فارقوا دينهم، أى تركوه وَكانُوا شِيَعاً فرقاً كل فرقة تشيع إماماً لها لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ أى من السؤال عنهم وعن تفرقهم. وقيل من عقابهم. وقيل: هي منسوخة بآية السيف.
"Fârakû dînehüm" yani dinlerini terk ettiler. { وَكانُوا شِيَعاً } fırkalar oldular, her fırka kendi önderine tâbi olur. { لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ } yani onlardan ve fırkalara ayrılmalarından sorulacak değilsin. Onların cezalandırılmasından [sorumlu değilsin] de denilmiştir. Kılıç ayetiyle neshedildiği de söylenmiştir.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٦٠]
[En'âm Suresi (6): Ayet 160]
مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزى إِلاَّ مِثْلَها وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ (١٦٠)
{ مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزى إِلاَّ مِثْلَها وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ (١٦٠) } “Kim bir iyilikle gelirse, ona bunun on katı vardır. Kim de bir kötülükle gelirse, ancak onun misliyle cezalandırılır ve onlara haksızlık edilmez. (160)”
عَشْرُ أَمْثالِها على إقامة صفة الجنس المميز مقام الموصوف، تقديره عشر حسنات أمثالها، وقرئ: عشر أمثالها، برفعهما جميعاً على الوصف. وهذا أقل ما وعد من الإضعاف.
{ عَشْرُ أَمْثالِها } [ifadesi], temyiz olan cins sıfatının mevsuf yerine ikame edilmesi esasına göredir; takdiri "aşru hasenâtin emsâlihâ (on misli hasene)" şeklindedir. Sıfat olarak her ikisinin de merfû okunmasıyla "aşrun emsâluhâ" şeklinde de okunmuştur. Bu, katlama konusunda vaad edilenin en azıdır.
وقد وعد بالواحد سبعمائة، ووعد ثواباً بغير حساب. ومضاعفة الحسنات فضل، ومكافأة السيئات عدل وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ لا ينقص من ثوابهم ولا يزاد على عقابهم.
Bire yedi yüz vaad edilmiş, hesapsız sevap da vaad edilmiştir. İyiliklerin katlanması bir lütuf, kötülüklerin cezalandırılması ise adalettir. { وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ } onların sevaplarından eksiltilmez ve cezalarına da ilave yapılmaz.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٦١]
[En'âm Suresi (6): Ayet 161]
قُلْ إِنَّنِي هَدانِي رَبِّي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ دِيناً قِيَماً مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٦١)
{ قُلْ إِنَّنِي هَدانِي رَبِّي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ دِيناً قِيَماً مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٦١) } “De ki: Şüphesiz Rabbim beni dosdoğru bir yola, sapasağlam bir dine, bâtıldan yüz çevirip hakka yönelen İbrahim'in dinine iletti. O, müşriklerden değildi. (161)”
دِيناً نصب على البدل من محل إِلى صِراطٍ لأنّ معناه: هداني صراطاً، بدليل قوله وَيَهْدِيَكُمْ صِراطاً مُسْتَقِيماً والقيم: فيعل، من قام، كسيد من ساد، وهو أبلغ من القائم.
{ دِيناً } [kelimesi], { إِلى صِراطٍ } [ifadesinin] mahallinden bedel olarak mensuptur. Çünkü [ifadenin] anlamı şudur: "Beni bir yola iletti" (hedânî sırâtan). Bunun delili ise { وَيَهْدِيَكُمْ صِراطاً مُسْتَقِيماً } “...ve sizi dosdoğru bir yola iletir” kavlidir. el-Kayyim (الْقَيِّمُ) ise "kâme" (قام) kökünden fey'al (فَيْعَل) veznindedir; tıpkı "sâde" (ساد) kökünden seyyid (سَيِّد) gibi. Bu [vezin], el-kâim (الْقَائِم) kelimesinden daha mübalağalıdır.
وقرئ: قيما. والقيم: مصدر بمعنى القيام وصف به. ومِلَّةَ إِبْراهِيمَ عطف بيان.
"Kıyemen" şeklinde de okunmuştur. el-Kıyam, "el-kıyâm" anlamında bir mastardır ve onunla sıfat yapılmıştır. { مِلَّةَ إِبْراهِيمَ } atf-ı beyândır.
وحَنِيفاً حال من إبراهيم.
{ حَنِيفاً } ise İbrahim'den haldir.
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٦٢ الى ١٦٣]
[En'âm Suresi (6): Âyetler 162-163]
قُلْ إِنَّ صَلاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيايَ وَمَماتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (١٦٢) لا شَرِيكَ لَهُ وَبِذلِكَ أُمِرْتُ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ (١٦٣)
{ قُلْ إِنَّ صَلاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيايَ وَمَماتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (١٦٢) لا شَرِيكَ لَهُ وَبِذلِكَ أُمِرْتُ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ (١٦٣) } “De ki: Şüphesiz benim namazım, kurbanım, hayatım ve ölümüm âlemlerin Rabbi olan Allah içindir. (162) O'nun hiçbir ortağı yoktur. Bana böyle emrolundu ve ben müslümanların ilkiyim. (163)”
قُلْ إِنَّ صَلاتِي وَنُسُكِي وعبادتي وتقرّبى كله. وقيل: وذبحى. وجمع بين الصلاة والذبح كما في قوله فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَرْ وقيل: صلاتي وحجى من مناسك الحج وَمَحْيايَ وَمَماتِي وما آتيه في حياتي، وما أموت عليه من الإيمان والعمل الصالح لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ خالصة لوجهه وَبِذلِكَ من الإخلاص أُمِرْتُ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ لأن إسلام كل نبىّ متقدّم لإسلام أمّته.
{ قُلْ إِنَّ صَلاتِي وَنُسُكِي } bütün ibadetim ve yakınlaşma gayretim. Kurbanım da denilmiştir. Tıpkı { فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَرْ } “Rabbin için namaz kıl ve kurban kes” kavlinde olduğu gibi namaz ile kurban bir arada zikredilmiştir. Hac menâsikinden hareketle "namazım ve haccım" da denilmiştir. { وَمَحْيايَ وَمَماتِي } hayatımda yaptıklarım ve üzerinde öldüğüm iman ve salih amel, { لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } O'nun rızasına halis kılınmıştır. { وَبِذلِكَ } bu ihlas ile { أُمِرْتُ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ } çünkü her peygamberin teslimiyeti kendi ümmetinin teslimiyetinden öncedir.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٦٤]
[En'âm Suresi (6): Ayet 164]
قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِي رَبًّا وَهُوَ رَبُّ كُلِّ شَيْءٍ وَلا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلاَّ عَلَيْها وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى ثُمَّ إِلى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (١٦٤)
{ قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِي رَبًّا وَهُوَ رَبُّ كُلِّ شَيْءٍ وَلا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلاَّ عَلَيْها وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى ثُمَّ إِلى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (١٦٤) } “De ki: O her şeyin Rabbi iken ben Allah'tan başka bir rab mi arayayım? Herkesin kazandığı yalnız kendisine aittir. Hiçbir günahkâr başkasının günahını yüklenmez. Sonra dönüşünüz Rabbinizedir; O, hakkında ayrılığa düştüğünüz şeyleri size haber verecektir. (164)”
قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِي رَبًّا جواب عن دعائهم له إلى عبادة آلهتهم، والهمزة للإنكار، أى منكر أن أبغى ربا غيره وَهُوَ رَبُّ كُلِّ شَيْءٍ فكل من دونه مربوب ليس في الوجود من له الربوبية غيره، كما قال قُلْ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ، وَلا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْها جواب عن قولهم اتَّبِعُوا سَبِيلَنا وَلْنَحْمِلْ خَطاياكُمْ.
{ قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِي رَبًّا } onların kendisini ilahlarına ibadete davet etmelerine bir cevaptır. Hemze inkâr içindir; yani O'ndan başka bir rab aramam münkerdir (imkânsızdır). { وَهُوَ رَبُّ كُلِّ شَيْءٍ } O'ndan başka her şey terbiye edilendir; varlıkta O'ndan başka rubûbiyete sahip olan yoktur. Nitekim { قُلْ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ } “De ki: Bana Allah'tan başkasına kulluk etmemi mi emrediyorsunuz?” buyurmuştur. { وَلا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْها } ise onların { اتَّبِعُوا سَبِيلَنا وَلْنَحْمِلْ خَطاياكُمْ } “Bizim yolumuza uyun, sizin günahlarınızı biz yüklenelim” sözlerine bir cevaptır.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٦٥]
[En'âm Suresi (6): Ayet 165]
وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ الْأَرْضِ وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ لِيَبْلُوَكُمْ فِي ما آتاكُمْ إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ الْعِقابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٦٥)
{ وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ الْأَرْضِ وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ لِيَبْلُوَكُمْ فِي ما آتاكُمْ إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ الْعِقابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٦٥) } “Sizi yeryüzünün halifeleri kılan, verdikleriyle sizi sınamak için kiminizi kiminize derecelerle üstün kılan O'dur. Şüphesiz Rabbin cezası çabuk olandır ve şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (165)”
جَعَلَكُمْ خَلائِفَ الْأَرْضِ لأن محمداً ﷺ خاتم النبيين فحلفت أمّته سائر الأمم. أو جعلهم يخلف بعضهم بعضاً. أو هم خلفاء الله في أرضه يملكونها ويتصرفون فيها وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ في الشرف والرزق لِيَبْلُوَكُمْ فِي ما آتاكُمْ من نعمة المال والجاه، كيف تشكرون تلك النعمة، وكيف يصنع الشريف بالوضيع، والحرّ بالعبد، والغنى بالفقير إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ الْعِقابِ لمن كفر نعمته وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ لمن قام يشكرها.
{ جَعَلَكُمْ خَلائِفَ الْأَرْضِ } çünkü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberlerin sonuncusudur; dolayısıyla onun ümmeti diğer ümmetlerin halefi olmuştur. Yahut onları birbirlerinin ardınca gelenler kılmıştır. Veya onlar yeryüzünde Allah'ın halifeleridir; ona malik olup onda tasarruf ederler. { وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ } şeref ve rızık bakımından [üstün kılmıştır]. { لِيَبْلُوَكُمْ فِي ما آتاكُمْ } mal ve makam nimetinden size verdikleri hususunda o nimete nasıl şükredeceğinizi, şeref sahibinin düşkün kimseye, hürün köleye, zenginin fakire nasıl davranacağını sınamak için [böyle yapmıştır]. { إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ الْعِقابِ } nimetine nankörlük eden kimse için [cezası çabuktur]. { وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ } şükrünü eda eden kimse için ise çok bağışlayıcı ve merhametlidir.
ووصف العقاب بالسرعة، لأن ما هو آت قريب.
Cezanın çabuklukla nitelenmesi, gelecek olan her şeyin yakın olmasından dolayıdır.
عن رسول الله ﷺ «أنزلت علىّ سورة الأنعام جملة واحدة يشيعها سبعون ألف ملك لهم زجل بالتسبيح والتحميد فمن قرأ الأنعام ﷺ واستغفر له أولئك السبعون ألف ملك بعدد كل آية من سورة الأنعام يوما وليلة .
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: "En'âm Suresi bana bir defada toptan indirildi; ona tesbih ve tahmidle uğuldayan yetmiş bin melek eşlik etti. Kim En'âm Suresini okursa [sallallâhu aleyhi ve sellem], o yetmiş bin melek En'âm Suresinin her ayeti sayısınca bir gün ve bir gece ona istiğfar eder."