[سورة الأنعام (٦) : آية ١٠٢]
[En'âm Suresi (6): Ayet 102]
ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ فَاعْبُدُوهُ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ (١٠٢)
{ ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ فَاعْبُدُوهُ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ (١٠٢) } “İşte Rabbiniz olan Allah budur. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; her şeyin yaratıcısıdır. O halde O'na kulluk edin. O, her şeye vekildir. (102)”
ذلِكُمُ إشارة إلى الموصف مما تقدم من الصفات، وهو مبتدأ وما بعده أخبار مترادفة وهي اللَّهُ رَبُّكُمْ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ أى ذلك الجامع لهذه الصفات فَاعْبُدُوهُ مسبب عن مضمون الجملة على معنى: أن من استجمعت له هذه الصفات كان هو الحقيق بالعبادة فاعبدوه ولا تعبدوا من دونه من بعض خلقه. ثم قال وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ يعنى وهو مع تلك الصفات مالك لكل شيء من الأرزاق والآجال، رقيب على الأعمال.
{ ذلِكُمُ } daha önce geçen sıfatlarla nitelenen zata bir işarettir. O mübtedadır, ondan sonrakiler ise birbiri ardınca gelen haberlerdir; bunlar da { اللَّهُ رَبُّكُمْ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ } ifadeleridir. Yani bu sıfatları kendisinde toplayan O'dur. { فَاعْبُدُوهُ } cümlesi, cümlenin muhtevasından kaynaklanan bir neticedir; şu manaya gelir: Bu sıfatları kendisinde toplayan zat ibadete layık olandır, öyleyse O'na kulluk edin ve O'nu bırakıp da yaratıklarından bazısına kulluk etmeyin. Sonra { وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ } buyurmuştur; yani O, bu sıfatlarla birlikte rızıklardan ve ecellerden her şeyin malikidir, ameller üzerinde tam bir gözetleyicidir.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٠٣]
[En'âm Suresi (6): Ayet 103]
لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ (١٠٣)
{ لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ (١٠٣) } “Gözler O'nu idrak edemez; O ise bütün gözleri idrak eder. O, latiftir, her şeyden haberdardır. (103)”
البصر: هو الجوهر اللطيف الذي ركبه الله في حاسة النظر، به تدرك المبصرات. فالمعنى أن الأبصار لا تتعلق به ولا تدركه، لأنه متعال أن يكون مبصراً في ذاته، لأن الأبصار إنما تتعلق بما كان في جهة أصلا أو تابعا، كالأجسام والهيئات وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ وهو للطف إدراكه للمدركات يدرك تلك الجواهر اللطيفة التي لا يدركها مدرك وَهُوَ اللَّطِيفُ يلطف عن أن تدركه الأبصار الْخَبِيرُ بكل لطيف فهو يدرك الأبصار، لا تلطف عن إدراكه وهذا من باب اللطف.
Basar: Allah'ın görme duyusuna yerleştirdiği, kendisiyle görülen şeylerin idrak edildiği latif cevherdir. Manası şudur: Gözler O'na taalluk edemez ve O'nu idrak edemez; çünkü O, bizzat görülen bir varlık olmaktan yücedir. Zira gözler ancak cisimler ve heyetler (biçimler) gibi aslen veya tebean bir yönde bulunan şeylere taalluk eder. { وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ } O, idrak olunan şeyleri idrak etmesindeki incelik ve letafet sebebiyle, hiçbir idrak edicinin idrak edemediği o latif cevherleri idrak eder. { وَهُوَ اللَّطِيفُ } gözlerin kendisini idrak edemeyeceği kadar latiftir. { الْخَبِيرُ } her latif şeyden hakkıyla haberdar olandır; dolayısıyla O gözleri idrak eder, onlar O'nun idrakinden gizli/ince kalamazlar. Bu da lütuf babındandır.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٠٤]
[En'âm Suresi (6): Ayet 104]
قَدْ جاءَكُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْها وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ (١٠٤)
{ قَدْ جاءَكُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْها وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ } “Gerçek şu ki size Rabbinizden basiretler (gönül gözünü açacak açık deliller) gelmiştir. Artık kim [hakkı] görürse kendi lehinedir, kim de körlük ederse kendi aleyhinedir. Ben sizin üzerinize bir bekçi değilim.” (104)
قَدْ جاءَكُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ هو وارد على لسان رسول الله ﷺ، لقوله وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ والبصيرة نور القلب الذي به يستبصر، كما أن البصر نور العين الذي به تبصر أى جاءكم من الوحى، والتنبيه على ما يجوز على الله وما لا يجوز ما هو للقلوب كالبصائر فَمَنْ أَبْصَرَ الحق وآمن فَلِنَفْسِهِ أبصر وإياها نفع وَمَنْ عَمِيَ عنه فعلى نفسه عمى وإياها ضرَّ بالعمى وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ أحفظ أعمالكم وأجازيكم عليها، إنما أنا منذر والله هو الحفيظ عليكم.
{ قَدْ جاءَكُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ } [ifadesi], { وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ } kavlinden ötürü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in dilinden vârid olmuştur. Basiret, kendisiyle basiret sahibi olunan kalp nurudur; nitekim basar da kendisiyle görülen göz nurudur. Yani size vahiyden ve Allah hakkında neyin caiz olup neyin caiz olmadığına dair uyarılardan, kalpler için basiretler mesabesinde olan şeyler gelmiştir. { فَمَنْ أَبْصَرَ } kim hakkı görür ve iman ederse, { فَلِنَفْسِهِ } kendi nefsi için görmüş ve ona fayda sağlamış olur. { وَمَنْ عَمِيَ } kim de ondan yüz çevirip körlük ederse, kendi nefsi aleyhine körlük etmiş ve körlüğüyle ona zarar vermiş olur. { وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ } amellerinizi koruyup gözeten ve bunlara karşılık veren bir bekçi değilim; ben ancak bir uyarıcıyım, sizin üzerinize hakiki koruyucu olan ise Allah'tır.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٠٥]
[En'âm Suresi (6): Ayet 105]
وَكَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ وَلِنُبَيِّنَهُ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (١٠٥)
{ وَكَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ وَلِنُبَيِّنَهُ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (١٠٥) } “İşte ayetleri bu şekilde türlü türlü açıklıyoruz ki 'Sen ders almışsın' desinler ve biz de onu bilen bir topluluğa iyice açıklayalım. (105)”
وَلِيَقُولُوا جوابه محذوف تقديره. وليقولوا درست تصرّفها. ومعنى دَرَسْتَ قرأت وتعلمت. وقرئ: دارست، أى دارست العلماء. ودرست بمعنى قدّمت هذه الآيات وعفت كما قالوا: أساطير الأولين، ودرست بضم الراء، مبالغة في درست، أى اشتدّ دروسها. ودرست- على البناء للمفعول- بمعنى قرئت أو عفيت. ودارست. وفسروها بدارست اليهود محمداً ﷺ، وجاز الإضمار، لأن الشهرة بالدراسة كانت لليهود عندهم. ويجوز أن يكون الفعل للآيات، وهو لأهلها، أى دارس أهل الآيات وحملتها محمداً، وهم أهل الكتاب. ودرس أى درس محمد. ودارسات، على: هي دارسات، أى قديمات. أو ذات دروس، كعيشة راضية. فإن قلت: أى فرق بين اللامين في لِيَقُولُوا، وَلِنُبَيِّنَهُ؟ قلت: الفرق بينهما أنّ الأول مجاز والثانية حقيقة، وذلك أن الآيات صرفت للتبيين ولم تصرف ليقولوا دارست، ولكن لأنه حصل هذا القول بتصريف الآيات كما حصل التبيين، شبه به فسيق مساقه. وقيل: ليقولوا كما قيل لنبينه: فإن قلت: إلام يرجع الضمير في قوله وَلِنُبَيِّنَهُ؟ قلت: إلى الآيات لأنها في معنى القرآن، كأنه قيل: وكذلك نصرف القرآن. أو إلى القرآن وإن لم يجر له ذكر، لكونه معلوما إلى التبيين الذي هو مصدر الفعل، كقولهم: ضربته زيداً. ويجوز أن يراد فيمن قرأ درست ودارست:
{ وَلِيَقُولُوا } ifadesinin cevabı mahzuftur, takdiri: “Sen ders almışsın desinler diye onları türlü türlü açıklarız” şeklindedir. { دَرَسْتَ } lafzının anlamı “okudun ve öğrendin” demektir. Âlimlerle karşılıklı ders yaptın manasında “dâraste” (دارست) şeklinde de okunmuştur. { دَرَسْتَ }, tıpkı “eskilerin masalları” demeleri gibi “bu ayetler eskidi ve izleri silindi” manasında da okunmuştur. “Deruset” (درست) şeklinde râ harfinin zammesiyle “derest” lafzında mübalağa olarak, yani eskiyip silinmesi şiddetlendi anlamında da okunmuştur. Meçhul sığada “düriset” (درست) şeklinde de okunmuş olup “okundu” veya “silinip gitti” manasındadır. “Dâraset” (ودارست) şeklinde de okunmuş ve “Yahudiler Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile karşılıklı ders yaptılar” şeklinde tefsir edilmiştir; zamir kullanımı caiz olmuştur, zira onlara göre dersle şöhret bulanlar Yahudilerdi. Fiilin ayetlere isnat edilmiş olup aslında ehline ait olması da caizdir; yani ayetlerin ehli ve taşıyıcıları olan Ehl-i Kitap Muhammed ile karşılıklı ders yaptı [demektir]. “Derese” (ودرس) yani “Muhammed ders gördü/okudu” manasında da okunmuştur. “Dârisât” (ودارسات) şeklinde [ise] “onlar eskiyen/silinen şeylerdir” veya { عِيشَةٍ رَاضِيَةٍ } terkibinde olduğu gibi “ders/silinme sahibidir” takdirindedir. Eğer “{ لِيَقُولُوا } ve { وَلِنُبَيِّنَهُ } ifadelerindeki iki lam (ل) harfi arasındaki fark nedir?” dersen, derim ki: İkisi arasındaki fark, birincisinin mecaz, ikincisinin ise hakikat olmasıdır. Şöyle ki: Ayetler beyan etmek için türlü türlü açıklanmıştır, “sen ders yaptın” desinler diye değil; fakat bu söz ayetlerin türlü türlü açıklanmasıyla tıpkı beyanın hâsıl olduğu gibi hâsıl olduğu için ona benzetilmiş ve onun üslubuyla sevk edilmiştir. { وَلِنُبَيِّنَهُ } denildiği gibi { لِيَقُولُوا } de denilmiştir. Eğer “{ وَلِنُبَيِّنَهُ } kavlindeki zamir nereye racidir?” dersen, derim ki: Ayetler Kur'an manasında olduğu için ayetlere racidir; sanki “İşte Kur'an'ı böyle türlü türlü açıklıyoruz” denilmiş gibidir. Yahut zikri geçmemiş olsa bile malum olmasından ötürü Kur'an'a racidir; ya da “Darabtühû Zeyden” (ضربته زيداً) sözlerinde olduğu gibi fiilin masdarı olan tebyîne racidir. “Dereste” ve “dâraste” okuyanların kıraatinde şu mananın kastedilmiş olması da caizdir:
درست الكتاب ودراسته، فيرجع إلى الكتاب المقدّر.
“Kitabı okudun ve onu karşılıklı mütalaa ettin” [demektir], dolayısıyla takdir edilen kitaba raci olur.
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٠٦ الى ١٠٧]
[En'âm Suresi (6): Âyetler 106-107]
اتَّبِعْ ما أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ (١٠٦) وَلَوْ شاءَ اللَّهُ ما أَشْرَكُوا وَما جَعَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ (١٠٧)
{ اتَّبِعْ ما أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ (١٠٦) وَلَوْ شاءَ اللَّهُ ما أَشْرَكُوا وَما جَعَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ (١٠٧) } “Rabbinden sana vahyolunana uy; O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. Müşriklerden de yüz çevir. (106) Eğer Allah dileseydi ortak koşmazlardı. Biz seni onların üzerine bir bekçi kılmadık. Sen onların üzerinde bir vekil de değilsin. (107)”
لا إِلهَ إِلَّا هُوَ اعتراض أكذبه إيجاب اتباع الوحى لا محلّ له من الإعراب. ويجوز أن يكون حالا من ربك، وهي حال مؤكدة كقوله وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً.
{ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ } ifadesi, vahye uymanın gerekliliğini pekiştiren bir itiraziyye (ara cümle) olup iraptan mahalli yoktur. { رَبِّكَ } lafzından hal olması da caizdir; bu da { وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً } kavlinde olduğu gibi müekkid (pekiştirici) bir haldir.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٠٨]
[En'âm Suresi (6): Ayet 108]
وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (١٠٨)
{ وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (١٠٨) } “Allah'tan başka yalvardıklarına sövmeyin ki onlar da haddi aşarak bilgisizce Allah'a sövmesinler. İşte böylece biz her ümmete kendi amelini süslü gösterdik. Sonra dönüşleri Rablerinedir; O da yapmakta olduklarını kendilerine haber verecektir. (108)”
وَلا تَسُبُّوا الآلهة الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ وذلك أنهم قالوا عند نزول قوله تعالى إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ لتنتهينّ عن سب آلهتنا أو لنهجونّ إلهك. وقيل: كان المسلمون يسبون آلهتهم، فنهوا لئلا يكون سبهم سببا لسب الله تعالى.
{ وَلا تَسُبُّوا } [yani] putlara sövmeyin; { الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ } [ayetinde kastedilen budur]. Şöyle ki onlar, Yüce Allah'ın { إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ } “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennem yakıtısınız” ayeti indiğinde: “Ya ilahlarımıza sövmekten vazgeçersin ya da biz kesinlikle senin ilahını hicvederiz” demişlerdi. Şöyle de denilmiştir: Müslümanlar onların putlarına sövüyorlardı; kendi sövmeleri Yüce Allah'a sövülmesine sebep olmasın diye bundan nehyedildiler.
فإن قلت: سب الآلهة حق وطاعة، فكيف صحّ النهى عنه، وإنما يصح النهى عن المعاصي؟
Eğer “Putlara sövmek hak ve bir itaattir; nehiy ise ancak günahlardan caiz olduğuna göre bundan nehyedilmek nasıl sahih olur?” dersen,
قلت: ربّ طاعة علم أنها تكون مفسدة فتخرج عن أن تكون طاعة، فيجب النهى عنها لأنها معصية، لا لأنها طاعة كالنهى عن المنكر هو من أجلّ الطاعات، فإذا علم أنه يؤدّى إلى زيادة الشر انقلب معصية، ووجب النهى عن ذلك النهى. كما يجب النهى عن المنكر. فإن قلت: فقد روى عن الحسن وابن سيرين أنهما حضرا جنازة فرأى محمد نساء فرجع، فقال الحسن: لو تركنا الطاعة لأجل المعصية لأسرع ذلك في ديننا. قلت: ليس هذا ممن نحن بصدده، لأنّ حضور الرجال الجنازة طاعة وليس بسبب لحضور النساء فإنهن يحضرنها حضر الرجال أو لم يحضروا، بخلاف سب الآلهة. وإنما خيل إلى محمد أنه مثله حتى نبه عليه الحسن.
Derim ki: Nice itaat vardır ki onun bir fesada yol açacağı bilinir, böylece itaat olmaktan çıkar; itaat olduğu için değil, günah haline geldiği için ondan nehyedilmesi vacip olur. Nitekim münkerden nehyetmek en yüce itaatlerdendir; fakat kötülüğün artmasına yol açacağı bilinirse günaha dönüşür ve münkerden nehiy nasıl vacipse o nehiyden sakındırmak da öyle vacip olur. Eğer “Hasan[-ı Basrî] ve İbn Sîrîn'den rivayet edildiğine göre ikisi bir cenazeye katılmışlardı; Muhammed [İbn Sîrîn] kadınları görünce geri döndü, bunun üzerine Hasan: 'Eğer bir günah sebebiyle itaati terk etseydik bu durum dinimize pek çabuk zarar verirdi' dedi [bu duruma ne dersin?]” dersen, derim ki: Bu bizim üzerinde durduğumuz meseleden değildir; çünkü erkeklerin cenazeye katılması bir itaattir ve kadınların katılmasına bir sebep değildir; zira erkekler katılsın veya katılmasın onlar cenazeye katılmaktadır. Putlara sövmek ise böyle değildir. Muhammed'e yalnızca onun gibiymiş gibi gelmiş, nitekim Hasan onu uyarmıştır.
عَدْواً ظلماً وعدواناً. وقرئ عدوّاً بضم العين وتشديد الواو بمعناه. يقال: هذا فلان عدواً وعدواً وعدواناً وعداء. وعن ابن كثير: عدوّاً، بفتح العين بمعنى أعداء بِغَيْرِ عِلْمٍ على جهالة بالله وبما يجب أن يذكر به كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ مثل ذلك التزيين زينا لكل أمّة من أمم الكفار سوء عملهم، أو خليناهم وشأنهم ولم نكفهم حتى حسن عندهم سوء عملهم: أو أمهلنا الشيطان حتى زين لهم أو زيناه في زعمهم. وقولهم إن الله أمرنا بهذا وزينه لنا فَيُنَبِّئُهُمْ فيوبخهم عليه ويعاتبهم ويعاقبهم.
{ عَدْواً } zulüm ve düşmanlık üzere [demektir]. Ayn harfinin zammesi ve vâv harfinin şeddesiyle aynı manada “uduvven” (عدوّاً) şeklinde de okunmuştur. “Hâzâ fülânün adven ve uduvven ve udvânen ve adâen” denilir. İbn Kesîr'den ayn harfinin fethasıyla düşmanlar manasında “aduvven” (عدوّاً) şeklinde rivayet edilmiştir. { بِغَيْرِ عِلْمٍ } Allah'a ve O'nun ne şekilde anılması gerektiğine dair bir cehalet üzere [demektir]. { كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ } işte bu süsleme gibi, kâfir ümmetlerden her bir ümmete kötü amellerini süsledik; yahut onları kendi hallerine bıraktık ve kötü amelleri kendilerine güzel görününceye kadar onları engellemedik; yahut onlara süsleyinceye kadar şeytana mühlet verdik; yahut onların zannına ve “Allah bize bunu emretti ve bunu bize süsledi” şeklindeki sözlerine göre süsledik. { فَيُنَبِّئُهُمْ } bundan ötürü onları azarlar, kınar ve cezalandırır.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٠٩]
[En'âm Suresi (6): Ayet 109]
وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِها قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ وَما يُشْعِرُكُمْ أَنَّها إِذا جاءَتْ لا يُؤْمِنُونَ (١٠٩)
{ وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِها قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ وَما يُشْعِرُكُمْ أَنَّها إِذا جاءَتْ لا يُؤْمِنُونَ (١٠٩) } “Eğer kendilerine bir ayet (mucize) gelirse ona mutlaka inanacaklarına dair var güçleriyle Allah'a yemin ettiler. De ki: 'Ayetler ancak Allah katındadır.' O ayet geldiği zaman da inanmayacaklarının siz neresinden farkındasınız? (109)”
لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ من مقترحاتهم لَيُؤْمِنُنَّ بِها، قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ وهو قادر
Kendi teklif ettikleri [mucizelerden] { لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ } “kendilerine bir ayet gelirse”, { لَيُؤْمِنُنَّ بِها } “ona mutlaka inanacaklarına” [dair yemin ettiler]. { قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ } “De ki: Ayetler ancak Allah katındadır”; O buna kadirdir
عليها، ولكنه لا ينزلها الا على موجب الحكمة . أو إنما الآيات عند الله لا عندي. فكيف أجيبكم إليها وآتيكم بها وَما يُشْعِرُكُمْ وما يدريكم أَنَّها أن الآية التي تقترحونها إِذا جاءَتْ لا يُؤْمِنُونَ يعنى أنا أعلم أنها إذا جاءت لا يؤمنون بها وأنتم لا تدرون بذلك. وذلك أن المؤمنين كانوا يطمعون في إيمانهم إذا جاءت تلك الآية ويتمنون مجيئها. فقال ﷿ وما يدريكم أنهم لا يؤمنون، على معنى أنكم لا تدرون ما سبق على به من أنهم لا يؤمنون به.
fakat O, mucizeleri ancak hikmetin gereğine göre indirir. Yahut ayetler ancak Allah katındadır, benim katımda değil; öyleyse talebinize nasıl icabet edip onu size getirebilirim? { وَما يُشْعِرُكُمْ } nereden bileceksiniz ki, { أَنَّها } teklif ettiğiniz ayet { إِذا جاءَتْ لا يُؤْمِنُونَ } geldiği zaman inanmayacaklardır. Yani ben biliyorum ki o geldiğinde ona inanmayacaklar, siz ise bunu bilmiyorsunuz. Şöyle ki müminler o ayet geldiğinde onların iman etmesini umuyor ve gelmesini arzu ediyorlardı. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan [Allah], onların buna iman etmeyeceğine dair ezelî ilmimi siz bilemezsiniz manasında “Onların iman etmeyeceğini nereden bileceksiniz?” buyurdu.
ألا ترى إلى قوله كَما لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ وقيل: «أنها» بمعنى «لعلها» من قول العرب: ائت السوق أنك تشترى لحماً. وقال امرؤ القيس:
Nitekim O'nun { كَما لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ } “ilk defa inanmadıkları gibi” kavline bakmaz mısın? “Ennehâ” (أنها) lafzının, Arapların “Et eti satın alırsın diye (umulur ki alırsın diye) pazara git” sözünde olduğu gibi “leallehâ” (لعلها - umulur ki / belki) manasında olduğu da söylenmiştir. İmruülkays şöyle demiştir:
عوجا على الطّلل المحيل لأنّنا … نبكي الديار كما بكى ابن خذام
“Yıllar geçmiş o harabeye dönün, çünkü biz / İbn Hızâm'ın ağladığı gibi ağlarız o diyara.”
وتقويها قراءة أبىّ: لعلها إذا جاءت لا يؤمنون. وقرئ بالكسر على أن الكلام قد تمّ قبله بمعنى:
Übeyy'in “leallehâ izâ câet lâ yü'minûn” (لعلها إذا جاءت لا يؤمنون) kıraati de bunu desteklemektedir. Sözün öncesinde tamamlandığı kabul edilerek kesre ile [“innehâ”] şeklinde de okunmuştur; şu manadadır:
وما يشعركم ما يكون منهم، ثم أخبرهم بعلمه فيهم فقال: أنها إذا جاءت لا يؤمنون البتة. ومنهم
“Onlardan ne sâdır olacağını siz nereden bileceksiniz?” Daha sonra [Allah], onlar hakkındaki ilmini kendilerine haber vererek şöyle buyurmuştur: { أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ } “O [mucizeler] geldiğinde kesinlikle iman etmezler.” Onlardan kimisi...
من جعل «لا» مزيدة في قراءة الفتح وقرئ: وما يشعرهم أنها إذا جاءت لا يؤمنون. أى يحلفون بأنهم يؤمنون عند مجيئها. وما يشعرهم أن تكون قلوبهم حينئذ كما كانت عند نزول القرآن وغيره من الآيات مطبوعا عليها فلا يؤمنوا بها.
Fetha kıraatinde (“ennehâ”) “lâ” (لا) harfini zâid kabul etmiştir. “Ve mâ yüş'iruhüm ennehâ izâ câet lâ yü'minûn” şeklinde [gaib sığasıyla] da okunmuştur. Yani onlar o geldiğinde iman edeceklerine yemin ederler; oysa o vakit kalplerinin Kur'an ve diğer ayetler indiğinde olduğu gibi mühürlenmiş olup ona iman etmeyeceklerini nereden biliyorlar?
[سورة الأنعام (٦) : آية ١١٠]
[En'âm Suresi (6): Ayet 110]
وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ كَما لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ (١١٠)
{ وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ كَما لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ (١١٠) } “Biz onların gönüllerini ve gözlerini, ilk defa inanmadıkları gibi ters yüz ederiz ve onları azgınlıkları içinde bocalayıp dururlarken bırakırız. (110)”
وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ … وَنَذَرُهُمْ عطف على يؤمنون، داخل في حكم وما يشعركم، بمعنى:
{ وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ … وَنَذَرُهُمْ } ifadesi { يُؤْمِنُونَ } üzerine matuftur, { وَما يُشْعِرُكُمْ } hükmüne dâhildir; şu manadadır:
وما يشعركم أنهم لا يؤمنون، وما يشعركم اما نقلب أفئدتهم وأبصارهم: أى نطبع على قلوبهم وأبصارهم فلا يفقهون ولا يبصرون الحق كما كانوا عند نزول آياتنا. أو لا يؤمنون بها لكونهم مطبوعا على قلوبهم، وما يشعركم أنا نذرهم في طغيانهم أى نخليهم وشأنهم لا نكفهم عن الطغيان حتى يعمهوا فيه. وقرئ: ويقلب. ويذرهم بالياء أى الله ﷿. وقرأ الأعمش: وتقلب أفئدتهم وأبصارهم، على البناء للمفعول.
“Onların iman etmeyeceğinin siz nereden farkındasınız ve gönüllerini ve gözlerini ters yüz edeceğimizin nereden farkındasınız?” Yani ayetlerimiz indiğinde oldukları gibi hakkı anlamasınlar ve görmesinler diye kalplerini ve gözlerini mühürleriz; yahut kalpleri mühürlü olduğu için ona inanmazlar. “Onları azgınlıkları içinde bocalayıp dururlarken kendi hallerine bırakacağımızın -yani azgınlık içinde şaşkınca bocalamaları için onları azgınlıktan alıkoymayıp kendi hallerine bırakacağımızın- nereden farkındasınız?” Yâ ile “ve yukallibü... ve yezeruhüm” (ويقلب ... ويذرهم) şeklinde de okunmuştur; yani Yüce Allah [ters yüz eder ve bırakır]. A'meş ise meçhul sığada “ve tukallebü ef'idetühüm ve ebsâruhüm” (وتقلب أفئدتهم وأبصارهم) şeklinde okumuştur.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١١١]
[En'âm Suresi (6): Ayet 111]
وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتى وَحَشَرْنا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلاً ما كانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ (١١١)
{ وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتى وَحَشَرْنا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلاً ما كانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ (١١١) } “Eğer biz onlara melekleri indirseydik, ölüler de kendileriyle konuşsaydı ve her şeyi karşılarına toplasaydık, Allah dilemedikçe yine de inanacak değillerdi. Fakat onların çoğu bilmezler. (111)”
وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ كما قالوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِكَةُ، وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتى كما قالوا: فَأْتُوا بِآبائِنا، وَحَشَرْنا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا كما قالوا أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلًا قبلا كفلاء بصحة ما بشرنا به وأنذرنا، أو جماعات. وقيل قُبُلًا مقابلة. وقرئ قُبُلًا أى عيانا إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ مشيئة إكراه واضطرار وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ فيقسمون
{ وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ } “Eğer biz onlara melekleri indirseydik” onların { لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِكَةُ } “Bize melekler indirilmeli değil miydi?” dedikleri gibi; { وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتى } “ölüler de kendileriyle konuşsaydı” onların { فَأْتُوا بِآبائِنا } “Babalarımızı getirin” dedikleri gibi; { وَحَشَرْنا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا } “ve her şeyi karşılarına toplasaydık” onların { أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلًا } “Yahut Allah’ı ve melekleri karşımıza getirmelisin” dedikleri gibi... [Ayet metnindeki] Kubulen (قُبُلًا); müjdelediğimiz ve sakındırdığımız şeylerin doğruluğuna kefiller yahut cemaatler [halinde] demektir. Bir görüşe göre kubulen, karşı karşıya (yüz yüze) demektir. Bizzat gözle görerek (ıyânen) manasında kıbelen (قِبَلًا) şeklinde de okunmuştur. { إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } “Allah dilemedikçe” [yani] zorlama ve mecbur bırakma (ıztırâr) iradesiyle olmadıkça [inanacak değillerdir]. { وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ } “Fakat onların çoğu bilmezler” de yemin ederler...
بالله جهد أيمانهم على ما لا يشعرون من حال قلوبهم عند نزول الآيات. أو ولكنّ أكثر المسلمين يجهلون أن هؤلاء لا يؤمنون إلا أن يضطرّهم فيطمعون في إيمانهم إذا جاءت الآية المقترحة.
Ayetler indiğinde kalplerinin ne durumda olacağının farkında olmadıkları halde var güçleriyle Allah'a yemin ederler. Yahut müminlerin çoğu, Allah onları mecbur bırakmadıkça bu kâfirlerin iman etmeyeceğini bilmezler; bu yüzden teklif edilen ayet geldiğinde onların iman edeceklerini umarlar.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١١٢]
[En'âm Suresi (6): Ayet 112]
وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَياطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ ما فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَما يَفْتَرُونَ (١١٢)
{ وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَياطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ ما فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَما يَفْتَرُونَ (١١٢) } “Böylece biz her peygambere insan ve cin şeytanlarını düşman kıldık. Bunlar aldatmak için birbirlerine yaldızlı sözler fısıldarlar. Eğer Rabbin dileseydi bunu yapamazlardı. Artık onları uydurdukları şeylerle baş başa bırak. (112)”
وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا وكما خلينا بينك وبين أعدائك، كذلك فعلنا بمن قبلك من الأنبياء وأعدائهم، لم نمنعهم من العداوة، لما فيه من الامتحان الذي هو سبب ظهور الثبات والصبر. وكثرة الثواب والأجر. وانتصب شَياطِينَ على البدل من عدوّا. أو على أنهما مفعولان كقوله وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ يوسوس شياطين الجنّ إلى شياطين الإنس. وكذلك بعض الجنّ إلى بعض وبعض الإنس إلى بعض. وعن مالك ابن دينار: إنّ شيطان الإنس أشد علىّ من شيطان الجنّ، لأنى إذا تعوّذت بالله ذهب شيطان الجنّ عنى، وشيطان الإنس يجيئني فيجرّنى إلى المعاصي عيانا زُخْرُفَ الْقَوْلِ ما يزينه من القول والوسوسة والإغراء على المعاصي ويموّهه غُرُوراً خدعا وأخذاً على غرّة وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ ما فَعَلُوهُ ما فعلوا ذلك، أى ما عادوك، أو ما أوحى بعضهم إلى بعض زخرف الفول بأن يكفهم ولا يخليهم وشأنهم.
{ وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا } seni düşmanlarınla baş başa bıraktığımız gibi, sebat ve sabrın ortaya çıkmasına ve bol mükâfat ile ecre vesile olan imtihan sebebiyle, senden önceki peygamberlere ve onların düşmanlarına da öyle yaptık; onları düşmanlıktan engellemedik. { شَياطِينَ } lafzı { عَدُوًّا } kelimesinden bedel olarak nasb edilmiştir; yahut { وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ } kavlinde olduğu gibi iki mefuldürler. { يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ } cin şeytanları insan şeytanlarına vesvese verir. Aynı şekilde cinlerin bir kısmı diğer bir kısmına, insanların da bir kısmı diğer bir kısmına [vesvese verir]. Mâlik b. Dînâr'dan şöyle rivayet edilmiştir: “İnsan şeytanı bana cin şeytanından daha ağırdır; zira ben Allah'a sığındığım zaman cin şeytanı benden uzaklaşır, insan şeytanı ise bana gelir ve beni göz göre göre günahlara sürükler.” { زُخْرُفَ الْقَوْلِ } sözden, vesveseden ve günahlara teşvikten süslediği ve yaldızladığı şeylerdir. { غُرُوراً } aldatarak ve gafil avlayarak [demektir]. { وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ ما فَعَلُوهُ } bunu yapamazlardı; yani onları engelleyip kendi hallerine bırakmamak suretiyle [dileseydi], sana düşmanlık edemezler veya birbirlerine yaldızlı sözler fısıldayamazlardı.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١١٣]
[En'âm Suresi (6): Ayet 113]
وَلِتَصْغى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَلِيَرْضَوْهُ وَلِيَقْتَرِفُوا ما هُمْ مُقْتَرِفُونَ (١١٣)
{ وَلِتَصْغى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَلِيَرْضَوْهُ وَلِيَقْتَرِفُوا ما هُمْ مُقْتَرِفُونَ (١١٣) } “Bir de ahirete inanmayanların gönülleri ona meyletsin, ondan hoşnut olsunlar ve işleyecekleri günahları işlemeye devam etsinler diye [böyle yaparlar]. (113)”
وَلِتَصْغى جوابه محذوف تقديره: وليكون ذلك جعلنا لكل نبىّ عدوّاً، على أن اللام لام الصيرورة وتحقيقها ما ذكر. والضمير في إِلَيْهِ يرجع إلى ما رجع إليه الضمير في فعلوه، أى ولتميل إلى ما ذكر من عداوة الأنبياء ووسوسة الشياطين أَفْئِدَةُ الكفار وَلِيَرْضَوْهُ لأنفسهم وَلِيَقْتَرِفُوا ما هُمْ مُقْتَرِفُونَ من الآثام.
{ وَلِتَصْغى } ifadesinin cevabı mahzuftur, takdiri: “Bu durum meydana gelsin diye her peygambere düşman kıldık” şeklindedir; lam (ل) harfi akıbet (sayrûret) lamıdır ve hakikati zikredildiği gibidir. { إِلَيْهِ } kelimesindeki zamir, “fealûhü” (فعلوه) lafzındaki zamirin raci olduğu şeye racidir; yani peygamberlere düşmanlık ve şeytanların vesvesesinden zikredilen şeye kâfirlerin { أَفْئِدَةُ } kalpleri meyletsin, { وَلِيَرْضَوْهُ } onu kendi nefisleri için beğensinler { وَلِيَقْتَرِفُوا ما هُمْ مُقْتَرِفُونَ } ve işleyecekleri günahları işlesinler [diye böyle yaptık].
[سورة الأنعام (٦) : آية ١١٤]
[En'âm Suresi (6): Ayet 114]
أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَماً وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتابَ مُفَصَّلاً وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ (١١٤)
{ أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَماً وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتابَ مُفَصَّلاً وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ } “[De ki:] «Allah'tan başka bir hakem mi arayayım? Oysa size Kitab'ı açıklanmış olarak indiren O'dur.» Kendilerine kitap verdiklerimiz, onun Rabbin tarafından hak ile indirilmiş olduğunu bilirler. O halde sakın şüpheye düşenlerden olma!” (114)
أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَماً على إرادة القول، أى قل يا محمد: أفغير الله أطلب حاكما يحكم بيني وبينكم، ويفصل المحق منا من المبطل هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتابَ المعجز مُفَصَّلًا مبيناً فيه الفصل بين الحق والباطل، والشهادة لي بالصدق وعليكم بالافتراء. ثم عضد الدلالة على أنّ القرآن حق بعلم أهل الكتاب أنه حق لتصديقه ما عندهم وموافقته له فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ من باب التهييج والإلهاب، كقوله تعالى وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ أو فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ في أنّ أهل الكتاب يعلمون أنه منزل بالحق، ولا يريبك جحود أكثرهم وكفرهم به. ويجوز أن يكون فَلا تَكُونَنَّ خطاباً لكل أحد، على معنى أنه إذا تعاضدت الأدلة على صحته وصدقه، فما ينبغي أن يمترى فيه أحد. وقيل: الخطاب لرسول الله ﷺ خطاباً لأمته
{ أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَماً } “Kul” (De ki) iradesi üzeredir; yani: “Ey Muhammed! De ki: Benimle sizin aranızda hükmedecek, bizden haklı olanı batıl olandan ayırt edecek Allah'tan başka bir hakem mi arayayım?” { هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتابَ } o muciz kitabı indirmiştir, { مُفَصَّلًا } içinde hak ile batılın ayrımı, benim lehime doğruluğun ve sizin aleyhinize ise iftiranın şahitliği açıklanmıştır. Sonra Kur'an'ın hak olduğuna dair delili, yanlarındakini doğrulaması ve ona uygun olması sebebiyle Ehl-i Kitab'ın onun hak olduğunu bilmesiyle teyit etti. { فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ } Yüce Allah'ın { وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } kavlinde olduğu gibi teşvik ve gayrete getirme kabilindendir. Yahut { فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ } Ehl-i Kitab'ın onun hak ile indirilmiş olduğunu bildikleri hususunda şüphe edenlerden olma; onların çoğunun inatla inkâr etmesi ve küfretmesi seni şüpheye düşürmesin [demektir]. { فَلا تَكُونَنَّ } ifadesinin, onun sıhhatine ve doğruluğuna dair deliller birbirini desteklediğine göre hiç kimsenin onda şüpheye düşmemesi gerekir manasında herkese yönelik bir hitap olması da caizdir. Hitabın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e olup ümmetine yönelik olduğu da söylenmiştir.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١١٥]
[En'âm Suresi (6): Ayet 115]
وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَعَدْلاً لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (١١٥)
{ وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَعَدْلاً لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (١١٥) } “Rabbinin kelimesi doğruluk ve adalet bakımından tastamam olmuştur. O'nun kelimelerini değiştirebilecek hiçbir şey yoktur. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (115)”
وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ أى تم كل ما أخبر به، وأمر ونهى، ووعد وأوعد صِدْقاً وَعَدْلًا لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ لا أحد يبدّل شيئاً من ذلك مما هو أصدق وأعدل. وصدقا وعدلا. نصب على الحال. وقرئ: كلمة ربك، أى ما تكلم به. وقيل: هي القرآن.
{ وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ } yani haber verdiği, emrettiği, nehyettiği, vadettiği ve tehdit ettiği her şey tamamlandı. { صِدْقاً وَعَدْلاً لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ } daha doğru ve daha adil olacak şekilde bundan hiçbir şeyi kimse değiştiremez. { صِدْقاً وَعَدْلاً } hal olarak mansuptur. "Kelimâtü Rabbike" (Rabbinin kelimeleri) şeklinde de okunmuştur; yani konuştuğu şeyler [demektir]. Bunun Kur'an olduğu da söylenmiştir.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١١٦]
[En'âm Suresi (6): Ayet 116]
وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلاَّ يَخْرُصُونَ (١١٦)
{ وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلاَّ يَخْرُصُونَ (١١٦) } “Eğer yeryüzündekilerin çoğuna uyarsan seni Allah'ın yolundan saptırırlar. Onlar sadece zanna uyarlar ve onlar yalnızca yalan söylerler. (116)”
وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ أى من الناس أضلوك، لأنّ الأكثر في غالب الأمر يتبعون هواهم، ثم قال إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وهو ظنهم أنّ آباءهم كانوا على الحق فهم يقلدونهم وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ يقدّرون أنهم على شيء. أو يكذبون في أنّ الله حرّم كذا وأحلّ كذا.
{ وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ } yani insanlardan [çoğuna uyarsan] seni saptırırlar; çünkü çoğunluk ekseriya hevalarına uyar. Sonra şöyle buyurdu: { إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ } bu da atalarının hak üzere olduğuna dair zanlarıdır ve bu yüzden onları taklit ederler. { وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ } bir şey üzere olduklarını tahmin ederler. Yahut Allah'ın şunu haram, bunu helal kıldığı hususunda yalan söylerler.
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١١٧ الى ١١٩]
[En'âm Suresi (6): Ayetler 117-119]
إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (١١٧) فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ بِآياتِهِ مُؤْمِنِينَ (١١٨) وَما لَكُمْ أَلاَّ تَأْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ ما حَرَّمَ عَلَيْكُمْ إِلاَّ مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ وَإِنَّ كَثِيراً لَيُضِلُّونَ بِأَهْوائِهِمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُعْتَدِينَ (١١٩)
{ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ } “Şüphesiz senin Rabbin, kendi yolundan sapanları en iyi bilendir ve O, doğru yolda olanları da en iyi bilendir.” (117) { فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ بِآياتِهِ مُؤْمِنِينَ } “Eğer O'nun ayetlerine iman ediyorsanız, üzerine Allah'ın adı anılanlardan yiyin.” (118) { وَما لَكُمْ أَلاَّ تَأْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ ما حَرَّمَ عَلَيْكُمْ إِلاَّ مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ وَإِنَّ كَثِيراً لَيُضِلُّونَ بِأَهْوائِهِمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُعْتَدِينَ } “Size ne oluyor da üzerine Allah'ın adı anılanlardan yemiyorsunuz? Oysa O, darda kalıp mecbur kaldığınız durumlar hariç, size haram kıldığı şeyleri ayrıntılı olarak açıklamıştır. Şüphesiz birçokları, bir bilgiye dayanmaksızın kendi heva ve hevesleriyle [insanları] saptırmaktadır. Muhakkak ki Rabbin, haddi aşanları en iyi bilendir.” (119)
وقرئ مَنْ يَضِلُّ بضم الياء أى يضله الله فَكُلُوا مسبب عن إنكار اتباع المضلين، الذين يحلون الحرام ويحرّمون الحلال. وذلك أنهم كانوا يقولون للمسلمين: إنكم تزعمون أنكم تعبدون الله، فما قتل الله أحق أن تأكلوا مما قتلتم أنتم، فقيل للمسلمين: إن كنتم متحققين بالإيمان فكلوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ خاصة دون ما ذكر عليه اسم غيره من آلهتهم أو مات حتف أنفه، وما ذكر اسم الله عليه هو المذكى ببسم الله وَما لَكُمْ أَلَّا تَأْكُلُوا وأى غرض لكم في أن لا تأكلوا وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ وقد بين لكم ما حَرَّمَ عَلَيْكُمْ مما لم يحرّم وهو قوله حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وقرئ: فصل لكم ما حرّم عليكم على تسمية الفاعل، وهو الله ﷿ إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ مما حرّم عليكم فإنه حلال لكم في حال الضرورة وَإِنَّ كَثِيراً لَيُضِلُّونَ قرئ بفتح الياء وضمها، أى يضلون فيحرّمون ويحللون بِأَهْوائِهِمْ وشهواتهم من غير تعلق بشريعة.
{ مَنْ يَضِلُّ } ifadesi ya harfinin zammesiyle (yudillu) yani "Allah'ın saptırdığı kimse" şeklinde de okunmuştur. { فَكُلُوا } haramı helal, helali haram kılan saptırıcıların ardına düşülmesinin kınanmasından neşet etmiştir. Şöyle ki, onlar Müslümanlara: "Sizler Allah'a ibadet ettiğinizi iddia ediyorsunuz; oysa Allah'ın öldürdüğü [leş], sizin öldürdüğünüzden (kestiğinizden) yenilmeye daha layıktır" diyorlardı. Bunun üzerine Müslümanlara şöyle denildi: Eğer imanınızda samimiyseniz { مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ } ilahlarından bir başkasının ismi anılanlar yahut eceliyle ölenler (leşler) hariç, yalnızca üzerine Allah'ın adı anılmış olanlardan yiyin. Üzerine Allah'ın ismi anılan şey, bismillah ile kesilendir. { وَما لَكُمْ أَلَّا تَأْكُلُوا } Yememenizde ne gibi bir gerekçeniz olabilir? { وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ } O size { ما حَرَّمَ عَلَيْكُمْ } haram kılmadıklarından haram kıldıklarını açıklamışken! Bu da O'nun { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ } “Ölmüş hayvan (leş) size haram kılındı” kavlidir. [Fiil] faili zikredilerek, yani fail olan Allah Azze ve Celle zikredilerek "fassale lekum mâ harrama aleykum" şeklinde de okunmuştur. { إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ } size haram kılınanlardan ancak mecbur kaldıklarınız müstesnadır; zira o, zaruret anında size helaldir. { وَإِنَّ كَثِيراً لَيُضِلُّونَ } [ifadesi] ya harfinin fethasıyla (yedıllûne) ve zammesiyle (yudıllûne) okunmuştur; yani bir şeriata dayanmaksızın { بِأَهْوائِهِمْ } kendi heva ve arzularıyla haram ve helal koyarak saparlar / saptırırlar.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٢٠]
[En'âm Suresi (6): Ayet 120]
وَذَرُوا ظاهِرَ الْإِثْمِ وَباطِنَهُ إِنَّ الَّذِينَ يَكْسِبُونَ الْإِثْمَ سَيُجْزَوْنَ بِما كانُوا يَقْتَرِفُونَ (١٢٠)
{ وَذَرُوا ظاهِرَ الْإِثْمِ وَباطِنَهُ إِنَّ الَّذِينَ يَكْسِبُونَ الْإِثْمَ سَيُجْزَوْنَ بِما كانُوا يَقْتَرِفُونَ (١٢٠) } “Günahın açığını da gizlisini de bırakın! Günah kazananlar, işledikleri şeylerin cezasını muhakkak çekeceklerdir. (120)”
ظاهِرَ الْإِثْمِ وَباطِنَهُ ما أعلنتم منه وما أسررتم. وقيل: ما عملتم وما نويتم. وقيل: ظاهره الزنا في الحوانيت، وباطنه الصديقة في السرّ.
{ ظاهِرَ الْإِثْمِ وَباطِنَهُ } Ondan açıkladığınız ve gizlediğiniz şeylerdir. [Bir görüşe göre:] Fiilen yaptıklarınız ve niyet ettiklerinizdir. [Başka bir görüşe göre de:] Açığı dükkânlardaki zina, gizlisi ise gizlice tutulan dostluktur.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٢١]
[En'âm Suresi (6): Ayet 121]
وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ وَإِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ لِيُجادِلُوكُمْ وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ (١٢١)
{ وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ وَإِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ لِيُجادِلُوكُمْ وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ (١٢١) } “Üzerine Allah'ın adı anılmayan şeylerden yemeyin; çünkü o kesinlikle bir yoldan çıkmadır (fısktır). Şüphesiz şeytanlar, sizinle mücadele etmeleri için dostlarına fısıldarlar. Eğer onlara uyarsanız kesinlikle müşriklerden olursunuz. (121)”
وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ الضمير راجع إلى مصدر الفعل الذي دخل عليه حرف النهى، يعنى وإنّ الأكل منه لفسق. أو إلى الموصول على: وإنّ أكله لفسق، أو جعل ما لم يذكر اسم الله عليه في نفسه فسقا. فإن قلت: قد ذهب جماعة من المجتهدين إلى جواز أكل ما لم يذكر اسم الله
{ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ } “çünkü o kesinlikle bir yoldan çıkmadır (fısktır).” [ifadesindeki] zamir, nehiy (yasaklama) harfinin dahil olduğu fiilin masdarına râcidir; yani "ondan yemek şüphesiz fısktır" demektir. Yahut [öndeki] ism-i mevsûle râcidir; bu takdirde "onu yemek şüphesiz fısktır" manasındadır veya üzerine Allah'ın adı anılmayan şeyin bizzat kendisi fısk kılınmıştır. Eğer: "Müctehidlerden bir grup, üzerine Allah'ın adı anılmayan şeyin yenilmesinin caiz olduğu görüşüne varmıştır..."
عليه بنسيان أو عمد. قلت: قد تأوله هؤلاء بالميتة وبما ذكر غير اسم الله عليه : كقوله أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ لَيُوحُونَ ليوسوسون إِلى أَوْلِيائِهِمْ من المشركين لِيُجادِلُوكُمْ بقولهم: ولا تأكلوا مما قتله الله. وبهذا يرجع تأويل من تأوله بالميتة إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ لأنّ من اتبع غير الله تعالى في دينه فقد أشرك به. ومن حق ذى البصيرة في دينه أن لا يأكل مما لم يذكر اسم الله عليه كيفما كان، لما يرى في الآية من التشديد العظيم، وإن كان أبو حنيفة ﵀ مرخصا في النسيان دون العمد، ومالك والشافعي رحمهما الله فيهما.
ister unutarak ister kasten [terk edilmiş] olsun" dersen, derim ki: Bunlar, ayeti ölü hayvan (leş) ve üzerine Allah'tan başkasının adı anılan şey olarak tevil etmişlerdir; nitekim { أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ } “yahut Allah'tan başkası adına kesilmiş bir fısk” buyrulmuştur. { لَيُوحُونَ } vesvese verirler, { إِلى أَوْلِيائِهِمْ } müşriklerden olan dostlarına, { لِيُجادِلُوكُمْ } "Allah'ın öldürdüğünden yemiyor musunuz?" sözleriyle [sizinle mücadele etsinler diye]. Bu durum da ayeti leş olarak tevil edenlerin yorumunu destekler. { إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ } Çünkü kim dininde Yüce Allah'tan başkasına uyarsa O'na şirk koşmuş olur. Dininde basiret sahibi olan kimseye düşen, ayetteki büyük şiddeti gördüğü için üzerine Allah'ın adı anılmamış olan şeyden hiçbir surette yememektir; her ne kadar Ebû Hanîfe rahmetullâhi aleyh kasten terk edileni değil de unutmayı caiz görmüş, Mâlik ve Şâfiî rahimehumallâh ise her iki durumda da [yenilmesini] caiz görmüş olsalar bile.
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٢٢ الى ١٢٣]
[En'âm Suresi (6): Ayetler 122-123]
أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ وَجَعَلْنا لَهُ نُوراً يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُماتِ لَيْسَ بِخارِجٍ مِنْها كَذلِكَ زُيِّنَ لِلْكافِرِينَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (١٢٢) وَكَذلِكَ جَعَلْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكابِرَ مُجْرِمِيها لِيَمْكُرُوا فِيها وَما يَمْكُرُونَ إِلاَّ بِأَنْفُسِهِمْ وَما يَشْعُرُونَ (١٢٣)
{ أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ وَجَعَلْنا لَهُ نُوراً يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُماتِ لَيْسَ بِخارِجٍ مِنْها كَذلِكَ زُيِّنَ لِلْكافِرِينَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (١٢٢) وَكَذلِكَ جَعَلْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكابِرَ مُجْرِمِيها لِيَمْكُرُوا فِيها وَما يَمْكُرُونَ إِلاَّ بِأَنْفُسِهِمْ وَما يَشْعُرُونَ (١٢٣) } “Ölü iken dirilttiğimiz ve insanlar arasında yürümesi için kendisine bir nur verdiğimiz kimse, karanlıklar içinde kalıp oradan hiç çıkamayan kimse gibi olur mu? İşte kâfirlere, yapmakta oldukları şeyler böyle süslü gösterilmiştir. (122) Böylece her şehirde/kasabada, orada hile ve tuzak kursunlar diye oranın günahkârlarının ileri gelenlerini yerleştirdik. Hâlbuki onlar tuzakları yalnız kendilerine kurarlar da farkında olmazlar. (123)”
مثل الذي هداه الله بعد الضلالة ومنحه التوفيق لليقين الذي يميز به بين المحق والمبطل والمهتدى والضال، بمن كان ميتا فأحياه الله وجعل له نوراً يمشى به في الناس مستضيئا به، فيميز بعضهم من بعض، ويفصل بين حلاهم ومن بقي على الضلالة بالخابط في الظلمات لا ينفك منها ولا يتخلص ومعنى قوله كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُماتِ لَيْسَ بِخارِجٍ مِنْها كمن صفته هذه وهي قوله فِي الظُّلُماتِ لَيْسَ بِخارِجٍ مِنْها بمعنى: هو في الظلمات ليس بخارج منها، كقوله تعالى مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فِيها أَنْهارٌ
[Cenâb-ı Hak], sapıklıktan sonra hidayet verdiği ve haklı ile bâtılı, doğru yolda olan ile sapanı ayırt etmesini sağlayan yakîne ulaşma muvaffakiyeti bahşettiği kimsenin durumunu; ölü iken Allah'ın dirilttiği ve insanlar arasında onun ışığıyla aydınlanarak yürüyüp kimini kiminden ayırt ettiği, durumlarını birbirinden tefrik ettiği bir nur verdiği kimseye; sapıklıkta kalan kimsenin durumunu ise karanlıklarda bocalayan, oradan bir türlü ayrılamayan ve kurtulamayan kimseye benzetmiştir. { كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُماتِ لَيْسَ بِخارِجٍ مِنْها } “karanlıklar içinde kalıp oradan hiç çıkamayacak kimse gibi midir?” kavlinin anlamı; sıfatı bu olan, yani 'o, karanlıklar içindedir, oradan çıkacak değildir' manasındaki { فِي الظُّلُماتِ لَيْسَ بِخارِجٍ مِنْها } “karanlıklar içindedir, oradan çıkamaz” sözü gibidir. Nitekim Yüce Allah'ın { مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فِيها أَنْهارٌ } “Müttakilere vaad olunan cennetin sıfatı [şöyledir]: İçinde ırmaklar vardır...” kavli de böyledir.
أى صفتها هذه، وهي قوله فِيها أَنْهارٌ. زُيِّنَ لِلْكافِرِينَ أى زينه الشيطان، أو الله عزّ وعلا على قوله زَيَّنَّا لَهُمْ أَعْمالَهُمْ ويدل عليه قوله وَكَذلِكَ جَعَلْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكابِرَ مُجْرِمِيها يعنى: وكما جعلنا في مكة صناديدها ليمكروا فيها، كذلك جعلنا في كل قرية أكابر مجرميها لذلك. ومعناه: خليناهم ليمكروا وما كففناهم عن المكر، وخص الأكابر لأنهم هم الحاملون على الضلال والماكرون بالناس، كقوله أَمَرْنا مُتْرَفِيها
Yani onun sıfatı budur, o da { فِيها أَنْهارٌ } “içinde ırmaklar vardır” sözüdür. { زُيِّنَ لِلْكافِرِينَ } yani şeytan süsledi, yahut O'nun { زَيَّنَّا لَهُمْ أَعْمالَهُمْ } “Biz onların amellerini kendilerine süsledik” kavline göre Allah Azze ve Alâ [süsledi]. Buna { وَكَذلِكَ جَعَلْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكابِرَ مُجْرِمِيها } kavli delalet etmektedir; yani: Mekke'de tuzak kursunlar diye onun elebaşlarını kıldığımız gibi, her kentte de bunun için günahkârların ileri gelenlerini öyle kıldık. Bunun anlamı: Tuzak kursunlar diye onları serbest bıraktık, onları tuzaktan alıkoymadık demektir. İleri gelenlerin tahsis edilmesi, sapıklığa sevk edenlerin ve insanlara tuzak kuranların onlar olması sebebiyledir; nitekim { أَمَرْنا مُتْرَفِيها } “oranın şımarık ileri gelenlerine emrederiz” buyrulmuştur.
وقرئ: أكبر مجرميها، على قولك: هم اكبر قومهم، وأكابر قومهم وَما يَمْكُرُونَ إِلَّا بِأَنْفُسِهِمْ لأنّ مكرهم يحيق بهم.
"Kavimlerinin en büyüğü" ve "kavimlerinin ileri gelenleri" sözün kabilinden "ekbere mücrimîhâ" şeklinde de okunmuştur. { وَما يَمْكُرُونَ إِلَّا بِأَنْفُسِهِمْ } Çünkü tuzakları bizzat kendilerini kuşatacaktır.
وهذه تسلية لرسول الله ﷺ وتقديم موعد بالنصرة عليهم. روى أن الوليدين المغيرة قال: لو كانت النبوّة حقاً لكنت أولى بها منك، لأنى أكبر منك سناً وأكثر منك مالا.
Bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için bir teselli ve onlara karşı zafer vaadinin peşinen verilmesidir. Rivayet edildiğine göre Velîd b. Mugîre şöyle demiştir: "Eğer peygamberlik hak olsaydı, ben ona senden daha layık olurdum; çünkü ben senden yaşça daha büyük ve malca daha çoğum."
وروى أن أبا جهل قال: زاحمنا بنى عبد مناف في الشرف، حتى إذا صرنا كفرسي رهان قالوا:
Rivayet edildiğine göre Ebû Cehil şöyle demiştir: "Biz şeref hususunda Abdümenâfoğulları ile yarıştık; nihayet yarışta başa baş koşan iki at gibi olduğumuzda dediler ki:
منا نبىّ يوحى إليه، والله لا نرضى به ولا نتبعه أبداً إلا أن يأتينا وحى كما يأتيه، فنزلت.
'Bizden, kendisine vahiy gelen bir peygamber çıktı.' Vallahi ona gelen vahiy gibi bize de bir vahiy gelmedikçe ona asla razı olmayız ve ona asla uymayız." Bunun üzerine [bu ayet] indi.
ونحوها قوله تعالى بَلْ يُرِيدُ كُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ يُؤْتى صُحُفاً مُنَشَّرَةً.
Yüce Allah'ın { بَلْ يُرِيدُ كُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ يُؤْتى صُحُفاً مُنَشَّرَةً } “Aksine onlardan her biri, kendisine açılmış sahifeler verilmesini ister” kavli de bunun gibidir.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٢٤]
[En'âm Suresi (6): Ayet 124]
وَإِذا جاءَتْهُمْ آيَةٌ قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتى مِثْلَ ما أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا صَغارٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعَذابٌ شَدِيدٌ بِما كانُوا يَمْكُرُونَ (١٢٤)
{ وَإِذا جاءَتْهُمْ آيَةٌ قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتى مِثْلَ ما أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا صَغارٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعَذابٌ شَدِيدٌ بِما كانُوا يَمْكُرُونَ (١٢٤) } “Onlara bir ayet geldiği zaman: 'Allah'ın elçilerine verilenin benzeri bize de verilmedikçe asla inanmayız' derler. Allah, peygamberliğini kime vereceğini çok iyi bilir. Suç işleyenlere, kurdukları tuzaklar sebebiyle Allah katında bir aşağılık ve şiddetli bir azap isabet edecektir. (124)”
اللَّهُ أَعْلَمُ كلام مستأنف للإنكار عليهم، وأن لا يصطفى للنبوّة إلا من علم أنه يصلح لها وهو أعلم بالمكان الذي يضعها فيه منهم سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا من أكابرها صَغارٌ وقماءة بعد كبرهم وعظمتهم وَعَذابٌ شَدِيدٌ في الدارين من الأسر والقتل وعذاب النار.
{ اللَّهُ أَعْلَمُ } onları reddetmek ve peygamberlik için ancak ona layık olduğunu bildiği kimseyi seçeceğini, onu nereye koyacağını onlardan çok daha iyi bildiğini beyan etmek üzere müstakil bir kelamdır (cümledir). { سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا } onların elebaşlarına isabet edecektir: { صَغارٌ } büyüklük ve azametlerinden sonra alçaklık ve zillet, { وَعَذابٌ شَدِيدٌ } her iki yurtta da esaret, ölüm ve cehennem azabı [isabet edecektir].
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٢٥ الى ١٢٧]
[En'âm Suresi (6): Ayetler 125-127]
فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ كَذلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ (١٢٥) وَهذا صِراطُ رَبِّكَ مُسْتَقِيماً قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ (١٢٦) لَهُمْ دارُ السَّلامِ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَهُوَ وَلِيُّهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (١٢٧)
{ فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ كَذلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ } “Allah kimi hidayete erdirmek isterse onun göğsünü İslam’a açar. Kimi de saptırmayı dilerse onun göğsünü, sanki göğe tırmanıyormuş gibi dar ve sıkıntılı kılar. Allah, iman etmeyenlerin üzerine pisliği (azabı/rezilliği) işte böyle bırakır.” (125) { وَهذا صِراطُ رَبِّكَ مُسْتَقِيماً قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ } “Bu, Rabbinin dosdoğru yoludur. Öğüt alıp düşünen bir topluluk için ayetleri etraflıca açıkladık.” (126) { لَهُمْ دارُ السَّلامِ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَهُوَ وَلِيُّهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ } “Rableri katında selamet yurdu (cennet) onlarındır. Yapmakta oldukları [güzel] ameller sebebiyle O, onların dostudur.” (127)
فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ أن يلطف به ولا يريد أن يلطف إلا بمن له لطف يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ يلطف به حتى يرغب في الإسلام وتسكن إليه نفسه ويحب الدخول فيه وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ أن يخذله ويخليه وشأنه ، وهو الذي لا لطف له يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً يمنعه ألطافه، حتى يقسو قلبه، وينبو عن قبول الحق وينسدّ فلا يدخله الإيمان. وقرئ ضَيِّقاً بالتخفيف والتشديد حَرَجاً بالكسر، وحرجا- بالفتح- وصفاً بالمصدر كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ كأنما يزاول أمراً غير ممكن، لأن صعود السماء مثل فيما يمتنع ويبعد من الاستطاعة، وتضيق عنه المقدرة. وقرئ: يصعد، وأصله يتصعد. وقرأ عبد الله: يتصعد. ويصاعد. وأصله: يتصاعد ويصعد، من صعد. ويصعد من أصعد يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ يعنى الخذلان ومنع التوفيق، وصفه بنقيض ما يوصف به التوفيق من الطيب. أو أراد الفعل المؤدّى إلى الرجس وهو العذاب من الارتجاس وهو الاضطراب وَهذا صِراطُ رَبِّكَ وهذا طريقه الذي اقتضته الحكمة وعادته في التوفيق والخذلان مُسْتَقِيماً عادلا مطرداً، وانتصابه على أنه حال مؤكدة كقوله وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً لَهُمْ لقوم يذكرون دارُ السَّلامِ دار الله، يعنى الجنة أضافها إلى نفسه تعظيما لها، أو دار السلامة من كل آفة وكدر عِنْدَ رَبِّهِمْ في ضمانه، كما تقول: لفلان عندي حق لا ينسى، أو ذخيرة لهم لا يعلمون كنهها، كقوله فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ، وَهُوَ وَلِيُّهُمْ مواليهم ومحبهم «أو ناصرهم على أعدائهم بِما كانُوا يَعْمَلُونَ بسبب أعمالهم، أو متوليهم بجزاه ما كانوا يعملون.
{ فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ } ona lütufta bulunmayı isterse -ki O ancak lütfa layık olana lütufta bulunmayı murad eder- { يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ } ona öyle bir lütufta bulunur ki İslam'a rağbet eder, nefsi ona ısınır ve ona girmeyi sever. { وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ } onu yardımsız bırakmayı ve kendi haline terk etmeyi dilerse -ki o, kendisi için hiçbir lütuf bulunmayandır- { يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً } lütuflarını ondan meneder, nihayet kalbi katılaşır, hakkı kabulden uzaklaşır ve kapanır, böylece içine iman girmez. "Dayyıkan" [kelimesi] tahfif (daykan) ve teşdid ile de okunmuştur. "Haracen" [kelimesi] kesreyle (haricen) ve fetha ile (haracen) -masdarla vasıflandırılarak- okunmuştur. { كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ } sanki imkânsız bir işe kalkışıyormuş gibi; çünkü göğe yükselmek, güç yetirilemeyecek, takat sınırlarının dışında kalıp imkânsız olan şeyler için bir temsildir. Aslı "yetesassa'adu" olmak üzere "yassa''adu" şeklinde okunmuştur. Abdullah [b. Mes'ûd] ise "yetesassa'adu" ve "yusâ'idu" -aslı "yetesa'adu"dur- şeklinde okumuştur; "sa'ide"den "yas'adu" ve "as'ade"den "yus'idu" olarak da okunmuştur. { يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ } yani tevfiki esirgemeyi ve yardımsız bırakmayı [böyle kılar]; bunu tevfikin vasfı olan güzelliğin ve hoşluğun zıddıyla nitelemiştir. Yahut bununla irticastan yani çalkantı ve ıstıraptan gelen ricsi, yani azaba ulaştıran fiili kastetmiştir. { وَهذا صِراطُ رَبِّكَ } İşte bu, hikmetin iktiza ettiği O'nun yolu, tevfik ve hızlandaki adetidir. { مُسْتَقِيماً } adil ve süreklidir; mansup olması ise { وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً } kavlinde olduğu gibi tekit edici hal olmasındandır. { لَهُمْ } düşünüp öğüt alan bir topluluk içindir. { دارُ السَّلامِ } Allah'ın yurdu, yani yüceltmek maksadıyla Kendisine izafe ettiği cennettir; yahut her türlü afet ve kederden selamette olma yurdudur. { عِنْدَ رَبِّهِمْ } O'nun güvencesi altındadır; nitekim senin: "Falanın benim yanımda unutulmaz bir hakkı vardır" demen gibi; yahut mahiyetini bilmedikleri onlar için bir hazinedir, nitekim { فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ } “Onlar için göz aydınlığı olarak nelerin saklandığını hiç kimse bilemez” buyrulmuştur. { وَهُوَ وَلِيُّهُمْ } dostları, onları seven veya düşmanlarına karşı yardımcılarıdır. { بِما كانُوا يَعْمَلُونَ } amelleri sebebiyle yahut yapmakta oldukları amellerin karşılığını bizzat üstlenmesi sebebiyledir.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٢٨]
[En'âm Suresi (6): Ayet 128]
وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً يا مَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ وَقالَ أَوْلِياؤُهُمْ مِنَ الْإِنْسِ رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنا بِبَعْضٍ وَبَلَغْنا أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنا قالَ النَّارُ مَثْواكُمْ خالِدِينَ فِيها إِلاَّ ما شاءَ اللَّهُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ (١٢٨)
{ وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً يا مَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ وَقالَ أَوْلِياؤُهُمْ مِنَ الْإِنْسِ رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنا بِبَعْضٍ وَبَلَغْنا أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنا قالَ النَّارُ مَثْواكُمْ خالِدِينَ فِيها إِلاَّ ما شاءَ اللَّهُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ (١٢٨) } “Hepsini toplayacağı gün: 'Ey cin topluluğu! İnsanlardan birçoğunu saptırıp aranıza kattınız' [der]. İnsanlardan olan dostları ise şöyle derler: 'Rabbimiz! Birbirimizden istifade ettik ve bizim için belirlediğin süremizin sonuna ulaştık.' [Allah da] şöyle buyurur: 'Allah'ın dilediği hariç, içinde ebedî kalacağınız barınağınız ateştir.' Şüphesiz Rabbin hikmet sahibidir, hakkıyla bilendir. (128)”
وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ منصوب بمحذوف، أى واذكر يوم نحشرهم، أو ويوم نحشرهم قلنا يا مَعْشَرَ الْجِنِّ أو ويوم نحشرهم وقلنا يا معشر الجن كان مالا يوصف لفظاعته، والضمير لمن يحشر من الثقلين وغيرهم، والجن هم الشياطين قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ أضللتم منهم كثيراً أو جعلتموهم أتباعكم فحشر معكم منهم الجم الغفير، كما تقول: استكثر الأمير من الجنود، واستكثر فلان من الأشياع وَقالَ أَوْلِياؤُهُمْ مِنَ الْإِنْسِ الذين أطاعوهم واستمعوا إلى وسوستهم رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنا بِبَعْضٍ أى انتفع الإنس بالشياطين حيث دلوهم على الشهوات
{ وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ } [ifadesi] hazfedilmiş [bir fiille] mansuptur; yani: "Onları bir araya toplayacağımız günü hatırla" yahut "Onları toplayacağımız gün, { يا مَعْشَرَ الْجِنِّ } 'Ey cin topluluğu!' dedik" ya da "Onları toplayacağımız ve 'Ey cin topluluğu!' dediğimiz gün, dehşetinden ötürü tarif edilemeyecek [büyük] olaylar yaşanır" takdirindedir. [Fiildeki] zamir, sekaleyn (insanlar ve cinler) ile bunların dışından haşredilecek kimselere aittir. Cinlerden kasıt ise şeytanlardır. { قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ } "İnsanlardan birçoğunu saptırdınız" yahut "onları kendinize tabi kıldınız da onlardan büyük bir fırka sizinle birlikte haşredildi" demektir. Nitekim [Arapçada], "Emir askerlerini çoğalttı" ve "Falan kimse taraftarlarını çoğalttı" denir. { وَقالَ أَوْلِياؤُهُمْ مِنَ الْإِنْسِ } Yani onlara itaat edip vesveselerine kulak verenler [şöyle dedi]: { رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنا بِبَعْضٍ } Yani insanlar, kendilerini şehvetlere
وعلى أسباب التوصل إليها، وانتفع الجن بالإنس حيث أطاعوهم وساعدوهم على مرادهم وشهوتهم في إغوائهم، وقيل استمتاع الإنس بالجن ما في قوله وَأَنَّهُ كانَ رِجالٌ مِنَ الْإِنْسِ يَعُوذُونَ بِرِجالٍ مِنَ الْجِنِّ وأن الرجل كان إذا نزل وادياً وخاف قال: أعوذ بربّ هذا الوادي، يعنى به كبير الجن. واستمتاع الجن بالإنس: اعترف الإنس لهم بأنهم يقدرون على الدفع عنهم وإجارتهم لهم وَبَلَغْنا أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنا يعنون يوم البعث. وهذا الكلام اعتراف بما كان منهم من طاعة الشياطين واتباع الهوى والتكذيب بالبعث واستسلام لربهم وتحسر على حالهم خالِدِينَ فِيها إِلَّا ما شاءَ اللَّهُ أى يخلدون في عذاب النار الأبد كله ، إلا ما شاء الله، إلا الأوقات التي ينقلون فيها من عذاب النّار إلى عذاب الزمهرير، فقد روى أنهم يدخلون واديا فيه من الزمهرير ما يميز بعض أوصالهم من بعض، فيتعاوون ويطلبون الردّ إلى الجحيم. أو يكون من قول الموتور الذي ظفر بواتره ولم يزل يحرق عليه أنيابه وقد طلب إليه أن ينفس عن خناقه.
ve onlara ulaşma yollarına rehberlik etmeleri sebebiyle şeytanlardan faydalandı; cinler de hevalarına uyup onları saptırma konusundaki istek ve arzularına yardımcı olmaları sebebiyle insanlardan faydalandı. Bir görüşe göre, insanın cinden faydalanması { وَأَنَّهُ كانَ رِجالٌ مِنَ الْإِنْسِ يَعُوذُونَ بِرِجالٍ مِنَ الْجِنِّ } “Doğrusu insanlardan bazı kimseler, cinlerden bazı kimselere sığınırlardı” kavlinde ifade edilen durumdur; kişi bir vadiye indiğinde ve korktuğunda: "Bu vadinin efendisine sığınırım" derdi ve bununla cinlerin büyüğünü kastederdi. Cinin insandan faydalanması ise, insanların cinlerin kendilerini savunmaya ve korumaya güç yetirebileceklerini itiraf etmeleridir. { وَبَلَغْنا أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنا } bununla kıyamet gününü kastederler. Bu söz, şeytanlara itaat etmekten, hevalarına uymaktan ve dirilişi yalanlamaktan ötürü kendilerinden sadır olan şeyleri bir itiraf, Rablerine bir teslimiyet ve hallerine bir teessüftür. { خالِدِينَ فِيها إِلَّا ما شاءَ اللَّهُ } yani Allah'ın dilediği hariç, ateş azabında ebediyen kalacaklardır; ancak ateş azabından zemherir (dondurucu soğuk) azabına nakledildikleri vakitler müstesnadır. Nitekim rivayet edildiğine göre onlar, içinde uzuvlarını birbirinden ayıran zemheririn bulunduğu bir vadiye sokulurlar; bunun üzerine bağrışır ve tekrar cehenneme döndürülmeyi talep ederler. Yahut bu, hasmını ele geçirmiş ve ona karşı öfkesi dinmemiş olan ve kendisinden boğazını gevşetmesi istenen intikam peşindeki kimsenin şu sözü kabilindendir:
أهلكنى الله إن نفست عنك إلا إذا شئت، وقد علم أنه لا يشاء إلا التشفي منه بأقصى ما يقدر
[Tıpkı haksızlığa uğramış bir kimsenin hasmına:] «Sen dilemedikçe senden [azabı] hafifletirsem Allah beni helak etsin!» demesi gibidir. Oysa o, [hasmının] gücünün yettiği en son noktaya kadar intikam alıp hırsını çıkarmaktan başka bir şey dilemeyeceğini pekâlâ bilmektedir.
عليه من التعنيف والتشديد، فيكون قوله: إلا إذا شئت، من أشد الوعيد، مع تهكم بالموعد لخروجه في صورة الاستثناء الذي فيه إطماع إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ لا يفعل شيئاً إلا بموجب الحكمة عَلِيمٌ بأن الكفار يستوجبون عذاب الأبد.
şiddet ve sertlikle öcünü almayı isteyeceğini bilmektedir. Dolayısıyla onun: "Sen istemedikçe" sözü, umut vadeden bir istisna suretinde çıkması sebebiyle tehdit edilenle alay etmeyi de içeren en şiddetli tehditlerden olur. { إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ } hikmetin gerektirdiği dışında hiçbir şey yapmaz. { عَلِيمٌ } kâfirlerin ebedî azabı hak ettiklerini hakkıyla bilendir.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٢٩]
[En'âm Suresi (6): Ayet 129]
وَكَذلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضاً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (١٢٩)
{ وَكَذلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضاً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (١٢٩) } “İşte kazanmakta oldukları günahlar sebebiyle zalimlerin bir kısmını diğer bir kısmına böyle musallat ederiz / dost kılarız. (129)”
نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضاً نخليهم حتى يتولى بعضهم بعضاً كما فعل الشياطين وغواة الإنس، أو يجعل بعضهم أولياء بعض يوم القيامة وقرناءهم كما كانوا في الدنيا بِما كانُوا يَكْسِبُونَ بسبب ما كسبوا من الكفر والمعاصي.
{ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضاً } şeytanların ve azgın insanların yaptığı gibi, bir kısmının diğerine dost olması için onları serbest bırakırız; yahut dünyada oldukları gibi kıyamet gününde de bir kısmını diğerinin dostu ve yoldaşı kılarız. { بِما كانُوا يَكْسِبُونَ } küfür ve günahlardan kazandıkları şeyler sebebiyle [böyle yaparız].
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٣٠]
[En'âm Suresi (6): Ayet 130]
يا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آياتِي وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هذا قالُوا شَهِدْنا عَلى أَنْفُسِنا وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا وَشَهِدُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كانُوا كافِرِينَ (١٣٠)
{ يا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آياتِي وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هذا قالُوا شَهِدْنا عَلى أَنْفُسِنا وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا وَشَهِدُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كانُوا كافِرِينَ (١٣٠) } “'Ey cin ve insan topluluğu! İçinizden size ayetlerimi anlatan ve bu gününüzle karşılaşacağınıza dair sizi uyaran peygamberler gelmedi mi?' Onlar: 'Kendi aleyhimize şahitlik ederiz' derler. Dünya hayatı onları aldattı ve gerçekten kâfir olduklarına dair kendi aleyhlerine şahitlik ettiler. (130)”
يقال لهم يوم القيامة على جهة التوبيخ لَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ
Kıyamet gününde onlara azarlama kabilinden şöyle denir: { أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ } “İçinizden size peygamberler gelmedi mi?”
واختلف في أن الجن هل بعث إليهم رسل منهم، فتعلق بعضهم بظاهر الآية ولم يفرق بين مكلفين ومكلفين أن يبعث إليهم رسول من جنسهم، لأنهم به آنس وله آلف. وقال آخرون: الرسل من الإنس خاصة، وإنما قيل رسل منكم لأنه لما جمع الثقلان في الخطاب صحَّ ذلك وإن كان من أحدهما، كقوله يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجانُ وقيل: أراد رسل الرسل من الجنّ إليهم، كقوله تعالى وَلَّوْا إِلى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ وعن الكلبي: كانت الرسل قبل أن يبعث محمد ﷺ يبعثون إلى الإنس، ورسول الله ﷺ بعث إلى الإنس والجن الُوا شَهِدْنا عَلى أَنْفُسِنا
Cinlere kendilerinden peygamberler gönderilip gönderilmediği hususunda ihtilaf edilmiştir. Bazıları ayetin zahirine tutunmuş ve mükellefler arasında bir ayrım yapmayarak, kendisiyle daha çok ünsiyet kurup kaynaşabilmeleri için her topluluğa kendi cinsinden bir peygamber gönderileceğini savunmuştur. Diğerleri ise şöyle demiştir: Peygamberler sadece insanlardandır; "içinizden peygamberler" denilmesi ise iki topluluk (insan ve cin) hitapta bir araya getirildiğinde, peygamber bunlardan birine ait olsa dahi { يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجانُ } “O ikisinden de inci ve mercan çıkar” kavlinde olduğu gibi bu ifadenin kullanılmasının caiz olmasındandır. Bir görüşe göre de Yüce Allah'ın { وَلَّوْا إِلى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ } “uyarıcılar olarak kavimlerine döndüler” kavlinde olduğu gibi, cinlere gönderilen peygamberlerin elçilerini kastetmiştir. Kelbî'den nakledildiğine göre: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem gönderilmeden önceki peygamberler sadece insanlara gönderilirdi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise hem insanlara hem cinlere gönderilmiştir. { قالُوا شَهِدْنا عَلى أَنْفُسِنا }
حكاية لتصديقهم وإيجابهم قوله لَمْ يَأْتِكُمْ
onların tasdiklerini ve { أَلَمْ يَأْتِكُمْ } “Size gelmedi mi?” sözünü onaylamalarını hikâye etmektedir.
لأن الهمزة الداخلة على نفى إتيان الرسل للإنكار، فكان تقريراً لهم. وقولهم هِدْنا عَلى أَنْفُسِنا
Çünkü peygamberlerin gelmesinin nefyine dahil olan hemze (soru eki) inkâr içindir, dolayısıyla onlar için bir ikrardır. Onların: { شَهِدْنا عَلى أَنْفُسِنا } “Kendi aleyhimize şahitlik ederiz” sözleri ise,
إقرار منهم بأن حجة الله لازمة لهم، وأنهم محجوجون بها. فإن قلت: ما لهم مقرّين في هذه الآية جاحدين في قوله وَاللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ؟ قلت:
Allah'ın hüccetinin kendilerini bağladığına ve onunla delilsiz bırakıldıklarına dair bir ikrardır. Şayet: "Nasıl oluyor da bu ayette ikrar ederlerken { وَاللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ } “Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz müşriklerden değildik” kavlinde inkâr ediyorlar?" dersen, derim ki:
تتفاوت الأحوال والمواطن في ذلك اليوم المتطاول، فيقرّون في بعضها، ويجحدون في بعضها أو أريد شهادة أيديهم وأرجلهم وجلودهم حين يختم على أفواههم. فإن قلت: لم كرّر ذكر شهادتهم على أنفسهم؟ قلت: الأولى حكاية لقولهم كيف يقولون ويعترفون؟ والثانية: ذمّ لهم، وتخطئة لرأيهم، ووصف لقلة نظرهم لأنفسهم، وأنهم قوم غرتهم الحياة الدنيا واللذات الحاضرة، وكان عاقبة أمرهم أن اضطروا إلى الشهادة على أنفسهم بالكفر والاستسلام لربهم واستيجاب عذابه وإنما قال ذلك تحذيراً للسامعين من مثل حالهم.
O pek uzun günde haller ve duraklar farklılık gösterir; bazı duraklarda ikrar ederler, bazılarında ise inkâr ederler. Yahut ağızları mühürlendiğinde ellerinin, ayaklarının ve derilerinin şahitliği kastedilmiştir. Eğer: "Kendi aleyhlerine şahitlik ettikleri niçin tekrar zikredilmiştir?" dersen, derim ki: Birincisi, onların ne dediklerini ve nasıl itiraf ettiklerini anlatan bir hikâyedir. İkincisi ise onları yermek, görüşlerinin yanlışlığını ortaya koymak ve kendi nefislerinin akıbetini ne kadar az düşündüklerini, dünya hayatının ve peşin lezzetlerin kendilerini aldattığı bir topluluk olduklarını, işlerinin sonunun ise küfürlerini kendi aleyhlerine itiraf etmeye, Rablerine teslim olmaya ve O'nun azabını hak etmeye mecbur kalmak olduğunu nitelemektir. Bunu sadece dinleyenleri onlarınki gibi bir durumdan sakındırmak için söylemiştir.
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٣١ الى ١٣٢]
[En'âm Suresi (6): Ayetler 131-132]
ذلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُها غافِلُونَ (١٣١) وَلِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ (١٣٢)
{ ذلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُها غافِلُونَ (١٣١) وَلِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ (١٣٢) } “Bu, halkı habersizken Rabbinin haksızlık ile ülkeleri helak edici olmadığındandır. (131) Herkesin yaptıklarına göre dereceleri vardır. Rabbin onların yapmakta olduklarından habersiz değildir. (132)”
ذلِكَ إشارة إلى ما تقدم من بعثة الرسل إليهم وإنذارهم سوء العاقبة، وهو خبر مبتدإ محذوف: أى الأمر ذلك. وأَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى تعليل، أى الأمر ما قصصناه عليك لانتفاء كون ربك مهلك القرى بظلم، على أن «أن» هي التي تنصب الأفعال. ويجوز أن تكون مخففة من الثقيلة، على معنى: لأن الشأن والحديث لم يكن ربك مهلك القرى بظلم. ولك أن تجعله بدلا من ذلك، كقوله وَقَضَيْنا إِلَيْهِ ذلِكَ الْأَمْرَ أَنَّ دابِرَ هؤُلاءِ مَقْطُوعٌ، بِظُلْمٍ بسبب ظلم قدموا عليه. أو ظالما، على أنه لو أهلكهم وهم غافلون لم ينبهوا برسول وكتاب، لكان ظلماء وهو متعال عن الظلم وعن كل قبيح وَلِكُلٍّ من المكلفين دَرَجاتٌ منازل مِمَّا عَمِلُوا من جزاء أعمالهم وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ بساه عنه يخفى عليه مقاديره وأحواله وما يستحق عليه من الأجر.
{ ذلِكَ } onlara peygamberlerin gönderilmesine ve kötü akıbet konusunda uyarılmalarına dair geçmiş ifadelere bir işarettir; mahzuf bir mübtedanın haberidir, yani: "İş böyledir." { أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى } ise bir gerekçelendirmedir; yani: 'an' edatının fiilleri nasbeden edat olması esasına göre; "Mesele, Rabbinin ülkeleri bir zulümle helak edici olmaması sebebiyledir." Şeddeli 'enne'den hafifletilmiş (muhaffefe) olması da caizdir; bu durumda mana: "Çünkü durum ve hakikat şudur ki, Rabbin ülkeleri bir zulümle helak edici değildir" şeklinde olur. { وَقَضَيْنا إِلَيْهِ ذلِكَ الْأَمْرَ أَنَّ دابِرَ هؤُلاءِ مَقْطُوعٌ } kavlinde olduğu gibi bunu { ذلِكَ } kelimesinden bedel yapman da mümkündür. { بِظُلْمٍ } irtikâp ettikleri bir zulüm sebebiyle [demektir]. Yahut zalimce helak etmez; şu manadaki, şayet bir peygamber ve kitapla uyarılmamışlarken onlar gafil bir haldeyken helak etseydi bu bir zulüm olurdu; hâlbuki O, zulümden ve her türlü çirkinlikten münezzehtir. { وَلِكُلٍّ } mükelleflerden her biri için { دَرَجاتٌ } mertebeler vardır { مِمَّا عَمِلُوا } amellerinin karşılığı olarak. { وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ } ondan gafil olan, amellerin miktarını, durumlarını ve hak ettiği mükâfatı bilmeyen biri değildir.
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٣٣ الى ١٣٤]
[En'âm Suresi (6): Ayetler 133-134]