فَأْتِنا بِما تَعِدُنا استعجال منهم للعذاب قَدْ وَقَعَ عَلَيْكُمْ أى حق عليكم ووجب، أو قد نزل عليكم. جعل المتوقع الذي لا بدّ من نزوله بمنزلة الواقع. ونحوه قولك لمن طلب إليك
{ فَأْتِنا بِما تَعِدُنا } “Bizi tehdit ettiğin şeyi bize getir!” [ifadesi], onların azabı acele istemeleridir. { قَدْ وَقَعَ عَلَيْكُمْ } “Üzerinize gerçekleşmiştir”; yani üzerinize hak ve vacip olmuştur ya da üzerinize inmiştir. Gerçekleşmesi kaçınılmaz olup beklenen şeyi, gerçekleşmiş konumunda tutmuştur. Bunun bir benzeri, senden bir talepte bulunan kimseye söylediğin [şu sözdür]:
بعض المطالب. قد كان ذلك. وعن حسان أن ابنه عبد الرحمن لسعه زنبور وهو طفل، فجاء يبكى. فقال له يا بنىّ مالك؟ قال: لسعنى طوير كأنه ملتف في بردي حبرة ، فضمه إلى صدره وقال له: يا بنى، قد قلت الشعر. والرجس: العذاب من الارتجاس وهو الاضطراب فِي أَسْماءٍ سَمَّيْتُمُوها في أشياء ما هي إلا أسماء ليس تحتها مسميات، لأنكم تسمونها آلهة. ومعنى الإلهية فيها معدوم محال وجوده. وهذا كقوله تعالى: ما تدعون من دونه من شيء. ومعنى سَمَّيْتُمُوها سميتم بها من: سميته زيداً. وقطعُ دابرهم: استئصالهم وتدميرهم عن آخرهم.
Hassân'dan rivayet edildiğine göre, oğlu Abdurrahman henüz çocukken onu bir eşek arısı sokmuş, o da ağlayarak gelmişti. Hassân ona: 'Oğulcuğum, neyin var?' deyince o: 'Beni, sanki çizgili Yemen kumaşından yapılmış bir hırkaya bürünmüş gibi küçük bir kuş soktu' demiştir. Bunun üzerine onu bağrına basıp: 'Oğulcuğum, sen şiir söyledin' demiştir. Ricis (الرجس) ise sarsılmak ve çalkalanmak anlamına gelen irticas (الارتجاس) kökünden olup azap demektir. { فِي أَسْماءٍ سَمَّيْتُمُوها } “[Sizin taktığınız] birtakım isimler hususunda [mı benimle tartışıyorsunuz?]”; yani altında hiçbir müsemması (adlandıran varlığı) bulunmayan kuru isimlerden ibaret şeyler hakkında [tartışıyorsunuz]. Çünkü siz onlara ilahlar adını veriyorsunuz, oysa onlarda ilahlık manası tamamen yok olup bulunması imkânsızdır. Bu durum, Allah Teâlâ'nın: 'O'ndan başka taptığınız hiçbir şey yoktur' buyruğu gibidir. { سَمَّيْتُمُوها } “Sizin taktığınız” ifadesinin manası; 'Onu Zeyd diye isimlendirdim' cümlesinde olduğu gibi, 'kendileriyle adlandırdığınız' demektir. Onların kökünü kesmek (ve kat'u dâbirihim) ise; köklerinin kazınması ve son fertlerine kadar yok edilmeleridir.
وقصتهم أن «عاداً» قد تبسطوا في البلاد ما بين عمان وحضرموت. وكانت لهم أصنام يعبدونها.
Kıssaları şudur: Âd kavmi Umman ile Hadramut arasındaki topraklara yayılmışlardı. Taptıkları birtakım putları vardı.
صداء. وصمود، والهباء، فبعث الله إليهم هوداً نبياً، وكان من أوسطهم وأفضلهم حسباً، فكذبوه وازدادوا عتوّاً وتجبراً، فأمسك الله عنهم القطر ثلاث سنين حتى جهدوا، وكان الناس إذا نزل بهم بلاء طلبوا إلى الله تعالى الفرج منه عند بيته المحرّم مسلمهم ومشركهم، وأهل مكة إذ ذاك العماليق أولاد عمليق بن لاوذ بن سام بن نوح، وسيدهم معاوية بن بكر، فجهزت عاد إلى مكة من أماثلهم سبعين رجلا، منهم قيل بن عنز، ومرثد بن سعد الذي كان يكتم إسلامه. فلما قدموا نزلوا على معاوية بن بكر وهو بظاهر مكة خارجاً عن الحرم، فأنزلهم وأكرمهم وكانوا أخواله وأصهاره، فأقاموا عنده شهراً يشربون الخمر وتغنيهم الجرادتان.
Bunlar Sadâ, Samûd ve Hebâ idi. Allah onlara Hûd'u peygamber olarak gönderdi. O, onların soyca en orta hallisi ve en üstünü idi. Fakat onu yalanladılar, azgınlık ve zorbalıklarını artırdılar. Bunun üzerine Allah onlardan yağmuru üç yıl boyunca kesti, öyle ki büyük bir sıkıntıya düştüler. İnsanların başına bir bela geldiğinde, Müslüman olsun müşrik olsun, Allah Teâlâ'dan kurtuluşu O'nun Mescid-i Haram'ının yanında dilerlerdi. O dönemde Mekke halkı Nuh oğlu Sam oğlu Lâvez oğlu Amîk'in çocukları olan Amâlika kavmiydi ve efendileri de Muâviye b. Bekr idi. Âd kavmi, içlerinden ileri gelen yetmiş kişilik bir heyeti Mekke'ye hazırlayıp gönderdi; aralarında Kayl b. Anz ile Müslümanlığını gizleyen Mersed b. Sa'd da vardı. Geldiklerinde Mekke'nin dışında, Harem bölgesinin haricinde bulunan Muâviye b. Bekr'e konuk oldular. Muâviye onları ağırlayıp ikramda bulundu; zira onlar onun dayıları ve hısımları idiler. Yanında bir ay kalıp şarap içtiler ve Cerâdetân,
- قينتان كانتا لمعاوية- فلما رأى طول مقامهم وذهولهم باللهو عما قدموا له أهمه ذلك وقال: قد هلك أخوالى وأصهارى وهؤلاء على ما هم عليه، وكان يستحى أن يكلمهم خيفة أن يظنوا به ثقل مقامهم عليه، فذكر ذلك للقينتين. فقالتا: قل شعراً نغنيهم به لا يدرون من قاله. فقال معاوية:
-ki Muâviye'ye ait iki şarkıcı cariyeydi- onlara şarkı söyledi. Muâviye onların kalışının uzadığını ve eğlenceye dalarak geliş amaçlarını unuttuklarını görünce bu durum onu üzdü ve: 'Dayılarım ve hısımlarım helak oldu, bunlar ise hâlâ bu haldeler' dedi. Yanında kalışlarının kendisine ağır geldiğini sanmalarından korktuğu için onlarla konuşmaya çekindi ve bu durumu iki cariyeye açtı. Cariyeler: 'Bir şiir söyle, onu onlara şarkı olarak okuyalım, kimin söylediğini anlamazlar' dediler. Bunun üzerine Muâviye şöyle dedi:
ألا يا قيل ويحك قم فهينم … لعلّ الله يسقينا غماما
Ey Kayl, yazıklar olsun sana, kalk da fısılda [yaklaş dua et] … Umulur ki Allah bize bir bulut yağdırır,
فيسقى أرض عاد إن عادا … قد امسوا ما يبينون الكلاما
Ki [o bulut] Âd yurdunu sulasın; zira Âd kavmi, [susuzluktan] artık söz söyleyemez hale gelmiştir.
فلما غنتا به قالوا: إن قومكم يتغوثون من البلاء الذي نزل بهم وقد أبطأتم عليهم، فادخلوا الحرم واستسقوا لقومكم، فقال لهم مرثد بن سعد: والله لا تسقون بدعائكم، ولكن إن أطعتم نبيكم وتبتم إلى الله سقيتم وأظهر إسلامه، فقالوا لمعاوية: احبس عنا مرثدا لا يقدمنّ معنا مكة، فإنه قد اتبع دين هود وترك ديننا، ثم دخلوا مكة فقال قيل: اللهم اسق عاداً ما كنت تسقيهم، فأنشأ الله تعالى سحابات ثلاثاً بيضاء وحمراء وسوداء، ثم ناداه مناد من السماء.
İki cariye bu şiiri terennüm edince dediler ki: 'Kavminiz başlarına gelen beladan dolayı feryat edip yardım istiyor, siz ise onları geciktirdiniz; Harem'e girin ve kavminiz için yağmur dileyin.' Mersed b. Sa'd onlara: 'Vallahi sizin duanızla size yağmur verilmez; ancak peygamberinize itaat eder ve Allah'a tövbe ederseniz sulanırsınız' dedi ve Müslüman olduğunu açıkladı. Muâviye'ye: 'Mersed'i bizim adımıza alıkoy, bizimle Mekke'ye gelmesin; çünkü o Hûd'un dinine uyup bizim dinimizi terk etti' dediler. Sonra Mekke'ye girdiler ve Kayl: 'Allahım, Âd kavmine yağdırdığın yağmurlardan yağdır' dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ biri beyaz, biri kırmızı, biri de siyah olmak üzere üç bulut yarattı. Sonra gökten bir münadi ona seslendi:
يا قيل، اختر لنفسك ولقومك، فقال: اخترت السوداء فإنها أكثرهنّ ماء فخرجت على عاد من واد لهم يقال له المغيث، فاستبشروا بها وقالوا هذا عارض ممطرنا، فجاءتهم منها ريح عقيم فأهلكتهم، ونجا هود والمؤمنون معه، فأتوا مكة فعبدوا الله فيها حتى ماتوا. فإن قلت:
'Ey Kayl! Kendin ve kavmin için seç!' dedi. O da: 'Siyah olanı seçtim, çünkü o suyu en çok olanıdır' dedi. O bulut Âd kavmine, Mugîs adı verilen bir vadilerinden çıkageldi. Onu görünce müjdelenip sevindiler ve: 'Bu bize yağmur yağdıracak bir buluttur' dediler. Fakat o buluttan kendilerine kasıp kavuran bir rüzgâr (rîh-ı akîm) geldi ve onları helak etti. Hûd ve beraberindeki müminler kurtuldular; Mekke'ye gelip ölünceye kadar orada Allah'a ibadet ettiler. Eğer şöyle dersen:
ما فائدة نفى الإيمان عنهم في قوله وَما كانُوا مُؤْمِنِينَ مع إثبات التكذيب بآيات الله؟ قلت:
{ وَما كانُوا مُؤْمِنِينَ } “İnanmamışlardı” sözünde, Allah'ın ayetlerini yalanladıkları tespit edilmişken, ayrıca onların iman etmediklerinin nefiy (olumsuz) olarak zikredilmesinin faydası nedir? Derim ki:
هو تعريض بمن آمن منهم كمرثد بن سعد، ومن نجا مع هود ﵇، كأنه قال: وقطعنا دابر الذين كذبوا منهم ولم يكونوا مثل من آمن منهم، ليؤذن أنّ الهلاك خص المكذبين، ونجى الله المؤمنين.
Bu, içlerinden iman eden Mersed b. Sa'd ile Hûd aleyhisselâm ile beraber kurtulan kimselere üstü kapalı bir işarettir (ta'rizdir). Sanki: 'Onlardan yalanlayanların kökünü kazıdık; onlar içlerinden iman edenler gibi değillerdi' demiştir ki, helakin sadece yalanlayanlara has kılındığı ve Allah'ın müminleri kurtardığı bildirilmiş olsun.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٧٣ الى ٧٤]
[A'râf Suresi (7) : Ayetler 73-74]
وَإِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً قالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ قَدْ جاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً فَذَرُوها تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٧٣) وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ عادٍ وَبَوَّأَكُمْ فِي الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِها قُصُوراً وَتَنْحِتُونَ الْجِبالَ بُيُوتاً فَاذْكُرُوا آلاءَ اللَّهِ وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (٧٤)
{ وَإِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً قالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ قَدْ جاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً فَذَرُوها تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٧٣) وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ عادٍ وَبَوَّأَكُمْ فِي الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِها قُصُوراً وَتَنْحِتُونَ الْجِبالَ بُيُوتاً فَاذْكُرُوا آلاءَ اللَّهِ وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ } “Semûd'a da kardeşleri Salih'i [gönderdik]. Dedi ki: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Rabbinizden size apaçık bir delil gelmiştir. İşte size bir mucize olarak Allah'ın devesi! Onu bırakın, Allah'ın arzında otlasın; ona bir kötülükle dokunmayın, yoksa sizi can yakıcı bir azap yakalar.'” (73) “'Hatırlayın ki [Allah], Âd'dan sonra sizi halifeler kıldı ve sizi yeryüzünde yerleştirdi; onun ovalarından saraylar ediniyor, dağları yontup evler yapıyorsunuz. Artık Allah'ın nimetlerini hatırlayın ve yeryüzünde bozguncular olarak fesat çıkarmayın.'” (74)
قرئ وَإِلى ثَمُودَ بمنع الصرف بتأويل القبيلة، وإلى ثمود بالصرف بتأويل الحىّ، أو باعتبار الأصل، لأنه اسم أبيهم الأكبر وهو ثمود بن عابر بن إرم بن سام بن نوح. وقيل:
{ وَإِلى ثَمُودَ } ifadesi, kabile manası teviliyle gayrimunsarif olarak; ya da oymak (el-hayy) teviliyle veya aslı itibarıyla munsarif olarak 've ilâ semûdin' şeklinde okunmuştur; zira bu onların en büyük atalarının ismi olup o da Nuh oğlu Sam oğlu İrem oğlu Âbir oğlu Semûd'dur. Şöyle de denilmiştir:
سميت ثمود لقلة مائها، من الثمد وهو الماء القليل، وكانت مساكنهم الحجر بين الشام والحجاز إلى وادى القرى قَدْ جاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ آية ظاهرة وشاهد على صحة نبوّتى. وكأنه قيل: ما هذه البينة؟ فقال هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً وآية نصب على الحال، والعامل فيها ما دل عليه اسم الإشارة من معنى الفعل، كأنه قيل: أشير إليها آية. ولكم: بيان لمن هي له آية موجبة عليه الإيمان خاصة وهم ثمود، لأنهم عاينوها وسائر الناس أخبروا عنها وليس الخبر كالمعاينة، كأنه قال: لكم خصوصاً، وإنما أضيفت إلى اسم الله تعظيما لها وتفخيما لشأنها، وأنها جاءت من عنده مكوّنة من غير فحل وطروقة آية من آياته، كما تقول: آية الله. وروى أن عاداً لما أهلكت عمرت ثمود بلادها وخلفوهم في الأرض وكثروا وعمروا أعماراً طوالا، حتى أن الرجل كان يبنى المسكن المحكم فينهدم في حياته، فنحتوا البيوت من الجبال، وكانوا في سعة ورخاء من العيش، فعتوا على الله وأفسدوا في الأرض وعبدوا الأوثان، فبعث الله تعالى إليهم صالحا ﵇، وكانوا قوما عربا وصالح من أوسطهم نسبا، فدعاهم إلى الله تعالى فلم يتبعه إلا قليل منهم مستضعفون، فحذرهم وأنذرهم، فسألوه آية، فقال: أية آية تريدون؟ قالوا: تخرج معنا إلى عيدنا في يوم معلوم لهم من السنة، فتدعوا إلهك وندعو آلهتنا، فإن استجيب لك اتبعناك، وإن استجيب لنا اتبعتنا، فقال صالح: نعم، فخرج معهم ودعوا أوثانهم وسألوها الاستجابة فلم تجبهم، ثم قال سيدهم- جندع بن عمرو، وأشار إلى صخرة منفردة في ناحية الجبل يقال لها الكاثبة- أخرج لنا من هذه الصخرة ناقة مخترجة جوفاء وبراء- والمخترجة التي شاكلت البحت- فإن فعلت صدّقناك وأجبناك. فأخذ صالح ﵇ عليهم المواثيق لئن فعلت ذلك لتؤمننّ ولتصدّقنّ، قالوا: نعم، فصلى ودعا ربه فتمخضت الصخرة تمخض النتوج بولدها، فانصدعت عن ناقة عشراء جوفاء وبراء. كما
Semûd, suyunun azlığından dolayı az su anlamına gelen semed (الثمد) kelimesinden isimlendirilmiştir. Onların yurtları Şam ile Hicaz arasında Vâdi'l-Kurâ'ya kadar uzanan el-Hicr idi. { قَدْ جاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ } “Size apaçık bir delil gelmiştir”; yani peygamberliğimin doğruluğuna dair apaçık bir ayet ve bir tanıktır. Sanki: 'Bu beyyine nedir?' denilmiş de: { هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً } “İşte size bir ayet/mucize olarak Allah'ın devesi!” buyurmuştur. { آيَةً } kelimesi hâl olarak mansubdur; onda amel eden ise işaret isminin fiil anlamından delalet ettiği şeydir; sanki 'Ona bir mucize olarak işaret ediyorum' denilmiştir. { لَكُمْ } “Size” ifadesi ise, deveden bizzat haberdar olup görmeleri sebebiyle kendisine iman etmeleri vacip olan kimselerin Semûd olduğunu beyan etmektedir; zira onlar onu bizzat görmüşlerdir, diğer insanlara ise sadece haber verilmiştir, haber ise bizzat görmek gibi değildir. Sanki 'Özellikle size' demiştir. Devenin Allah'ın ismine izafe edilmesi ise onu yüceltmek, şanını büyütmek ve onun Allah'ın ayetlerinden bir ayet olarak, bir erkek devenin aşımı ve döllenmesi olmaksızın doğrudan O'nun katından var edildiğini belirtmek içindir; nitekim 'Âyetullâh' denildiği gibidir. Rivayet edildiğine göre, Âd kavmi helak edilince Semûd onların memleketini imar etti, yeryüzünde onların yerine geçti, çoğaldılar ve o kadar uzun ömürler yaşadılar ki, bir adam sağlam bir mesken yapar da o yapı onun hayatında yıkılırdı. Bunun üzerine dağlardan evler yonttular. Genişlik ve bolluk içinde bir hayat sürüyorlardı; derken Allah'a karşı azgınlık ettiler, yeryüzünde bozgunculuk çıkardılar ve putlara taptılar. Bunun üzerine Allah Teâlâ onlara Salih aleyhisselâm'ı gönderdi. Onlar bir Arap kavmi idi, Salih de nesep bakımından onların en orta hallisi idi. Onları Allah Teâlâ'ya davet etti; ancak içlerinden zayıf bırakılmış pek az bir topluluk dışında kimse ona uymadı. Onları uyardı ve korkuttu; onlar da ondan bir mucize istediler. O: 'Nasıl bir mucize istiyorsunuz?' dedi. Onlar: 'Yılda bir defa bizim için bilinen bir günde bayramımıza bizimle beraber çıkarsın; sen kendi ilahına dua edersin, biz de kendi ilahlarımıza dua ederiz. Şayet sana icabet edilirse sana uyarız, şayet bize icabet edilirse sen bize uyarsın' dediler. Salih: 'Peki' dedi. Onlarla birlikte çıktı; onlar putlarına dua edip icabet istediler ancak putlar onlara cevap vermedi. Sonra onların efendisi Cünda' b. Amr -dağın bir tarafında el-Kâsibe denilen tek bir kayayı işaret ederek-: 'Bize bu kayadan karnı geniş, tüylü ve gövdeli bir dişi deve çıkar -el-muhterace, melez develere benzeyen cinstir-, eğer bunu yaparsan seni tasdik eder ve sana uyarız' dedi. Bunun üzerine Salih aleyhisselâm, eğer bunu yaparsa kesinlikle iman edeceklerine ve onu tasdik edeceklerine dair onlardan kesin sözler aldı. Onlar: 'Evet' dediler. Salih namaz kılıp Rabbine dua etti; derken kaya doğuracak gebe devenin kıvrandığı gibi kıvrandı ve karnı geniş, tüylü, on aylık gebe bir dişi deveye yarıldı. Tıpkı
وصفوا لا يعلم ما بين جنبيها إلا الله تعالى، وعظماؤهم ينظرون، ثم نتجت ولداً مثلها في العظم فآمن به جندع ورهط من قومه، ومنع أعقابهم ناس من رؤسهم أن يؤمنوا، فمكثت الناقة مع ولدها ترعى الشجر وتشرب الماء، وكانت ترد غبا، فإذا كان يومها وضعت رأسها في البئر فما ترفعه حتى تشرب كلّ ماء فيها، ثم تتفحج فيحتلبون ما شاءوا حتى تمتلئ أوانيهم، فيشربون ويدخرون. قال أبو موسى الأشعرى: أتيت أرض ثمود فذرعت مصدر الناقة فوجدته ستين ذراعا. وكانت الناقة إذا وقع الحرّ تصيفت بظهر الوادي فتهرب منها أنعامهم فتهبط إلى بطنه وإذا وقع البرد تشتت بطن الوادي فتهرب مواشيهم إلى ظهره، فشق ذلك عليهم وزينت عقرها لهم امرأتان: عنيزة أمّ غنم، وصدقة بنت المختار- لما أضرّت به من مواشيهما وكانتا كثيرتى المواشي- فعقروها واقتسموا لحمها وطبخوه، فانطلق سقبها حتى رقى جبلا اسمه قارة فرغى ثلاثا وكان صالح قال لهم: أدركوا الفصيل عسى أن يرفع عنكم العذاب، فلم يقدروا عليه وانفجت الصخرة بعد رغائه فدخلها. فقال لهم صالح: تصبحون غداً ووجوهكم مصفرّة، وبعد غد ووجوهكم محمرة، واليوم الثالث ووجوهكم مسودّة، ثم يصبحكم العذاب فلما رأوا العلامات طلبوا أن يقتلوه. فأنجاه الله إلى أرض فلسطين. ولما كان اليوم الرابع وارتفع الضحى تحنطوا بالصبر وتكفنوا بالأنطاع، فأتتهم صيحة من السماء فتقطعت قلوبهم فهلكوا تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ أى الأرض أرض الله والناقة ناقة الله، فذروها تأكل في أرض ربها، فليست الأرض لكم ولا ما فيها من النبات من إنباتكم وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ لا تضربوها ولا تطردوها ولا تريبوها بشيء من الأذى إكراماً لآية الله. ويروى: أنّ رسول الله ﷺ حين مر بالحجر في غزوة تبوك قال لأصحابه «لا يدخلنّ أحد منكم القرية، ولا تشربوا من مائها، ولا تدخلوا على هؤلاء المعذبين إلا أن تكونوا باكين أن يصيبكم مثل الذي أصابهم » وقال ﷺ «يا علىّ، أتدري من أشقى الأوّلين» ؟ قال: الله ورسوله أعلم. قال «عاقر ناقة صالح، أتدرى من أشقى الآخرين» ؟ قال: الله ورسوله أعلم. قال «قاتلك » وقرأ أبو جعفر في رواية
[Onların] vasfettikleri [şekilde], iki yanı arasını (büyüklüğünü) ancak Allah Teâlâ'nın bilebileceği [bir deve çıktı]. İleri gelenleri bakıp dururken hemen ardından cüssece kendisi gibi bir yavru doğurdu. Bunun üzerine Cünda' ve kavminden bir grup ona iman etti; kavmin reislerinden bir kısım insanlar ise kendi kabiledaşlarının iman etmesine engel oldular. Deve, yavrusuyla birlikte ağaçlardan otlayıp sudan içerek [aralarında] kaldı. [Suya] bir gün arayla (nöbetleşe) gelirdi; sırası geldiğinde başını kuyuya daldırır ve içindeki bütün suyu içmedikçe de başını kaldırmazdı. Sonra bacaklarını açıp durur, onlar da kapları doluncaya kadar diledikleri kadar süt sağarlardı; hem içerler hem de [kalanını] saklarlardı. Ebû Mûsâ el-Eş‘arî şöyle demiştir: 'Semûd yurduna gittim ve devenin [su içmek için] geldiği yeri ölçtüm; orayı altmış arşın buldum.' Deve sıcaklar bastırdığında vadinin sırtında yazlar, davarları ondan ürküp vadinin tabanına inerdi. Soğuklar bastırdığında ise vadinin tabanında kışlar, davarları bu kez vadinin sırtına kaçardı. Bu durum onlara ağır geldi. Çokça davar sahibi olan ve hayvanlarına zarar verdiği için [öfkelenen] Uneyze Ümmü Ganem ve Sadaka binti'l-Muhtâr adındaki iki kadın devenin boğazlanmasını onlara cazip gösterdi. Sonunda deveyi boğazladılar, etini paylaşıp pişirdiler. Devenin yavrusu ise kaçıp Kâre adı verilen bir dağa çıktı ve üç kez acı acı böğürdü. Sâlih onlara: 'Yavruya yetişin, belki azap sizden kaldırılır' demişti; fakat ona güç yetiremediler. Yavrunun böğürmesinden sonra kaya yarıldı ve yavru içine girdi. Bunun üzerine Sâlih onlara şöyle dedi: 'Yarın sabah yüzleriniz sararmış, ertesi gün yüzleriniz kızarmış, üçüncü gün ise yüzleriniz kararmış olarak uyanacaksınız; ardından da sabahleyin azap başınıza gelecektir.' Bu alametleri görünce onu öldürmek istediler. Allah ise onu kurtarıp Filistin topraklarına ulaştırdı. Dördüncü gün olup kuşluk vakti yükseldiğinde sabır otu sürünüp deri örtülerle kefenlendiler. Derken gökten gelen korkunç bir çığlık (sayha) onları yakaladı; kalpleri parçalandı ve helâk oldular. { تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ } Yani; yeryüzü Allah'ın yeryüzü, deve de Allah'ın devesidir. Bırakın onu, Rabbinin arzında yesin. Yeryüzü sizin olmadığı gibi, oradaki bitkiler de sizin bitirdiğiniz bitkiler değildir. { وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ } “Ona hiçbir kötülük dokundurmayın”; Allah'ın ayetine/mucizesine duyulan saygıdan ötürü ona vurmayın, onu kovmayın ve hiçbir eziyetle ona şüphe/tedirginlik vermeyin. Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Tebük Gazvesi'nde Hicr mevkiine uğradığında ashabına şöyle buyurmuştur: « لا يدخلنّ أحد منكم القرية، ولا تشربوا من مائها، ولا تدخلوا على هؤلاء المعذبين إلا أن تكونوا باكين أن يصيبكم مثل الذي أصابهم » «Hiçbiriniz bu köye sakın girmesin, suyundan içmesin ve başlarına gelen felaketin bir benzeri sizin de başınıza gelir korkusuyla ağlar vaziyette olmadıkça bu azaba uğramış kimselerin yanına girmeyin.» Yine sallallâhu aleyhi ve sellem: « يا علىّ، أتدري من أشقى الأوّلين » «Ey Ali! Öncekilerin en bedbahtının kim olduğunu bilir misin?» buyurmuş, o da: 'Allah ve Resûlü daha iyi bilir' demiştir. [Bunun üzerine]: « عاقر ناقة صالح، أتدرى من أشقى الآخرين » «Sâlih'in devesini boğazlayan kimsedir. Peki sonrakilerin en bedbahtının kim olduğunu bilir misin?» buyurmuş; o da: 'Allah ve Resûlü daha iyi bilir' deyince: « قاتلك » «Seni öldürecek olandır» buyurmuştur. Ebû Ca‘fer bir rivayette
تأكل في أرض الله، وهو في موضع الحال بمعنى آكلة وَبَوَّأَكُمْ ونزلكم. والمباءة: المنزل فِي الْأَرْضِ في أرض الحجر بين الحجاز والشام مِنْ سُهُولِها قُصُوراً أى تبنونها من سهولة الأرض بما تعملون منها من الرهص واللبن والآجر. وقرأ الحسن: وتنحتون بفتح الحاء وتنحاتون بإشباع الفتحة، كقوله:
{ تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ } ifadesini, 'yiyici olarak' anlamında hâl konumunda okumuştur. { وَبَوَّأَكُمْ } “Ve sizi yerleştirdi”; sizi iskân etti demektir. el-Mebâe (المباءة) ise konut/mesken demektir. { فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde”; Hicaz ile Şam arasındaki el-Hicr arazisinde. { مِنْ سُهُولِها قُصُوراً } “Onun ovalarından saraylar [ediniyorsunuz]”; yani toprağın yumuşaklığından yaptığınız harç, kerpiç ve tuğla ile saraylar inşa ediyorsunuz demektir. el-Hasan 've tenhıtûne' kelimesini hâ'nın fethasıyla ve fethanın işbâ'ı (uzatılması) ile 've tenhâtûne' şeklinde okumuştur; tıpkı şu beyitte olduğu gibi:
يَنْبَاعُ مِنْ ذَفْرَى أَسِيلٍ حُرَّةٍ
Düzgün, asil bir devenin kulak arkasından fışkırır
فإن قلت: علام انتصب بُيُوتاً؟ قلت: على الحال، كما تقول: خط هذا الثوب قميصاً وأبر هذه القصبة قلما، وهي من الحال المقدّرة، لأن الجبل لا يكون بيتاً في حال النحت، ولا الثوب ولا القصبة قميصاً وقلما في حال الخياطة والبرى. وقيل: كانوا يسكنون السهول في الصيف والجبال في الشتاء.
Eğer: '{ بُيُوتاً } “Evler” kelimesi ne üzere mansub olmuştur?' dersen, derim ki: 'Bu kumaşı gömlek olarak dik' ve 'Bu kamışı kalem olarak yont' ifadelerinde olduğu gibi hâl üzere mansubdur. Bu takdîrî bir hâldir; çünkü dağ yontulma anında ev değildir; kumaş ve kamış da dikilme ve yontulma anında henüz gömlek ve kalem değildir. Şöyle de denilmiştir: Onlar yazın ovalarda, kışın ise dağlarda oturuyorlardı.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٧٥ الى ٧٩]
[A'râf Suresi (7) : Ayetler 75-79]
قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ أَتَعْلَمُونَ أَنَّ صالِحاً مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ قالُوا إِنَّا بِما أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ (٧٥) قالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا بِالَّذِي آمَنْتُمْ بِهِ كافِرُونَ (٧٦) فَعَقَرُوا النَّاقَةَ وَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ وَقالُوا يا صالِحُ ائْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ (٧٧) فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ جاثِمِينَ (٧٨) فَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقالَ يا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسالَةَ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ وَلكِنْ لا تُحِبُّونَ النَّاصِحِينَ (٧٩)
{ قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ أَتَعْلَمُونَ أَنَّ صالِحاً مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ قالُوا إِنَّا بِما أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ } “Kavminden büyüklük taslayan ileri gelenler, içlerinden zayıf görülen iman etmiş kimselere: 'Sâlih'in gerçekten Rabbi tarafından gönderilmiş bir elçi olduğunu biliyor musunuz?' dediler. Onlar da: 'Doğrusu biz, onunla gönderilene inananlarız' dediler.” (75) { قالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا بِالَّذِي آمَنْتُمْ بِهِ كافِرُونَ } “Büyüklük taslayanlar: 'Biz ise sizin inandığınız şeyi inkâr edenleriz' dediler.” (76) { فَعَقَرُوا النَّاقَةَ وَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ وَقالُوا يا صالِحُ ائْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ } “Nihayet dişi deveyi kestiler, Rablerinin emrinden dışarı çıktılar ve: 'Ey Sâlih! Eğer sen gönderilmiş elçilerdensen, bizi tehdit ettiğin şeyi başımıza getir!' dediler.” (77) { فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ جاثِمِينَ } “Bunun üzerine onları o şiddetli sarsıntı yakalayıverdi de yurtlarında dizüstü çökekaldılar.” (78) { فَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقالَ يا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسالَةَ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ وَلكِنْ لا تُحِبُّونَ النَّاصِحِينَ } “[Sâlih] onlardan yüz çevirdi ve: 'Ey kavmim! Andolsun ki ben size Rabbimin elçiliğini tebliğ ettim ve size öğüt verdim; fakat siz öğüt verenleri sevmiyorsunuz' dedi.” (79)
لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا للذين استضعفهم رؤساء الكفار واستذلوهم، ولِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بدل من الذين استضعفوا. فان قلت: الضمير في منهم راجع إلى ماذا ؟ قلت: إلى قَوْمِهِ أو إلى لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا. فإن قلت: هل لاختلاف المرجعين أثر في اختلاف المعنى؟ قلت: نعم وذلك أن الراجع إذا رجع إلى قومه فقد جعل لِمَنْ آمَنَ مفسراً لمن استضعف منهم، فدل أن استضعافهم كان مقصوراً على المؤمنين، وإذا رجع إلى الذين استضعفوا لم يكن الاستضعاف مقصوراً عليهم، ودلّ أن المستضعفين كانوا مؤمنين وكافرين أَتَعْلَمُونَ أَنَّ صالِحاً مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ شيء قالوه على سبيل الطنز والسخرية، كما تقول للمجسمة: أتعلمون أن الله فوق العرش.
{ لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا } “Zayıf bırakılanlara”; yani kâfirlerin ileri gelenlerinin güçsüz görüp hakir kıldıkları kimselere [dediler]. { لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ } “İçlerinden iman edenlere” ifadesi ise { الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا } ifadesinden bedeldir. Eğer: '{ مِنْهُمْ } “İçlerinden”deki zamir nereye dönmektedir?' dersen, derim ki: { قَوْمِهِ } “Kavmine” veya { لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا } “Zayıf bırakılanlara” döner. Eğer: 'Bu iki merciin farklı olması mananın değişmesinde bir etkiye sahip midir?' dersen, derim ki: Evet; çünkü zamir kavme döndüğünde, { لِمَنْ آمَنَ }, onlardan zayıf bırakılanları açıklayıcı kılınmış olur ve onların zayıf bırakılmasının sadece müminlere has olduğuna delalet eder. Şayet zayıf bırakılanlara dönerse, zayıf bırakılma sadece onlara has kılınmamış olur ve zayıf bırakılanların hem müminlerden hem de kâfirlerden oluştuğuna delalet eder. { أَتَعْلَمُونَ أَنَّ صالِحاً مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ } “Salih'in Rabbi tarafından gönderilmiş bir elçi olduğunu biliyor musunuz?” sözü, alay ve istihza yoluyla söyledikleri bir sözdür; nitekim Mücessime'ye (Allah'a cisim isnat edenlere): 'Allah'ın arşın üzerinde olduğunu biliyor musunuz?' demen gibidir.
فان قلت: كيف صحّ قولهم إِنَّا بِما أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ جوابا عنه ؟ قلت: سألوهم عن العلم بإرساله، فجعلوا إرساله أمراً معلوماً مكشوفاً مسلماً لا يدخله ريب، كأنهم قالوا: العلم بإرساله وبما أرسل به ما لا كلام فيه ولا شبهة يدخله لوضوحه وإنارته، وإنما الكلام في وجوب الإيمان به، فنخبركم أنا به مؤمنون، ولذلك كان جواب الكفرة إِنَّا بِالَّذِي آمَنْتُمْ بِهِ كافِرُونَ فوضعوا آمَنْتُمْ بِهِ موضع أُرْسِلَ بِهِ رداً لما جعله المؤمنون معلوما وأخذوه مسلماً فَعَقَرُوا النَّاقَةَ أسند العقر إلى جميعهم لأنه كان برضاهم وإن لم يباشره إلا بعضهم، وقد يقال للقبيلة الضخمة: أنتم فعلتم كذا، وما فعله إلا واحد منهم وَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ وتولوا عنه واستكبروا عن امتثاله عاتين، وأمر ربهم: ما أمر به على لسان صالح ﵇ من قوله فَذَرُوها تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ أو شأن ربهم وهو دينه. ويجوز أن يكون المعنى: وصدر عتوّهم عن أمر ربهم، كأن أمر ربهم بتركها كان هو السبب في عتوّهم. ونحو عن هذه ما في قوله
Eğer: 'Onların { إِنَّا بِما أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ } “Biz, onunla gönderilene inananlarız” sözü buna nasıl bir cevap olmuştur?' dersen, derim ki: Onlar [müstekbirler], Sâlih'in peygamber olarak gönderildiğini bilip bilmediklerini sormuşlardı; müminler ise onun gönderilişini şüphe kabul etmez, açık, aşikâr ve kesin kabul edilmiş bir mesele kıldılar. Sanki şöyle dediler: 'Onun gönderildiğini ve ne ile gönderildiğini bilmek, açıklığı ve aydınlığı sebebiyle hakkında hiçbir söz söylenemeyecek ve içine hiçbir şüphe giremeyecek bir husustur. Esas konuşulması gereken mesele ona imanın gerekliliğidir; biz de size ona inandığımızı bildiriyoruz.' İşte bu sebeple kâfirlerin cevabı: { إِنَّا بِالَّذِي آمَنْتُمْ بِهِ كافِرُونَ } “Şüphesiz biz, sizin inandığınız şeyi inkâr edenleriz” şeklinde oldu. Müminlerin malum kılıp kesin kabul ettikleri şeyi reddetmek maksadıyla { أُرْسِلَ بِهِ } “onunla gönderilene” ifadesinin yerine { آمَنْتُمْ بِهِ } “sizin inandığınız şeye” ifadesini koydular. { فَعَقَرُوا النَّاقَةَ } “Derken dişi deveyi boğazladılar”; deveyi kesme fiili, içlerinden sadece bir kısmı bizzat yapmış olsa bile hepsinin rızasıyla gerçekleştiği için tamamına isnat edilmiştir. Nitekim büyük bir kabileye, içlerinden sadece bir kişi yapmış olduğu halde: 'Siz şöyle yaptınız' denilebilir. { وَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ } “Ve Rablerinin emrine karşı azgınlık ettiler”; Rablerinin emrinden yüz çevirdiler ve haddi aşarak ona uymaktan kibirlendiler. Rablerinin emri; Sâlih aleyhisselâm'ın diliyle emredilen: { فَذَرُوها تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ } “Bırakın onu, Allah'ın arzında yesin” sözü yahut Rablerinin işi olan O'nun dinidir. Anlamın şöyle olması da caizdir: 'Onların azgınlığı, Rablerinin emrinden kaynaklandı.' Sanki Rablerinin deveyi bırakmalarına dair emri, onların azgınlıklarının sebebi olmuş gibidir. Buradaki [harf-i cerin] bu kullanımı, şu ayetteki gibidir:
وَما فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي ائْتِنا بِما تَعِدُنا أرادوا من العذاب. وإنما جاز الإطلاق لأنه كان معلوما.
{ وَما فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي } “Ben bunu kendi buyruğumla yapmadım.” { ائْتِنا بِما تَعِدُنا } “Bizi tehdit ettiğin şeyi bize getir!” ifadesiyle azabı kastettiler. Mutlak bırakılması (azabın açıkça söylenmemesi), onun zaten bilinmesinden dolayı caiz olmuştur.
واستعجالهم له لتكذيبهم به، ولذلك علقوه بما هم به كافرون، وهو كونه من المرسلين الرَّجْفَةُ الصيحة التي زلزلت لها الأرض واضطربوا لها فِي دارِهِمْ في بلادهم أو في مساكنهم جاثِمِينَ هامدين لا يتحركون موتى. يقال: الناس جثم، أى قعود لا حراك بهم ولا ينبسون نبسة. ومنه المجثمة التي جاء النهى عنها ، وهي البهيمة تربط وتجمع قوائمها لترمى. وعن جابر أنّ النبي ﷺ لما مر بالحجر قال: «لا تسألوا الآيات، فقد سألها قوم صالح فأخذتهم الصيحة، فلم يبق منهم إلا رجل واحد كان في حرم الله. قالوا من هو؟ قال: ذاك أبو رغال، فلما خرج من الحرم أصابه ما أصاب قومه » وروى أنّ صالحاً كان بعثه إلى قوم فخالف أمره. وروى أنه ﵇ مرّ بقبر أبى رغال فقال: «أتدرون من هذا؟ قالوا: الله ورسوله أعلم. فذكر قصة أبى رغال، وأنه دفن هاهنا ودفن معه غصن من ذهب» فابتدروه وبحثوا عنه بأسيافهم فاستخرجوا الغصن . فَتَوَلَّى عَنْهُمْ الظاهر أنه كان مشاهدا لما جرى عليهم، وأنه تولى عنهم بعد ما أبصرهم جاثمين، تولى مغتمّ متحسر على ما فاته من إيمانهم يتحزن لهم ويقول يا قَوْمِ لَقَدْ بذلت فيكم وسعى ولم آل جهداً في إبلاغكم والنصيحة لكم ولكنكم لا تُحِبُّونَ النَّاصِحِينَ ويجوز أن يتولى عنهم تولى ذاهب عنهم، منكر لإصرارهم حين رأى العلامات قبل نزول العذاب. وروى أنّ عقرهم الناقة كان يوم الأربعاء، ونزل بهم العذاب يوم السبت. وروى أنه خرج في مائة وعشرة من المسلمين وهو يبكى، فالتفت فرأى الدخان ساطعاً فعلم أنهم قد هلكوا، وكانوا ألفا وخمسمائة دار. وروى أنه رجع بمن معه فسكنوا ديارهم.
Onu acele istemeleri, onu yalanlamalarından ötürüdür; bu yüzden azabı inkâr ettikleri şeye, yani Salih'in peygamberlerden olması şartına bağlamışlardır. { الرَّجْفَةُ } “Şiddetli sarsıntı”, yeryüzünün sarsıldığı ve kendilerinin de sarsılıp çalkalandığı korkunç çığlıktır (sayha). { فِي دارِهِمْ } “Yurtlarında”; memleketlerinde veya meskenlerinde. { جاثِمِينَ } “Dizüstü çökekaldılar”; hareketsiz, donup kalmış ölüler olarak. 'İnsanlar cüsûm oldu' denilir ki; kıpırdamadan, tek bir ses bile çıkarmadan oturup kaldılar demektir. Hakkında nehiy varit olan mücesseme (المجثمة) kelimesi de buradandır; o da hedef yapılmak üzere bağlanıp ayakları bir araya getirilen hayvandır. Câbir'den rivayet edildiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Hicr'den geçtiğinde şöyle buyurmuştur: «Ayetler (mucizeler) istemeyiniz; zira Salih'in kavmi istemişti de onları o çığlık yakalayıverdi; geriye Allah'ın Harem'inde bulunan tek bir adamdan başka kimse kalmadı. Dediler ki: 'O kimdir?' Buyurdu ki: 'O Ebû Rigâl'dir; Harem'den çıkınca kavminin başına gelen şey onun da başına geldi.'» Yine rivayet edildiğine göre Salih onu bir topluluğa göndermiş, o da emrine karşı gelmişti. Salih aleyhisselâm'ın Ebû Rigâl'in kabrine uğrayıp şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Bunun kim olduğunu biliyor musunuz? Dediler ki: 'Allah ve Resûlü daha iyi bilir.' Bunun üzerine Ebû Rigâl'in kıssasını ve buraya gömüldüğünü, onunla birlikte altından bir dalın da gömüldüğünü anlattı.» Ashap hemen davranıp kılıçlarıyla kazdılar ve o dalı çıkardılar. { فَتَوَلَّى عَنْهُمْ } “Bunun üzerine onlardan yüz çevirdi”; zahir olan, Salih'in onların başına gelenleri bizzat müşahede ettiği ve onları dizüstü çöküp kalmış vaziyette gördükten sonra onlardan yüz çevirdiğidir; iman etmeyişlerine kederlenen, onlar için üzülen biri olarak yüz çevirmiş ve şöyle demiştir: { يا قَوْمِ لَقَدْ } “Ey kavmim! Andolsun” ben sizin aranızda gücümü harcadım, size tebliğde ve nasihatte bulunmakta hiçbir gayreti esirgemedim; { وَلكِنْ لا تُحِبُّونَ النَّاصِحِينَ } “fakat siz öğüt verenleri sevmiyorsunuz.” Azap inmeden önce alametleri gördüğünde onların ısrarlı inkârlarını kınayarak onlardan ayrılıp giden birinin yüz çevirmesi şeklinde olması da caizdir. Rivayet edildiğine göre deveyi çarşamba günü kesmişler, azap ise onlara cumartesi günü inmiştir. Yine rivayet edildiğine göre Salih ağlayarak yüz on Müslümanla birlikte çıkmış, dönüp baktığında dumanın yükseldiğini görmüş ve helak olduklarını anlamıştır; onlar bin beş yüz haneydiler. Yine beraberindekilerle geri dönüp onların yurtlarına yerleştikleri rivayet edilmiştir.
فإن قلت: كيف صحّ خطاب الموتى وقوله وَلكِنْ لا تُحِبُّونَ النَّاصِحِينَ؟ قلت: قد يقول الرجل لصاحبه وهو ميت وكان قد نصحه حياً فلم يسمع منه حتى ألقى بنفسه في التهلكة: يا أخى، كم نصحتك وكم قلت لك فلم تقبل منى؟ وقوله وَلكِنْ لا تُحِبُّونَ النَّاصِحِينَ حكاية حال ماضية.
Eğer: “Ölülere hitap etmek ve { وَلكِنْ لا تُحِبُّونَ النَّاصِحِينَ } “Fakat siz öğüt verenleri sevmezsiniz” buyruğu nasıl sahih (mümkün) olur?” dersen, derim ki: Bir kimse, hayattayken kendisine nasihat ettiği halde dinlemeyip nihayetinde kendini helake atan ölmüş arkadaşına: “Ey kardeşim! Sana ne kadar nasihat ettim, sana ne kadar söyledim de benden kabul etmedin!” diyebilir. { وَلكِنْ لا تُحِبُّونَ النَّاصِحِينَ } “Fakat siz öğüt verenleri sevmezsiniz” buyruğu ise geçmişteki durumun anlatılmasıdır (hikâye-i hâl-i mâziyedir).
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٨٠ الى ٨٤]
[A'râf Suresi (7) : Ayetler 80-84]
وَلُوطاً إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ أَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ ما سَبَقَكُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمِينَ (٨٠) إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّساءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ (٨١) وَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلاَّ أَنْ قالُوا أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ (٨٢) فَأَنْجَيْناهُ وَأَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ كانَتْ مِنَ الْغابِرِينَ (٨٣) وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ (٨٤)
{ وَلُوطاً إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ أَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ ما سَبَقَكُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمِينَ (٨٠) إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّساءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ (٨١) وَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلاَّ أَنْ قالُوا أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ (٨٢) فَأَنْجَيْناهُ وَأَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ كانَتْ مِنَ الْغابِرِينَ (٨٣) وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ (٨٤) } “Lût'u da [gönderdik]. Hani o kavmine şöyle demişti: 'Sizden önce âlemlerden hiçbirinin yapmadığı hayasızlığı mı yapıyorsunuz?'” (80) “'Siz kadınları bırakıp şehvetle erkeklere mi varıyorsunuz? Doğrusu siz haddi aşan bir kavimsiniz.'” (81) “Kavminin cevabı ise sadece: 'Onları memleketinizden çıkarın; çünkü onlar fazla temizlenen insanlarmış!' demekten ibaret oldu.” (82) “Bunun üzerine onu ve geride kalanlardan olan karısı müstesna ailesini kurtardık.” (83) “Onların üzerine bir yağmur yağdırdık. Bak işte, suçluların sonu nasıl oldu!” (84)
وَلُوطاً وأرسلنا لوطا. وإِذْ ظرف لأرسلنا. أو واذكر لوطا، وإذ بدل منه، بمعنى: واذكر وقت قالَ لِقَوْمِهِ أَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ أتفعلون السيئة المتمادية في القبح ما سَبَقَكُمْ بِها ما عملها قبلكم، والباء للتعدية من قولك: سبقته بالكرة، إذا ضربتها قبله. ومنه قوله ﵇ «سبقك بها عكاشة » مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمِينَ «من» الأولى زائدة لتوكيد النفي وإفادة معنى الاستغراق، والثانية للتبعيض. فإن قلت: ما موقع هذه الجملة؟ قلت: هي جملة مستأنفة، أنكر عليهم أوّلا بقوله أَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ ثم وبخهم عليها فقال: أنتم أوّل من عملها. أو على أنه جواب لسؤال مقدّر، كأنهم قالوا: لم لا نأتيها؟ فقال: ما سبقكم بها أحد، فلا تفعلوا ما لم تسبقوا به إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ بيان لقوله: أتأتون الفاحشة. والهمزة مثلها في أَتَأْتُونَ للإنكار والتعظيم. وقرئ: إنكم، على الإخبار المستأنف لتأتون الرجال، من أتى المرأة إذا غشيها شَهْوَةً مفعول له، أى للاشتهاء لا حامل لكم عليه إلا مجرّد الشهوة من غير داع آخر، ولا ذم أعظم منه، لأنه وصف لهم بالبهيمية، أنه لا داعى لهم من جهة العقل البتة كطلب النسل ونحوه أو حال بمعنى مشتهين تابعين للشهوة غير ملتفتين إلى السماجة بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ أضرب عن الإنكار إلى الإخبار عنهم بالحال التي توجب ارتكاب القبائح وتدعوا إلى اتباع الشهوات وهو أنهم قوم عادتهم الإسراف وتجاوز الحدود في كل شيء، فمن ثم أسرفوا في باب قضاء الشهوة، حتى تجاوزوا المعتاد إلى غير المعتاد. ونحوه بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عادُونَ. وَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قالُوا يعنى ما أجابوه بما يكون جواباً عما كلمهم به لوط ﵇، من إنكار الفاحشة، وتعظيم أمرها، ووسمهم بسمة الإسراف الذي هو أصل الشر كله، ولكنهم جاءوا
{ وَلُوطاً } [ifadesi], "Ve Lût'u da gönderdik" [anlamındadır]. { إِذْ } kelimesi, "gönderdik" fiilinin zarfıdır. Yahut "Lût’u da an" takdirindedir ve { إِذْ } kelimesi ondan bedel olup "O vakti an ki..." manasındadır. { قالَ لِقَوْمِهِ أَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ } Kavmine: “Çirkinliği son derece ileri boyutta olan o kötülüğü mü işliyorsunuz?” demişti. { ما سَبَقَكُمْ بِها } “Sizden önce onu [hiç kimse] yapmamıştı”. Buradaki bâ (ب) harf-i ceri ta'diye (geçişlilik) içindir; nitekim topa ondan önce vurduğunda söylenen «سبقته بالكرة» (Topla onu geçtim) ifadesi de böyledir. Peygamber aleyhisselâm'ın şu hadisi de bu kabildendir: « سَبَقَكَ بِهَا عُكَّاشَةُ » «Ukkâşe bu hususta senden önce davrandı.» { مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمِينَ } “Âlemlerden hiçbir kimse [onu yapmamıştı].” Birinci { مِنْ } edatı, olumsuzluğu pekiştirmek ve istiğrâk (kapsayıcılık) manası vermek için zâiddir; ikincisi ise teb‘îz (kısmîlik bildirme) içindir. Eğer: "Bu cümlenin konumu nedir?" dersen, derim ki: Bu, müste'nefe (bağımsız yeni) bir cümledir. Önce { أَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ } “O çirkin hayasızlığı mı yapıyorsunuz?” diyerek fiillerini inkâr etti (kınadı), ardından da: "Onu ilk işleyen sizsiniz" diyerek onları azarladı. Yahut takdîrî bir sorunun cevabıdır; sanki onlar: "Neden onu yapmayalım ki?" demişler, o da: "Sizden önce hiç kimse onu yapmamıştı; o halde sizden önce yapılmamış olan bir şeyi yapmayın!" demiştir. { إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ } [veya { أَئِنَّكُمْ }], { أَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ } sözünün beyanı (açıklaması)dır. Buradaki hemze [istifhâm-ı inkârî], tıpkı { أَتَأْتُونَ } ifadesindeki gibi inkâr ve [yapılan fiilin vehametini] büyütme içindir. [İstifham hemzesi olmaksızın] { إِنَّكُمْ } şeklinde de okunmuştur ki bu durumda yeni bir haber cümlesidir. { لَتَأْتُونَ الرِّجالَ } ifadesi, bir kimsenin kadınla cinsel ilişkide bulunması manasındaki «أتى المرأة» (kadına vardı/yanaştı) sözünden gelmektedir. { شَهْوَةً } mef‘ûlün leh (gerekçe bildiren nesne)dir; yani arzu duyduğunuz için [bunu yapıyorsunuz demektir]. Başka hiçbir gerekçe olmaksızın sizi buna sevk eden yalnızca şehvettir. Bundan daha büyük bir yergi olamaz; zira bu, nesil talebi gibi akli hiçbir gerekçeleri bulunmadığı için onları behîmîlikle (hayvanlıkla) nitelemektir. Yahut [şehveten kelimesi], "çirkinliğine aldırmaksızın yalnızca arzularına tâbi olan şehvet düşkünleri olarak" manasında hâldir. { بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ } “Doğrusu siz haddi aşan bir kavimsiniz”. İnkârdan vazgeçilip (idrâb edilip), çirkinlikleri işlemeyi gerektiren ve şehvetlere uymaya çağıran hâlleri haber verilmiştir. Bu hâl ise, onların her hususta israfı ve haddi aşmayı âdet edinmiş bir topluluk olmalarıdır. İşte bu yüzden şehveti tatmin hususunda da haddi aşmışlar, alışılageleni bırakıp alışılmadık olana sapmışlardır. { بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عادُونَ } “Doğrusu siz haddi aşan bir kavimsiniz” ayeti de böyledir. { وَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قالُوا } “Kavminin cevabı ise sadece şöyle demekten ibaret oldu”; yani Lût aleyhisselâm'ın kendilerine yönelttiği fahiş fiili inkâr etme, meselenin büyüklüğünü belirtme ve onları bütün kötülüklerin aslı olan israfla niteleme şeklindeki sözlerine cevap teşkil edecek bir karşılık vermediler; bilakis...
بشيء آخر لا يتعلق بكلامه ونصيحته، من الأمر بإخراجه ومن معه من المؤمنين من قريتهم، ضجراً بهم وبما يسمعونهم من وعظهم ونصحهم. وقولهم إِنَّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ سخرية بهم وبتطهرهم من الفواحش، وافتخاراً بما كانوا فيه من القذارة، كما يقول الشطار من الفسقة لبعض الصلحاء إذا وعظهم: أبعدوا عنا هذا المتقشف ، وأريحونا من هذا المتزهد وَأَهْلَهُ ومن يختص به من ذويه أو من المؤمنين مِنَ الْغابِرِينَ من الذين غبروا في ديارهم، أى بقوا فهلكوا. والتذكير لتغليب الذكور على الإناث. وكانت كافرة موالية لأهل سدوم. وروى أنها التفتت فأصابها حجر فماتت. وقيل: كانت المؤتفكة خمس مدائن. وقيل: كانوا أربعة آلاف بين الشام والمدينة، فأمطر الله عليهم الكبريت والنار. وقيل: خسف بالمقيمين منهم، وأمطرت الحجارة على مسافريهم وشذاذهم. وقيل: أمطر عليهم ثم خسف بهم. وروى أن تاجراً منهم كان في الحرم فوقف له الحجر أربعين يوما حتى قضى تجارته وخرج من الحرم فوقع عليه. فإن قلت:
onun sözüyle ve nasihatiyle ilgisi olmayan başka bir şey ortaya atıp Lût'u ve beraberindeki müminleri yurtlarından çıkarmayı emrettiler; bu da onlardan ve dinledikleri vaaz ve nasihatlerden usandıkları içindi. Onların { إِنَّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ } “Çünkü onlar fazla temizlenen insanlarmış!” sözleri ise, onlarla ve fuhşiyattan temizlenmeleriyle alay etmek, içinde bulundukları pislikle de övünmek içindir; nitekim edepsiz fasıkların, kendilerine vaaz eden bazı salih kimselere: 'Şu sofunun yanımızdan uzaklaştırın, bizi bu zâhidden kurtarın' demeleri gibidir. { وَأَهْلَهُ } “Ve ailesini”; ona özel olarak bağlı yakınlarını yahut müminleri. { مِنَ الْغابِرِينَ } “Geride kalanlardan [oldu]”; yurtlarında kalıp helak olanlardan oldu. Müzekker kalıbın kullanılması, erkeklerin kadınlara tağlîb edilmesinden dolayıdır. O kadın bir kâfire idi ve Sodom halkının tarafını tutuyordu. Rivayet edildiğine göre arkasına dönüp bakmış, bir taş isabet etmiş ve ölmüştür. Şöyle de denilmiştir: el-Mü'tefike (altüst olan şehirler) beş şehirdi. Şöyle de denilmiştir: Şam ile Medine arasında dört bin kişi idiler; Allah üzerlerine kükürt ve ateş yağdırdı. Şöyle de denilmiştir: Orada mukim olanlar yere geçirildi, yolcularının ve tek tük ayrılanlarının üzerine ise taşlar yağdırıldı. Şöyle de denilmiştir: Önce üzerlerine yağmur yağdırıldı, sonra yere geçirildiler. Rivayet edildiğine göre onlardan bir tüccar Harem bölgesindeydi; taş ticaretini bitirip Harem'den çıkıncaya kadar kırk gün boyunca havada bekledi ve çıktığı anda üzerine düştü. Eğer şöyle dersen:
أى فرق بين مطر وأمطر؟ قلت: يقال مطرتهم السماء وواد ممطور . وفي نوابغ الكلم: حرى غير ممطور. حرى أن يكون غير ممطور ومعنى مطرتهم: أصابتهم بالمطر، كقولهم. غاثتهم وو بلتهم وجادتهم ورهمتهم. ويقال: أمطرت عليهم كذا، بمعنى أرسلته عليهم إرسال المطر فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ، وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ حِجارَةً مِنْ سِجِّيلٍ. ومعنى وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً وأرسلنا عليهم نوعا من المطر عجيباً يعنى الحجارة. ألا ترى إلى قوله فَساءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ.
[Eğer]: “*Matara* (مطر) ile *amtara* (أمطر) fiilleri arasında ne fark vardır?” dersen, derim ki: Gökyüzü için *matarat-hümü’s-semâ’* (مَطَرَتْهُمُ السَّمَاءُ - gök onlara yağmur yağdırdı) ve *vâdin memtûr* (وَادٍ مَمْطُور - yağmura tutulmuş vadi) denir. *Nevâbiğu’l-Kelîm*’de şöyle geçer: “Yağmurdan nasipsiz bir çevre, yağmurdan korunmaya ne layıktır!” (حَرًى غَيْرُ مَمْطُورٍ، حَرٍ أَنْ يَكُونَ غَيْرَ مَمْطُورٍ) *Matarat-hüm* (مَطَرَتْهُمْ) ifadesinin anlamı: “Onlara yağmur isabet etti / yağdırdı” demektir; nitekim *gâset-hüm* (gök onlara bol yağmur yağdırdı), *vebelet-hüm* (sağanak yağdırdı), *câdet-hüm* (bol ve bereketli yağdırdı) ve *rehemet-hüm* (ince ince çiseledi) denir. “*Amtartü aleyhim kezâ* (أَمْطَرْتُ عَلَيْهِمْ كَذَا - üzerlerine şunu yağdırdım)” ise “onu üzerlerine yağmur yağdırır gibi gönderdim” manasında kullanılır; { فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ } “Üzerimize gökten taş yağdır” ve { وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ حِجارَةً مِنْ سِجِّيلٍ } “Üzerlerine balçıktan pişirilmiş taşlar yağdırdık” ayetlerinde olduğu gibi. { وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً } “Üzerlerine bir yağmur yağdırdık” ayetinin manası ise: “Onların üzerine alışılmadık, acayip bir tür yağmur –yani taş– gönderdik” demektir. Nitekim { فَساءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ } “Uyarılanların yağmuru ne de kötü oldu!” ayetini görmez misin?
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٨٥ الى ٨٧]
[A'râf Suresi (7) : Ayetler 85-87]
وَإِلى مَدْيَنَ أَخاهُمْ شُعَيْباً قالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ قَدْ جاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزانَ وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٨٥) وَلا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِراطٍ تُوعِدُونَ وَتَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِهِ وَتَبْغُونَها عِوَجاً وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلاً فَكَثَّرَكُمْ وَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ (٨٦) وَإِنْ كانَ طائِفَةٌ مِنْكُمْ آمَنُوا بِالَّذِي أُرْسِلْتُ بِهِ وَطائِفَةٌ لَمْ يُؤْمِنُوا فَاصْبِرُوا حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَنا وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ (٨٧)
{ وَإِلى مَدْيَنَ أَخاهُمْ شُعَيْباً قالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ قَدْ جاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزانَ وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٨٥) وَلا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِراطٍ تُوعِدُونَ وَتَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِهِ وَتَبْغُونَها عِوَجاً وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلاً فَكَثَّرَكُمْ وَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ (٨٦) وَإِنْ كانَ طائِفَةٌ مِنْكُمْ آمَنُوا بِالَّذِي أُرْسِلْتُ بِهِ وَطائِفَةٌ لَمْ يُؤْمِنُوا فَاصْبِرُوا حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَنا وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ (٨٧) } “Medyen'e de kardeşleri Şuayb'ı [gönderdik]. Dedi ki: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Rabbinizden size apaçık bir delil gelmiştir. Artık ölçüyü ve tartıyı tam tutun, insanların eşyalarını eksik vermeyin ve düzeltilmesinden sonra yeryüzünde bozgunculuk yapmayın. Eğer inananlar iseniz, bu sizin için daha hayırlıdır.'” (85) “'Tehdit ederek, O'na inananları Allah'ın yolundan alıkoyarak ve o yolu eğriltmeye çalışarak her yolun başında oturmayın. Hatırlayın ki siz az idiniz, O sizi çoğalttı. Bozguncuların sonunun nasıl olduğuna bir bakın!'” (86) “'Eğer içinizden bir grup benimle gönderilene inanmış, bir grup da inanmamışsa, Allah aramızda hükmedinceye kadar sabredin. O, hüküm verenlerin en hayırlısıdır.'” (87)
كان يقال لشعيب ﵇ خطيب الأنبياء، لحسن مراجعته قومه وكانوا أهل بخس للمكاييل والموازين قَدْ جاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ معجزة شاهدة بصحة نبوّتى أوجبت عليكم الإيمان بى والأخذ بما آمركم به والانتهاء عما أنهاكم عنه، فأوفوا ولا تبخسوا. فإن قلت:
Kavmine karşı güzel hitap ve mukabelesi sebebiyle Şuayb aleyhisselâm'a 'Peygamberlerin Hatibi' denilirdi. Onlar ise ölçü ve tartıları eksilten (baxs yapan) bir kavimdi. { قَدْ جاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden size apaçık bir delil gelmiştir”; yani peygamberliğimin doğruluğuna tanıklık eden, bana iman etmenizi, emrettiklerimi tutmanızı ve nehyettiklerimden vazgeçmenizi üzerinize vacip kılan bir mucize gelmiştir; öyleyse ölçüyü tam yapın ve eksiltmeyin. Eğer şöyle dersen:
ما كانت معجزته؟ قلت: قد وقع العلم بأنه كانت له معجزة، لقوله قَدْ جاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ.
'Onun mucizesi ne idi?' Derim ki: { قَدْ جاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ } buyruğundan dolayı onun bir mucizesinin bulunduğu kesin olarak bilinmektedir.
ولأنه لا بدّ لمدعي النبوة من معجزة تشهد له وتصدقه، وإلا لم تصح دعواه، وكان متنبئاً لا نبيا غير أنّ معجزته لم تذكر في القرآن كما لم تذكر أكثر معجزات نبينا ﷺ فيه. ومن معجزات شعيب ﵇: ما روى من محاربة عصى موسى ﵇ التنين حين دفع إليه غنمه. وولادة الغنم الدرع خاصة حين وعده أن تكون له الدرع من أولادها، ووقوع عصى آدم ﵇ على يده في المرات السبع، وغير ذلك من الآيات، لأنّ هذه كلها كانت قبل أن يستنبأ موسى ﵇، فكانت معجزات لشعيب. فإن قلت: كيف قيل الْكَيْلَ وَالْمِيزانَ وهلا قيل: المكيال والميزان، كما في سورة هود ﵇؟ قلت: أريد بالكيل: آلة الكيل وهو المكيال. أو سمى ما يكال به بالكيل، كما قيل: العيش، لما يعاش به. أو أريد: فأوفوا الكيل ووزن الميزان. ويجوز أن يكون الميزان كالميعاد والميلاد بمعنى المصدر، ويقال: بخسته حقه: إذا نقصته إياه. ومنه قيل للمكس البخس. وفي أمثالهم: تحسبها حمقاء وهي باخس. وقيل أَشْياءَهُمْ لأنهم كانوا يبخسون الناس كل شيء في مبايعاتهم، أو كانوا مكاسين لا يدعون شيئاً إلا مكسوة كما يفعل أمراه الحرمين. وروى أنهم كانوا إذا دخل الغريب بلدهم أخذوا دراهمه الجياد وقالوا هي زيوف فقطعوها قطاعا، ثم أخذوها بنقصان ظاهر أو أعطوه بدلها زيوفا بَعْدَ إِصْلاحِها بعد الإصلاح فيها، أى لا تفسدوا فيها بعد ما أصلح فيها الصالحون من الأنبياء وأتباعهم العاملين بشرائعهم. وإضافته كإضافة قوله بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ بمعنى بل مكركم في الليل والنهار، أو
Ayrıca peygamberlik iddiasında bulunan kişinin, lehine tanıklık edip onu doğrulayacak bir mucizesinin olması zorunludur; aksi takdirde iddiası sahih olmaz ve peygamber değil sahte peygamber olur. Ne var ki Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in mucizelerinin çoğunun Kur'an'da zikredilmediği gibi, onun da mucizesi Kur'an'da zikredilmemiştir. Şuayb aleyhisselâm'ın mucizelerinden bazıları şunlardır: Davarlarını Mûsâ aleyhisselâm'a teslim ettiği vakit, Mûsâ'nın asâsının tinnîn (büyük ejderha/yılan) ile savaşması; doğacak yavrulardan başı siyah, gövdesi beyaz olanların (dura') kendisine ait olacağını vadettiğinde koyunların sırf bu özellikte (dura') doğması; Âdem aleyhisselâm'ın asâsının yedi defasında da onun eline düşmesi ve benzeri diğer delillerdir. Çünkü bütün bunlar Mûsâ aleyhisselâm'a peygamberlik verilmeden önce meydana gelmişti ve dolayısıyla Şuayb için birer mucize idi. Eğer: '{ الْكَيْلَ وَالْمِيزانَ } “Ölçüyü ve tartıyı” nasıl denilmiştir de Hûd sûresinde olduğu gibi { الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ } denilmemiştir?' dersen, derim ki: Keyl (ölçü) ile keyl aleti, yani mikyâl (ölçü aleti/ölçek) kastedilmiştir. Yahut kendisiyle ölçü yapılan alete keyl adı verilmiştir; nitekim kendisiyle yaşanılan şeye (ekmek/rızık) 'ayş' dendiği gibi. Ya da mana: 'Ölçmeyi tam yapın ve tartı aletinin tartmasını [tam yerine getirin]' demektir. Mîzân kelimesinin de tıpkı mîâd ve mîlâd gibi masdar anlamında olması caizdir. [Arapçada] hakkını eksilttiğin zaman bahastühû hakkahû (بخسته حقه) denir. Haksız vergiye (meks) bahs denilmesi de bundandır. Arapların atasözlerinde: 'Sen onu ahmak sanırsın, oysa o hakkı eksiltenin [uyanığın] tekidir' denilir. { أَشْياءَهُمْ } “Onların eşyalarını/mallarını” buyrulmuştur; zira onlar alışverişlerinde insanların her şeyini eksiltirlerdi yahut Haremeyn emirlerinin yaptığı gibi hiçbir şeyi haksız vergiye (meks) tabi tutmadan bırakmayan haraççılar idiler. Rivayet edildiğine göre memleketlerine bir yabancı girdiğinde, onun kaliteli dirhemlerini alıp 'Bunlar sahtedir' der, onları parça parça keser, sonra da bariz bir eksikle [değerinin çok altında] alırlar veya karşılığında ona sahte para verirlerdi. { بَعْدَ إِصْلاحِها } “[Yeryüzü] ıslah edildikten sonra”; yani onun içinde ıslahat yapıldıktan sonra demektir. Anlamı şudur: Peygamberlerden olan salih zatlar ve onların şeriatlarıyla amel eden tâbileri yeryüzünü ıslah ettikten sonra orada bozgunculuk çıkarmayın. Buradaki izâfet [tamlama], { بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ } “Bilakis gece ve gündüzün tuzağı” buyruğundaki izâfet gibidir; yani 'gece ve gündüzdeki tuzağınız' anlamındadır. Yahut
بعد إصلاح أهلها على حذف المضاف ذلِكُمْ إشارة إلى ما ذكر من الوفاء بالكيل والميزان وترك البخس والإفساد في الأرض. أو إلى العمل بما أمرهم به ونهاهم عنه. ومعنى خَيْرٌ لَكُمْ يعنى في الإنسانية وحسن الأحدوثة، وما تطلبونه من التكسب والتربح، لأن الناس أرغب في متاجرتكم إذا عرفوا منكم الأمانة والسوية إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ إن كنتم مصدقين لي في قولي ذلكم خير لكم وَلا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِراطٍ ولا تقتدوا بالشيطان في قوله لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ فتقعدوا بكل صراط أى بكل منهاج من مناهج الدين. والدليل على أن المراد بالصراط سبيل الحق قوله وَتَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ ومحل تُوعِدُونَ وما عطف عليه: النصب على الحال أى:
muzafın hazfiyle 'halkının ıslah edilmesinden sonra' manasındadır. { ذلِكُمْ } “Bu”; ölçü ve tartıyı tam tutmak, hakkı eksiltmeyi ve yeryüzünde bozgunculuk yapmayı terk etmek olarak zikredilen hususlara yahut emrettiği ve nehyettiği şeylerle amel etmeye işarettir. { خَيْرٌ لَكُمْ } “Sizin için daha hayırlıdır” ifadesinin manası; yani insanlıkta, güzel anılmada ve talep ettiğiniz kazanç ve kâr elde etmede [daha hayırlıdır]; çünkü insanlar sizden dürüstlük ve hakkaniyet gördüklerinde sizinle ticaret yapmaya daha istekli olurlar. { إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Eğer inananlar iseniz”; eğer 'bu sizin için daha hayırlıdır' sözümde beni tasdik ediyorsanız. { وَلا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِراطٍ } “Her yolun başında oturmayın”; şeytanın { لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ } “Onlar için senin dosdoğru yolunun üzerine oturacağım” sözüne uyup da dinin yollarından her bir yolun (menhecin) başında oturmayın. 'Sırât' ile hak yolun kastedildiğinin delili: { وَتَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah'ın yolundan alıkoyarak” buyruğudur. { تُوعِدُونَ } ve ona matuf olan kısımların iraptaki yeri hâl olarak mansubdur; yani:
ولا تقعدوا موعدين وصادّين عن سبيل الله، وباغيها عوجاً. فإن قلت: صراط الحق واحد، وَأَنَّ هذا صِراطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ فكيف قيل: بكل صراط؟
Tehdit ederek, Allah'ın yolundan alıkoyarak ve onun eğriliğini isteyerek oturmayın demektir. Eğer: 'Hak yolu tektir; nitekim { وَأَنَّ هذا صِراطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ } “Şüphesiz bu benim dosdoğru yolumdur, ona uyun; başka yollara uymayın ki sizi O'nun yolundan ayırmasın” buyrulmuştur; öyleyse nasıl { بِكُلِّ صِراطٍ } “Her yolun başında” denilmiştir?' dersen,
قلت: صراط الحق واحد، ولكنه يتشعب إلى معارف وحدود وأحكام كثيرة مختلفة، فكانوا إذا رأوا أحداً يشرع في شيء منها أو عدوه وصدّوه. فإن قلت: إلام يرجع الضمير في آمَنَ بِهِ؟ قلت: إلى كل صراط. تقديره: توعدون من آمن به وتصدّون عنه، فوضع الظاهر الذي هو سبيل الله موضع الضمير، زيادة في تقبيح أمرهم، ودلالة على عظم ما يصدّون عنه. وقيل: كانوا يجلسون على الطرق والمراصد، فيقولون لمن مرّ بهم: إن شعيباً كذاب فلا يفتننكم عن دينكم، كما كان يفعل قريش بمكة. وقيل: كانوا يقطعون الطرق.
Derim ki: Hak yolu tektir, ancak o pek çok ve farklı marifetlere, sınırlara ve hükümlere ayrılır; onlar bir kimsenin bunlardan birine başladığını gördüklerinde onu tehdit eder ve engellerlerdi. Eğer: '{ آمَنَ بِهِ } “O'na inanan”daki zamir nereye döner?' dersen, derim ki: 'Külli sırât'a (her yola) döner. Takdiri: 'O yola inananı tehdit ediyorsunuz ve ondan alıkoyuyorsunuz' şeklindedir; işlerinin çirkinliğini artırmak ve engelledikleri şeyin büyüklüğüne delalet etmek için zamir yerine zahir isim olan 'Sebîlullâh' (Allah'ın yolu) konulmuştur. Şöyle de denilmiştir: Onlar yollarda ve gözetleme yerlerinde oturur, yanlarından geçenlere: 'Şuayb yalancıdır, sizi dininizden saptırmasın' derlerdi; nitekim Kureyş de Mekke'de böyle yapardı. Şöyle de denilmiştir: Onlar yol kesiyorlardı.
وقيل: كانوا عشارين وَتَبْغُونَها عِوَجاً وتطلبون لسبيل الله عوجا، أى تصفونها للناس بأنها سبيل معوجة غير مستقيمة، لتصدّوهم عن سلوكها والدخول فيها: أو يكون تهكما بهم، وأنهم يطلبون لها ما هو محال، لأنّ طريق الحق لا يعوج وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلًا إذ مفعول به غير ظرف. أى: واذكروا على جهة الشكر وقت كونكم قليلا عددكم فَكَثَّرَكُمْ الله ووفر عددكم.
Şöyle de denilmiştir: Onlar haksız vergi toplayan öşürcülerdi (aşşârîn). { وَتَبْغُونَها عِوَجاً } “Ve o yolu eğriltmeye çalışarak”; yani Allah'ın yolunun eğriliğini arıyorsunuz; insanları o yola girmekten ve ona tabi olmaktan alıkoymak için o yolu insanlara dosdoğru olmayan, eğri büğrü bir yol olarak niteliyorsunuz. Yahut bu onlarla alay etmektir; zira onlar hak yolu için imkânsız olan bir şeyi talep etmektedirler, çünkü hak yolu asla eğrilmez. { وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلًا } “Hatırlayın ki siz az idiniz”; buradaki 'iz', zarf olmayan mef'ûlün bih'tir; yani sayınızın az olduğu vakti şükür makamında hatırlayın; { فَكَثَّرَكُمْ } “O sizi çoğalttı”; Allah sizi çoğalttı ve sayınızı artırdı demektir.
قيل: إن مدين بن إبراهيم تزوّج بنت لوط فولدت فرمى الله في نسلها بالبركة والنماء فكثروا وفشوا. ويجوز إذ كنتم مقلين فقراء فكثركم: فجعلكم مكثرين موسرين. أو كنتم أقلة أذلة فأعزكم بكثرة العدد والعدد عاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ آخر أمر من أفسد قبلكم من الأمم، كقوم نوح وهود وصالح ولوط، وكانوا قريبي العهد مما أصاب المؤتفكة فَاصْبِرُوا فتربصوا وانتظروا حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَنا أى بين الفريقين، بأن ينصر المحقين على المبطلين ويظهرهم عليهم. وهذا وعيد للكافرين بانتقام الله منهم، كقوله فَتَرَبَّصُوا إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ أو هو عظة للمؤمنين وحثّ على الصبر واحتمال ما كان يلحقهم من أذى المشركين إلى أن يحكم الله بينهم وينتقم لهم منهم.
Şöyle denilmiştir: İbrahim'in oğlu Medyen, Lût'un kızıyla evlendi ve kadın doğum yaptı; Allah onların soyuna bereket ve artış verdi, böylece çoğalıp yayıldılar. 'Siz fakir ve yoksul kimseler idiniz de sizi çok varlıklı kıldı, sizi zenginleştirdi' manasında olması da caizdir. Yahut 'Siz az ve zelil idiniz de sayı ve teçhizat çokluğuyla sizi aziz kıldı' demektir. { عاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ } “Bozguncuların sonu”; sizden önce Nuh, Hûd, Salih ve Lût kavmi gibi fesat çıkaran ümmetlerin akıbeti [nasıl oldu]; zira onlar el-Mü'tefike'nin başına gelenlere zaman bakımından pek yakındılar. { فَاصْبِرُوا } “Sabredin”; yani bekleyin ve gözetleyin, { حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَنا } “Allah aramızda hükmedinceye kadar”; yani haklı olanlara batıl olanlar aleyhine yardım edip onları üstün kılmak suretiyle iki grubun arasında [hükmedinceye kadar]. Bu, Allah'ın onlardan intikam alacağına dair kâfirlere bir tehdittir; tıpkı { فَتَرَبَّصُوا إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ } “Bekleyin, şüphesiz biz de sizinle beraber bekleyenleriz” buyruğunda olduğu gibi. Yahut bu müminlere bir vaaz olup Allah aralarında hükmedip onlar adına intikam alıncaya kadar müşriklerden gördükleri eziyetlere sabretmeye ve katlanmaya bir teşviktir.
ويجوز أن يكون خطاباً للفريقين، أى ليصبر المؤمنون على أذى الكفار وليصبر الكفار على ما يسوءهم من إيمان من آمن منهم، حتى يحكم الله فيميز الخبيث من الطيب وَهُوَ خَيْرُ
Bu hitabın her iki gruba birden olması da caizdir; yani müminler kâfirlerin eziyetine sabretsin, kâfirler de içlerinden iman edenlerin imanının kendilerine verdiği rahatsızlığa sabretsin, tâ ki Allah hükmedip pisi temizden ayırsın. { وَهُوَ خَيْرُ } “Ve O en hayırlısıdır”
الْحاكِمِينَ
{ الْحاكِمِينَ } “hüküm verenlerin”;
لأنّ حكمه حق وعدل، لا يخاف فيه الحيف.
Çünkü O'nun hükmü hak ve adalettir, onda zulümden korkulmaz.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٨٨ الى ٨٩]
[A'râf Suresi (7) : Ayetler 88-89]
قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَنُخْرِجَنَّكَ يا شُعَيْبُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَكَ مِنْ قَرْيَتِنا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنا قالَ أَوَلَوْ كُنَّا كارِهِينَ (٨٨) قَدِ افْتَرَيْنا عَلَى اللَّهِ كَذِباً إِنْ عُدْنا فِي مِلَّتِكُمْ بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْها وَما يَكُونُ لَنا أَنْ نَعُودَ فِيها إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ رَبُّنا وَسِعَ رَبُّنا كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنا رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا وَبَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ وَأَنْتَ خَيْرُ الْفاتِحِينَ (٨٩)
{ قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَنُخْرِجَنَّكَ يا شُعَيْبُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَكَ مِنْ قَرْيَتِنا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنا قالَ أَوَلَوْ كُنَّا كارِهِينَ (٨٨) قَدِ افْتَرَيْنا عَلَى اللَّهِ كَذِباً إِنْ عُدْنا فِي مِلَّتِكُمْ بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْها وَما يَكُونُ لَنا أَنْ نَعُودَ فِيها إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ رَبُّنا وَسِعَ رَبُّنا كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنا رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا وَبَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ وَأَنْتَ خَيْرُ الْفاتِحِينَ (٨٩) } “Kavminden büyüklük taslayan ileri gelenler dediler ki: 'Ey Şuayb! Ya seni ve seninle beraber inananları mutlaka memleketimizden çıkarırız ya da kesinlikle dinimize dönersiniz!' Dedi ki: 'İstemesek de mi?'” (88) “'Allah bizi ondan kurtardıktan sonra eğer sizin dininize dönersek, muhakkak Allah'a karşı yalan uydurmuş oluruz. Rabbimiz Allah dilemedikçe ona geri dönmemiz bizim için olacak şey değildir. Rabbimiz ilmiyle her şeyi kuşatmıştır. Biz yalnız Allah'a tevekkül ettik. Rabbimiz! Bizimle kavmimiz arasında hak ile hükmet; Sen hüküm verenlerin en hayırlısısın.'” (89)
أى ليكوننّ أحد الأمرين: إمّا إخراجكم، وإمّا عودكم في الكفر. فإن قلت: كيف خاطبوا شعيباً ﵇ بالعود في الكفر في قولهم أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنا وكيف أجابهم بقوله إِنْ عُدْنا فِي مِلَّتِكُمْ بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْها وَما يَكُونُ لَنا أَنْ نَعُودَ فِيها والأنبياء ﵈ لا يجوز عليهم من الصغائر إلا ما ليس فيه تنفير، فضلا عن الكبائر، فضلا عن الكفر؟ قلت: لما قالوا لنخرجنك يا شعيب والذين آمنوا معك، فعطفوا على ضميره الذين دخلوا في الإيمان منهم بعد كفرهم قالوا: لتعودنّ، فغلبوا الجماعة على الواحد، فجعلوهم عائدين جميعا، إجراء للكلام على حكم التغليب. وعلى ذلك أجرى شعيب ﵇ جوابه فقال:
Yani iki durumdan biri kesinlikle olacaktır: Ya çıkarılmanız ya da küfre geri dönmeniz. Eğer: 'Onlar { أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنا } “Ya da kesinlikle dinimize dönersiniz!” sözlerinde Şuayb aleyhisselâm'a küfre dönme hitabını nasıl yönelttiler ve o da onlara: { إِنْ عُدْنا فِي مِلَّتِكُمْ بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْها وَما يَكُونُ لَنا أَنْ نَعُودَ فِيها } “Allah bizi ondan kurtardıktan sonra eğer sizin dininize dönersek, ona geri dönmemiz bizim için olacak şey değildir” diyerek nasıl cevap verdi? Oysa peygamberler aleyhimüsselâm hakkında nefret uyandırmayan küçük günahlar müstesna hiçbir günah caiz olmadığı gibi, büyük günahlar ve hele küfür asla caiz değildir?' dersen, derim ki: Onlar: 'Ey Şuayb! Seni ve seninle beraber inananları mutlaka çıkarırız' deyip onun zamirine küfürlerinden sonra imana giren kimseleri matuf kıldıklarında, 'Kesinlikle dönersiniz' dediler; böylece çoğunluğu tek kişiye tağlîb ederek sözü tağlîb kuralına göre yürüttüler ve hepsini dönenler kıldılar. Şuayb aleyhisselâm da cevabını bu minval üzere yürüterek şöyle dedi:
إن عدنا في ملتكم بعد إذ نجانا الله منها، وهو يريد عود قومه، إلا أنه نظم نفسه في جملتهم
{ إِنْ عُدْنا فِي مِلَّتِكُمْ بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْها } “Allah bizi ondan kurtardıktan sonra sizin dininize dönersek...” [ifadesine gelince], o [aslında] kavminin [küfre] dönmesini kastetmektedir; ne var ki kendisini de onların arasına katmıştır
وإن كان بريئا من ذلك إجراء لكلامه على حكم التغليب، فإن قلت: فما معنى قوله وَما يَكُونُ لَنا أَنْ نَعُودَ فِيها إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ والله تعالى متعال أن يشاء ردّة المؤمنين وعودهم في الكفر ؟ قلت: معناه إلا أن يشاء الله خذلاننا ومنعنا الألطاف، لعلمه انها لا تنفع فينا وتكون عبثاً. والعبث قبيح لا يفعله الحكيم، والدليل عليه قوله وَسِعَ رَبُّنا كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً أى هو عالم بكل شيء مما كان وما يكون، فهو يعلم أحوال عباده كيف تتحوّل، وقلوبهم كيف تتقلب، وكيف تقسو بعد الرقة، وتمرض بعد الصحة، وترجع إلى الكفر بعد الإيمان عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنا في أن يثبتنا على الإيمان ويوفقنا لازدياد الإيقان. ويجوز أن يكون قوله إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ حسما لطمعهم في العود، لأن مشيئة الله لعودهم في الكفر محال خارج عن الحكمة أَوَلَوْ كُنَّا كارِهِينَ الهمزة للاستفهام، والواو واو الحال، تقديره: أتعيدوننا في ملتكم في حال كراهتنا، ومع كوننا كارهين. وما يكون لنا، وما ينبغي لنا، وما يصح لنا رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا احكم بيننا. والفتاحة، الحكومة، أو أظهر أمرنا حتى يتفتح ما بيننا وَبَيْنَ قَوْمِنا وينكشف بأن تنزل عليهم عذاباً يتبين معه أنهم على الباطل وَأَنْتَ خَيْرُ الْفاتِحِينَ كقوله وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ. فإن قلت: كيف أسلوب قوله قَدِ افْتَرَيْنا عَلَى اللَّهِ كَذِباً إِنْ عُدْنا فِي مِلَّتِكُمْ؟ قلت: هو إخبار مقيد بالشرط، وفيه وجهان، أحدهما: أن يكون كلاما مستأنفاً فيه معنى التعجب، كأنهم قالوا: ما أكذبنا على الله إن عدنا في الكفر بعد الإسلام، لأنّ المرتد أبلغ في الافتراء من الكافر، لأنّ الكافر مفتر على الله الكذب، حيث يزعم أنّ لله نداً ولا ندّ له. والمرتدّ مثله في ذلك وزائد عليه، حيث يزعم أنه قد تبين له ما خفى عليه من التمييز
[Her ne kadar kendisi bundan beri/uzak olsa da], sözünü tağlîb (çoğunluğu esas alma) kuralı uyarınca söylemiştir. Eğer: “{ وَمَا يَكُونُ لَنَا أَنْ نَعُودَ فِيهَا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ } “Allah dilemedikçe bizim oraya geri dönmemiz olacak şey değildir!” sözünün anlamı nedir? Oysa Allah Teâlâ müminlerin irtidadını (dinden dönmesini) ve küfre geri dönmelerini dilemekten münezzehtir/yücedir?” dersen; derim ki: Bunun anlamı; “Allah'ın, bizde bir fayda sağlamayacağını ve abes olacağını bilmesinden ötürü bizi yardımsız bırakmayı (hizlânı) ve lütuflarını bizden esirgemeyi dilemesi müstesna” demektir. Abes ise çirkindir ve Hakîm olan [Allah] onu yapmaz. Bunun delili { وَسِعَ رَبُّنَا كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا } “Rabbimiz ilmiyle her şeyi kuşatmıştır” buyruğudur. Yani O, olmuş ve olacak her şeyi bilendir; dolayısıyla kullarının hallerinin nasıl değişeceğini, kalplerinin nasıl evrilip çevrileceğini, incelikten sonra nasıl katılaşacağını, sağlıktan sonra nasıl hastalanacağını ve imandan sonra küfre nasıl döneceğini bilir. { عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنَا } “Biz Allah'a tevekkül ettik”; bizi iman üzere sabit kılması ve yakînimizin (kesin inancımızın) artmasına muvaffak kılması hususunda [O'na güvendik]. { إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ } “Allah'ın dilemesi müstesna” sözünün, onların [kendisinin ve inananların küfre] dönmesine dair umutlarını kesin olarak kesmek (hasm-ı tama‘) amacıyla söylenmiş olması da caizdir. Zira Allah'ın onların küfre dönmesini dilemesi imkânsızdır ve hikmetin dışındadır. { أَوَلَوْ كُنَّا كَارِهِينَ } “İstemesek de mi?” [ifadesindeki] hemze istifham (soru) içindir, vâv ise hâl vâvıdır. Takdiri şöyledir: “Biz istemediğimiz halde, kerih gördüğümüz bir durumda bizi dininize mi döndüreceksiniz?” [Ayette geçen] { وَمَا يَكُونُ لَنَا }; “bizim için olacak şey değildir”, “bize yakışmaz”, “bizim için caiz/doğru olmaz” anlamındadır. { رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا } “Rabbimiz! Bizimle aramızda hükmet”; fetâha (فَتَاحَة) hüküm vermek (hükûmet) demektir. Ya da: Üzerlerine onların bâtıl üzere olduklarını açığa çıkaracak bir azap indirerek, bizimle { وَبَيْنَ قَوْمِنَا } “kavmimiz arasında” olan durumu açığa kavuştur ve aşikâr kıl demektir. { وَأَنْتَ خَيْرُ الْفَاتِحِينَ } “Sen hüküm verenlerin en hayırlısısın” [ifadesi], { وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ } “O, hükmedenlerin en hayırlısıdır” buyruğu gibidir. Eğer: “{ قَدِ افْتَرَيْنَا عَلَى اللَّهِ كَذِبًا إِنْ عُدْنَا فِي مِلَّتِكُمْ } “Eğer sizin dininize dönersek, Allah'a karşı kesinlikle bir yalan uydurmuş oluruz” sözünün üslubu nasıldır?” dersen; derim ki: O, şarta bağlanmış bir haberdir ve bunda iki vecih vardır. Birincisi: Kendisinde taaccüb (şaşkınlık/hayret) anlamı bulunan müste'nef (yeni) bir söz olmasıdır; sanki onlar şöyle demiş gibidir: “İslam'dan sonra tekrar küfre dönersek Allah'a karşı ne büyük bir yalan uydurmuş oluruz!” Zira mürted (dinden dönen), iftira bakımından kâfirden daha ileridir. Çünkü kâfir, Allah'ın bir dengi olmadığını bildiği halde O'na denk/ortak olduğunu iddia ederek Allah'a yalan iftira etmektedir. Mürted ise bu hususta onun gibidir, hatta daha da fazlasıdır; çünkü o, [hak ile bâtıl arasındaki] ayrımda kendisine gizli kalmış olan şeyin...
بين الحق والباطل. والثاني أن يكون قسما على تقدير حذف اللام، بمعنى: والله لقد افترينا على الله كذبا.
artık açığa çıktığını iddia ederek daha da ileri gitmiştir. İkincisi ise, lâm harfinin hazfi takdiriyle bir yemin olmasıdır; yani: 'Vallahi, şüphesiz biz Allah'a karşı yalan iftira etmiş oluruz' demektir.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٩٠ الى ٩٢]
[A'râf Suresi (7), Ayetler 90-92]
وَقالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْباً إِنَّكُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ (٩٠) فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ جاثِمِينَ (٩١) الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً كانُوا هُمُ الْخاسِرِينَ (٩٢)
{ وَقالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْباً إِنَّكُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ (٩٠) فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ جاثِمِينَ (٩١) الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً كانُوا هُمُ الْخاسِرِينَ (٩٢) } “Kavminden inkâr eden ileri gelenler dediler ki: 'Eğer Şuayb'a uyarsanız, şüphesiz o takdirde hüsrana uğrayanlar siz olursunuz.' Bunun üzerine onları o şiddetli sarsıntı yakalayıverdi de yurtlarında diz üstü çökekaldılar. Şuayb'ı yalanlayanlar, sanki orada hiç yaşamamış gibi oldular. Şuayb'ı yalanlayanlar; asıl hüsrana uğrayanlar onlar oldu.”
وَقالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ أى أشرافهم للذين دونهم يثبطونهم عن الإيمان لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْباً إِنَّكُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ لاستبدالكم الضلالة بالهدى، كقوله تعالى أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ وقيل: تخسرون باتباعه فوائد البخس والتطفيف لأنه ينهاكم عنهما ويحملكم على الإيفاء والتسوية. فإن قلت: ما جواب القسم الذي وطأته اللام في لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْباً وجواب الشرط؟ قلت: قوله إِنَّكُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ سادّ مسدّ الجوابين الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً مبتدأ خبره كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا وكذلك كانُوا هُمُ الْخاسِرِينَ وفي هذا الابتداء معنى الاختصاص، كأنه قيل: الذين كذبوا شعيباً هم المخصوصون بأن أهلكوا واستؤصلوا، كأن لم يقيموا في دارهم، لأنّ الذين اتبعوا شعيباً قد أنجاهم الله، الذين كذبوا شعيباً هم المخصوصون بالخسران العظيم، دون أتباعه فإنهم الرابحون. وفي هذا الاستئناف والابتداء وهذا التكرير: مبالغة في ردّ مقالة الملإ لأشياعهم، وتسفيه لرأيهم، واستهزاء بنصحهم لقومهم واستعظام لما جرى عليهم.
{ وَقالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ } “Kavminden inkâr eden ileri gelenler dediler ki”; yani onların eşrafı, kendilerinden aşağıda olanları imandan alıkoymak için [şöyle dedi]: { لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْباً إِنَّكُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ } “Eğer Şuayb'a uyarsanız, şüphesiz o takdirde hüsrana uğrayanlar siz olursunuz”; hidayet yerine dalaleti tercih etmeniz sebebiyle, nitekim Allah Teâlâ: { أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ } “Onlar hidayete karşılık dalaleti satın almış kimselerdir; bu yüzden ticaretleri kazanç sağlamamıştır” buyurmuştur. Şöyle de denilmiştir: 'Ona uymakla eksik ölçüp tartmanın getireceği menfaatleri kaybedersiniz; zira o sizi bunlardan nehyediyor ve tam ölçüp tartmaya sevk ediyor.' Eğer: '{ لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْباً } ifadesinde lâm harfinin hazırladığı yeminin cevabı ile şartın cevabı nedir?' dersen, derim ki: { إِنَّكُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ } sözü her iki cevabın yerine geçmiştir. { الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً } mübtedadır; haberi { كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا } kısmıdır. Aynı şekilde { كانُوا هُمُ الْخاسِرِينَ } de [öyledir]. Bu mübteda ile başlamada bir ihtisas (özgü kılma) manası vardır; sanki şöyle denilmiştir: Şuayb'ı yalanlayanlar, yurtlarında hiç oturmamış gibi helak edilip kökleri kazınmaya tahsis edilmiş kimselerdir; zira Şuayb'a uyanları Allah kurtarmıştır. Şuayb'ı yalanlayanlar, ona tabi olanların aksine, büyük hüsrana tahsis edilmiş olanlardır; çünkü tabi olanlar kazançlı çıkanlardır. Bu istinaf, ibtida ve tekrarda; ileri gelenlerin taraftarlarına söyledikleri sözü şiddetle reddetme, onların fikirlerini akılsızca bulma, kavimlerine verdikleri öğütle alay etme ve başlarına gelen felaketi gözler önüne serme anlamı vardır.
[سورة الأعراف (٧) : آية ٩٣]
[A'râf Suresi (7), Ayet 93]
فَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقالَ يا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ فَكَيْفَ آسى عَلى قَوْمٍ كافِرِينَ (٩٣)
{ فَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقالَ يا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ فَكَيْفَ آسى عَلى قَوْمٍ كافِرِينَ (٩٣) } “Bunun üzerine onlardan yüz çevirdi ve dedi ki: 'Ey kavmim! Andolsun ben size Rabbimin gönderdiği hükümleri tebliğ ettim ve size öğüt verdim. Artık kâfir bir kavme nasıl acırım!'”
الأسى: شدّة الحزن. قال العجاج:
el-Esâ (الأسى): Hüznün şiddetidir. Accâc şöyle demiştir:
وانحلبت عيناه من فرط الأسى
'Gözlerinden aşırı kederden yaşlar boşandı'
اشتدّ حزنه على قومه ثم أنكر على نفسه فقال: فكيف يشتدّ حزنى على قوم ليسوا بأهل للحزن عليهم لكفرهم واستحقاقهم ما نزل بهم ويجوز أن يريد لقد أعذرت إليكم في الإبلاغ والنصيحة والتحذير مما حلّ بكم فلم تسمعوا قولي ولم تصدقوني فكيف آسى عليكم يعنى أنه لا يأسى عليهم لأنهم ليسوا أحقاء بالأسى. وقرأ يحيى بن وثاب: فكيف إيسى، بكسر الهمزة.
Kavmine karşı hüznü şiddetlenmiş, sonra nefsini kınayarak şöyle demiştir: 'Küfürleri ve başlarına gelen azabı hak etmeleri sebebiyle üzülmeye layık olmayan bir kavim için hüznüm nasıl şiddetlenir?' Şunu kastetmiş olması da caizdir: 'Ben tebliğde bulunarak, nasihat ederek ve başınıza geleceklerden sakındırarak size karşı mazereti ortadan kaldırdım; fakat siz sözümü dinlemediniz ve beni doğrulamadınız, artık size nasıl acıyayım!' Yani onlara acımaz, çünkü onlar acınmaya layık değillerdir. Yahyâ b. Vessâb, hemzenin kesresiyle { فكيف إيسى } şeklinde okumuştur.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٩٤ الى ٩٥]
[A'râf Suresi (7), Ayetler 94-95]
وَما أَرْسَلْنا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ إِلاَّ أَخَذْنا أَهْلَها بِالْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ (٩٤) ثُمَّ بَدَّلْنا مَكانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتَّى عَفَوْا وَقالُوا قَدْ مَسَّ آباءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ فَأَخَذْناهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ (٩٥)
{ وَما أَرْسَلْنا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ إِلاَّ أَخَذْنا أَهْلَها بِالْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ (٩٤) ثُمَّ بَدَّلْنا مَكانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتَّى عَفَوْا وَقالُوا قَدْ مَسَّ آباءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ فَأَخَذْناهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ (٩٥) } “Biz hangi memlekete bir peygamber gönderdiysek, onun halkını yalvarsınlar (tazarru etsinler) diye mutlaka darlık ve sıkıntı ile yakaladık. Sonra kötülüğün (sıkıntının) yerine iyiliği (bolluğu) getirdik; nihayet çoğaldılar ve 'Atalarımıza da darlık ve sevinç dokunmuştu' dediler. Bunun üzerine onları hiç farkında değillerken ansızın yakalayıverdik.”
إِلَّا أَخَذْنا أَهْلَها بِالْبَأْساءِ بالبؤس والفقر وَالضَّرَّاءِ بالضر والمرض لاستكبارهم عن اتباع نبيهم وتعززهم عليه لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ ليتضرعوا ويتذللوا ويحطوا أردية الكبر والعزة ثُمَّ بَدَّلْنا مَكانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ أى أعطيناهم بدل ما كانوا فيه من البلاء والمحنة والرخاء والصحة والسعة كقوله وَبَلَوْناهُمْ بِالْحَسَناتِ وَالسَّيِّئاتِ حَتَّى عَفَوْا كثروا ونموا في أنفسهم وأموالهم، من قولهم: عفا النبات وعفا الشحم والوبر، إذا كثرت. ومنه قوله ﷺ «وأعفوا اللحى» وقال الحطيئة:
{ إِلَّا أَخَذْنا أَهْلَها بِالْبَأْساءِ } darlık ve fakirlikle, { وَالضَّرَّاءِ } zarar ve hastalıkla [yakaladık]; peygamberlerine tabi olmaktan kibirlenip ona karşı büyüklük taslamaları sebebiyle. { لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ } yalvarsınlar, boyun eğsinler ve kibir ile büyüklük cübbelerini sıyırıp atsınlar diye. { ثُمَّ بَدَّلْنا مَكانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ } yani içinde bulundukları bela ve meşakkatin yerine genişlik, sıhhat ve bolluk verdik; nitekim { وَبَلَوْناهُمْ بِالْحَسَناتِ وَالسَّيِّئاتِ } buyrulmuştur. { حَتَّى عَفَوْا } çoğaldılar, canları ve malları arttı; bu da Arapların, otlar yahut yağ ve tüy çoğaldığında 'afâ en-nebât' (عفا النبات) ve 'afâ eş-şahm ve'l-veber' (عفا الشحم والوبر) demelerindendir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Sakalları uzatın (çoğaltın)» hadisi de bu köktendir. Hutay'e şöyle demiştir:
بِمُسْتَأسِدِ القرْيَانِ عَافَ نَبَاتُهُ
'Vadileri gürleşmiş, bitkisi çoğalmış yerde'
وقال:
Ve [şair] şöyle demiştir:
ولكنّا نعضّ السّيف منها … بأسوق عافيّات الشّحم كوم
Fakat biz kılıcı onlardan, yağı bollaşmış, yüksek hörgüçlü [develerin] bacaklarına geçiririz (ısırttırırız).
وَقالُوا قَدْ مَسَّ آباءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ يعنى وأبطرتهم النعمة وأشروا فقالوا: هذه عادة الدهر، يعاقب في الناس بين الضراء والسراء. وقد مس آباؤنا نحو ذلك، وما هو بابتلاء من الله لعباده، فلم يبق بعد ابتلائهم بالسيئات والحسنات إلا أن نأخذهم بالعذاب فَأَخَذْناهُمْ أشد الأخذ وأفظعه، وهو أخذهم فجأة من غير شعور منهم.
{ وَقالُوا قَدْ مَسَّ آباءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ } yani nimet onları şımarttı, küstahlaştılar ve şöyle dediler: 'Bu zamanın âdetidir; insanlar arasında darlık ile bolluk nöbetleşe gelir. Atalarımıza da bunun benzeri dokunmuştu; bu, Allah'ın kullarını sınaması değildir.' Onların kötülüklerle ve iyiliklerle imtihan edilmelerinden sonra, geriye yalnızca onları azap ile yakalamamız kaldı. { فَأَخَذْناهُمْ } onları en şiddetli ve en korkunç bir yakalayışla yakaladık; bu da onların hiç farkında olmadıkları bir anda ansızın yakalanmalarıdır.
[سورة الأعراف (٧) : آية ٩٦]
[A'râf Suresi (7), Ayet 96]
وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ وَلكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْناهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (٩٦)
{ وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ وَلكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْناهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (٩٦) } “Eğer o kentlerin halkı iman edip sakınsalardı (takva sahibi olsalardı), elbette üzerlerine gökten ve yerden bereketler açardık; fakat yalanladılar, biz de kazandıkları şeyler sebebiyle onları yakalayıverdik.”
اللام في القرى: إشارة إلى القرى التي دل عليها قوله وَما أَرْسَلْنا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ كأنه قال:
{ الْقُرى } kelimesindeki lâm: { وَما أَرْسَلْنا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ } ifadesinin delalet ettiği memleketlere işarettir; sanki şöyle demiştir:
ولو أنّ أهل تلك القرى الذين كذبوا وأهلكوا آمَنُوا بدل كفرهم وَاتَّقَوْا المعاصي مكان ارتكابها لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ لآتيناهم بالخير من كل وجه. وقيل أراد المطر والنبات وَلكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْناهُمْ بسوء كسبهم ويجوز أن تكون اللام في القرى للجنس. فإن قلت: ما معنى فتح البركات عليهم؟ قلت: تيسيرها عليهم كما ييسر أمر الأبواب المستغلقة بفتحها. ومنه قولهم: فتحت على القارئ، إذا تعذرت عليه القراءة فيسرتها عليه بالتلقين.
'Yalanlayıp helak edilen o memleketlerin halkı küfürleri yerine { آمَنُوا } iman etselerdi ve günahları işlemek yerine { وَاتَّقَوْا } onlardan sakınsalardı, { لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ } onlara her yönden hayır verirdik.' Yağmur ve bitki kastedildiği de söylenmiştir. { وَلكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْناهُمْ } 'fakat yalanladılar, biz de onları kötü kazanımları sebebiyle yakaladık.' { الْقُرى } kelimesindeki lâmın cins için olması da caizdir. Eğer: 'Bereketlerin onların üzerine açılmasının manası nedir?' dersen, derim ki: Kilitli kapıların açılmasıyla kolaylaştırılması gibi, onlara bereketlerin kolaylaştırılmasıdır. Nitekim Kur'an okuyan kimsenin okuyuşu güçleştiğinde ona telkinde bulunarak okumayı kolaylaştırdığında söylenen 'fe-tehtü ale'l-kâri' (فتحت على القارئ) sözü de bu kabildendir.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٩٧ الى ٩٨]
[A'râf Suresi (7), Ayetler 97-98]
أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنا بَياتاً وَهُمْ نائِمُونَ (٩٧) أَوَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنا ضُحًى وَهُمْ يَلْعَبُونَ (٩٨)
{ أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنا بَياتاً وَهُمْ نائِمُونَ (٩٧) أَوَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنا ضُحًى وَهُمْ يَلْعَبُونَ (٩٨) } “Yoksa o kentlerin halkı, geceleyin kendileri uyurken azabımızın kendilerine gelivermesinden emin mi oldular? Ya da o kentlerin halkı, kuşluk vakti kendileri oynayıp eğlenirken azabımızın kendilerine gelivermesinden emin mi oldular?”
البيات يكون بمعنى البيتوتة. يقال: بات بياتاً. ومنه قوله تعالى فَجاءَها بَأْسُنا بَياتاً أَوْ هُمْ قائِلُونَ وقد يكون بمعنى التبييت، كالسلام بمعنى التسليم. يقال: بيته العدو بياتاً، فيجوز أن يراد: أن يأتيهم بأسنا بائتين، أو وقت بيات، أو مبيتاً، أو مبيتين، أو يكون بمعنى تبييتاً، كأنه قيل:
el-Beyât (البيات), geceleme manasında olur. 'Bâte beyâten' (بات بياتاً) denir. Allah Teâlâ'nın: { فَجاءَها بَأْسُنا بَياتاً أَوْ هُمْ قائِلُونَ } “Azabımız onlara geceleyin yahut gündüz uykusundayken geldi” ayeti de bu kabildendir. Tıpkı es-selâm kelimesinin et-teslîm manasına gelmesi gibi, gece baskını yapmak (et-tebyît) manasına da gelebilir. 'Beyyetehü'l-adüvvü beyâten' (بيته العدو بياتاً: Düşman ona gece baskını yaptı) denir. Şu manaların kastedilmiş olması caizdir: Azabımızın onlara gecelemişlerken (bâitîn), yahut gece vaktinde, yahut geceleyin azap edilmiş olarak (mübeyyeten/mübeyyetîn) gelmesi; ya da 'tebyîten' manasında olmasıdır; sanki şöyle denilmiştir:
أن يبيتهم بأسنا بياتاً. وضُحًى نصب على الظرف. يقال: أتانا ضحى، وضحيا، وضحاء
'Azabımızın onlara bir gece baskını yapması'. { ضُحًى } kelimesi zarf olarak mansubdur. 'Etânâ duhan ve duhiyye ve duhâen' (أتانا ضحى، وضحيا، وضحاء) denir.
والضحى- في الأصل- اسم لضوء الشمس إذا أشرقت وارتفعت. والفاء والواو في أَفَأَمِنَ وأَ وَأَمِنَ حرفا عطف دخلت عليهما همزة الإنكار. فإن قلت: ما المعطوف عليه؟ ولم عطفت الأولى بالفاء والثانية بالواو؟ قلت: المعطوف عليه قوله فَأَخَذْناهُمْ بَغْتَةً وقوله وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى إلى يَكْسِبُونَ وقع اعتراضاً بين المعطوف والمعطوف عليه. وإنما عطف بالفاء، لأنّ المعنى: فعلوا وصنعوا فأخذناهم بغتة أبعد ذلك أمن أهل القرى أن يأتيهم بأسنا بياتاً وأمنوا أن يأتيهم بأسنا ضحى؟ وقرئ: أو أمن، على العطف بأو وَهُمْ يَلْعَبُونَ يشتغلون بما لا يجدى عليهم كأنهم يلعبون.
Duhâ (الضحى), aslen güneş doğup yükseldiğindeki ışığı için kullanılan bir isimdir. { أَفَأَمِنَ } ve { أَوَأَمِنَ } kelimelerindeki fâ ve vâv harfleri, başlarına inkâr hemzesi girmiş olan atıf harfleridir. Eğer: 'Kendisine atfedilen (matufun aleyh) nedir? Neden birincisi fâ ile, ikincisi vâv ile atfedilmiştir?' dersen, derim ki: Matufun aleyh, { فَأَخَذْناهُمْ بَغْتَةً } sözüdür; { وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى } ifadesinden { يَكْسِبُونَ } kısmına kadar olan yer ise matuf ile matufun aleyh arasına giren bir itiraz (ara cümle) cümlesidir. Fâ ile atfedilmesinin sebebi şudur; çünkü mana şöyledir: 'Onlar ettiler, yaptılar, biz de onları ansızın yakaladık; bundan sonra o memleketlerin halkı geceleyin azabımızın kendilerine gelmesinden emin mi oldular ve kuşluk vakti azabımızın onlara gelmesinden emin mi oldular?' [Kelime] { أو أمن } şeklinde ev (أو) harfiyle atıf olarak da okunmuştur. { وَهُمْ يَلْعَبُونَ } sanki oynuyorlarmış gibi kendilerine fayda vermeyecek şeylerle meşgul olurlarken [demektir].
[سورة الأعراف (٧) : آية ٩٩]
[A'râf Suresi (7), Ayet 99]
أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ (٩٩)
{ أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ (٩٩) } “Allah'ın tuzağından (mekrinden) emin mi oldular? Zira hüsrana uğrayan topluluktan başkası Allah'ın tuzağından emin olmaz.”
فإن قلت: فلم رجع فعطف بالفاء قوله أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ؟ قلت: هو تكرير لقوله أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرى ومكر الله: استعارة لأخذه العبد من حيث لا يشعر. ولاستدراجه. فعلى العاقل أن يكون في خوفه من مكر الله، كالمحارب الذي يخاف من عدوّه الكمين والبيات والغيلة. وعن الربيع بن خثيم، أن ابنته قالت له: مالى أرى الناس ينامون ولا أراك تنام، فقال: يا بنتاه، إنّ أباك يخاف البيات، أراد قوله أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنا بَياتاً
Eğer: 'Neden dönüp { أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ } sözünü fâ ile atfetti?' dersen, derim ki: Bu, { أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرى } sözünün bir tekrarıdır. Allah'ın mekri (مكر الله): Kulu hiç fark ettirmeden yakalaması ve onu derece derece helake yaklaştırması (istidrac) için bir istiaredir. Akıllı kimseye düşen, Allah'ın mekrinden korkma hususunda, düşmanın pususundan, gece baskınından ve suikastından korkan bir savaşçı gibi olmaktır. Rebî' b. Huseym'den rivayet edildiğine göre, kızı ona: 'İnsanların uyuduğunu, senin ise uyumadığını görüyorum, bu nedendir?' demiş; o da: 'Kızım, baban gece baskınından korkuyor' demiştir; bununla { أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنا بَياتاً } ayetini kastetmiştir.
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٠٠]
[A'râf Suresi (7), Ayet 100]
أَوَلَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ أَهْلِها أَنْ لَوْ نَشاءُ أَصَبْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَنَطْبَعُ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَسْمَعُونَ (١٠٠)
{ أَوَلَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ أَهْلِها أَنْ لَوْ نَشاءُ أَصَبْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَنَطْبَعُ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَسْمَعُونَ (١٠٠) } “Önceki sahiplerinden sonra yeryüzüne vâris olanlara belli olmadı mı (onları hidayete erdirmedi mi) ki, eğer dileseydik onları da günahları sebebiyle cezalandırırdık? Biz onların kalplerini mühürleriz de artık onlar işitmezler.”
إذا قرئ أَوَلَمْ يَهْدِ بالياء كان أَنْ لَوْ نَشاءُ مرفوعاً بأنه فاعله، بمعنى: أو لم يهد للذين يخلفون، من خلا قبلهم في ديارهم ويرثون أرضهم هذا الشأن، وهو أنا لو نشاء أصبناهم بذنوبهم، كما أصبنا من قبلهم، وأهلكنا الوارثين كما أهلكنا المورّثين. وإذا قرئ بالنون، فهو منصوب كأنه قيل: أو لم يهد الله للوارثين هذا الشأن، بمعنى: أولم نبين لهم أنا لَوْ نَشاءُ أَصَبْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ كما أصبنا من قبلهم. وإنما عدّى فعل الهداية باللام لأنه بمعنى التبيين. فإن قلت: بم تعلق قوله تعالى وَنَطْبَعُ عَلى قُلُوبِهِمْ ؟ قلت: فيه أوجه، أن يكون معطوفا على ما دلّ عليه
{ أَوَلَمْ يَهْدِ } ifadesi 'yâ' ile (yehdî şeklinde) okunduğunda, { أَنْ لَوْ نَشاءُ } onun fâili (öznesi) olarak merfû olur. Manası şöyledir: Kendilerinden önce yurtlarında yaşayıp gitmiş kimselerin yerine geçen ve onların topraklarına vâris olanlara bu durum; yani eğer dilersek tıpkı öncekileri cezalandırdığımız gibi onları da günahları sebebiyle cezalandıracağımız, vâris olanları da miras bırakanları helak ettiğimiz gibi helak edeceğimiz [gerçeği] belli olmadı mı (onlara yol göstermedi mi)? [Kelime] 'nûn' ile (nehdî şeklinde) okunduğunda ise [ifade] mansûb olur; sanki 'Allah vâris olanlara bu durumu bildirmedi mi?' denilmiştir. Yani: Tıpkı öncekileri cezalandırdığımız gibi { لَوْ نَشاءُ أَصَبْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ } “dileseydik onları da günahları sebebiyle cezalandırırdık” [gerçeğini] onlara açıklamadık mı, [demektir]. 'Hidayet' fiilinin lâm harf-i cerri ile geçişli kılınması, tebyîn (açıklamak) manasında olmasındandır. Eğer: 'Yüce Allah'ın { وَنَطْبَعُ عَلى قُلُوبِهِمْ } kavli neye taalluk etmektedir (nereye bağlanmaktadır)?' dersen, derim ki: Bunda birkaç vecih vardır: [Birincisi], delalet ettiği
معنى أَوَلَمْ يَهْدِ كأنه قيل: يغفلون عن الهداية، ونطبع على قلوبهم. أو على يرثون الأرض أو يكون منقطعاً بمعنى: ونحن نطبع على قلوبهم. فإن قلت: هل يجوز أن يكون وَنَطْبَعُ بمعنى وطبعنا، كما لَوْ نَشاءُ بمعنى: لو شئنا، ويعطف على أصبناهم؟ قلت: لا يساعد عليه المعنى؟ لأن القوم كانوا مطبوعا على قلوبهم موصوفين بصفة من قبلهم من اقتراف الذنوب والإصابة بها. وهذا التفسير يؤدى إلى خلوهم عن هذه الصفة، وأن الله تعالى لو شاء لا تصفوا بها.
manaya matuf olmasıdır; sanki şöyle denilmiştir: 'Hidayetten gafil kalıyorlar, biz de kalplerini mühürlüyoruz.' Yahut { يَرِثُونَ الْأَرْضَ } kavline matuftur; ya da 'Biz onların kalplerini mühürleriz' takdiriyle münkatı'dır (müste'neftir). Eğer: '{ وَنَطْبَعُ }, tıpkı { لَوْ نَشاءُ } ifadesinin 'lev şe'nâ' (لو شئنا) manasına gelmesi gibi, 'vataba'nâ' (وطبعنا) manasında olup { أَصَبْناهُمْ } kavline atfedilebilir mi?' dersen, derim ki: Mana buna elvermez; çünkü o kavim, kalpleri mühürlenmiş, kendilerinden öncekilerin günah işleme ve bu yüzden cezalandırılma sıfatıyla nitelenmiş kimselerdi. Bu tefsir ise onların bu sıfattan beri olmalarını ve Allah dilerse bu sıfatla nitelenmeyecekleri sonucunu doğurur.
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٠١]
[A'râf Suresi (7), Ayet 101]
تِلْكَ الْقُرى نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبائِها وَلَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى قُلُوبِ الْكافِرِينَ (١٠١)
{ تِلْكَ الْقُرى نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبائِها وَلَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى قُلُوبِ الْكافِرِينَ (١٠١) } “İşte o kentler; sana onların haberlerinden bir kısmını anlatıyoruz. Andolsun, peygamberleri onlara apaçık deliller getirmişti. Fakat daha önce yalanladıklarına iman edecek değillerdi. İşte Allah, kâfirlerin kalplerini böyle mühürler.”
تِلْكَ الْقُرى نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبائِها كقوله هذا بَعْلِي شَيْخاً في أنه مبتدأ وخبر وحال ويجوز أن يكون الْقُرى صفة لتلك ونَقُصُّ خبرا، وأن يكون الْقُرى نَقُصُّ خبرا بعد خبر.
{ تِلْكَ الْقُرى نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبائِها } sözü, mübteda, haber ve hâl olması bakımından { هذا بَعْلِي شَيْخاً } “İşte şu kocam da bir ihtiyar” sözü gibidir. { الْقُرى } kelimesinin { تِلْكَ } için sıfat, { نَقُصُّ } cümlesinin de haber olması caizdir; { الْقُرى } ve { نَقُصُّ } kelimelerinin peş peşe haber olmaları da caizdir.
فإن قلت: ما معنى تِلْكَ الْقُرى حتى يكون كلاما مفيدا؟ قلت: هو مفيد، ولكن بشرط التقييد بالحال كما يفيد بشرط التقييد بالصفة في قولك: هو الرجل الكريم. فإن قلت: ما معنى الإخبار عن القرى بنقص عليك من أنبائها؟ قلت: معناه أنّ تلك القرى المذكورة نقص عليك بعض أنبائها ولها أنباء غيرها لم نقصها عليك فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا عند مجيء الرسل بالبينات بما كذبوه من آيات الله من قبل مجيء الرسل أو فما كانوا ليؤمنوا إلى آخر أعمارهم بما كذبوا به أوّلا حين جاءتهم الرسل، أى استمروا على التكذيب من لدن مجيء الرسل إليهم إلى أن ماتوا مصرّين، لا يرعوون ولا تلين شكيمتهم في كفرهم وعنادهم مع تكرر المواعظ عليهم وتتابع الآيات. ومعنى اللام تأكيد النفي وأنّ الإيمان كان منافياً لحالهم في التصميم على الكفر. وعن مجاهد: هو كقوله وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ. كَذلِكَ مثل ذلك الطبع الشديد نطبع على قلوب الكافرين.
Eğer: '{ تِلْكَ الْقُرى } ifadesinin faydalı bir kelam (cümle) olmasındaki manası nedir?' dersen, derim ki: 'O cömert adamdır' (هو الرجل الكريم) sözünde sıfatla kayıtlanma şartıyla fayda verdiği gibi, hâl ile kayıtlanma şartıyla faydalı bir kelamdır. Eğer: 'Memleketlerden «sana onların haberlerinden bir kısmını anlatıyoruz» şeklinde haber verilmesinin manası nedir?' dersen, derim ki: Manası şudur: Zikredilen o memleketlerin haberlerinden bir kısmını sana anlatıyoruz; onların sana anlatmadığımız başka haberleri de vardır. { فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا } 'peygamberler apaçık delillerle geldiğinde, peygamberlerin gelişinden önce Allah'ın yalanladıkları ayetlerine inanacak değillerdi' yahut 'peygamberler kendilerine geldiği ilk anda yalanladıkları şeylere ömürlerinin sonuna kadar inanacak değillerdi'; yani kendilerine peygamberlerin gelişinden ölüp gidene kadar yalanlama üzerinde ısrarla devam ettiler; öğütlerin tekrarlanmasına ve ayetlerin peş peşe gelmesine rağmen küfür ve inatlarından vazgeçmediler ve boyun eğmediler. Lâm harfinin manası nefyi (olumsuzluğu) tekit etmektir ve imanın, onların küfürdeki kararlılık halleriyle bağdaşmadığını ifade eder. Mücâhid'den şöyle rivayet edilmiştir: Bu, Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ } “Geri döndürülselerdi bile yine nehyedildikleri şeye dönerlerdi” kavli gibidir. { كَذلِكَ } işte böyle şiddetli bir mühürleme ile kâfirlerin kalplerini mühürleriz.
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٠٢]
[A'râf Suresi (7), Ayet 102]
وَما وَجَدْنا لِأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ وَإِنْ وَجَدْنا أَكْثَرَهُمْ لَفاسِقِينَ (١٠٢)
{ وَما وَجَدْنا لِأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ وَإِنْ وَجَدْنا أَكْثَرَهُمْ لَفاسِقِينَ (١٠٢) } “Biz onların çoğunda bir ahde vefa görmedik; bilakis onların çoğunu yoldan çıkmış (fasık) kimseler bulduk.”
وَما وَجَدْنا لِأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ الضمير للناس على الإطلاق، أى وما وجدنا لأكثر الناس من عهد يعنى أنّ أكثرهم نقض عهد الله وميثاقه في الإيمان والتقوى وَإِنْ وَجَدْنا وإنّ الشأن والحديث وجدنا أكثرهم فاسقين، خارجين عن الطاعة مارقين. والآية اعتراض. ويجوز أن يرجع الضمير إلى الأمم المذكورين، وأنهم كانوا إذا عاهدوا الله في ضرّ ومخافة، لئن أنجيتنا لنؤمننّ، ثم نجاهم نكثوا كما قال قوم فرعون لموسى ﵇: لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ، إلى قوله إِذا هُمْ يَنْكُثُونَ والوجود بمعنى العلم من قولك: وجدت زيداً ذا الحفاظ، بدليل دخول «إن» المخففة واللام الفارقة. ولا يسوغ ذلك إلا في المبتدإ والخبر. والأفعال الداخلة عليهما.
{ وَما وَجَدْنا لِأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ } Zamir mutlak olarak insanlara aittir; yani 'Biz insanların çoğunda bir ahde vefa görmedik'; yani onların çoğu iman ve takva konusundaki Allah'ın ahdini ve misakını bozmuştur. { وَإِنْ وَجَدْنا } 'Durum ve gerçek şu ki, onların çoğunu itaatten çıkmış fasıklar olarak bulduk.' Bu ayet bir itiraz (ara cümle) cümlesidir. Zamirin zikredilen ümmetlere raci olması ve onların bir darlık ve korku anında Allah'a: 'Eğer bizi kurtarırsan muhakkak iman edeceğiz' diye söz verip, Allah onları kurtarınca sözlerini bozmaları manasında olması da caizdir; nitekim Firavun kavminin Musa aleyhisselâm'a: { لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ } “Eğer bu azabı bizden kaldırırsan sana mutlaka inanacağız” deyip, { إِذا هُمْ يَنْكُثُونَ } “hemen sözlerinden dönüverdiler” kısmına kadar [anlatılan durum] böyledir. 'el-Vücûd' (الوجود), 'Zeyd'i ahde vefalı bildim' (وجدت زيداً ذا الحفاظ) sözünde olduğu gibi ilim (bilmek) manasındadır; bunun delili de muhaffefe olan «in» (إن) ve ayırıcı «lâm»ın (اللام الفارقة) dahil olmasıdır. Bu ise ancak mübteda ve haberde ve bunların başına gelen fiillerde caiz olur.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٠٣ الى ١٠٥]
[A'râf Suresi (7), Ayetler 103-105]
ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسى بِآياتِنا إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلائِهِ فَظَلَمُوا بِها فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ (١٠٣) وَقالَ مُوسى يا فِرْعَوْنُ إِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (١٠٤) حَقِيقٌ عَلى أَنْ لا أَقُولَ عَلَى اللَّهِ إِلاَّ الْحَقَّ قَدْ جِئْتُكُمْ بِبَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَرْسِلْ مَعِيَ بَنِي إِسْرائِيلَ (١٠٥)
{ ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسى بِآياتِنا إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلائِهِ فَظَلَمُوا بِها فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ (١٠٣) وَقالَ مُوسى يا فِرْعَوْنُ إِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (١٠٤) حَقِيقٌ عَلى أَنْ لا أَقُولَ عَلَى اللَّهِ إِلاَّ الْحَقَّ قَدْ جِئْتُكُمْ بِبَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَرْسِلْ مَعِيَ بَنِي إِسْرائِيلَ (١٠٥) } “Sonra onların ardından Musa'yı ayetlerimizle Firavun'a ve ileri gelenlerine gönderdik; onlar ise o ayetlere zulmettiler (haksızlık ettiler). Bozguncuların sonunun nasıl olduğuna bir bak! Musa dedi ki: 'Ey Firavun! Şüphesiz ben, Âlemlerin Rabbi tarafından gönderilmiş bir elçiyim. Bana düşen (ve üzerime borç olan), Allah hakkında haktan başkasını söylememektir. Doğrusu size Rabbinizden apaçık bir delil getirdim; artık İsrailoğullarını benimle beraber gönder!'”
مِنْ بَعْدِهِمْ الضمير للرسل في قوله وَلَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ أو للأمم فَظَلَمُوا فكفروا بآياتنا. أجرى الظلم مجرى الكفر لأنهما من واد واحد إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ أو فظلموا الناس بسببها حين او عدوهم وصدّوهم عنها، وآذوا من آمن بها، ولأنه إذا وجب الإيمان بها فكفروا بدل الإيمان كان كفرهم بها ظلماً، فلذلك قيل: فظلموا بها، أى كفروا بها واضعين الكفر غير موضعه، وهو موضع الإيمان. يقال لملوك مصر: الفراعنة، كما يقال لملوك فارس الأكاسرة، فكأنه قال:
{ مِنْ بَعْدِهِمْ } Zamir, { وَلَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ } sözündeki peygamberlere yahut ümmetlere aittir. { فَظَلَمُوا } 'ayetlerimizi inkâr ettiler.' Zulüm, küfür yerine kullanılmıştır; zira ikisi aynı kaynaktandır: { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } “Muhakkak ki şirk büyük bir zulümdür”. Yahut [ayetlerin manası şudur]: Onları tehdit edip insanları ayetlerden alıkoyduklarında ve iman edenlere eziyet ettiklerinde ayetler sebebiyle insanlara zulmettiler. Ayrıca o ayetlere iman etmek vacip olduğu halde iman yerine küfrettikleri için onların bu ayetleri inkârı zulüm olmuştur. Bu yüzden { فظلموا بها } yani 'küfrü layık olmayan bir yere, yani imanın yerine koyarak ayetlere zulmettiler' denilmiştir. Fars krallarına 'Kisralar' (الأكاسرة) dendiği gibi, Mısır krallarına da 'Firavunlar' (الفراعنة) denir; sanki şöyle demiştir:
يا ملك مصر وكان اسمه قابوس. وقيل: الوليد بن مصعب بن الريان حَقِيقٌ عَلى أَنْ لا أَقُولَ عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ فيه أربع قراآت، المشهورة: وحقيق علىّ أن لا أقول ، وهي قراءة نافع وحقيق أن لا أقول
[... Ey] Mısır hükümdarı! Onun adı Kâbûs idi. Velîd b. Mus'ab b. er-Reyyân olduğu da söylenmiştir. { حَقِيقٌ عَلى أَنْ لا أَقُولَ عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ } “Allah hakkında haktan başkasını söylememek bana yaraşır / boynumun borcudur”. Bunda dört kıraat vardır; en meşhuru: { وحقيق علىّ أن لا أقول } şeklinde olup bu Nâfi‘in kıraatidir; [ikincisi] { وحقيق أن لا أقول }
وهي قراءة عبد الله وحقيق بأن لا أقول وهي قراءة أبىّ وفي المشهورة إشكال، ولا تخلو من وجوه، أحدها: أن تكون مما يقلب من الكلام لأمن الإلباس، كقوله:
şeklindedir ki bu Abdullah'ın [İbn Mes'ud] kıraatidir; [üçüncüsü] { وحقيق بأن لا أقول } şeklindedir ki bu da Übeyy'in kıraatidir. Meşhur kıraatte bir müşkillik vardır ve bu şu vecihlerden hali değildir: Birincisi: Karışıklıktan emin olunduğu için kelamda yer değiştirme (kalb) kabilinden olmasıdır; şairin şu sözünde olduğu gibi:
وَتَشْقَى الرِّمَاحُ بِالضَّيَاطِرَةِ الْحُمْرِ
'Ve kızıl semiz adamlar mızraklarla helak olur'
ومعناه: وتشقى الضياطرة بالرماح، وحقيق علىّ أن لا أقول، وهي قراءة نافع. والثاني: أنّ ما لزمك فقد لزمته، فلما كان قول الحق حقيقاً عليه كان هو حقيقاً على قول الحق، أى لازماً له.
Bunun manası: 'Semiz adamlar mızraklar yüzünden helak olur' şeklindedir. { وحقيق علىّ أن لا أقول } kıraati ise Nâfi'in kıraatidir. İkincisi: Sana gerekli olan şey, senin de ona bağlı kalmanı gerektirir. Hakkı söylemek onun üzerine gerekli (hakîk) olunca, o da hakkı söylemeye layık ve bağlı (hakîkun alâ kavli'l-hakk) olmuştur; yani ona ayrılmaz şekilde bağlıdır.
والثالث: أن يضمن حَقِيقٌ معنى حريص، كما ضمن «هيجنى» معنى ذكرني في بيت الكتاب.
Üçüncüsü: { حَقِيقٌ } kelimesinin 'harîs' (düşkün, arzulu) manasını tazammun etmesidir; tıpkı nahiv kitabındaki beyitte geçen 'heyyecenî' lafzının 'zekkeranî' (bana hatırlattı) manasını tazammun etmesi gibi.
والرابع- وهو الأوجه- الأدخل في نكت القرآن: أن يعرق موسى في وصف نفسه بالصدق في ذلك المقام لا سيما وقد روى أنّ عدو الله فرعون قال له- لما قال إِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ
Dördüncüsü -ki en tercihe şayan ve Kur'an'ın nüktelerine en uygun olanı budur- Musa'nın o makamda kendisini doğrulukla nitelemede ileri gitmesidir (mübalağa yapmasıdır); özellikle de Allah'ın düşmanı Firavun'un, o { إِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Ben âlemlerin Rabbi tarafından [gönderilmiş] bir elçiyim” dediğinde ona [şöyle] dediği rivayet edilmişken:
كذبت، فيقول: أنا حقيق على قول الحق أى واجب علىّ قول الحق أن أكون أنا قائله والقائم به، ولا يرضى إلا بمثلي ناطقاً به فَأَرْسِلْ مَعِيَ بَنِي إِسْرائِيلَ فخلهم حتى يذهبوا معى راجعين إلى الأرض المقدّسة التي هي وطنهم ومولد آبائهم، وذلك أن يوسف ﵇ لما توفى وانقرضت الأسباط، غلب فرعون نسلهم واستعبدهم، فأنقذهم الله بموسى ﵇، وكان بين اليوم الذي دخل يوسف مصر واليوم الذي دخله موسى أربعمائة عام
'Yalan söyledin' dediği rivayet edilmiştir. Bunun üzerine o şöyle demektedir: 'Ben hakkı söylemeye layık ve ehilim; yani hak sözün bizzat benim onu söyleyen ve onu ikame eden kişi olmam üzerinde bir hakkı vardır ve o, ancak benim gibisinin onu dillendirmesine razı olur.' { فَأَرْسِلْ مَعِيَ بَنِي إِسْرائِيلَ } 'İsrailoğullarını serbest bırak ki benimle beraber anavatanları ve atalarının doğduğu yer olan Mukaddes Topraklara dönsünler.' Bunun sebebi şudur: Yusuf aleyhisselâm vefat edip Esbât nesli sona erince, Firavun onların soyuna üstünlük kurup onları köleleştirdi; Allah da onları Musa aleyhisselâm ile kurtardı. Yusuf'un Mısır'a girdiği gün ile Musa'nın girdiği gün arasında dört yüz yıl vardı.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٠٦ الى ١٠٧]
[A'râf Suresi (7), Ayetler 106-107]
قالَ إِنْ كُنْتَ جِئْتَ بِآيَةٍ فَأْتِ بِها إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (١٠٦) فَأَلْقى عَصاهُ فَإِذا هِيَ ثُعْبانٌ مُبِينٌ (١٠٧)
{ قالَ إِنْ كُنْتَ جِئْتَ بِآيَةٍ فَأْتِ بِها إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (١٠٦) فَأَلْقى عَصاهُ فَإِذا هِيَ ثُعْبانٌ مُبِينٌ (١٠٧) } “(Firavun) dedi ki: 'Eğer bir mucize (ayet) getirdiysen ve şayet doğru söyleyenlerden isen haydi onu getir!' Bunun üzerine (Musa) asasını attı; bir de ne görsünler, o apaçık bir ejderha (büyük bir yılan) oluvermiş!”