Binûn

A'râf Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: el-Keşşâf Tefsiri · Zemahşerî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

زِينَةَ اللَّهِ من الثياب وكل ما يتجمل به وَالطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ المستلذات من المآكل والمشارب. ومعنى الاستفهام في من: إنكار تحريم هذه الأشياء. قيل: كانوا إذا أحرموا حرّموا الشاة وما يخرج منها من لحمها وشحمها ولبنها قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا غير خالصة لهم، لأنّ المشركين شركاؤهم فيها خالِصَةً لهم يَوْمَ الْقِيامَةِ لا يشركهم فيها أحد. فإن قلت: هلا قيل: هي للذين آمنوا ولغيرهم. قلت: لينبه على أنها خلقت للذين آمنوا على طريق الأصالة، وأن الكفرة تبع لهم، كقوله تعالى وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلًا ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلى عَذابِ النَّارِ وقرئ: خالصة بالنصب على الحال، وبالرفع على أنها خبر بعد خبر.

{ زِينَةَ اللَّهِ } “Allah'ın süsü” elbiseler ve kendisiyle güzelleşilen her şeydir. { وَالطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ } “ve tertemiz rızıkları” yiyecek ve içeceklerin lezzetlileridir. { مَنْ } “kim” edatındaki istifhamın (sorunun) anlamı, bu şeylerin haram kılınmasını inkâr etmektir [yani kınamadır]. Denildi ki: Onlar ihrama girdiklerinde koyunu ve onun etinden, yağından, sütünden çıkan şeyleri haram kılarlardı. { قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } “De ki: 'Onlar, dünya hayatında inananlar içindir'” yani sadece onlara ait olmaksızın [müşterektir], çünkü müşrikler bunlarda onların ortaklarıdır. { خالِصَةً } “yalnızca onlara mahsustur” yani { يَوْمَ الْقِيامَةِ } “kıyamet gününde” ki hiçbir kimse bunlarda onlara ortak olamaz. Eğer: 'Neden «İnananlar ve diğerleri içindir» denilmedi?' dersen, derim ki: Bunların asıl itibariyle inananlar için yaratıldığına, kâfirlerin ise onlara tâbi olduğuna dikkat çekmek içindir; nitekim Allah Teâlâ: { وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلًا ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلى عَذابِ النَّارِ } “Kâfir olanı da az bir süre faydalandırır, sonra onu ateş azabına mecbur ederim” buyurmuştur. { خالِصَةً } kelimesi hâl olarak mansub ve haber üstüne haber olarak merfû da okunmuştur.

[سورة الأعراف (٧) : آية ٣٣]

[A'râf Suresi (7) : Ayet 33]

قُلْ إِنَّما حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ وَالْإِثْمَ وَالْبَغْيَ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَأَنْ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ ما لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ (٣٣)

{ قُلْ إِنَّما حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ وَالْإِثْمَ وَالْبَغْيَ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَأَنْ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ ما لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ } “De ki: 'Rabbim ancak çirkinlikleri/hayâsızlıkları; onların açığını ve gizlisini, günahı, haksız yere taşkınlık etmeyi, hakkında hiçbir delil indirmediği bir şeyi Allah'a ortak koşmanızı ve Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri söylemenizi haram kılmıştır.'” (33)

الْفَواحِشَ ما تفاحش قبحه أى تزايد. وقيل هي ما يتعلق بالفروج وَالْإِثْمَ عام لكل ذنب. وقيل: شرب الخمر وَالْبَغْيَ الظلم والكبر، أفرده بالذكر كما قال وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ. ما لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً فيه تهكم، لأنه لا يجوز أن ينزل برهانا بأن يشرك به غيره وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ وأن تتقوّلوا عليه وتفتروا الكذب من التحريم وغيره.

{ الْفَواحِشَ } “çirkinlikleri/hayâsızlıkları” kötülüğü aşırı olan, yani haddi aşan şeylerdir. Bir görüşe göre de ferc (namus) ile ilgili konulardır. { وَالْإِثْمَ } “günahı” her günahı kapsayan genel bir ifadedir. Bir görüşe göre de şarap içmektir. { وَالْبَغْيَ } “taşkınlık etmeyi” zulüm ve kibirdir. Allah Teâlâ: { وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ } “Hayâsızlığı, kötülüğü ve taşkınlığı yasaklar” buyurduğu gibi onu ayrıca zikretmiştir. { ما لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً } “hakkında hiçbir delil indirmediği” ifadesinde bir istihza/alay vardır; zira Kendisine başkasının ortak koşulmasına dair bir hüccet indirmesi asla caiz olamaz. { وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ } “ve Allah hakkında [bilmediğiniz şeyleri] söylemenizi” yani O'na iftira atmanızı, haram kılma ve diğer hususlarda yalan uydurmanızı.

[سورة الأعراف (٧) : آية ٣٤]

[A'râf Suresi (7) : Ayet 34]

وَلِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ (٣٤)

{ وَلِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ } “Her ümmetin bir eceli vardır. Ecelleri geldiği zaman ne bir an erteleyebilirler ne de öne alabilirler.” (34)

وَلِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ وعيد لأهل مكة بالعذاب النازل في أجل معلوم عند الله كما نزل بالأمم وقرئ: فإذا جاء آجالهم. وقال ساعَةً لأنها أقل الأوقات في استعمال الناس. يقول المستعجل لصاحبه: في ساعة، يريد أقصر وقت وأقربه.

{ وَلِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ } “Her ümmetin bir eceli vardır” ifadesi, geçmiş ümmetlerin başına indiği gibi, Allah katında belirlenmiş bir vakitte Mekke halkının da başına inecek olan azaba dair bir tehdittir. [Ayet] { فَإِذَا جَاءَ آجَالُهُمْ } “ecelleri geldiği zaman” şeklinde de okunmuştur. { سَاعَةً } “bir an” buyurmuştur; çünkü bu, insanların kullanımında en kısa zaman dilimidir. Nitekim acele eden kimse arkadaşına, en kısa ve en yakın zamanı kastederek “bir saatte [hemen]” der.

[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٣٥ الى ٣٦]

[A'râf Suresi (7) : Ayetler 35-36]

يا بَنِي آدَمَ إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آياتِي فَمَنِ اتَّقى وَأَصْلَحَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٣٥) وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْها أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٣٦)

{ يا بَنِي آدَمَ إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آياتِي فَمَنِ اتَّقى وَأَصْلَحَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Ey Âdemoğulları! Size içinizden ayetlerimi anlatan elçiler geldiğinde, kim sakınır ve kendini düzeltirse onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de.” (35) { وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْها أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “Ayetlerimizi yalanlayıp onlara karşı büyüklük taslayanlara gelince, işte onlar ateş ehlidirler; onlar orada ebedî kalacaklardır.” (36)

إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ هي «إن» الشرطية ضمت إليها «ما» مؤكدة لمعنى الشرط. ولذلك لزمت فعلها النون الثقيلة أو الخفيفة. فإن قلت: فما جزاء هذا الشرط؟ قلت: الفاء وما بعده من الشرط والجزاء. والمعنى: فمن اتقى وأصلح منكم، والذين كذبوا منكم. وقرئ: تأتينكم، بالتاء.

{ إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ } şart edatı olan «إن» olup, şart anlamını pekiştirmek için yanına «ما» bitiştirilmiştir. Bu sebeple fiiline şeddeli veya hafif nûn harfi lüzumlu olmuştur. Eğer: 'Peki bu şartın cevabı nedir?' dersen, derim ki: «Fâ» harfi ve şart ile cezadan sonraki kısımdır. Anlam şudur: İçinizden kim sakınır ve kendini düzeltirse, içinizden kim de yalanlarsa. [Fiil] tâ harfiyle «تأتينكم» şeklinde de okunmuştur.

[سورة الأعراف (٧) : آية ٣٧]

[A'râf Suresi (7) : Ayet 37]

فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ أُولئِكَ يَنالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتابِ حَتَّى إِذا جاءَتْهُمْ رُسُلُنا يَتَوَفَّوْنَهُمْ قالُوا أَيْنَ ما كُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قالُوا ضَلُّوا عَنَّا وَشَهِدُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كانُوا كافِرِينَ (٣٧)

{ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ أُولئِكَ يَنالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتابِ حَتَّى إِذا جاءَتْهُمْ رُسُلُنا يَتَوَفَّوْنَهُمْ قالُوا أَيْنَ ما كُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قالُوا ضَلُّوا عَنَّا وَشَهِدُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كانُوا كافِرِينَ } “Allah'a karşı yalan uydurandan veya O'nun ayetlerini yalanlayandan daha zalim kim vardır? İşte onlara kitaptan payları erişecektir. Nihayet canlarını alacak olan elçilerimiz kendilerine geldiklerinde: 'Allah'tan başka yalvardıklarınız nerede?' derler. Onlar: 'Bizden uzaklaşıp kayboldular' derler ve kâfir olduklarına dair kendi aleyhlerine şahitlik ederler.” (37)

فَمَنْ أَظْلَمُ فمن أشنع ظلماً ممن تقوّل على الله ما لم يقله، أو كذب ما قاله أُولئِكَ يَنالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتابِ أى مما كتب لهم من الأرزاق والأعمار حَتَّى إِذا جاءَتْهُمْ رُسُلُنا حتى غاية لنيلهم نصيبهم واستيفائهم له، أى إلى وقت وفاتهم، وهي «حتى» التي يبتدأ بعدها الكلام، والكلام هاهنا الجملة الشرطية، وهي إذا جاءتهم رسلنا قالوا. ويَتَوَفَّوْنَهُمْ حال من الرسل، أى متوفيهم. والرسل ملك الموت وأعوانه. «وما» وقعت موصولة بأين في خط المصحف، وكان حقها أن تفصل، لأنها موصولة بمعنى: أين الآلهة الذين تدعون ضَلُّوا عَنَّا غابوا عنا فلا نراهم ولا ننتفع بهم، اعترافا منهم بأنهم لم يكونوا على شيء فيما كانوا عليه، وأنهم لم يحمدوه في العاقبة.

{ فَمَنْ أَظْلَمُ } “Daha zalim kim vardır?” yani Allah'ın söylemediği şeyi O'na isnat eden veya O'nun söylediğini yalanlayandan daha çirkin bir zulüm işleyen kim olabilir? { أُولئِكَ يَنالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتابِ } “İşte onlara kitaptan payları erişecektir” yani rızıklardan ve ömürlerden kendilerine takdir edilen şeyden. { حَتَّى إِذا جاءَتْهُمْ رُسُلُنا } paylarına erişip onu tastamam almalarının gayesidir (son sınırıdır), yani vefat vakitlerine kadardır. Bu, sonrasında kelamın baştan başladığı «hattâ»dır; buradaki kelam ise «إذا جاءتهم رسلنا قالوا» şeklindeki şart cümlesidir. { يَتَوَفَّوْنَهُمْ } elçilerden hâldir, yani canlarını alıcılar olarak. Elçiler, ölüm meleği ve yardımcılarıdır. Mushaf hattında «ما» kelimesi «أين» ile bitişik yazılmıştır; ancak ayrı yazılması gerekirdi, çünkü mevsuldür ve anlamı şudur: «Taptığınız ilahlar nerede?» { ضَلُّوا عَنَّا } “Bizden uzaklaşıp kayboldular” yani bizden gayb oldular, artık onları görmüyoruz ve onlardan faydalanamıyoruz. Bu, üzerinde bulundukları inanç hususunda hiçbir temele sahip olmadıklarını ve akıbetlerinin övülecek bir şey olmadığını itiraf etmeleridir.

[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٣٨ الى ٣٩]

[A'râf Suresi (7) : Ayetler 38-39]

قالَ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ فِي النَّارِ كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيها جَمِيعاً قالَتْ أُخْراهُمْ لِأُولاهُمْ رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ قالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلكِنْ لا تَعْلَمُونَ (٣٨) وَقالَتْ أُولاهُمْ لِأُخْراهُمْ فَما كانَ لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ (٣٩)

{ قالَ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ فِي النَّارِ كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيها جَمِيعاً قالَتْ أُخْراهُمْ لِأُولاهُمْ رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ قالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلكِنْ لا تَعْلَمُونَ } “[Allah] buyurur: 'Sizden önce geçmiş cin ve insan ümmetleriyle birlikte ateşe girin!' Her ümmet girdikçe yoldaşına lanet eder. Nihayet hepsi orada bir araya toplanınca sonrakiler öncekiler için: 'Rabbimiz! Bizi saptıranlar işte bunlardır, onun için onlara ateşten kat kat azap ver!' derler. [Allah da]: 'Her biri için kat kat [azap] vardır, fakat siz bilmezsiniz' buyurur.” (38) { وَقالَتْ أُولاهُمْ لِأُخْراهُمْ فَما كانَ لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ } “Öncekiler de sonrakilere: 'Sizin bize hiçbir üstünlüğünüz yoktur. Artık kazandıklarınıza karşılık azabı tadın!' derler.” (39)

قالَ ادْخُلُوا أى يقول الله تعالى يوم القيامة لأولئك الذين قال فيهم

{ قالَ ادْخُلُوا } yani Allah Teâlâ kıyamet gününde haklarında şu sözü söylediği kimselere der:

فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ وهم كفار العرب فِي أُمَمٍ في موضع الحال، أى كائنين في جملة أمم، وفي غمارهم مصاحبين لهم، أى ادخلوا في النار مع أمم قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ وتقدّم زمانهم زمانكم لَعَنَتْ أُخْتَها التي ضلت بالاقتداء بما حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيها أى تداركوا بمعنى تلاحقوا واجتمعوا في النار قالَتْ أُخْراهُمْ منزلة وهي الأتباع والسفلة لِأُولاهُمْ منزلة وهي القادة والرؤوس. ومعنى لأولاهم: لأجل أولاهم، لأن خطابهم مع الله لا معهم عَذاباً ضِعْفاً مضاعفا لِكُلٍّ ضِعْفٌ لأنّ كلا من القادة والأتباع كانوا ضالين مضلين وَلكِنْ لا تَعْلَمُونَ قرئ بالياء والتاء فَما كانَ لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ عطفوا هذا الكلام على قول الله تعالى للسفلة لِكُلٍّ ضِعْفٌ أى فقد ثبت أن لا فضل لكم علينا، وأنا متساوون في استحقاق الضعف فَذُوقُوا الْعَذابَ من قول القادة، أو من قول الله لهم جميعاً.

{ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ } “Allah'a karşı yalan uydurandan veya O'nun ayetlerini yalanlayandan daha zalim kim vardır?” ki onlar Arap kâfirleridir. { فِي أُمَمٍ } hâl konumundadır; yani birtakım ümmetler topluluğunun içinde, onların kalabalığı arasında onlarla beraber olarak, yani: { قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ } “Sizden önce geçmiş” ve zamanları sizin zamanınızdan önce gelmiş ümmetlerle beraber ateşe girin! { لَعَنَتْ أُخْتَها } kendisine uyarak saptığı yoldaşına [lanet eder]. { حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيها } yani ateşte birbirlerine ulaşıp toplandıklarında. { قالَتْ أُخْراهُمْ } mertebece sonrakiler ki onlar tâbiler ve ayak takımıdır, { لِأُولاهُمْ } mertebece öncekilere ki onlar önderler ve elebaşılardır. «لأولاهم» ifadesinin anlamı: Öncekileri sebebiyle/onlar hakkında [derler]; çünkü onların hitabı kendileriyle değil Allah iledir. { عَذاباً ضِعْفاً } kat kat azap. { لِكُلٍّ ضِعْفٌ } çünkü hem önderler hem de tâbiler sapkın ve saptırıcı idiler. { وَلكِنْ لا تَعْلَمُونَ } yâ ve tâ ile [«لا يعلمون» ve «لا تعلمون» şeklinde] okunmuştur. { فَما كانَ لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ } bu sözü, Allah Teâlâ'nın ayak takımına söylediği: { لِكُلٍّ ضِعْفٌ } “Her biri için kat kat vardır” sözüne atfetmişlerdir; yani sizin bize karşı bir üstünlüğünüz olmadığı ve kat kat azabı hak etmede eşit olduğumuz kesinleşti. { فَذُوقُوا الْعَذابَ } sözü önderlerin sözünden yahut Allah'ın hepsine birden hitabındandır.

[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٤٠ الى ٤١]

[A'râf Suresi (7) : Ayetler 40-41]

إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْها لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ وَلا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِياطِ وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ (٤٠) لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَواشٍ وَكَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ (٤١)

{ إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْها لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ وَلا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِياطِ وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ } “Şüphesiz ayetlerimizi yalanlayan ve onlara karşı büyüklük taslayanlar var ya, onlara göğün kapıları açılmayacak ve deve iğne deliğinden geçmedikçe cennete giremeyeceklerdir. İşte biz suçluları böyle cezalandırırız.” (40) { لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَواشٍ وَكَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ } “Onlar için cehennemden bir döşek, üstlerinden de örtüler vardır. İşte biz zalimleri böyle cezalandırırız.” (41)

لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ لا يصعد لهم عمل صالح إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ، كَلَّا إِنَّ كِتابَ الْأَبْرارِ لَفِي عِلِّيِّينَ. وقيل: إنّ الجنة في السماء، فالمعنى لا يؤذن لهم في صعود السماء ولا يطرّق لهم إليها ليدخلوا الجنة. وقيل: لا تصعد أرواحهم إذا ماتوا كما تصعد أرواح المؤمنين.

{ لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ } “Onlara göğün kapıları açılmayacak” yani onlar adına hiçbir salih amel yükselmez: { إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ } “Güzel söz O'na yükselir”, { كَلَّا إِنَّ كِتابَ الْأَبْرارِ لَفِي عِلِّيِّينَ } “Hayır! İyilerin kitabı muhakkak İlliyyîn'dedir”. Denildi ki: Cennet semadadır; anlamı ise, cennete girmeleri için semaya yükselmelerine izin verilmez ve onlara oraya bir yol açılmaz. Bir görüşe göre de: Öldüklerinde müminlerin ruhları yükseldiği gibi onların ruhları yükselmez.

وقيل: لا تنزل عليهم البركة ولا يغاثون، ففتحنا أبواب السماء. وقرئ: لا تفتح، بالتشديد.

Bir görüşe göre de: Üzerlerine bereket inmez ve onlara yardım edilmez [yani yağmur kapıları açılmaz]; «ففتحنا أبواب السماء» ayetinde olduğu gibi. [Fiil] şedde ile «لا تفتّح» şeklinde de okunmuştur.

ولا يفتح بالياء. ولا تفتح، بالتاء والبناء للفاعل ونصب الأبواب، على أنّ الفعل للآيات. وبالياء على أن الفعل لله ﷿. وقرأ ابن عباس: الجمل، بوزن القمل. وسعيد بن جبير: الجمل، بوزن النغر. وقرئ: الجمل «بوزن القفل. والجمل، بوزن النصب. والجمل. بوزن الحبل. ومعناها القلس الغليظ «لأنه حبال جمعت وجعلت جملة واحدة. وعن ابن عباس رضى الله عنه: إنّ الله أحسن تشبيهاً من أن يشبه بالجمل، يعنى أن الحبل مناسب للخيط الذي يسلك في سم الإبرة، والبعير لا يناسبه، إلا أن قراءة العامّة أوقع لأن سم الابرة مثل في ضيق المسلك. يقال: أضيق من خرت الابرة. وقالوا للدليل الماهر: خرّيت، للاهتداء به في المضايق المشبهة بأخرات الإبر.

Yâ harfiyle «لا يفتح» ve tâ harfiyle etken çatı ve «الأبواب» kelimesinin mansub olmasıyla «لا تفتح الأبواب» şeklinde de okunmuştur ki buna göre fiilin öznesi ayetlerdir. Yâ ile okunduğunda ise fiilin öznesi Azîz ve Celîl olan Allah'tır. İbn Abbas { الجمل } kelimesini «el-kuml» (الْقُمَّل) vezninde [«el-cümmel»]; Saîd b. Cübeyr «en-nuğar» (النُّغَر) vezninde [«el-cümec / el-cümmele»]; «el-kufl» (الْقُفْل) vezninde [«el-cümle»]; «en-nusb» (النُّصْب) vezninde [«el-cümül»] ve «el-habl» (الْحَبْل) vezninde [«el-ceml»] de okunmuştur. Anlamı ise kalın urgandır; çünkü ipler bir araya getirilip tek bir bütün hâline getirilmiştir. İbn Abbas radıyallâhu anh'tan: 'Allah'ın benzetmesi, [urgan yerine] deveye benzetmekten daha güzeldir.' Yani urgan, iğne deliğinden geçirilen ipliğe uygundur, deve ise ona uygun değildir. Ancak cumhurun kıraati daha etkilidir; çünkü iğne deliği, geçidin darlığında darbımeseldir. 'İğne deliğinden daha dar' denilir. Mahir kılavuza da iğne deliklerine benzetilen dar geçitlerde yol bulduğu için «hırrît» demişlerdir.

والجمل: مثل في عظم الجرم. قال:

Deve ise cüssesinin büyüklüğünde bir darbımeseldir. Şair şöyle demiştir:

جسم الجمال وأحلام العصافير

«Develerin cüssesi ve serçelerin akılları»

إن الرجال ليسوا بجزر تراد منهم الأجسام، فقيل: لا يدخلون الجنة، حتى يكون ما لا يكون أبداً من ولوج هذا الحيوان الذي لا يلج إلا في باب واسع، في ثقب الإبرة. وعن ابن مسعود أنه سئل عن الجمل، فقال: زوج الناقة، استجهالا للسائل، وإشارة إلى أن طلب معنى آخر تكلف. وقرئ فِي سَمِّ بالحركات الثلاث: وقرأ عبد الله: في سم المخيط، والخياط، والمخيط كالحزام والمحزم: ما يخاط به وهو الإبرة وَكَذلِكَ ومثل ذلك الجزاء الفظيع نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ ليؤذن أن الاجرام هو السبب الموصل إلى العقاب، وأن كلّ من أجرم عوقب، وقد كرره فقال وَكَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ لأن كلّ مجرم ظالم لنفسه مِهادٌ فراش غَواشٍ أغطية. وقرئ: غواش. بالرفع، كقوله تعالى: «وله الجوار المنشآت» في قراءة عبد الله.

Şüphesiz adamlar, kendilerinden sadece beden aranan kesimlik hayvanlar değildirler. Şöyle denildi: Sadece geniş bir kapıdan girebilen bu hayvanın iğne deliğinden geçmesi gibi asla gerçekleşmeyecek bir şey olmadıkça cennete giremezler. İbn Mes'ud'dan rivayet edildiğine göre ona { الْجَمَلُ } sorulduğunda: 'Dişi devenin erkeğidir' demiştir; bu, soranı cahilce bulmasından ve başka bir anlam aramanın tekellüf (zorlama) olduğuna işaret etmesindendir. { فِي سَمِّ } üç harekeyle de [«semm», «sümm», «sımm»] okunmuştur. Abdullah ise: «في سم المخيط» şeklinde okumuştur. Hıyât (الخياط) ve mıhyat (المخيط), hızâm (حزام) ve mıhzem (محزم) gibidir; kendisiyle dikim yapılan alettir ki o da iğnedir. { وَكَذلِكَ } “İşte böyle” yani böylesine korkunç bir ceza ile, { نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ } “suçluları cezalandırırız”; bu, suç işlemenin cezaya ulaştıran sebep olduğunu ve her suç işleyenin cezalandırılacağını bildirmek içindir. Bunu tekrarlayarak: { وَكَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ } “İşte biz zalimleri böyle cezalandırırız” buyurmuştur, çünkü her suçlu kendi nefsine zulmetmiştir. { مِهادٌ } döşektir. { غَواشٍ } örtülerdir. Abdullah'ın kıraatinde Allah Teâlâ'nın: «وله الجوار المنشآت» ayetinde olduğu gibi merfû olarak [«غواشي»] şeklinde de okunmuştur.

[سورة الأعراف (٧) : آية ٤٢]

[A'râf Suresi (7) : Ayet 42]

وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٤٢)

{ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “İman edip salih ameller işleyenlere gelince -ki biz hiçbir nefse gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz- işte onlar cennet ehlidirler; onlar orada ebedî kalacaklardır.” (42)

لا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها جملة معترضة بين المبتدإ والخبر، للترغيب في اكتساب ما لا يكتنهه وصف الواصف من النعيم الخالد مع التعظيم بما هو في الوسع، وهو الإمكان الواسع غير الضيق من الإيمان والعمل الصالح. وقرأ الأعمش: لا تكلف نفس.

{ لا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها } “Biz hiçbir nefse gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz” cümlesi, niteleyenlerin vasfının künhüne eremeyeceği ebedî nimetin kazanılmasına teşvik etmekle birlikte güç yetirilebilir olanı -ki o, iman ve salih amelden ibaret olan dar değil geniş imkândır- tazim etmek için mübteda ile haber arasına girmiş bir ara cümledir (cümle-i mu'tarıza). A'meş: «لا تكلّف نفس» şeklinde okumuştur.

[سورة الأعراف (٧) : آية ٤٣]

[A'râf Suresi (7) : Ayet 43]

وَنَزَعْنا ما فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدانا لِهذا وَما كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلا أَنْ هَدانَا اللَّهُ لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوها بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٤٣)

{ وَنَزَعْنا ما فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدانا لِهذا وَما كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلا أَنْ هَدانَا اللَّهُ لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوها بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Onların göğüslerindeki kini çıkarıp attık; altlarından ırmaklar akar. [Şöyle] dediler: ‘Bizi buna eriştiren Allah'a hamdolsun; eğer Allah bize hidayet etmeseydi biz kendiliğimizden doğru yolu bulamazdık. Andolsun Rabbimizin elçileri hakkı getirmişlerdir.’ Ve onlara: ‘İşte yaptıklarınıza karşılık mirasçı kılındığınız cennet budur!’ diye seslenildi.” (43)

من كان في قلبه غل على أخيه في الدنيا نزع منه، فسلمت قلوبهم وطهرت ولم يكن بينهم إلا التوادّ والتعاطف. وعن علىّ رضى الله عنه: إنى لأرجو أن أكون أنا وعثمان وطلحة والزبير منهم هَدانا لِهذا أى وفقنا لموجب هذا الفوز العظيم وهو الإيمان والعمل الصالح وَما كُنَّا لِنَهْتَدِيَ اللام لتوكيد النفي ويعنون: وما كان يستقيم أن تكون مهتدين لولا هداية الله وتوفيقه. وفي مصاحف أهل الشام: ما كنا لنهتدي بغير واو، على أنها جملة موضحة للأولى لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ فكان لنا لطفاً وتنبيهاً على الاهتداء فاهتدينا يقولون ذلك سروراً واغتباطاً بما نالوا، وتلذذاً بالتكلم به لا تقرباً وتعبداً، كما نرى من رزق خيراً في الدنيا يتكلم بنحو ذلك ولا يتمالك أن لا يقوله للفرح لا للقربة أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أن مخففة من الثقيلة تقديره: ونودوا بأنه تلكم الجنة أُورِثْتُمُوها والضمير ضمير الشأن والحديث أو تكون بمعنى أى، لأنّ المناداة من القول، كأنه قيل: وقيل لهم أى تلكم الجنة أورثتموها

Dünyada kardeşine karşı kalbinde kin bulunan kimseden bu [kin] sökülüp atılır; böylece kalpleri esenliğe kavuşur, temizlenir ve aralarında sevgi ile şefkatten başka bir şey kalmaz. Ali radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet edilmiştir: «Şüphesiz ben, Osman, Talha ve Zübeyr ile birlikte onlardan olmayı umuyorum.» { هَدانا لِهذا } “Bizi buna ileten” ifadesi; yani bizi bu büyük kurtuluşun gereği olan imana ve salih amele muvaffak kılan [Allah'a hamdolsun] demektir. { وَما كُنَّا لِنَهْتَدِيَ } “Biz doğru yolu bulacak değildik” ifadesindeki lâm harfi, nefyin (olumsuzluğun) teyidi içindir. [Cennet ehli] bununla şunu kastetmektedirler: Allah'ın hidayeti ve muvaffakiyeti olmasaydı, bizim doğru yolu bulmuş olmamız mümkün ve doğru olmazdı. Şam ehlinin mushaflarında [bu ifade], ilk cümleyi açıklayan bir cümle olarak vâv harfi olmaksızın { ما كُنَّا لِنَهْتَدِيَ } şeklindedir. { لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ } “Rabbimizin elçileri gerçeği getirmiştir” ifadesi; [onların gelişi] bizim için bir lütuf ve doğru yolu bulmaya yönelik bir uyarı oldu da böylece hidayete erdik [anlamındadır]. Cennet ehli bu sözleri, bir ibadet veya Allah'a yakınlaşma kastıyla değil; eriştikleri nimetlerden ötürü sevinç, mutluluk ve bunu dile getirmekten lezzet duydukları için söylerler. Nitekim dünyada kendisine bir hayır nasip edilen kimsenin de buna benzer sözler söylediğini ve ibadet kastıyla değil sırf sevinçten ötürü bunu söylemekten kendini alamadığını görürüz. { أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ } “İşte şu cennettir” ifadesindeki { أَنْ } (en), muhaffefedir (şeddesizdir); takdiri şöyledir: “Onlara, durumun şu olduğu seslenildi: İşte şu, miras kılındığınız cennettir.” Zamir ise şân ve hadis zamiridir. Yahut bu [en edatı], nida etmenin bir tür söz olması sebebiyle tefsir edatı olan { أَيْ } (ey/yani) anlamındadır; sanki şöyle denilmiş gibidir: “Onlara: 'Yani işte şu cennete mirasçı kılındınız' denildi.”

بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ بسبب أعمالكم لا بالتفضل، كما تقول المبطلة

{ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “yaptıklarınıza karşılık” bâtıl ehlinin söylediği gibi sırf bir lütuf olarak değil, amelleriniz sebebiyle.

[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٤٤ الى ٤٥]

[A'râf Suresi (7) : Ayetler 44-45]

وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنا ما وَعَدَنا رَبُّنا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ ما وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا قالُوا نَعَمْ فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ (٤٤) الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَيَبْغُونَها عِوَجاً وَهُمْ بِالْآخِرَةِ كافِرُونَ (٤٥)

{ وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنا ما وَعَدَنا رَبُّنا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ ما وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا قالُوا نَعَمْ فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ } “Cennet ehli ateş ehline seslenir: 'Rabbimizin bize vadettiğini biz gerçek bulduk; siz de Rabbinizin size vadettiğini gerçek buldunuz mu?' Onlar: 'Evet' derler. Bunun üzerine aralarında bir çağırıcı: 'Allah'ın laneti zalimlerin üzerine olsun!' diye seslenir.” (44) { الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَيَبْغُونَها عِوَجاً وَهُمْ بِالْآخِرَةِ كافِرُونَ } “Onlar ki Allah'ın yolundan alıkoyarlar, onu eğriltmek isterler ve onlar ahireti inkâr edenlerdir.” (45)

«أن» في أَنْ قَدْ وَجَدْنا يحتمل أن تكون مخففة من الثقيلة وأن تكون مفسرة كالتي سبقت آنفاً، وكذلك أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ وإنما قالوا لهم ذلك اغتباطاً بحالهم، وشماتة بأصحاب النار، وزيادة في غمهم، لتكون حكايته لطفاً لمن سمعها، وكذلك قول المؤذن بينهم:

{ أَنْ قَدْ وَجَدْنا } ifadesindeki «أن» muhaffefe (hafifletilmiş) de olabilir, az önce geçtiği gibi tefsîriyye de olabilir. { أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ } ifadesi de böyledir. Onlara bunu ancak kendi hâllerinden sevinç duyarak, ateş ehline şemâtetle (durumlarına sevinerek) ve kederlerini artırmak için söylemişlerdir; ta ki bunun hikâye edilmesi onu işiten için bir lütuf olsun. Aralarındaki çağırıcının şu sözü de böyledir:

لعنة الله على الظالمين. وهو ملك يأمره الله فينادى بينهم نداء يسمع أهل الجنة وأهل النار. وقرئ:

«Allah'ın laneti zalimlerin üzerine olsun!» O, Allah'ın emrettiği bir melektir; aralarında hem cennet ehlinin hem de ateş ehlinin işiteceği bir seslenişle seslenir. [Şöyle de] okunmuştur:

أنّ لعنة الله، بالتشديد والنصب. وقرأ الأعمش: إن لعنة الله، بكسر إن على إرادة القول، أو على إجراء فَأَذَّنَ مجرى قال. فإن قلت: هلا قيل: ما وعدكم ربكم، كما قيل: ما وعدنا ربنا؟

Şedde ve nasb ile «أنّ لعنة الله». A'meş ise söz kastıyla veya { فَأَذَّنَ } fiilini «kâle» (dedi) makamında kılarak kesre ile «إن لعنة الله» şeklinde okumuştur. Eğer: 'Neden { ما وَعَدَنا رَبُّنا } “Rabbimizin bize vadettiğini” dendiği gibi «ما وعدكم ربكم» [size vadettiğini] denilmedi?' dersen,

قلت: حذف ذلك تخفيفاً لدلالة وعدنا عليه. ولقائل أن يقول: أطلق ليتناول كل ما وعد الله من البعث والحساب والثواب والعقاب وسائر أحوال القيامة، لأنهم كانوا مكذبين بذلك أجمع، ولأن الموعود كله مما ساءهم، وما نعيم أهل الجنة إلا عذاب لهم فأطلق لذلك.

Derim ki: { وَعَدَنا } ifadesinin ona delalet etmesi sebebiyle tahfif (kısaltma) maksadıyla o [zamir] hazfedilmiştir. Bir başkası da şöyle diyebilir: Dirilme, hesap, mükâfat, ceza ve kıyametin diğer bütün hâllerinden Allah'ın vadettiği her şeyi kapsasın diye mutlak bırakılmıştır; çünkü onlar bunların tamamını yalanlıyorlardı ve vadolunan şeylerin hepsi onları üzen şeylerdi; cennet ehlinin nimeti de onlar için bir azaptan ibarettir. Bu sebeple mutlak bırakılmıştır.

[سورة الأعراف (٧) : آية ٤٦]

[A'râf Suresi (7) : Ayet 46]

وَبَيْنَهُما حِجابٌ وَعَلَى الْأَعْرافِ رِجالٌ يَعْرِفُونَ كُلاًّ بِسِيماهُمْ وَنادَوْا أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لَمْ يَدْخُلُوها وَهُمْ يَطْمَعُونَ (٤٦)

{ وَبَيْنَهُما حِجابٌ وَعَلَى الْأَعْرافِ رِجالٌ يَعْرِفُونَ كُلاًّ بِسِيماهُمْ وَنادَوْا أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لَمْ يَدْخُلُوها وَهُمْ يَطْمَعُونَ } “İkisi arasında bir perde vardır. A'râf üzerinde de her birini simalarından tanıyan adamlar vardır. Cennet ehline: 'Selam sizlere!' diye seslenirler. Bunlar, henüz oraya girmemişlerdir ama ummaktadırlar.” (46)

وَبَيْنَهُما حِجابٌ يعنى بين الجنة والنار. أو بين الفريقين، وهو السور المذكور في قوله تعالى فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ. وَعَلَى الْأَعْرافِ وعلى أعراف الحجاب وهو السور المضروب

{ وَبَيْنَهُما حِجابٌ } “İkisi arasında bir perde vardır.” Yani cennet ile cehennem arasında veya iki zümre arasındadır. Bu, Yüce Allah'ın: { فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ } “Aralarına bir sur çekilir” [el-Hadîd 57/13] kavlinde zikredilen surdur. { وَعَلَى الْأَعْرافِ } “A'râf üzerinde de...” Yani perdenin -ki o, [aralarına] çekilen surdur- yüksek kısımları üzerinde...

بين الجنة والنار وهي أعاليه، جمع عرف استعير من عرف الفرس وعرف الديك رِجالٌ من المسلمين من آخرهم دخولا في الجنة لقصور أعمالهم، كأنهم المرجون لأمر الله، يحبسون بين الجنة والنار إلى أن يأذن الله لهم في دخول الجنة يَعْرِفُونَ كُلًّا من زمر السعداء والأشقياء بِسِيماهُمْ بعلامتهم التي أعلمهم الله تعالى بها، يلهمهم الله ذلك: أو تعرّفهم الملائكة.

Cennet ile cehennem arasındaki surun yüksek yerleridir. «Urf»un çoğuludur; atın yelesinden ve horozun ibiğinden istiare yoluyla alınmıştır. { رِجالٌ } Müslümanlardan amellerinin yetersizliği sebebiyle cennete en son girecek adamlardır; sanki onlar Allah'ın emrine bırakılmış kimseler gibidir; Allah onlara cennete girmeleri için izin verinceye kadar cennet ile cehennem arasında alıkonulurlar. { يَعْرِفُونَ كُلًّا } saadet ve şekavet fırkalarından her birini tanırlar, { بِسِيماهُمْ } Allah Teâlâ'nın kendilerine bildirdiği alametleriyle [tanırlar]; Allah bunu onlara ilham eder yahut melekler onlara tanıtır.

[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٤٧ الى ٤٩]

[A'râf Suresi (7) : Ayetler 47-49]

وَإِذا صُرِفَتْ أَبْصارُهُمْ تِلْقاءَ أَصْحابِ النَّارِ قالُوا رَبَّنا لا تَجْعَلْنا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٤٧) وَنادى أَصْحابُ الْأَعْرافِ رِجالاً يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيماهُمْ قالُوا ما أَغْنى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَما كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ (٤٨) أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لا يَنالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ (٤٩)

{ وَإِذا صُرِفَتْ أَبْصارُهُمْ تِلْقاءَ أَصْحابِ النَّارِ قالُوا رَبَّنا لا تَجْعَلْنا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “Gözleri ateş ehli tarafına çevrildiğinde: 'Rabbimiz! Bizi zalimler topluluğu ile beraber kılma!' derler.” (47) { وَنادى أَصْحابُ الْأَعْرافِ رِجالاً يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيماهُمْ قالُوا ما أَغْنى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَما كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ } “A'râf ehli, simalarından tanıdıkları adamlara seslenerek derler ki: 'Ne topladığınız [mallar veya kalabalığınız] ne de büyüklük taslamanız size bir fayda sağladı!'” (48) { أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لا يَنالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ } “'Allah'ın kendilerine hiçbir rahmet eriştirmeyeceğine yemin ettiğiniz kimseler bunlar mıydı? Girin cennete; size hiçbir korku yoktur ve siz üzülmeyeceksiniz de.'” (49)

إذا نظروا إلى أصحاب الجنة نادوهم بالتسليم عليهم وَإِذا صُرِفَتْ أَبْصارُهُمْ تِلْقاءَ أَصْحابِ النَّارِ ورأوا ما هم فيه من العذاب استعاذوا بالله وفزعوا إلى رحمته أن لا يجعلهم معهم. ونادرا رجالا من رؤوس الكفرة يقولون لهم أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لا يَنالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ إشارة لهم إلى أهل الجنة، الذين كان الرؤساء يستهينون بهم ويحتقرونهم لفقرهم وقلة حظوظهم من الدنيا، وكانوا يقسمون أن الله لا يدخلهم الجنة ادْخُلُوا الْجَنَّةَ يقال لأصحاب الأعراف ادخلوا الجنة وذلك بعد أن يحبسوا على الأعراف وينظروا إلى الفريقين ويعرفوهم بسيماهم ويقولوا ما يقولون.

Cennet ehline baktıklarında onlara selam vererek seslenirler. { وَإِذا صُرِفَتْ أَبْصارُهُمْ تِلْقاءَ أَصْحابِ النَّارِ } “Gözleri ateş ehli tarafına çevrildiğinde” ve onların içinde bulunduğu azabı gördüklerinde Allah'a sığınırlar ve kendilerini onlarla beraber kılmaması için O'nun rahmetine iltica ederler. Kâfirlerin elebaşlarından olan birtakım adamlara seslenerek onlara: { أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لا يَنالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ } “Allah'ın kendilerine hiçbir rahmet eriştirmeyeceğine yemin ettiğiniz kimseler bunlar mıydı?” derler ki bu, elebaşlarının fakirlikleri ve dünyalıktan nasiplerinin azlığı sebebiyle küçümsedikleri, hor gördükleri ve Allah'ın onları cennete sokmayacağına yemin ettikleri cennet ehline bir işarettir. { ادْخُلُوا الْجَنَّةَ } “Girin cennete” sözü A'râf ehline denilir; bu da onların A'râf üzerinde tutulmalarından, iki fırkaya bakıp onları simalarından tanımalarından ve söyleyeceklerini söylemelerinden sonradır.

وفائدة ذلك بيان أن الجزاء على قدر الأعمال، وأن التقدّم والتأخر على حسنها، وأن أحداً لا بسبق عند الله إلا بسبقه في العمل، ولا يتخلف عنده إلا بتخلفه فيه، وليرغب السامعون في حال السابقين ويحرصوا على إحراز قصبتهم، وليتصوروا أن كل أحد يعرف ذلك اليوم بسيماه التي استوجب أن يوسم بها من أهل الخير والشر، فيرتدع المسيء عن إساءته، ويزيد المحسن في إحسانه. وليعلم أنّ العصاة يوبخهم كل أحد حتى أقصر الناس عملا. وقوله وَإِذا صُرِفَتْ أَبْصارُهُمْ فيه أن صارفا يصرف أبصارهم لينظروا فيستعيذوا ويوبخوا وقرأ الأعمش: وإذا قلبت أبصارهم وقرئ: أدخلوا الجنة، على البناء للمفعول. وقرأ عكرمة: دخلوا الجنة. فإن قلت: كيف لاءم هاتين القراءتين قوله لا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ؟ قلت: تأويله: أدخلوا، أو دخلوا الجنة مقولا لهم: لا خوف عليكم ولا أنتم تحزنون. فإن قلت: ما محل قوله: لم يدخلوها وهم يطمعون؟ قلت: لا محل له لأنه استئناف، كأن سائلا سأل عن حال أصحاب الأعراف فقيل:

Bunun faydası; karşılığın ameller ölçüsünde olduğunu, öne geçmenin ve geri kalmanın amellerin güzelliğine göre olduğunu, Allah katında hiç kimsenin ancak ameldeki önceliğiyle öne geçebileceğini ve O'nun katında ancak ameldeki geriliğiyle geri kalacağını açıklamaktır; ayrıca dinleyenlerin önde gidenlerin hâline rağbet etmeleri ve onların derecesini elde etmeye hırs göstermeleri içindir; yine herkesin o gün hayır ve şer ehlinden damgalanmayı hak ettiği simasıyla tanınacağını tasavvur etmeleri, böylece kötülük yapanın kötülüğünden vazgeçmesi ve iyilik yapanın iyiliğini artırması içindir; bir de günahkârları, ameli en az olan kimsenin bile azarlayacağının bilinmesi içindir. { وَإِذا صُرِفَتْ أَبْصارُهُمْ } “Gözleri çevrildiğinde” ifadesinde, bir çevirenin onların gözlerini çevirdiğine işaret vardır; ta ki bakıp sığınsınlar ve [kâfirleri] azarlasınlar. A'meş: «وإذا قلبت أبصارهم» şeklinde okumuştur. Meçhul çatı ile «أُدخلوا الجنة» şeklinde de okunmuştur. İkrime ise: «دخلوا الجنة» şeklinde okumuştur. Eğer: 'Bu iki kıraate { لا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ } sözü nasıl uygun düşer?' dersen, derim ki: Yorumu şöyledir: Onlara 'Size hiçbir korku yoktur ve siz üzülmeyeceksiniz' denilerek [cennete] sokuldular veya cennete girdiler. Eğer: «لم يدخلوها وهم يطمعون» ifadesinin [iraptaki] yeri nedir? dersen, derim ki: İraptan mahalli yoktur; çünkü istînâftır (yeni bir başlangıçtır); sanki bir soran A'râf ehlinin hâlini sormuş da şöyle denilmiştir:

لم يدخلوها وهم يطمعون، يعنى حالهم أنّ دخولهم الجنة استأخر عن دخول أهل الجنة، فلم

«Henüz oraya girmemişlerdir ama ummaktadırlar», yani durumları şudur ki onların cennete girişi, cennet ehlinin girişinden geri kalmıştır; bu yüzden

يدخلوها لكونهم محبوسين وهم يطمعون لم ييأسوا. ويجوز أن يكون له محل، بأن يقع صفة لرجال ما أَغْنى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ المال أو كثرتكم واجتماعكم وَما كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ واستكباركم عن الحق وعلى الناس، وقرئ: تستكثرون، من الكثرة.

Alıkonulmuş olmalarından ötürü oraya girememişlerdir; fakat ummaktadırlar, ümitlerini kesmemişlerdir. «Ricâl» kelimesine sıfat kılınarak [irapta] bir mahalli olması da caizdir. { ما أَغْنى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ } mal toplamanız yahut çokluğunuz ve kalabalığınız size bir fayda vermedi. { وَما كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ } hakka karşı ve insanlara büyüklük taslamanız da [fayda vermedi]. Çokluktan türetilerek «تستكثرون» şeklinde de okunmuştur.

[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٥٠ الى ٥١]

[A'râf Suresi (7) : Ayetler 50-51]

وَنادى أَصْحابُ النَّارِ أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنا مِنَ الْماءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ قالُوا إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُما عَلَى الْكافِرِينَ (٥٠) الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْواً وَلَعِباً وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا فَالْيَوْمَ نَنْساهُمْ كَما نَسُوا لِقاءَ يَوْمِهِمْ هذا وَما كانُوا بِآياتِنا يَجْحَدُونَ (٥١)

{ وَنادى أَصْحابُ النَّارِ أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنا مِنَ الْماءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ قالُوا إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُما عَلَى الْكافِرِينَ } “Ateş ehli cennet ehline: 'Bize biraz sudan veya Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden dökün!' diye seslenirler. Onlar: 'Şüphesiz Allah, o ikisini de kâfirlere haram kılmıştır' derler.” (50) { الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْواً وَلَعِباً وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا فَالْيَوْمَ نَنْساهُمْ كَما نَسُوا لِقاءَ يَوْمِهِمْ هذا وَما كانُوا بِآياتِنا يَجْحَدُونَ } “Onlar ki dinlerini bir eğlence ve oyun edindiler ve dünya hayatı onları aldattı. İşte onlar, bu günlerine kavuşacaklarını unuttukları ve ayetlerimizi inkâr ettikleri gibi biz de bugün onları unuturuz.” (51)

أَفِيضُوا عَلَيْنا فيه دليل على أن الجنة فوق النار أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ من غيره من الأشربة لدخوله في حكم الإفاضة، ويجوز أن يراد: أو ألقوا علينا مما رزقكم الله من الطعام والفاكهة. كقوله:

{ أَفِيضُوا عَلَيْنا } “Bize dökün” [ifadesinde], cennetin cehennemin üstünde olduğuna delil vardır. { أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ } “Veya Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden”, yani dökme (ifâza) hükmüne girmesi sebebiyle diğer içeceklerden [dökün demektir]. Şunun gibi [bir ifadeden hareketle]: 'Yahut Allah'ın size rızık olarak verdiği yiyecek ve meyvelerden bize atın' anlamının kastedilmiş olması da caizdir:

عَلَفْتُهَا تِبْنا وَمَاءً بَارِدا

«Ona saman yedirdim ve soğuk su [içirdim]»

وإنما يطلبون ذلك مع يأسهم من الإجابة إليه حيرة في أمرهم، كما يفعل المضطر الممتحن.

Kendilerine olumlu cevap verilmesinden ümitlerini kesmiş olmalarına rağmen bunu sırf durumlarındaki şaşkınlık ve çaresizlikten ötürü isterler; nitekim zor durumda kalan ve imtihana uğrayan kimse de böyle yapar.

حَرَّمَهُما عَلَى الْكافِرِينَ منعهم شراب الجنة وطعامها كما يمنع المكلف ما يحرّم عليه ويحظر، كقوله:

{ حَرَّمَهُما عَلَى الْكافِرِينَ } “[Şüphesiz Allah] o ikisini de kâfirlere haram kılmıştır”; yükümlü kılınan kimseye haram ve yasak kılınan şeyin engellenmesi gibi, onları cennetin içeceğinden ve yiyeceğinden menetti [demektir]. Şairin şu sözü gibi:

حَرَامٌ عَلَى عَيْنَىَّ أَنْ تَطْعَمَ الْكَرَى

Gözlerimin uykuyu tatması haramdır...

فَالْيَوْمَ نَنْساهُمْ نفعل بهم فعل الناسين الذين ينسون عبيدهم من الخير لا يذكرونهم به كَما نَسُوا لِقاءَ يَوْمِهِمْ هذا كما فعلوا بلقائه فعل الناسين، فلم يخطروه ببالهم ولم يهتموا به.

{ فَالْيَوْمَ نَنْساهُمْ } “Biz de bugün onları unuturuz”; kölelerini hayırdan yana unutan ve onları onunla hiç anmayan unutanların yaptığını onlara yaparız. { كَما نَسُوا لِقاءَ يَوْمِهِمْ هذا } “Onlar bu günlerine kavuşacaklarını unuttukları gibi”; [bu günün] karşılaşmasına unutanların muamelesini yaptıkları, onu akıllarına getirmedikleri ve ona ehemmiyet vermedikleri gibi.

[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٥٢ الى ٥٣]

[A'râf Suresi (7) : Ayetler 52-53]

وَلَقَدْ جِئْناهُمْ بِكِتابٍ فَصَّلْناهُ عَلى عِلْمٍ هُدىً وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٥٢) هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ تَأْوِيلَهُ يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنا مِنْ شُفَعاءَ فَيَشْفَعُوا لَنا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ (٥٣)

{ وَلَقَدْ جِئْناهُمْ بِكِتابٍ فَصَّلْناهُ عَلى عِلْمٍ هُدىً وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “Andolsun biz onlara, inanan bir topluluk için bir hidayet ve bir rahmet olmak üzere, bir ilim üzere açıkladığımız bir kitap getirdik.” (52) { هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ تَأْوِيلَهُ يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنا مِنْ شُفَعاءَ فَيَشْفَعُوا لَنا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ } “Onlar onun yalnızca tevilini mi bekliyorlar? Onun tevilinin geldiği gün, daha önce onu unutmuş olanlar derler ki: 'Gerçekten Rabbimizin elçileri hakkı getirmiş. Şimdi bizim şefaatçilerimiz var mı ki bize şefaat etsinler veya [dünyaya] geri döndürülür müyüz ki yapmış olduğumuz amellerden başkasını yapalım?' Doğrusu kendilerini hüsrana uğrattılar ve uydurdukları şeyler de onlardan uzaklaşıp kayboldu.” (53)

فَصَّلْناهُ عَلى عِلْمٍ عالمين كيف نفصل أحكامه ومواعظه وقصصه وسائر معانيه، حتى جاء حكيما قيما غير ذى عوج. وقرأ ابن محيصن: فضلناه، بالضاد المعجمة. بمعنى فضلناه على جميع الكتب، عالمين أنه أهل للتفضيل عليها. وهُدىً وَرَحْمَةً حال من منصوب فضلناه، كما أن على علم حال من مرفوعه إِلَّا تَأْوِيلَهُ إلا عاقبة أمره وما يؤول إليه من تبين صدقه وظهور صحة ما نطق به من الوعد والوعيد قَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ أى تبين وصحّ أنهم جاءوا بالحق نُرَدُّ جملة معطوفة على الجملة التي قبلها، داخلة معها في حكم الاستفهام، كأنه قيل: هل لنا من شفعاء، أو هل نردّ. ورافعه وقوعه موقعاً يصلح للاسم، كما تقول ابتداء: هل يضرب زيد؟

{ فَصَّلْناهُ عَلى عِلْمٍ } “Bir ilim üzere açıkladığımız”; hükümlerini, öğütlerini, kıssalarını ve diğer manalarını nasıl açıklayacağımızı bilerek [açıkladık], öyle ki [kitap] hikmetli, dosdoğru ve hiçbir eğriliği olmaksızın geldi. İbn Muhaysın, noktalı dat (ض) ile «فضّلناه» şeklinde okumuştur; [bu durumda anlamı] onun diğer kitaplara üstün tutulmaya layık olduğunu bilerek onu bütün kitaplara üstün kıldık [demektir]. { هُدىً وَرَحْمَةً } ifadesi «فصّلناه» fiilinin mefulünden (nesnesinden) hâldir; nitekim «على علم» da failinden (öznesinden) hâldir. { إِلَّا تَأْوِيلَهُ } “Yalnızca onun tevilini [mi bekliyorlar]”; ancak işinin akıbetini, varacağı neticeyi, yani doğruluğunun ve vaat ile tehdit olarak bildirdiği hususların sıhhatinin açığa çıkmasını [bekliyorlar]. { قَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ } “Gerçekten Rabbimizin elçileri hakkı getirmiş”, yani onların hakkı getirdikleri açıkça ortaya çıkmış ve doğrulanmıştır. { نُرَدُّ } [ifadesi], kendisinden önceki cümleye atfedilmiş bir cümle olup istifham (soru) hükmünde ona dahildir; sanki 'Bizim şefaatçilerimiz var mı, yoksa geri mi döndürüleceğiz?' denilmiştir. Onu merfu yapan şey ise ismin gelebileceği bir konumda bulunmasıdır; nitekim [cümleye] başlarken 'هل يضرب زيد؟' (Zeyd vurur mu?) demen gibi.

ولا يطلب له فعل آخر يعطف عليه. فلا يقدّر: هل يشفع لنا شافع أو نردّ. وقرأ ابن أبى إسحاق. أو نردّ، بالنصب عطفاً على فيشفعوا لنا. أو تكون «أو» بمعنى «حتى أنّ» أى يشفعوا لنا حتى نردّ فنعمل، وقرأ الحسن بنصب نُرَدُّ ورفع فَنَعْمَلَ بمعنى: فنحن نعمل.

Kendisine atfedileceği başka bir fiil aranmaz. Dolayısıyla «هل يشفع لنا شافع أو نردّ» şeklinde bir takdir yapılmaz. İbn Ebî İshak «أو نُرَدَّ» şeklinde «فيشفعوا لنا» ifadesine atıfla nasb ile okumuştur. Veya «أو», «حتى أنّ» (hatta / ta ki) anlamında olur; yani 'Bize şefaat etsinler de ta ki geri döndürülüp [iyi ameller] yapalım' demektir. Hasan ise { نُرَدُّ } fiilini nasb ile, { فَنَعْمَلُ } fiilini ise 'فنحن نعمل' (biz de amel ederiz) anlamında ref ile okumuştur.

[سورة الأعراف (٧) : آية ٥٤]

[A'râf Suresi (7) : Ayet 54]

إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثاً وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ تَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ (٥٤)

{ إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثاً وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ تَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ } “Şüphesiz sizin Rabbiniz, gökleri ve yeri altı günde yaratan, sonra Arş'a istiva eden, geceyi durmaksızın onu kovalayan gündüze bürüyüp örten; güneşi, ayı ve yıldızları da emrine boyun eğmiş olarak [yaratan] Allah'tır. Dikkat edin, yaratmak da emretmek de O'na aittir. Âlemlerin Rabbi olan Allah pek yücedir.” (54)

يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثاً وقرئ يغشى بالتشديد، أى يلحق الليل النهار، والنهار بالليل يحتملهما جميعاً. والدليل على الثاني قراءة حميد بن قيس: يغشى الليل النهار، بفتح الياء ونصب الليل ورفع النهار، أى يدرك النهار الليل ويطلبه حثيثاً، حسن الملاءمة لقراءة حميد بِأَمْرِهِ بمشيئته وتصريفه، وهو متعلق بمسخرات أى خلقهنّ جاريات بمقتضى حكمته وتدبيره، وكما يريد أن يصرفها سمى ذلك أمرا على التشبيه، كأنهنّ مأمورات بذلك. وقرئ: والشمس والقمر

{ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثاً } “Geceyi durmaksızın onu kovalayan gündüze bürüyüp örten”; şedde ile «يُغَشِّي» şeklinde de okunmuştur. Yani geceyi gündüze veya gündüzü geceye katar; [ayet] her iki ihtimali de taşır. İkincisine delil ise Humeyd b. Kays'ın: yâ harfinin fethası, leyline meful olarak nasbı ve nehâra fail olarak refi ile «يَغْشَى الليلَ النهارُ» şeklindeki kıraatidir; yani gündüz geceye yetişir ve onu ısrarla kovalar; bu da Humeyd'in kıraatine gayet uygundur. { بِأَمْرِهِ } “Emrine [boyun eğmiş olarak]”; O'nun dilemesi ve yönlendirmesiyle [demektir] ve «musahharât» kelimesine müteallıktır (bağlıdır). Yani onları hikmetinin ve tedbirinin gereğine göre akar hâlde yarattı; onları dilediği gibi yönetmesini, sanki onlara bu emredilmiş gibi teşbih (benzetme) yoluyla 'emir' olarak adlandırdı. { وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ }

والنجوم مسخرات، بالرفع. ولما ذكر أنه خلقهنّ مسخرات بأمره قال أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ أى هو الذي خلق الأشياء كلها، وهو الذي صرفها على حسب إرادته.

«والشمسُ والقمرُ والنجومُ مسخراتٌ» şeklinde ref ile de okunmuştur. Onları emrine boyun eğdirilmiş olarak yarattığını zikredince: { أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ } “Dikkat edin, yaratmak da emretmek de O'na aittir” buyurdu. Yani bütün varlıkları yaratan da O'dur, onları iradesine göre yönetip yönlendiren de O'dur.

[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٥٥ الى ٥٨]

[A'râf Suresi (7) : Ayetler 55-58]

ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ (٥٥) وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها وَادْعُوهُ خَوْفاً وَطَمَعاً إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٥٦) وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ حَتَّى إِذا أَقَلَّتْ سَحاباً ثِقالاً سُقْناهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَنْزَلْنا بِهِ الْماءَ فَأَخْرَجْنا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ كَذلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتى لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (٥٧) وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَالَّذِي خَبُثَ لا يَخْرُجُ إِلاَّ نَكِداً كَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ (٥٨)

{ ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ } “Rabbinize yalvara yakara ve gizlice dua edin. Şüphesiz O, haddi aşanları sevmez.” (55) { وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها وَادْعُوهُ خَوْفاً وَطَمَعاً إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ } “Düzeltilmesinden sonra yeryüzünde bozgunculuk yapmayın; O'na korkarak ve umarak dua edin. Şüphesiz Allah'ın rahmeti iyilik edenlere pek yakındır.” (56) { وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ حَتَّى إِذا أَقَلَّتْ سَحاباً ثِقالاً سُقْناهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَنْزَلْنا بِهِ الْماءَ فَأَخْرَجْنا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ كَذلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتى لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } “Rahmetinin önünde rüzgârları müjdeci olarak gönderen O'dur. Nihayet onlar ağır bulutları yüklendiğinde, onu ölü bir beldeye sevk ederiz; derken oraya su indirir ve onunla her türlü üründen çıkarırız. İşte ölüleri de böyle çıkaracağız; umulur ki düşünür ibret alırsınız.” (57) { وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَالَّذِي خَبُثَ لا يَخْرُجُ إِلاَّ نَكِداً كَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ } “Güzel beldenin bitkisi Rabbinin izniyle çıkar; kötü olandan ise ancak kıt ve faydasız [bir şey] çıkar. İşte şükreden bir topluluk için ayetleri böyle türlü şekillerde açıklarız.” (58)

تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً نصب على الحال، أى ذوى تضرع وحفية. وكذلك خوفاً وطمعاً.

{ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً } “Yalvara yakara ve gizlice” ifadesi hâl olarak mensubdur; yani yalvarıp yakaran ve gizlilik içinde olan kimseler olarak [dua edin demektir]. Aynı şekilde «خوفاً وطمعاً» (korkarak ve umarak) ifadesi de böyledir.

والتضرع تفعل من الضراعة وهو الذل، أى تذللا وتملقا. وقرئ. وخفية وعن الحسن رضى الله عنه: إنّ الله يعلم القلب التقى والدعاء الخفي، إن كان الرجل لقد جمع القرآن وما يشعر به جاره، وإن كان الرجل لقد فقه الفقه الكثير ولا يشعر الناس به، وإن كان الرجل ليصلى الصلاة الطويلة وعنده الزور وما يشعرون به، ولقد أدركنا أقواما ما كان على الأرض من عمل يقدرون على أن يعملوه في السر فيكون علانية أبداً. ولقد كان المسلمون يجتهدون في الدعاء وما يسمع لهم صوت، إن كان إلا همسا بينهم وبين ربهم. وذلك أنّ الله تعالى يقول

Tazarru (التضرع), darâat (الضراعة) kökünden tefe''ul [babında bir masdar]dır ve zillet (boyun büküş) demektir; yani tezellül göstererek (boyun eğerek) ve yalvarıp yakararak [dua edin demektir]. [Kelime] { وَخِفْيَةً } şeklinde de okunmuştur. Hasan[-ı Basrî] (radıyallâhu anh)'dan şöyle rivayet edilmiştir: "Şüphesiz Allah, takva sahibi kalbi ve gizli yapılan duayı bilir. Kişi vardı ki Kur'an'ı bütünüyle cem etmişti (ezberlemişti) de komşusunun bundan haberi olmazdı. Kişi vardı ki pek çok fıkıh [ilim] tahsil etmişti de insanların bundan haberi olmazdı. Kişi vardı ki yanında misafirler varken uzun uzun namaz kılardı da onlar bunu fark etmezlerdi. Biz öyle kimselere yetiştik ki, yeryüzünde gizlice yapmaya güç yetirdikleri hiçbir ameli asla açıktan yapmazlardı. Müslümanlar duada olanca gayretlerini sarf ederlerdi de kendilerinden hiçbir ses duyulmazdı; [duaları] ancak kendileri ile Rableri arasında bir fısıltıdan ibaretti. Bu da Allah Teâlâ'nın şöyle buyurmasındandır:

ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً وقد أثنى على زكريا فقال إِذْ نادى رَبَّهُ نِداءً خَفِيًّا وبين دعوة السر ودعوة العلانية سبعون ضعفاً. إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ أى المجاوزين ما أمروا به في كل شيء من الدعاء وغيره. وعن ابن جريح، هو رفع الصوت بالدعاء. وعنه: الصياح في الدعاء مكروه وبدعة. وقيل: هو الإسهاب في الدعاء. وعن النبي ﷺ «سيكون قوم يعتدون في الدعاء. وحسب المرء أن يقول: اللهمّ إنى أسألك الجنة وما قرّب إليها من قول وعمل، وأعوذ بك من النار وما قرّب إليها من قول وعمل ثم قرأ قوله تعالى إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ. إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ كقوله وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً. وإنما ذكر قَرِيبٌ على تأويل الرحمة بالرحم أو الترحم، أو لأنه صفة موصوف محذوف، أى شيء قريب. أو على تشبيه بفعيل الذي هو بمعنى مفعول كما شبه ذاك به، فقيل قتلاء وأسراء، أو على أنه بزنة المصدر، الذي هو النقيض والضغيب . أو لأنّ تأنيث الرحمة غير حقيقى. قرئ: نشراً وهو مصدر نشر. وانتصابه إمّا لأن أرسل ونشر متقاربان، فكأنه قيل: نشرها نشراً: وإمّا على الحال بمعنى منتشرات. ونشراً جمع نشور.

{ ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً } “Rabbinize yalvara yakara ve gizlice dua edin.” Zekeriya'yı da övmüş ve: { إِذْ نادى رَبَّهُ نِداءً خَفِيًّا } “Hani o, Rabbine gizlice niyaz etmişti” buyurmuştur. Gizli yapılan dua ile açıktan yapılan dua arasında yetmiş kat fark vardır. { إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ } “Şüphesiz O, haddi aşanları sevmez”; yani dua ve diğer hususlarda kendilerine emredilen sınırları aşanları [sevmez]. İbn Cüreyc'den rivayetle bu, duada sesi yükseltmektir. Yine ondan: 'Duada bağırmak mekruhtur ve bidattir' denilmiştir. Bir görüşe göre de bu, duada aşırıya kaçıp lafı uzatmaktır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: «Duada haddi aşacak bir topluluk gelecektir. Oysa kişiye şöyle demesi yeterlidir: Allah'ım, senden cenneti ve ona yaklaştıracak söz ve amelleri isterim; cehennemden ve ona yaklaştıracak söz ve amellerden de sana sığınırım.» Sonra da Allah Teâlâ'nın: { إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ } “Şüphesiz O, haddi aşanları sevmez” ayetini okudu. { إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ } “Şüphesiz Allah'ın rahmeti iyilik edenlere pek yakındır”; tıpkı O'nun: { وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً } “Şüphesiz ben, tövbe eden, inanan ve salih amel işleyen kimse için elbette çok bağışlayıcıyım” sözü gibidir. { قَرِيبٌ } kelimesinin müzekker getirilmesi; rahmet kelimesinin «rahm» (merhamet) veya «terahhum» (merhamet etme) olarak yorumlanmasından veya hazfedilmiş bir mevsufun sıfatı olup 'yakın bir şey' anlamında olmasındandır. Yahut mef'ûl anlamındaki fa'îl veznine benzetilmesindendir; nitekim o da buna benzetilerek «katlâ» ve «userâ» denilmiştir. Veya «nakîz» ve «dağîb» gibi masdar vezninde olmasındandır. Yahut da rahmet kelimesinin müennesliğinin hakiki olmamasındandır. «نَشْراً» şeklinde okunmuştur ki bu «neşr»in masdarıdır. Mensub oluşu ya «ersile» ile «neşere» birbirine yakın anlamda olduğu içindir -ki sanki «نشرها نشراً» denilmiş gibidir- ya da 'yayılmışlar olarak' anlamında hâl olmasındandır. «نُشُراً» ise «neşûr»un çoğuludur.

ونشراً تخفيف نشر، كرسل ورسل. وقرأ مسروق: نشراً، بمعنى منشورات، فعل بمعنى مفعول، كنقض وحسب. ومنه قولهم «ضم نشره» وبشراً جمع بشير. وبشراً بتخفيفه. وبشراً- بفتح الباء- مصدر من بشره بمعنى بشره، أى باشرات، وبشرى بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ أمام رحمته، وهي الغيث الذي هو من أتمّ النعم وأجلها وأحسنها أثراً أَقَلَّتْ حملت ورفعت، واشتقاق الإقلال من القلة، لأنّ الرافع المطيق يرى الذي يرفعه قليلا سَحاباً ثِقالًا سحائب ثقالا بالماء جمع سحابة سُقْناهُ الضمير للسحاب على اللفظ، ولو حمل على المعنى كالثقال لأنث، كما لو حمل الوصف على اللفظ لقيل ثقيلا لِبَلَدٍ مَيِّتٍ لأجل بلد ليس فيه حياً ولسقيه. وقرئ: ميت فَأَنْزَلْنا بِهِ بالبلد أو بالسحاب أو بالسوق. وكذلك فَأَخْرَجْنا بِهِ … كَذلِكَ مثل ذلك الإخراج وهو إخراج الثمرات نُخْرِجُ الْمَوْتى لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ

{ وَنُشُراً } [kelimesindeki «نُشْرًا»], «رُسُل» ve «رُسْل» [kelimelerinde olduğu gibi] «نُشُر» kelimesinin hafifletilmiş (tahfif) hâlidir. Mesrûk ise [bu kelimeyi] «نَشْراً» şeklinde okumuştur ki «مَنْشُورَات» (yayılmış olanlar) anlamında olup [mef'ûlün bih] yerine kullanılan fı'l kalıbıdır; tıpkı «نَقْض» ve «حَسْب» kelimelerinde olduğu gibi. Nitekim Arapların «ضَمَّ نَشْرَهُ» (dağınığını topladı) sözü de bu köktendir. «بُشُراً» ise «بَشِير» kelimesinin çoğuludur. «بُشْراً» da onun hafifletilmiş hâlidir. «بَشَراً» -bâ harfinin fethasıyla- ise müjdelemek anlamındaki «بَشَّرَهُ» fiilinin masdarıdır; yani müjdeleyiciler [demektir]. «بُشْرَى» da [bu manadadır]. { بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ } “Rahmetinin önünde”; yani en mükemmel, en yüce ve tesiri en güzel nimetlerden olan yağmurun önünde [demektir]. { أَقَلَّتْ } “Yüklendiğinde”; yüklenip kaldırdığında [demektir]. İklâl (الإقلال) kelimesinin kökü kıllet (قلة/azlık)ten türemiştir; çünkü gücü yeten taşıyıcı, kaldırdığı şeyi az görür. { سَحاباً ثِقالًا } “Ağır bulutları”; su ile ağırlaşmış bulutları [demektir]. [Bu kelime] «سَحَابَة»nin çoğuludur. { سُقْناهُ } “Onu sevk ettik” [ifadesindeki] zamir, lafza göre buluta aittir. Şayet «ثِقَالًا» [kelimesinde] olduğu gibi manaya hamledilseydi müennes kılınırdı; nitekim sıfat lafza hamledilseydi «ثَقِيلًا» denilirdi. { لِبَلَدٍ مَيِّتٍ } “Ölü bir beldeye”; içinde hayat olmayan bir belde için ve orayı sulamak üzere [demektir]. [Bu kelime] «مَيْتٍ» şeklinde de okunmuştur. { فَأَنْزَلْنا بِهِ } “Bununla indirdik”; beldeye yahut bulutla veya sevk etmekle [demektir]. { فَأَخْرَجْنا بِهِ } “Onunla çıkardık” ifadesi de böyledir... { كَذلِكَ } “İşte böylece”; böylesi bir çıkarma gibi ki o da meyvelerin çıkarılmasıdır; { نُخْرِجُ الْمَوْتى } “Ölüleri de çıkarırız”, { لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } “Umulur ki düşünüp ibret alırsınız.”

فيؤدّيكم التذكر إلى أنه لا فرق بين الإخراجين. إذا كل واحد منهما إعادة للشيء بعد إنشائه وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ الأرض العذاة الكريمة التربة وَالَّذِي خَبُثَ الأرض السبخة التي لا تنبت ما ينتفع به بِإِذْنِ رَبِّهِ بتيسيره وهو في موضع الحال، كأنه قيل: يخرج نباته حسنا وافيا لأنه واقع في مقابلة نَكِداً والنكد الذي لا خير فيه. وقرئ: يخرج نباته، أى يخرجه البلد وينبته. وقوله وَالَّذِي خَبُثَ صفة للبلد ومعناه والبلد الخبيث لا يخرج نباته إلا نكداً، فحذف المضاف الذي هو النبات، وأقيم المضاف إليه الذي هو الراجع إلى البلد مقامه، إلا أنه كان مجرورا بارزاً، فانقلب مرفوعا مستكنا لوقوعه موقع الفاعل، أو يقدّر: ونبات الذي خبث.

Düşünmek sizi bu iki çıkarma arasında hiçbir fark olmadığı sonucuna ulaştırır. Zira her ikisi de bir şeyi var edildikten sonra yeniden iade etmektir. { وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ } “Güzel belde”; toprağı verimli ve tatlı olan arazidir. { وَالَّذِي خَبُثَ } “Kötü olan ise”; faydalanılan bir şeyi bitirmeyen çorak arazidir. { بِإِذْنِ رَبِّهِ } “Rabbinin izniyle”; O'nun kolaylaştırmasıyla [çıkar] ve bu hâl makamındadır; sanki 'onun bitkisi güzel ve bol olarak çıkar' denilmiştir; zira bu ifade { نَكِداً } “Kıt ve faydasız” ifadesinin karşılığında yer almaktadır. Neked ise kendisinde hayır olmayan şeydir. «يُخْرِجُ نباتَه» şeklinde de okunmuştur; yani belde onu çıkarır ve bitirir. { وَالَّذِي خَبُثَ } sözü beldenin sıfatıdır ve anlamı: 'Kötü beldenin bitkisi ancak kıt ve faydasız çıkar' demektir. Dolayısıyla muzaf olan «nebât» (bitki) hazfedilmiş, beldeye dönen muzafun ileyh onun yerine geçirilmiştir; ancak o açık bir mecrur iken fail makamında yer alması sebebiyle gizli bir merfuya dönüşmüştür. Yahut 've nebâtü'llezî habüse' (kötü olanın bitkisi) şeklinde takdir edilir.

وقرئ: نكداً، بفتح الكاف على المصدر، أى ذا نكد. ونكداً، بإسكانها للتخفيف، كقوله: نزه عن الريب، بمعنى نزه. وهذا مثل لمن ينجع فيه الوعظ والتنبيه من المكلفين، ولمن لا يؤثر فيه شيء من ذلك. وعن مجاهد: آدم وذرّيته منهم خبيث وطيب. وعن قتادة: المؤمن سمع كتاب الله فوعاه بعقله وانتفع به، كالأرض الطيبة أصابها الغيث فأنبتت. والكافر بخلاف ذلك. وهذا التمثيل واقع على أثر ذكر المطر، وإنزاله بالبلد الميت، وإخراج الثمرات به على طريق الاستطراد كَذلِكَ مثل ذلك التصريف نُصَرِّفُ الْآياتِ نردّدها ونكرّرها لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ نعمة الله وهم المؤمنون، ليفكروا فيها ويعتبروا بها. وقرئ:

Masdar olarak kâf harfinin fethasıyla «نَكَدًا» (yani kıtlık sahibi) şeklinde de okunmuştur. Hafifletmek için kâf harfinin sükûnu ile «نَكْدًا» şeklinde de okunmuştur; tıpkı 'şüpheden uzaktır' anlamındaki «نَزِه» yerine «نَزْه» denilmesi gibi. Bu, yükümlülerden kendisine öğüt ve uyarının fayda verdiği kimse ile bunlardan hiçbirinin tesir etmediği kimse için bir meseldir. Mücahid'den: 'Âdem ve zürriyetinden kimi kötü kimi de iyidir' rivayeti gelmiştir. Katâde'den: 'Mümin Allah'ın Kitabı'nı işitmiş, aklıyla kavramış ve ondan faydalanmıştır; tıpkı yağmurun isabet edip bitki bitirdiği güzel toprak gibi. Kâfir ise bunun aksinedir.' Bu temsil; yağmurun, ölü beldeye indirilmesinin ve onunla ürünlerin çıkarılmasının zikredilmesinin hemen ardından istıtrâd (konuyla bağlantılı ek açıklama) yoluyla yer almıştır. { كَذلِكَ } “İşte böylece”; böylesi açıklamalar gibi { نُصَرِّفُ الْآياتِ } “Ayetleri türlü şekillerde açıklarız”; onları evirip çevirir ve tekrar tekrar açıklarız, { لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ } “Şükreden bir topluluk için”; yani Allah'ın nimetine şükredenler, ki onlar müminlerdir; üzerinde düşünsünler ve ibret alsınlar diye. Şöyle de okunmuştur:

يصرف، بالياء أى يصرفها الله.

Yâ harfi ile «يُصَرِّفُ» şeklinde; yani 'Allah açıklar' demektir.

[سورة الأعراف (٧) : آية ٥٩]

[A'râf Suresi (7) : Ayet 59]

لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ فَقالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (٥٩)

{ لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ فَقالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ } “Andolsun biz Nûh'u kavmine gönderdik de o: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin, sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Doğrusu ben sizin üzerinize büyük bir günün azabından korkuyorum' dedi.” (59)

لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً جواب قسم محذوف. فإن قلت: ما لهم لا يكادون ينطقون بهذه اللام، إلا مع «قد» وقلّ عنهم، نحو قوله:

{ لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً } “Andolsun biz Nûh'u gönderdik” ifadesi, hazfedilmiş bir yeminin cevabıdır. Eğer: 'Neden Araplar bu lâm harfini neredeyse sadece «قد» ile birlikte telaffuz ederler ve şairin şu sözü gibi [kullanımlar] pek az görülür?' dersen:

حلفت لها بالله حلفة فاجر … لناموا........ ....

Ona fâcirce (günahkârca) bir yeminle Allah'a yemin ettim: 'Andolsun [hepsi] uyudular...'

قلت: إنما كان ذلك لأن الجملة القسمية لاتساق إلا تأكيداً للجملة المقسم عليها، التي هي جوابها، فكانت مظنة لمعنى التوقع الذي هو معنى «قد» عند استماع المخاطب كلمة القسم. قيل:

Derim ki: Bu durum şundan kaynaklanmaktadır: Yemin cümlesi ancak üzerine yemin edilen ve yeminin cevabı olan cümleyi pekiştirmek için getirilir. Dolayısıyla muhatap yemin kelimesini işittiğinde, «قد» edatının anlamı olan beklenti (tevakku') manasının doğduğu yer olmuştur. Denildi ki:

أرسل نوح ﵇ وهو ابن خمسين سنة، وكان نجاراً وهو نوح بن لمك بن متوشلخ بن أخنوخ وأخنوخ اسم إدريس النبي ﵇. وقرئ: غيره، بالحركات الثلاث، فالرفع على المحل، كأنه قيل: ما لكم إله غيره. والجر على اللفظ والنصب على الاستثناء، بمعنى: ما لكم من إله إلا إياه، كقولك: ما في الدار من أحد إلا زيد أو غير زيد. فإن قلت: فما موقع الجملتين بعد قوله اعْبُدُوا اللَّهَ؟ قلت: الأولى بيان لوجه اختصاصه بالعبادة. والثانية: بيان للداعي إلى عبادته لأنه هو المحذور عقابه دون ما كانوا يعبدونه من دون الله. واليوم العظيم: يوم القيامة، أو يوم نزول العذاب عليهم وهو الطوفان.

Nûh aleyhisselâm elli yaşında iken peygamber olarak gönderildi ve marangozdu. O, Nûh b. Lamek b. Metûşelah b. Ahnûh'tur; Ahnûh ise İdris Peygamber aleyhisselâm'ın ismidir. «غيرُه / غيرِه / غيرَه» şeklinde üç hareke ile de okunmuştur; ref harekesi mahalle göredir, sanki 'sizin O'ndan başka ilahınız yoktur' denilmiş gibidir. Cer lafza göredir. Nasb ise istisna üzere olup 'sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur' manasındadır; tıpkı 'evde Zeyd'den başka kimse yoktur' derken «ما في الدار من أحد إلا زيد أو غير زيد» demen gibi. Eğer: '{ اعْبُدُوا اللَّهَ } sözünden sonraki iki cümlenin [anlamdaki] yeri nedir?' dersen, derim ki: Birincisi, ibadetin yalnızca O'na tahsis edilmesinin gerekçesini açıklamaktır. İkincisi ise, O'na kulluk etmeye sevk eden sebebi açıklamaktır; zira cezalandırmasından sakınılması gereken O'dur, onların Allah'ı bırakıp taptıkları şeyler değildir. Büyük gün ise kıyamet günüdür yahut üzerlerine azabın indiği gün olan Tufan günüdür.

[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٦٠ الى ٦٢]

[A'râf Suresi (7) : Ayetler 60-62]

قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَراكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٦٠) قالَ يا قَوْمِ لَيْسَ بِي ضَلالَةٌ وَلكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (٦١) أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَأَنْصَحُ لَكُمْ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ (٦٢)

{ قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَراكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “Kavminden ileri gelenler: 'Biz seni apaçık bir sapıklık içinde görüyoruz' dediler.” (60) { قالَ يا قَوْمِ لَيْسَ بِي ضَلالَةٌ وَلكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ } “[Nûh] dedi ki: 'Ey kavmim! Bende hiçbir sapıklık yoktur; aksine ben âlemlerin Rabbinin bir elçisiyim.'” (61) { أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَأَنْصَحُ لَكُمْ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ } “'Size Rabbimin elçilik görevlerini tebliğ ediyor, size öğüt veriyorum ve Allah tarafından sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum.'” (62)

الْمَلَأُ الأشراف والسادة. وقيل: الرجال ليس معهم نساء فِي ضَلالٍ في ذهاب عن طريق الصواب والحق. ومعنى الرؤية: رؤية القلب. فإن قلت: لم قال لَيْسَ بِي ضَلالَةٌ ولم يقل ضلال كما قالوا؟ قلت: الضلالة أخصّ من الضلال، فكانت أبلغ في نفى الضلال

{ الْمَلَأُ } [kelimesi], eşraf ve önde gelenler [demektir]. Yanlarında kadın bulunmayan erkekler olduğu da söylenmiştir. { فِي ضَلالٍ } [ifadesi], doğru ve hak yoldan sapma içinde [demektir]. Görme (rü'yet) fiilinin anlamı ise kalbî görmedir (aklen öyle değerlendirmektir). Eğer: “Onların dediği gibi 'dalâl' (ضلال) demeyip de niçin { لَيْسَ بِي ضَلالَةٌ } [“Bende hiçbir sapıklık yoktur”] demiştir?” dersen, derim ki: Dalâlet (ضلالة), dalâl (ضلال) kelimesinden daha hususîdir (tek bir sapmayı ifade eder); dolayısıyla sapıklığı [kendisinden] nefyetmede (uzaklaştırmada) daha beliğ olmuştur,

عن نفسه، كأنه قال: ليس بى شيء من الضلال، كما لو قيل لك: ألك تمر، فقلت: مالى تمرة فإن قلت: كيف وقع قوله وَلكِنِّي رَسُولٌ استدراكا للانتفاء عن الضلالة؟ قلت: كونه رسولا من الله مبلغا رسالاته ناصحاً، في معنى كونه على الصراط المستقيم، فصحّ لذلك أن يكون استدراكا للانتفاء عن الضلالة. وقرئ: أبلغكم، بالتخفيف. فإن قلت: كيف موقع قوله أُبَلِّغُكُمْ ؟ قلت: فيه وجهان. أحدهما: أن يكون كلاما مستأنفاً بيانا لكونه رسول رب العالمين. والثاني: أن يكون صفة لرسول. فإن قلت: كيف جاز أن يكون صفة والرسول لفظه لفظ الغائب؟ قلت: جاز ذلك لأن الرسول وقع خبراً عن ضمير المخاطب وكان معناه، كما قال:

Kendisinden nefyetmede (uzaklaştırmada) daha beliğ olmuştur; sanki: 'Bende sapıklıktan hiçbir şey yoktur' demiştir; tıpkı sana 'Hurman var mı?' denildiğinde 'Bir tek hurmam bile yok' demen gibi. Eğer: '{ وَلكِنِّي رَسُولٌ } “Aksine ben bir elçiyim” sözü, sapıklığın nefyedilmesi üzerine nasıl istidrak (düzeltme) olarak gelmiştir?' dersen, derim ki: Onun Allah'tan gelen bir elçi, O'nun mesajlarını tebliğ eden ve öğüt veren biri olması, dosdoğru yol üzere olması manasındadır; bu sebeple sapıklığın nefyedilmesine istidrak olması sahih olmuştur. Şeddesiz olarak «أُبْلِغُكم» şeklinde de okunmuştur. Eğer: '{ أُبَلِّغُكُمْ } sözünün [iraptaki] yeri nedir?' dersen, derim ki: Bunda iki vecih vardır. Birincisi: Âlemlerin Rabbinin elçisi oluşunun beyanı olarak müste'nef (yeni) bir kelam olmasıdır. İkincisi: «Rasûl» kelimesine sıfat olmasıdır. Eğer: '«Rasûl» lafzı gaib lafzı iken nasıl sıfat olması caiz oldu?' dersen, derim ki: Bu caizdir; çünkü «rasûl» kelimesi mütekellim zamirinin haberi olarak gelmiştir ve onun anlamındadır; nitekim şair şöyle demiştir:

أَنَا الَّذِى سَمَّتْنِ أُمِّى حَيْدَرَهْ

«Ben, annemin bana Haydere adını koyduğu kimseyim.»

رِسالاتِ رَبِّي ما أوحى إلىّ في الأوقات المتطاولة، أو في المعاني المختلفة من الأوامر والنواهي والمواعظ والزواجر والبشائر والنذائر. ويجوز أن يريد رسالاته إليه وإلى الأنبياء قبله من صحف جدّه إدريس، وهي ثلاثون صحيفة، ومن صحف شيث وهي خمسون صحيفة وَأَنْصَحُ لَكُمْ يقال نصحته ونصحت له. وفي زيادة اللام مبالغة ودلالة على إمحاض النصيحة وأنها وقعت خالصة للمنصوح له مقصوداً بها جانبه لا غير، فرب نصيحة ينتفع بها الناصح فيقصد النفعين جميعاً ولا نصيحة أمحض من نصيحة الله تعالى ورسله ﵈ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ أى من صفات الله وأحواله، يعنى قدرته الباهرة وشدّة بطشه على أعدائه، وأن بأسه لا يردّ عن القوم المجرمين. وقيل: لم يسمعوا بقوم حلّ بهم العذاب قبلهم فكانوا آمنين لا يعلمون ما علمه نوح بوحي الله إليه، أو أراد: وأعلم من جهة الله أشياء لا علم لكم بها قد أوحى إلىّ بها.

{ رِسالاتِ رَبِّي } “Rabbimin elçilik görevlerini”; uzun zaman dilimlerinde veya emirler, yasaklar, öğütler, sakındırmalar, müjdeler ve uyarılar gibi muhtelif konularda bana vahyedilenleri [demektir]. Kendisine ve dedesi İdris'in otuz sayfası ile Şît'in elli sayfası gibi kendisinden önceki peygamberlere gönderilen ilahî mesajları kastetmiş olması da caizdir. { وَأَنْصَحُ لَكُمْ } “Ve size öğüt veriyorum”; hem «نصحته» hem de «نصحت له» denilir. Lâm harfinin fazladan gelmesinde bir mübalağa ve nasihatin son derece samimi olduğuna, öğüt verilen kimseye tamamen halis olarak yöneldiğine ve yalnızca onun menfaatinin gözetildiğine delalet vardır; zira nice nasihat vardır ki nasihat eden de ondan faydalanır ve her iki menfaati birden hedefler. Oysa Allah Teâlâ'nın ve peygamberlerinin aleyhimüsselâm nasihatinden daha samimi ve halis hiçbir nasihat yoktur. { وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ } “Ve Allah tarafından sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum”; yani Allah'ın sıfatlarından ve durumlarından, O'nun üstün kudretini, düşmanlarına karşı şiddetli yakalayışını ve azabının suçlu kavimden geri çevrilemeyeceğini [biliyorum]. Şöyle de denilmiştir: Onlar kendilerinden önce azabın helak ettiği hiçbir topluluğu işitmemişlerdi; bu sebeple güvende hissediyorlar ve Nûh'un Allah'ın vahyiyle bildiği şeyleri bilmiyorlardı. Yahut: 'Allah tarafından, bana vahyetmiş olduğu ve sizin bilginiz olmayan şeyleri biliyorum' anlamını kastetmiştir.

[سورة الأعراف (٧) : آية ٦٣]

[A'râf Suresi (7) : Ayet 63]

أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَلِتَتَّقُوا وَلَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٦٣)

{ أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَلِتَتَّقُوا وَلَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } “Sizi uyarması, sakınmanız ve böylece merhamete nail olmanız için içinizden bir adam vasıtasıyla size Rabbinizden bir zikir (öğüt) gelmesine şaştınız mı?” (63)

أَوَعَجِبْتُمْ الهمزة للإنكار، والواو للعطف، والمعطوف عليه محذوف، كأنه قيل:

{ أَوَعَجِبْتُمْ } “Şaştınız mı?”; hemze inkâr içindir, vâv atıf içindir; matufun aleyh ise hazfedilmiştir. Sanki şöyle denilmiştir:

أكذبتم وعجبتم أَنْ جاءَكُمْ من أن جاءكم ذِكْرٌ موعظة مِنْ رَبِّكُمْ عَلى رَجُلٍ مِنْكُمْ على لسان رجل منكم، كقوله ما وَعَدْتَنا عَلى رُسُلِكَ وذلك أنهم يتعجبون من نبوّة نوح ﵇ ويقولون: ما سمعنا بهذا في آبائنا الأوّلين، يعنون إرسال البشر، ولو شاء ربنا لأنزل ملائكة لِيُنْذِرَكُمْ وَلِتَتَّقُوا ليحذركم عاقبة الكفر وليوجد منكم التقوى وهي الخشية بسبب الإنذار وَلَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ ولترحموا بالتقوى إن وجدت منكم.

Yalanladınız ve şaştınız mı? { أَنْ جاءَكُمْ } size gelmesine; { ذِكْرٌ } bir öğüdün, { مِنْ رَبِّكُمْ } Rabbinizden, { عَلى رَجُلٍ مِنْكُمْ } içinizden bir adamın diliyle [gelmesine]; tıpkı O'nun: { ما وَعَدْتَنا عَلى رُسُلِكَ } “Elçilerin vasıtasıyla bize vadettiklerin” sözü gibi. Bu da onların Nûh aleyhisselâm'ın peygamberliğine şaşmaları ve bir insanın elçi olarak gönderilmesini kastederek: 'Biz önceki atalarımızdan bunu işitmedik, Rabbimiz dileseydi melekler indirirdi' demelerindendir. { لِيُنْذِرَكُمْ وَلِتَتَّقُوا } “Sizi uyarması ve sakınmanız için”; küfrün akıbetinden sizi sakındırması ve bu uyarı sebebiyle sizde bir takva, yani korku meydana gelmesi için; { وَلَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } “Ve böylece merhamete nail olmanız için”; sizden sadır olması durumunda takva sayesinde merhamet olunasınız diye.

[سورة الأعراف (٧) : آية ٦٤]

[A'râf Suresi (7) : Ayet 64]

فَكَذَّبُوهُ فَأَنْجَيْناهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً عَمِينَ (٦٤)

{ فَكَذَّبُوهُ فَأَنْجَيْناهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً عَمِينَ } “Bunun üzerine onu yalanladılar; biz de onu ve gemide onunla beraber olanları kurtardık, ayetlerimizi yalanlayanları ise suda boğduk. Şüphesiz onlar [kalp gözleri] kör bir kavim idiler.” (64)

وَالَّذِينَ مَعَهُ قيل كانوا أربعين رجلا وأربعين امرأة. وقيل: تسعة، بنوه سام وحام ويافث، وستة ممن آمن به. فإن قلت: فِي الْفُلْكِ بم يتعلق؟ قلت: هو متعلق بمعه، كأنه قيل: والذين استقروا معه في الفلك أو صحبوه في الفلك. ويجوز أن يتعلق بفعل الإنجاء، أى أنجيناهم في السفينة من الطوفان عَمِينَ عمى القلوب غير مستبصرين. وقرئ: عامين. والفرق بين العمّى والعامىّ، أن العمى يدل على عمى ثابت. والعامي على عمى حادث. ونحوه قوله وَضائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ.

{ وَالَّذِينَ مَعَهُ } “Ve onunla beraber olanları”; kırk erkek ve kırk kadın idiler denilmiştir. Oğulları Sâm, Hâm ve Yâfes ile ona inanan altı kişi olmak üzere dokuz kişi idiler de denilmiştir. Eğer: '{ فِي الْفُلْكِ } “Gemide” ifadesi neye müteallıktır (bağlıdır)?' dersen, derim ki: «معه» lafzına müteallıktır; sanki 'gemide onunla beraber yerleşenler veya gemide ona arkadaşlık edenler' denilmiş gibidir. Kurtarma fiiline müteallık olması da caizdir; yani 'onları gemi içinde tufandan kurtardık' demektir. { عَمِينَ } “Körler”; basiretten yoksun, kalpleri kör kimseler demektir. «عامين» şeklinde de okunmuştur. «العمى» ile «العامى» arasındaki fark şudur: «العمى» kalıcı bir körlüğe, «العامي» ise sonradan ortaya çıkan bir körlüğe delalet eder. O'nun: { وَضائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ } “Ve bundan ötürü göğsün daralıyor” sözü de bu kabildendir.

[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٦٥ الى ٦٩]

[A'râf Suresi (7) : Ayetler 65-69]

وَإِلى عادٍ أَخاهُمْ هُوداً قالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ أَفَلا تَتَّقُونَ (٦٥) قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَراكَ فِي سَفاهَةٍ وَإِنَّا لَنَظُنُّكَ مِنَ الْكاذِبِينَ (٦٦) قالَ يا قَوْمِ لَيْسَ بِي سَفاهَةٌ وَلكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (٦٧) أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَأَنَا لَكُمْ ناصِحٌ أَمِينٌ (٦٨) أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ وَزادَكُمْ فِي الْخَلْقِ بَصْطَةً فَاذْكُرُوا آلاءَ اللَّهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٦٩)

{ وَإِلى عادٍ أَخاهُمْ هُوداً قالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ أَفَلا تَتَّقُونَ } “Âd kavmine de kardeşleri Hûd'u [gönderdik]. O: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin, sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Hâlâ sakınmaz mısınız?' dedi.” (65) { قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَراكَ فِي سَفاهَةٍ وَإِنَّا لَنَظُنُّكَ مِنَ الْكاذِبِينَ } “Kavminden inkâr eden ileri gelenler: 'Biz seni kesinlikle bir akılsızlık içinde görüyoruz ve seni gerçekten yalancılardan sanıyoruz' dediler.” (66) { قالَ يا قَوْمِ لَيْسَ بِي سَفاهَةٌ وَلكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ } “[Hûd] dedi ki: 'Ey kavmim! Bende hiçbir akılsızlık yoktur; aksine ben âlemlerin Rabbinin bir elçisiyim.'” (67) { أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَأَنَا لَكُمْ ناصِحٌ أَمِينٌ } “'Size Rabbimin elçilik görevlerini tebliğ ediyorum ve ben sizin için güvenilir bir öğütçüyüm.'” (68) { أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ وَزادَكُمْ فِي الْخَلْقِ بَصْطَةً فَاذْكُرُوا آلاءَ اللَّهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “Sizi uyarması için içinizden bir adam vasıtasıyla size Rabbinizden bir zikir (öğüt) gelmesine şaştınız mı? Hatırlayın ki O, Nûh kavminden sonra sizi halifeler kıldı ve yaratılışta boyca ve cüssece sizi üstün kıldı. Öyleyse Allah'ın nimetlerini hatırlayın ki kurtuluşa eresiniz.” (69)

أَخاهُمْ واحداً منهم من قولك: يا أخا العرب، للواحد منهم. وإنما جعل واحداً منهم، لأنهم أفهم عن رجل منهم وأعرف بحاله في صدقه وأمانته، وهو هود بن شالخ بن أرفخشذ بن سام بن نوح، وأخاهم: عطف على نوحا. وهُوداً عطف بيان له. فإن قلت: لم حذف العاطف من قوله قالَ يا قَوْمِ ولم يقل «فقال» كما في قصة نوح ؟ قلت: هو على تقدير سؤال سائل قال: فما قال لهم هود؟ فقيل: قال يا قوم اعبدوا الله، وكذلك قالَ الْمَلَأُ. فإن قلت: لم وصف الملأ الَّذِينَ كَفَرُوا دون الملأ من قوم نوح؟ قلت: كان في أشراف قوم هود من آمن به، منهم مرثد بن سعد الذي أسلم وكان يكتم إسلامه فأريدت التفرقة بالوصف ولم يكن في أشراف قوم نوح مؤمن. ونحوه قوله تعالى: وقال الملأ من قومه الذين كفروا وكذبوا بلقاء الآخرة، ويجوز أن يكون وصفاً وارداً للذمّ لا غير فِي سَفاهَةٍ في خفة حلم وسخافة عقل، حيث تهجر دين قومك إلى دين آخر، وجعلت السفاهة ظرفا على طريق المجاز: أرادوا أنه متمكن فيها غير منفك عنها. وفي إجابة الأنبياء ﵈ من نسبهم إلى الضلال والسفاهة، بما أجابوهم به من الكلام الصادر عن الحلم والإغضاء وترك المقابلة، بما قالوا لهم مع علمهم بأنّ خصومهم أضلّ الناس وأسفههم- أدب حسن وخلق عظيم، وحكاية الله ﷿ ذلك تعليم لعباده كيف يخاطبون السفهاء وكيف يغضون عنهم ويسبلون أذيالهم على

{ أَخاهُمْ } Onlardan birini [gönderdik]; nitekim içlerinden birine hitap ederken söylediğin 'Ey Arap kardeşi!' (يا أخا العرب) sözü de bu kabildendir. Onun kendi içlerinden biri kılınması, kendilerinden olan bir adamın meramını daha iyi anlayacakları ve onun doğruluğu ile güvenilirliğindeki hâlini daha iyi bilecekleri içindir. O, Hûd b. Şâlih b. Erfahşez b. Sâm b. Nûh'tur. { أَخاهُمْ } [kelimesi], { نُوحاً } üzerine matuftur. { هُوداً } ise onun atf-ı beyânıdır. Eğer: "Nûh kıssasında olduğu gibi 'fe-kâle' (فقال) demeyip { قالَ يا قَوْمِ } sözünde atıf harfini niçin hazfetmiştir?" dersen, derim ki: Bu, 'Peki Hûd onlara ne dedi?' diye soran birinin sorusu takdir edilerek getirilmiştir. Buna karşılık: '{ قالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ } “Ey kavmim! Allah'a kulluk edin, dedi” denilmiştir. { قالَ الْمَلَأُ } [ifadesi] de böyledir. Eğer: "Nûh kavminin ileri gelenleri için değil de [Hûd kavminin] ileri gelenleri için niçin { الَّذِينَ كَفَرُوا } 'İnkâr edenler' sıfatı getirilmiştir?" dersen, derim ki: Hûd'un kavminin ileri gelenleri arasında ona iman edenler vardı; İslâm'ı kabul edip Müslümanlığını gizleyen Mersed b. Sa'd bunlardandır. Bu sebeple sıfat getirilerek ayrım yapılması murat edilmiştir. Oysa Nûh kavminin ileri gelenleri arasında hiçbir mümin yoktu. Yüce Allah'ın şu buyruğu da bu kabildendir: { وَقالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِلِقاءِ الْآخِرَةِ } “Kavminden, inkâr eden ve ahirete kavuşmayı yalanlayan ileri gelenler dediler ki...” Bunun yalnızca yerme (zemm) maksadıyla gelmiş bir sıfat olması da caizdir. { فِي سَفاهَةٍ } Kavminin dinini terk edip başka bir dine geçtiğin için hilm (ağırbaşlılık) noksanlığı ve akıl kıtlığı içindesin [demektir]. Sefahat, mecaz yoluyla bir zarf kılınmıştır; yani onun sefahatin içine iyice yerleştiğini ve ondan asla ayrılmadığını kastetmişlerdir. Peygamberlerin -aleyhimüsselâm- kendilerini sapıklık ve beyinsizlikle itham eden kimselere, hasımlarının insanların en sapığı ve en sefihi olduğunu pekâlâ bilmelerine rağmen hilmden, müsamahadan ve misillemede bulunmamaktan kaynaklanan sözlerle verdikleri bu cevaplarda çok güzel bir edep ve yüce bir ahlak vardır. Yüce Allah'ın bunu nakletmesi de kullarına sefih kimselere nasıl hitap edeceklerini, onları nasıl görmezden geleceklerini ve üzerlerine eteklerini salıp

ما يكون منهم ناصِحٌ أَمِينٌ أى عرفت فيما بينكم بالنصح والأمانة، فما حقي أن أُتهم. أو أنا لكم ناصح فيما أدعوكم إليه، أمين على ما أقول لكم لا أكذب فيه خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ أى خلفتموه في الأرض، أو جعلكم ملوكا في الأرض قد استخلفكم فيها بعدهم فِي الْخَلْقِ بَصْطَةً فيما خلق من أجرامكم ذهابا في الطول والبدانة. قيل: كان أقصرهم ستين ذراعا، وأطولهم مائة ذراع فَاذْكُرُوا آلاءَ اللَّهِ في استخلافكم وبسطة أجرامكم وما سواهما من عطاياه. وواحد الآلاء «إلى» نحو إنى وإناه، وضلع وأضلاع، وعنب وأعناب. فإن قلت:

Onlardan sadır olan şeyleri nasıl örtbas edeceklerini öğretmektedir. { ناصِحٌ أَمِينٌ } “Güvenilir bir öğütçü”; yani aranızda nasihat ve emanet ile tanınmış biriyim, dolayısıyla itham edilmem hak değildir. Yahut: Sizi davet ettiğim hususta size öğüt vericiyim, size söylediklerim hususunda güvenilirim, onda asla yalan söylemem [demektir]. { خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ } “Nûh kavminden sonra sizi halifeler [kıldı]”; yani yeryüzünde onların yerine geçtiniz yahut onlardan sonra sizi yeryüzünde halef kılarak mülk sahipleri yaptı [demektir]. { فِي الْخَلْقِ بَصْطَةً } “Yaratılışta üstünlük”; boy ve beden iriliği bakımından bedenlerinizin yaratılışında bir fazlalık ve genişlik [verdi]. En kısalarının altmış arşın, en uzunlarının ise yüz arşın olduğu söylenmiştir. { فَاذْكُرُوا آلاءَ اللَّهِ } “Öyleyse Allah'ın nimetlerini hatırlayın”; sizi halife kılmasındaki, bedenlerinizin iriliğindeki ve bunların dışındaki diğer ihsanlarındaki [nimetlerini hatırlayın]. Âlâ'nın (آلاء) tekili «ily» (إلًى) veya «ilyün» (إلْيٌ) kelimesidir; tıpkı «inâ» ve «enhâ», «dıl'» ve «adlâ'», «'ıneb» ve «a'nâb» gibi. Eğer:

«إذ» في قوله إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ ما وجه انتصابه؟ قلت: هو مفعول به وليس بظرف، أى اذكروا وقت استخلافكم.

'{ إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ } “Hani sizi halifeler kılmıştı” sözündeki «إذ» lafzının nasb edilmesinin gerekçesi nedir?' dersen, derim ki: O, mef'ûlun bihtir (nesnedir), zarf değildir; yani 'halife kılındığınız vakti hatırlayın' demektir.

[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٧٠ الى ٧٢]

[A'râf Suresi (7) : Ayetler 70-72]

قالُوا أَجِئْتَنا لِنَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ وَنَذَرَ ما كانَ يَعْبُدُ آباؤُنا فَأْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (٧٠) قالَ قَدْ وَقَعَ عَلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ رِجْسٌ وَغَضَبٌ أَتُجادِلُونَنِي فِي أَسْماءٍ سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ ما نَزَّلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ (٧١) فَأَنْجَيْناهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَقَطَعْنا دابِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَما كانُوا مُؤْمِنِينَ (٧٢)

{ قالُوا أَجِئْتَنا لِنَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ وَنَذَرَ ما كانَ يَعْبُدُ آباؤُنا فَأْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ } “Dediler ki: 'Sen bize, yalnızca tek olan Allah'a kulluk edelim ve atalarımızın tapmakta olduklarını bırakalım diye mi geldin? Eğer doğrulardan isen, bizi tehdit ettiğin şeyi bize getir!'” (70) { قالَ قَدْ وَقَعَ عَلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ رِجْسٌ وَغَضَبٌ أَتُجادِلُونَنِي فِي أَسْماءٍ سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ ما نَزَّلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ } “[Hûd] dedi ki: 'Artık üzerinize Rabbinizden bir azap ve bir gazap hak olmuştur. Sizin ve atalarınızın taktığı, Allah'ın hakkında hiçbir delil indirmediği kuru isimler hususunda mı benimle tartışıyorsunuz? Öyleyse bekleyin, şüphesiz ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim.'” (71) { فَأَنْجَيْناهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَقَطَعْنا دابِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَما كانُوا مُؤْمِنِينَ } “Bunun üzerine onu ve onunla beraber olanları tarafımızdan bir rahmetle kurtardık ve ayetlerimizi yalanlayıp da inanmamış olanların kökünü kazıdık.” (72)

أَجِئْتَنا لِنَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ أنكروا واستبعدوا اختصاص الله وحده بالعبادة، وترك دين الآباء.. في اتخاذ الأصنام شركاء معه، حباً لما نشأوا عليه، وألفاً لما صادفوا آباءهم يتدينون به. فإن قلت: ما معنى المجيء في قوله أَجِئْتَنا قلت: فيه أوجه: أن يكون لهود ﵇ مكان معتزل عن قومه يتحنث فيه، كما كان يفعل رسول الله ﷺ بحراء قبل المبعث فلما أوحى إليه جاء قومه يدعوهم. وأن يريدوا به الاستهزاء، لأنهم كانوا يعتقدون أنّ الله تعالى لا يرسل إلا الملائكة، فكأنهم قالوا: أجئتنا من السماء كما يجيء الملك، وأن لا يريدوا حقيقة المجيء، ولكن التعرّض بذلك والقصد، كما يقال: ذهب يشتمني، ولا يراد حقيقة الذهاب، كأنهم قالوا: أقصدتنا لنعبد الله وحده وتعرّضت لنا بتكليف ذلك؟

{ أَجِئْتَنا لِنَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ } “Sen bize, yalnızca tek olan Allah'a kulluk edelim diye mi geldin?”; üzerinde yetiştikleri şeye olan sevgileri ve atalarını din edinirken buldukları şeye alışkanlıkları sebebiyle, ibadetin yalnızca Allah'a tahsis edilmesini ve putları O'na ortak koşma hususundaki atalarının dininin terk edilmesini inkâr edip uzak gördüler. Eğer: '{ أَجِئْتَنا } “Bize geldin” sözündeki gelmenin (mecî') anlamı nedir?' dersen, derim ki: Bunda bir takım vecihler vardır: Hûd aleyhisselâm'ın peygamberlikten önce Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Hira'da yaptığı gibi kavminden uzakta ibadet ettiği inziva bir yeri vardı; kendisine vahiy gelince kavmine onları davet etmek üzere geldi. Yahut bununla alay etmeyi kastetmişlerdir; çünkü onlar Allah Teâlâ'nın ancak melekleri peygamber göndereceğine inanıyorlardı; dolayısıyla sanki: 'Bize meleğin geldiği gibi gökten mi geldin?' demiş gibidirler. Yahut da gelmenin hakiki anlamını değil de bununla yönelme ve kastetmeyi murad etmişlerdir; nitekim 'bana sövmeye gitti/kalkıştı' denilir de hakiki bir gitme kastedilmez; sanki: 'Yalnızca tek olan Allah'a kulluk edelim diye mi bizi hedef aldın ve bize bunu teklif etmeye kalkıştın?' demiş gibidirler.