeklinde de okunmuştur. Eğer: “{ كَما خَلَقْناكُمْ } hangi irab mahallindedir?” dersen, derim ki: { جِئْتُمُونا } fiilinin mef'ûl-i mutlakının sıfatı olarak nasb mahallindedir; yani “sizi yarattığımız gibi bir gelişle geldiniz” demektir. { تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ } “aranızda kopma meydana geldi” demektir; nitekim fiilin bu teville kendi masdarına isnad edilmesi esasına göre “iki şeyin arasını birleştirdi” derken “aralarında birleşmeyi meydana getirdi” kastedildiği gibidir. [Beyne kelimesini] merfu okuyan ise, “arkanızda ve önünüzde savaşıldı” denilmesi gibi fiili zarfa isnad etmiştir. Abdullah [b. Mes'ud]'ın kıraatinde ise: “Lekad tekattaa mâ beyneküm” (لقد تقطع ما بينكم) şeklindedir.

[سورة الأنعام (٦) : آية ٩٥]

[En'âm Suresi (6): Ayet 95]

إِنَّ اللَّهَ فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ ذلِكُمُ اللَّهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ (٩٥)

{ إِنَّ اللَّهَ فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ ذلِكُمُ اللَّهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ (٩٥) } “Şüphesiz taneyi ve çekirdeği yarıp filizlendiren Allah'tır. O, ölüden diriyi çıkarır; diriden de ölüyü çıkarandır. İşte Allah budur! O halde nasıl (haktan) çevriliyorsunuz? (95)”

فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى بالنبات والشجر. وعن مجاهد: أراد الشقين الذين في النواة والحنطة يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ أى الحيوان، والنامي من النطف. والبيض والحب والنوى وَمُخْرِجُ هذه الأشياء الميتة من الحيوان والنامي- فإن قلت: كيف قال مُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ بلفظ اسم الفاعل، بعد قوله يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ قلت: عطفه على فالق الحب والنوى، لا على الفعل، ويخرج الحىَّ من الميت: موقعه موقع الجملة المبينة لقوله فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى لأنّ فلق الحب والنوى بالنبات والشجر النامين من جنس إخراج الحىّ من الميت، لأنّ النامي

{ فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى } [Taneyi ve çekirdeği] bitki ve ağaç [olarak] yarıp çıkarandır. Mücâhid’den [rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir]: "Çekirdekte ve buğdayda bulunan iki yarığı kastetmiştir." { يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ } yani nutfelerden, yumurtalardan, tanelerden ve çekirdeklerden hayvanı (canlıyı) ve büyüyüp gelişeni çıkarır. { وَمُخْرِجُ } bu cansız şeyleri de hayvandan ve büyüyüp gelişenden çıkarandır. Eğer: "Neden { يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ } ifadesinden sonra { مُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ } ism-i fâil lafzıyla gelmiştir?" dersen, derim ki: Onu fiile değil, { فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى } ifadesine atfetmiştir. { يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ } cümlesinin konumu ise { فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى } ifadesini açıklayan bir cümle konumundadır. Çünkü taneyi ve çekirdeği büyüyüp gelişen bitki ve ağaçla yarmak, diriyi ölüden çıkarma türündendir; zira büyüyüp gelişen [varlık]...

في حكم الحيوان. ألا ترى إلى قوله يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها، ذلِكُمُ اللَّهُ أى ذلكم المحيي والمميت هو الله الذي تحق له الربوبية فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ فكيف تصرفون عنه وعن توليه إلى غيره.

hayvan (canlı) hükmündedir. Görmez misin O'nun: “Ölümünden sonra yeryüzünü diriltir” buyurduğunu. { ذلِكُمُ اللَّهُ } yani o dirilten ve öldüren, kendisine rablik layık ve hak olan Allah'tır. { فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ } o halde O'ndan ve O'nu dost edinmekten başkasına nasıl çevriliyorsunuz?

[سورة الأنعام (٦) : آية ٩٦]

[En'âm Suresi (6): Ayet 96]

فالِقُ الْإِصْباحِ وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَناً وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْباناً ذلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ (٩٦)

{ فالِقُ الْإِصْباحِ وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَناً وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْباناً ذلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ (٩٦) } “Sabahı yarıp çıkarandır. Geceyi dinlenme zamanı, güneşi ve ayı da birer hesap ölçüsü kılmıştır. İşte bu, Azîz (kudreti üstün gelen) ve Alîm (her şeyi bilen Allah'ın) takdiridir. (96)”

الْإِصْباحِ مصدر سمى به الصبح. وقرأ الحسن بفتح الهمزة جمع صبح وأنشد قوله:

{ الْإِصْباحِ } sabahın (subh) kendisiyle adlandırıldığı bir masdardır. Hasan [el-Basrî] hemzenin fethasıyla “esbâh” (الإِصْباحِ) şeklinde “subh”un çoğulu olarak okumuş ve şu beyti inşad etmiştir:

أفنى رباحا وبنى رباح … تناسخ الإمساء والإصباح

“Yok etti Rebâh'ı ve Rebâh'ın oğullarını … Akşamların ve sabahların birbirini kovalaması.”

بالكسر والفتح مصدرين، وجمع مساء وصبح. فإن قلت: فما معنى فلق الصبح، والظلمة هي التي تنفلق عن الصبح، كما قال:

[Hemzenin] kesrası ve fethasıyla iki masdar veya 'mesâ' ve 'subh' kelimelerinin çoğuludur. Şayet: 'Sabahın kendisinden sıyrılıp yarıldığı şey karanlık olduğu halde, sabahın yarılması ne anlama gelir? Nitekim [şair] şöyle demiştir:' dersen,

تردّت به ثمّ انفرى عن أديمها … تفرّى ليل عن بياض نهار

‘Gündüzün aydınlığından gecenin sıyrılıp ayrıldığı gibi … O karanlığa büründü, sonra derisinden sıyrılıp açıldı.’” dersen,

قلت: فيه وجهان، أحدهما: أن يراد فالق ظلمة الإصباح، وهي الغبش في آخر الليل، ومنقضاه الذي يلي الصبح. والثاني: أن يراد فالق الإصباح الذي هو عمود الفجر عن بياض النهار وإسفاره. وقالوا: انشق عمود الفجر. وانصدع الفجر. وسموا الفجر فلقا بمعنى مفلوق.

derim ki: Bunda iki vecih vardır. Birincisi: Sabahın karanlığını, yani gecenin sonundaki alacakaranlığı ve sabaha bitişik olan son kısmını yaran kastedilmesidir. İkincisi: Gündüzün aydınlığından ve ışığından fecir sütunu olan sabahı yarıp çıkaran kastedilmesidir. Nitekim: “Fecir sütunu yarıldı”, “fecir çatladı” demişler ve fecri, “maflûk” (yarılmış) manasında “falak” (yarma/yarık) diye isimlendirmişlerdir.

وقال الطائي:

Tâî şöyle demiştir:

وأزرق الفجر يبدو قبل أبيضه … وأوّل الغيث قطر ثمّ ينسكب

“Fecrin mavisi beyazından önce belirir … Yağmurun ilki de damladır, sonra boşanır.”

وقرئ: فالق الإصباح، وجاعل الليل سكناً، بالنصب على المدح. وقرأ النخعي: فلق الإصباح وجعل الليل. والسكن: ما يسكن إليه الرجل ويطمئن استئناسا به واسترواحاً إليه، من زوج أو حبيب. ومنه قيل للنار: سكن، لأنه يستأنس بها. ألا تراهم سموها المؤنسة، والليل يطمئن إليه التعب بالنهار لاستراحته فيه وجمامه . ويجوز أن يراد: وجعل الليل مسكوناً فيه من قوله لتسكنوا فيه وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ قرئا بالحركات الثلاث، فالنصب على إضمار فعل دل عليه

Ayrıca övgü (medih) üzere nasb ile { فَالِقَ الْإِصْبَاحِ وَجَاعِلَ اللَّيْلِ سَكَنًا } şeklinde de okunmuştur. Nehaî ise { فَلَقَ الْإِصْبَاحَ وَجَعَلَ اللَّيْلَ } şeklinde [mâzî fiil olarak] okumuştur. Seken (سَكَن); kişinin eş veya sevgili gibi, kendisiyle ünsiyet kurup rahatlayarak huzur bulduğu ve sükûnete erdiği şeydir. Bu sebeple ateşe de kendisiyle ünsiyet kurulduğu için "seken" denilmiştir. Görmez misin ki onlar ateşi "el-mü’nise" (ünsiyet veren/rahatlatan) diye isimlendirmişlerdir. Gündüz yorulan kimse de içinde istirahat edip dinlenmesi için geceye sığınır ve onda sükûnet bulur. { لِتَسْكُنُوا فِيهِ } “Onda sükûn bulasınız diye” ayetinden hareketle, [seken kelimesiyle] "ve geceyi içinde sükûn bulunan [bir zaman dilimi] kıldı" anlamının kastedilmiş olması da caizdir. { وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ } kelimeleri üç harekeyle de [mansub, mecrur ve merfû olarak] okunmuştur. Nasb [hali], delalet ettiği bir fiilin takdiri iledir...

جاعل الليل، أى وجعل الشمس والقمر حسباناً. أو يعطفان على محل الليل. فإن قلت كيف يكون لليل محل والإضافة حقيقية، لأنّ اسم الفاعل المضاف إليه في معنى المضىّ، ولا تقول: زيد ضارب عمرا أمس؟ قلت: ما هو في معنى المضىّ، وإنما هو دال على جعل مستمرّ في الأزمنة المختلفة، وكذلك فالق الحب، وفالق الإصباح، كما تقول: الله قادر عالم، فلا تقصد زماناً دون زمان، والجر عطف على لفظ الليل، والرفع على الابتداء، والخبر محذوف تقديره: والشمس والقمر مجعولان حسباناً، أو محسوبان حسباناً. ومعنى جعل الشمس والقمر حسباناً: جعلهما على حسبان، لأنّ حساب الأوقات يعلم بدورهما وسيرهما. والحسبان- بالضم-: مصدر حسب، كما أنّ الحسبان- بالكسر- مصدر حسب. ونظيره الكفران والشكران ذلِكَ إشارة إلى جعلهما حسبانا، أى ذلك التسيير بالحساب المعلوم تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الذي قهرهما وسخرهما الْعَلِيمِ بتدبيرهما وتدويرهما.

yani “güneşi ve ayı da bir hesap ölçüsü kıldı” demektir. Yahut bu iki kelime, “el-leyl”in irab mahalline matufturlar. Şayet: “Kendisine muzaf olan ism-i fâil geçmiş zaman manasında iken -ki sen ‘Zeyd dün Amr'ı dövücüdür’ diyemezsin- ve izafet de hakiki iken ‘el-leyl’ için irab mahalli nasıl olabilir?” dersen, derim ki: O geçmiş zaman manasında değildir; bilakis farklı zamanlarda devam eden bir kılmaya (yaratmaya) delalet etmektedir. { فالِقُ الْحَبِّ } ve { فالِقُ الْإِصْباحِ } ifadeleri de böyledir; nitekim belirli bir zamanı kastetmeksizin “Allah kâdirdir, âlimdir” demen gibidir. Cer ile okunuş “el-leyl” lafzına atıftır. Ref ile okunuş ise mübtedalık iledir ve haberi mahzuftur; takdiri: “Güneş ve ay birer hesap ölçüsü kılınmıştır” veya “bir hesap ile hesaplanmıştır” şeklindedir. Güneş ve ayın bir hesap kılınmasının manası: Onların belirli bir hesap üzere kılınmasıdır; çünkü vakitlerin hesabı onların dönmesi ve hareketiyle bilinir. el-Husbân (الْحُسْبانُ) -zamme ile-, kesre ile olan “hısbân” gibi “hasebe” (hesap etti) fiilinin masdarıdır. Küfrân ve şükrân kelimeleri de bunun benzeridir. { ذلِكَ } onların birer hesap ölçüsü kılınmasına işarettir; yani malum bir hesap ile hareket ettirilmeleridir. { تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ } o ikisini kahredip boyun eğdiren, { الْعَلِيمِ } tedbirlerini ve yörüngelerinde dönüşlerini hakkıyla bilen [Allah'ın takdiridir].

[سورة الأنعام (٦) : آية ٩٧]

[En'âm Suresi (6): Ayet 97]

وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِها فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٩٧)

{ وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِها فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٩٧) } “Karanın ve denizin karanlıklarında yollarınızı bulasınız diye sizin için yıldızları var eden O'dur. Bilen bir topluluk için ayetleri elbette açıkladık. (97)”

فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ في ظلمات الليل بالبر والبحر، وأضافها إليهما لملابستها لهما، أو شبه مشتبهات الطرق بالظلمات.

{ فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } karada ve denizde gecenin karanlıklarında [demektir]. Gece karanlığını karaya ve denize, onlarla olan irtibatı sebebiyle izafe etmiştir; yahut karışık yolları karanlıklara benzetmiştir.

[سورة الأنعام (٦) : آية ٩٨]

[En'âm Suresi (6): Ayet 98]

وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ (٩٨)

{ وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ (٩٨) } “Sizi tek bir nefisten meydana getiren O'dur. Artık (sizin için) bir kalma yeri (müstakar), bir de emanet bırakılma yeri (müstevda') vardır. Anlayan bir topluluk için ayetleri elbette açıkladık. (98)”

من فتح قاف المستقر، كان المستودع اسم مكان مثله أو مصدراً. ومن كسرها، كان اسم فاعل والمستودع اسم مفعول. والمعنى: فلكم مستقرّ في الرحم. ومستودع في الصلب، أو مستقر فوق الأرض ومستودع تحتها. أو فمنكم مستقرّ ومنكم مستودع. فإن قلت: لم قيل يَعْلَمُونَ مع ذكر النجوم ويَفْقَهُونَ مع ذكر إنشاء بنى آدم؟ قلت كان إنشاء الإنس من نفس

Müstakar (مُسْتَقَرّ) kelimesinin kāf harfini fethalı okuyana göre müstevda‘ (مُسْتَوْدَع) da onun gibi bir mekân ismi yahut masdar olur. Kāf harfini kesreli okuyana [müstakırr] göre ise bu kelime ism-i fâil, müstevda‘ ise ism-i mef‘ûl olur. Anlamı şudur: Sizin için rahimde bir kalma yeri (müstakar), sulbde ise bir emanet edilme yeri (müstevda‘) vardır; yahut yeryüzünün üstünde bir kalma yeri, altında ise bir emanet edilme yeri vardır; veya bir kısmınız yerleşiktir (müstakar), bir kısmınız da emanettir (müstevda‘). Şayet: Yıldızların zikredilmesinde niçin { يَعْلَمُونَ } [Bilenler için], Âdemoğullarının yaratılışının zikredilmesinde ise { يَفْقَهُونَ } [Anlayanlar için] denilmiştir? dersen, derim ki: İnsanların tek bir nefisten

واحدة وتصريفهم بين أحوال مختلفة ألطف وأدق صنعة وتدبيراً، فكان ذكر الفقه الذي هو استعمال فطنة وتدقيق نظر مطابقاً له.

yaratılması ve farklı haller arasında evrilip çevrilmesi sanat ve tedbir bakımından daha latif ve daha incedir; dolayısıyla zekayı kullanmak ve ince bir bakış sergilemek demek olan fıkhın zikredilmesi ona tam uygun düşmüştür.

[سورة الأنعام (٦) : آية ٩٩]

[En'âm Suresi (6): Ayet 99]

وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجْنا بِهِ نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ فَأَخْرَجْنا مِنْهُ خَضِراً نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَراكِباً وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِها قِنْوانٌ دانِيَةٌ وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنابٍ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُشْتَبِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ انْظُرُوا إِلى ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ إِنَّ فِي ذلِكُمْ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٩٩)

{ وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجْنا بِهِ نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ فَأَخْرَجْنا مِنْهُ خَضِراً نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَراكِباً وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِها قِنْوانٌ دانِيَةٌ وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنابٍ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُشْتَبِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ انْظُرُوا إِلى ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ إِنَّ فِي ذلِكُمْ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٩٩) } “Gökten suyu indiren O'dur. Onunla her şeyin bitkisini bitirdik; ondan da bir yeşillik çıkardık ki, kendisinden üst üste binmiş taneler çıkarıyoruz. Hurma ağacının tomurcuğundan sarkan salkımlar, üzüm bağları, birbirine benzeyen ve benzemeyen zeytin ve nar (çıkardık). Meyve verdiği zaman meyvesine ve onun olgunlaşmasına bakın! Şüphesiz bunlarda inanan bir kavim için ayetler (ibretler) vardır. (99)”

فَأَخْرَجْنا بِهِ بالماء نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ نبت كل صنف من أصناف النامي، يعنى أن السبب واحد وهو الماء. والمسببات صنوف مفتنة، كما قال يُسْقى بِماءٍ واحِدٍ وَنُفَضِّلُ بَعْضَها عَلى بَعْضٍ فِي الْأُكُلِ

{ فَأَخْرَجْنا بِهِ } o su ile çıkardık; { نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ } büyüyüp gelişen her çeşidin bitkisini [çıkardık]. Yani sebep bir tek sudur; meydana gelen neticeler ise çeşit çeşit ve renklidir; nitekim { يُسْقى بِماءٍ واحِدٍ وَنُفَضِّلُ بَعْضَها عَلى بَعْضٍ فِي الْأُكُلِ } “Tek bir su ile sulanırlar; ama yemişlerinde bir kısmını diğerine üstün kılarız” buyurmuştur.

. فَأَخْرَجْنا مِنْهُ من النبات خَضِراً شيئاً غضا أخضر. يقال أخضر وخضر، كأعور وعور، وهو ما تشعب من أصل النبات الخارج من الحبة نُخْرِجُ مِنْهُ من الخضر حَبًّا مُتَراكِباً وهو السنبل. وقِنْوانٌ رفع بالابتداء. ومِنَ النَّخْلِ خبره. ومِنْ طَلْعِها بدل منه، كأنه قيل: وحاصلة من طلع النخل قنوان. ويجوز أن يكون الخبر محذوفا لدلالة أخرجنا عليه، تقديره: ومخرجة من طلع النخل قنوان. ومن قرأ: يخرج منه حب متراكب، كان قِنْوانٌ عنده معطوفا على حب. والقنوان: جمع قنو، ونظيره: صنو وصنوان. وقرئ بضم القاف وبفتحها، على أنه اسم جمع كركب، لأنّ فعلان ليس من زيادة التكسير دانِيَةٌ سهلة المجتنى

{ فَأَخْرَجْنا مِنْهُ } bitkiden çıkardık; { خَضِراً } taze, yemyeşil bir şey [çıkardık]. “A'ver” ve “avar” dendiği gibi “ahdar” ve “hadır” da denir; bu, tohumdan çıkan bitkinin kökünden dallanıp budaklanan kısımdır. { نُخْرِجُ مِنْهُ } o yeşillikten çıkarırız; { حَبًّا مُتَراكِباً } üst üste binmiş taneler; o da başaktır. { قِنْوانٌ } ibtida (mübteda) olarak merfudur. { وَمِنَ النَّخْلِ } onun haberidir. { مِنْ طَلْعِها } ise ondan bedeldir; sanki: “Hurmanın tomurcuğundan meydana gelmiş salkımlar vardır” denilmiştir. { أَخْرَجْنا } fiilinin delaleti sebebiyle haberin mahzuf olması da caizdir; takdiri: “Hurmanın tomurcuğundan salkımlar çıkarılmıştır” şeklindedir. “Yuhrecu minhu habbun müterâkibun” (يخرج منه حب متراكب) şeklinde okuyana göre { قِنْوانٌ } lafzı “habben” kelimesine matuftur. Kınvân (القنوان): “Kınv” (salkım) kelimesinin çoğuludur; “sınv” ve “sınvân” kelimeleri de bunun benzeridir. Kaf harfinin zammesi ve fethasıyla da okunmuştur; bu durumda “rükb” gibi bir ism-i cemdir; zira “fi'lân” vezni kırık çoğul eklerinden değildir. { دانِيَةٌ } toplanması kolay,

معرضة للقاطف، كالشىء الداني القريب المتناول، ولأنّ النخلة وإن كانت صغيرة ينالها القاعد فإنها تأتى بالثمر لا تنتظر الطول. وقال الحسن: دانية قريب بعضها من بعض. وقيل: ذكر القريبة وترك ذكر البعيدة: لأنّ النعمة فيها أظهر وأدلّ بذكر القريبة على ذكر البعيدة، كقوله سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ. وقوله وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنابٍ فيه وجهان، أحدهما: أن يراد: وثم جنات من أعناب، أى مع النخل. والثاني: أن يعطف على قِنْوانٌ على معنى: وحاصلة، أو ومخرجة من النخل قنوان وجنات من أعناب، أى من نبات أعناب، وقرئ وَجَنَّاتٍ بالنصب عطفاً على نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ أى: وأخرجنا به جنات من أعناب، وكذلك قوله وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ والأحسن أن ينتصبا على الاختصاص، كقوله وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ لفضل هذين الصنفين مُشْتَبِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ يقال اشتبه الشيئان وتشابها، كقولك استويا وتساويا. والافتعال والتفاعل يشتركان كثيراً. وقرئ: متشابها وغير متشابه. وتقديره: والزيتون متشابها وغير متشابه، والرمّان كذلك كقوله:

toplayana yakın, kolayca uzanılan yakın şey gibidir; çünkü hurma ağacı küçük de olsa oturan kimse ona yetişebilir, zira o boylanmayı beklemeden meyve verir. Hasan [el-Basrî]: “Dâniye, birbiri üstüne sarkıp yaklaşandır” demiştir. Şöyle de denilmiştir: Yakın olanı zikretmiş, uzak olanı zikretmeyi terk etmiştir; zira nimet yakın olanda daha açıktır ve yakın olanın zikredilmesi, { سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ } “Sizi sıcaktan koruyacak elbiseler” kavlinde olduğu gibi uzak olanın da zikredildiğine delalet eder. { وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنابٍ } kavlinde iki vecih vardır. Birincisi: “Hurmalarla birlikte üzüm bağları da vardır” manasının kastedilmiş olmasıdır. İkincisi: “Hurmadan salkımlar ve üzüm bağları -yani üzüm bitkileri- hâsıl olmuş veya çıkarılmıştır” manası üzere { قِنْوانٌ } lafzına matuf olmasıdır. { وَجَنَّاتٍ } kelimesi { نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ } lafzına matufen nasb ile de okunmuştur; yani “Onunla üzüm bağları çıkardık” demektir. { وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ } kavli de böyledir. Daha güzel olanı ise bu iki çeşidin üstünlüğü sebebiyle, { وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ } ayetinde olduğu gibi ihtisas üzere mansub olmalarıdır. { مُشْتَبِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ } “iki şey birbirine benzedi” anlamında “iştebehe'ş-şey'ân” ve “teşâbehe'ş-şey'ân” denilir; nitekim “istevayâ” ve “tesâvayâ” denmesi gibidir. İftiâl ve tefâul babları birbirinin yerine çokça kullanılır. “Müteşâbihen ve gayra müteşâbihin” şeklinde de okunmuştur. Takdiri: “Zeytin birbirine benzeyen ve benzemeyen şekildedir; nar da böyledir” demektir; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi:

كُنْتُ مِنْهُ وَوَالِدَىَّ بَرِيّا

“Ben ondan ve anne babamdan berî idim.”

والمعنى: بعضه متشابها وبعضه غير متشابه، في القدر واللون والطعم. وذلك دليل على التعمد دون الإهمال انْظُرُوا إِلى ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ إذا أخرج ثمره كيف يخرجه ضئيلا ضعيفاً لا يكاد ينتفع به. وانظروا إلى حال ينعه ونضجه كيف يعود شيئاً جامعاً لمنافع وملاذ، نظر اعتبار واستبصار واستدلال على قدرة مقدّره ومدبره وناقله من حال إلى حال. وقرئ وَيَنْعِهِ بالضم. يقال: ينعت الثمرة ينعاً وينعاً. وقرأ ابن محيصن: ويانعه. وقرئ: وثمره، بالضم.

Mana şöyledir: Hacim, renk ve tat bakımından bir kısmı birbirine benzer, bir kısmı ise birbirine benzemez. Bu da başıboş bırakılmanın değil, bilinçli bir kastın delilidir. { انْظُرُوا إِلى ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ } meyvesini verdiği zaman, onu neredeyse hiç yararlanılamayacak derecede küçük ve zayıf olarak nasıl çıkardığına bakın! Onun erme ve olgunlaşma haline de bakın; ibret, basiret ve onu takdir edenin, idare edenin ve halden hale geçirenin kudretine delil getirme bakışıyla bakın ki nasıl menfaatleri ve lezzetleri kendinde toplayan bir şeye dönüşmektedir. { وَيَنْعِهِ } kelimesi zamme ile “yün'ıhî” şeklinde de okunmuştur; “Meyve olgunlaştı” manasında “Yeneati's-semeratü yen'an ve yün'an” denir. İbn Muhaysın “ve yâni'ıhî” şeklinde okumuştur. Zamme ile “ve sümurihî” şeklinde de okunmuştur.

[سورة الأنعام (٦) : آية ١٠٠]

[En'âm Suresi (6): Ayet 100]

وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ وَخَلَقَهُمْ وَخَرَقُوا لَهُ بَنِينَ وَبَناتٍ بِغَيْرِ عِلْمٍ سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يَصِفُونَ (١٠٠)

{ وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ وَخَلَقَهُمْ وَخَرَقُوا لَهُ بَنِينَ وَبَناتٍ بِغَيْرِ عِلْمٍ سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يَصِفُونَ (١٠٠) } “Cinleri Allah'a ortak koştular; oysa onları da O yaratmıştı. Bir de bilgisizce O'na oğullar ve kızlar uydurdular. O, onların niteledikleri şeylerden münezzehtir ve çok yücedir. (100)”

إن جعلت لِلَّهِ شُرَكاءَ مفعولي جعلوا، نصبت الجن بدلا من شركاء، وإن جعلت لِلَّهِ لغوا كان شُرَكاءَ الْجِنَّ مفعولين قدّم ثانيهما على الأول. فإن قلت: فما فائدة التقديم؟ قلت:

Şayet { لِلَّهِ } ve { شُرَكاءَ } lafızlarını “cealû” fiilinin iki mef'ûlü kılarsan, { الْجِنَّ } lafzını “şürekâe”den bedel olarak nasb edersin. Şayet { لِلَّهِ } lafzını lâğıv (müteallakı olmayan car-mecrur) kılarsan, { شُرَكاءَ } ve { الْجِنَّ } iki mef'ûl olur ve ikincisi birincinin önüne geçirilmiş olur. Şayet: “Öne geçirmenin faydası nedir?” dersen, derim ki:

فائدته استعظام أن يتخذ لله شريك مَن كان ملكا أو جنياً أو إنسياً أو غير ذلك. ولذلك قدّم اسم الله على الشركاء. وقرئ الجن بالرفع، كأنه قيل: من هم؟ فقيل: الجن. وبالجرّ على الإضافة التي للتبيين. والمعنى أشركوهم في عبادته، لأنهم أطاعوهم كما يطاع الله. وقيل: هم الذين زعموا أنّ الله خالق الخير وكل نافع، وإبليس خالق الشر وكل ضارّ وَخَلَقَهُمْ وخلق الجاعلين لله شركاء. ومعناه: وعلموا أن الله خالقهم دون الجن، ولم يمنعهم علمهم أن يتخذوا من لا يخلق

Bunun faydası; melek, cin, insan veya başka ne olursa olsun bir varlığın Allah'a ortak edinilmesinin ne kadar büyük ve çirkin bir şey olduğunu ortaya koymaktır. Bundan ötürü Allah'ın ismi ortakların önüne geçirilmiştir. “El-Cinnü” (الْجِنُّ) ref ile de okunmuştur; sanki: “Onlar kimdir?” denilmiş, “Cinlerdir” diye cevap verilmiştir. Beyan bildiren izafet ile cer ile de okunmuştur. Manası: İbadette onları ortak kıldılar; zira Allah'a itaat edildiği gibi onlara da itaat ettiler. Şöyle de denilmiştir: Onlar, Allah'ın hayrın ve her faydalı şeyin yaratıcısı, İblis'in ise şerrin ve her zararlı şeyin yaratıcısı olduğunu iddia eden kimselerdir. { وَخَلَقَهُمْ } Allah'a ortak koşanları da O yaratmıştır. Bunun manası şudur: Cinlerin değil, Allah'ın kendilerini yarattığını bildikleri halde, bu bilgileri onları yaratıcı olmayan birini yaratıcıya

شريكا للخالق. وقيل: الضمير للجن. وقرئ: وخلقهم، أى اختلاقهم الإفك، يعنى: وجعلوا لله خلقهم حيث نسبوا قبائحهم إلى الله في قولهم وَاللَّهُ أَمَرَنا بِها، وَخَرَقُوا لَهُ وخلقوا له، أى افتعلوا له بَنِينَ وَبَناتٍ وهو قول أهل الكتابين في المسيح وعزير، وقول قريش في الملائكة يقال: خلق الإفك وخرقه واختلقه واخترقه، بمعنى: وسئل الحسن عنه فقال: كلمة عربية كانت العرب تقولها: كان الرجل إذا كذب كذبة في نادى القوم يقول له بعضهم: قد خرقها والله، ويجوز أن يكون من خرق الثوب إذا شقه، أى اشتقوا له بنين وبنات، وقرئ: وخرّقوا بالتشديد للتكثير، لقوله بَنِينَ وَبَناتٍ وقرأ ابن عمر وابن عباس رضى الله عنهما: وحرّفوا له، بمعنى: وزوّروا له أولاداً لأنّ المزوّر محرّف مغير للحق إلى الباطل بِغَيْرِ عِلْمٍ من غير أن يعلموا حقيقة ما قالوه من خطأ أو صواب، ولكن رمياً بقول عن عمى وجهالة. من غير فكر وروية.

ortak kılmaktan alıkoymadı. Zamirin cinlere ait olduğu da söylenmiştir. “Ve halkuhüm” (وخلقهم) şeklinde de okunmuştur; yani onların iftira uydurmaları demektir. Kastedilen şudur: { وَاللَّهُ أَمَرَنا بِها } “Allah bize bunu emretti” sözlerinde çirkin amellerini Allah'a nispet ederek O'na iftiralarını ortak kıldılar. { وَخَرَقُوا لَهُ } O'na uydurdular, yani O'na { بَنِينَ وَبَناتٍ } oğullar ve kızlar iftira ettiler. Bu, iki kitap ehlinin Mesih ve Üzeyir hakkındaki, Kureyş'in de melekler hakkındaki sözüdür. İftirayı yaratmak, uydurmak, iftira etmek ve uydurmak anlamlarında “Halaka'l-ifke”, “harakahû”, “ihtelekahû” ve “ihtarakahû” denir ki hepsi aynı manadadır. Hasan'a bu sorulduğunda şöyle dedi: “Arapça bir kelimedir, Araplar bunu söylerdi. Bir adam topluluk meclisinde bir yalan söylediğinde onlardan biri ona: ‘Vallahi onu uydurdu/yırttı (harakahâ)’ derdi.” Kumaşı yardığı/yırttığı zamanki “haraka's-sevb” ifadesinden gelmiş olması da caizdir; yani O'na oğullar ve kızlar çıkardılar/uydurdular. { بَنِينَ وَبَناتٍ } kavlinden dolayı çokluk bildirmek üzere şeddeli olarak “ve harrakû” (وخرّقوا) şeklinde de okunmuştur. İbn Ömer ve İbn Abbas radıyallâhu anhümâ ise: “Ve harrafû lehû” (وحرّفوا له) şeklinde okumuşlardır; yani O'na yalandan çocuklar uydurdular; zira uyduran kimse hakkı batıla tahrif eden ve değiştirendir. { بِغَيْرِ عِلْمٍ } doğru veya yanlış, söyledikleri sözün hakikatini bilmeksizin; düşünmeksizin ve inceden inceye araştırmaksızın, bilakis körlük ve cehaletle laf savurarak [uydurdular].

[سورة الأنعام (٦) : آية ١٠١]

[En'âm Suresi (6): Ayet 101]

بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صاحِبَةٌ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١٠١)

{ بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صاحِبَةٌ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١٠١) } “Gökleri ve yeri yoktan var edendir. O'nun bir eşi olmadığı halde nasıl çocuğu olabilir? Her şeyi O yaratmıştır ve O, her şeyi hakkıyla bilendir. (101)”

بَدِيعُ السَّماواتِ من إضافة الصفة المشبهة إلى فاعلها، كقولك: فلان بديع الشعر، أى بديع شعره. أو هو بديع في السموات والأرض، كقولك: فلان ثبت الغدر، أى ثابت فيه، والمعنى أنه عديم النظير والمثل فيها. وقيل: البديع بمعنى المبدع، وارتفاعه على أنه خبر مبتدأ محذوف، أو هو مبتدأ وخبره أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ أو فاعل تعالى: وقرئ بالجرّ ردّاً على قوله وَجَعَلُوا لِلَّهِ أو على سُبْحانَهُ. وبالنصب على المدح، وفيه إبطال الولد من ثلاثة أوجه، أحدها: أن مبتدع السموات والأرض وهي أجسام عظيمة لا يستقيم أن يوصف بالولادة، لأنّ الولادة من صفات الأجسام، ومخترع الأجسام لا يكون جسما حتى يكون والداً. والثاني:

{ بَدِيعُ السَّماواتِ } ifadesi, sıfat-ı müşebbehenin failine izafe edilmesindendir; nitekim “filanın şiiri emsalsizdir” manasında “filânün bedîu'ş-şi'ri” (فلان بديع الشعر) demen gibidir. Yahut “filânün sebtü'l-gadri” (filan hıyanette sabittir) demen gibi göklerde ve yerde eşsizdir demektir; yani onlarda O'nun bir dengi ve benzeri yoktur. Bedî'in “mübdi'” (yoktan var eden) manasında olduğu da söylenmiştir. Merfu oluşu mahzuf bir mübtedanın haberi olması sebebiyledir; yahut o mübtedadır, haberi ise { أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ } cümlesidir; ya da “teâlâ” fiilinin failidir. { وَجَعَلُوا لِلَّهِ } kavline yahut { سُبْحانَهُ } lafzına binaen cer ile de okunmuştur; medih üzere nasb ile de okunmuştur. Bu ayette çocuk isnadının üç açıdan iptali vardır. Birincisi: Büyük cisimler olan gökleri ve yeri yoktan var edenin doğurma ile nitelenmesi doğru olmaz; zira doğurma cisimlerin sıfatlarındandır, cisimleri yoktan var eden ise doğuran bir varlık olacak şekilde cisim olamaz. İkincisi:

أن الولادة لا تكون إلا بين زوجين من جنس واحد وهو متعال عن مجانس، فلم يصح أن تكون له صاحبة، فلم تصح الولادة. والثالث: أنه ما من شيء إلا وهو خالقه والعالم به، ومن كان بهذه الصفة كان غنيا عن كل شيء، والولد إنما يطلبه المحتاج. وقرئ: ولم يكن له صاحبة، بالياء.

Doğurma ancak aynı cinsten iki eş arasında olur; O ise kendi cinsinden bir varlık olmaktan münezzehtir. Dolayısıyla O'nun bir eşinin olması sahih değildir; eş sahih olmayınca doğurma da sahih olmaz. Üçüncüsü: Hiçbir şey yoktur ki O onun yaratıcısı ve onu hakkıyla bileni olmasın. Bu sıfatta olan bir varlık her şeyden müstağnidir; çocuk talebinde bulunan ise ancak muhtaç olandır. Yâ ile “ve lem yekün lehû sâhibetün” (ولم يكن له صاحبة) şeklinde de okunmuştur.

وإنما جاز للفصل كقوله:

[Fiilin müzekker gelmesi] şairin şu sözünde olduğu gibi araya fasıla girmesi sebebiyledir:

لَقَدْ وَلَدَ الأُخَيْطِلَ أُمُّ سُوءِ

«Muhakkak ki Uhaytal'ı kötü bir anne doğurmuştur.»