فإن قلت: كيف قال له فَأْتِ بِها بعد قوله إِنْ كُنْتَ جِئْتَ بِآيَةٍ؟ قلت: معناه إن كنت جئت من عند من أرسلك بآية فأتنى بها وأحضرها عندي لتصح دعواك ويثبت صدقك ثُعْبانٌ مُبِينٌ ظاهر أمره لا يشك في أنه ثعبان. وروى أنه كان ثعبانا ذكراً أشعر فاغراً فاه بين لحييه ثمانون ذراعا، وضع لحيه الأسفل في الأرض ولحيه الأعلى على سور القصر، ثم توجه نحو فرعون ليأخذه فوثب فرعون من سريره وهرب، وأحدث ولم يكن أحدث قبل ذلك، وهرب الناس وصاحوا، وحمل على الناس فانهزموا فمات منهم خمسة وعشرون ألفاً قتل بعضهم بعضاً، ودخل فرعون البيت وصاح: يا موسى، خذه وأنا أو من بك وأرسل معك بنى إسرائيل، فأخذه موسى فعاد عصى. فإن قلت: بم يتعلق لِلنَّاظِرِينَ؟ قلت يتعلق ببيضاء. والمعنى: فإذا هي بيضاء للنظارة ولا تكون بيضاء للنظارة إلا إذا كان بياضها بياضاً عجيباً خارجا عن العادة، يجتمع الناس للنظر إليه كما تجتمع النظارة للعجائب، وذلك ما يروى أنه أرى فرعون يده وقال: ما هذه؟
Eğer: "{ إِنْ كُنْتَ جِئْتَ بِآيَةٍ } dedikten sonra ona nasıl { فَأْتِ بِها } dedi?" dersen, derim ki: Bunun manası şudur: "Eğer seni gönderenin katından bir mucize ile geldiysen, davanın doğruluğu ve sıdkın sabit olsun diye onu bana getir ve yanımda ortaya koy." { ثُعْبانٌ مُبِينٌ } durumu apaçık, yılan olduğunda şüphe edilmeyen demektir. Rivayet edildiğine göre o; tüylü, ağzını açmış, iki çenesi arası seksen arşın olan erkek bir yılandı. Alt çenesini yere, üst çenesini ise sarayın suruna koydu; sonra onu yakalamak üzere Firavun'a doğru yöneldi. Firavun tahtından sıçrayıp kaçtı ve daha önce hiç yapmadığı halde altına kaçırdı. İnsanlar da kaçışıp çığlık attılar. [Ejderha] insanların üzerine hamle yapınca bozguna uğradılar ve birbirlerini ezerek yirmi beş bin kişi öldü. Firavun saraya girip: "Ey Musa! Onu tut; ben sana iman edeceğim ve İsrailoğullarını seninle göndereceğim!" diye bağırdı. Musa da onu tuttu ve tekrar asa oldu. Eğer: "{ لِلنَّاظِرِينَ } neye taalluk etmektedir?" dersen, derim ki: { بَيْضَاءَ } kelimesine taalluk eder. Manası şudur: "O, bakanlar için bembeyazdı." O ancak, insanların acayip şeyleri seyretmek için toplandığı gibi onun beyazlığı da seyrine bakılmak üzere insanların toplandığı alışılagelmişin dışında, hayret verici bir beyazlık olduğunda bakanlar için bembeyaz olur. Nitekim rivayet edildiğine göre o, Firavun'a elini gösterip: "Bu nedir?" demiştir.
قال: يدك، ثم أدخلها جيبه وعليه مدرعة صوف ونزعها، فإذا هي بيضاء بياضاً نورانيا غلب شعاعها شعاع الشمس، وكان موسى ﵇ آدم شديد الأدمة.
O: "Senin elindir" dedi. Sonra üzerinde yün bir cübbe varken elini koynuna soktu ve çıkardı; bir de ne görsünler, o, ışığı güneşin ışığına galip gelen nuranî bir beyazlıkla bembeyazdır! Musa aleyhisselâm ise esmer, koyu esmer tenli bir kimseydi.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٠٩ الى ١١٢]
[A'râf Suresi (7), Ayetler 109-112]
قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ إِنَّ هذا لَساحِرٌ عَلِيمٌ (١٠٩) يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ فَماذا تَأْمُرُونَ (١١٠) قالُوا أَرْجِهْ وَأَخاهُ وَأَرْسِلْ فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ (١١١) يَأْتُوكَ بِكُلِّ ساحِرٍ عَلِيمٍ (١١٢)
{ قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ إِنَّ هذا لَساحِرٌ عَلِيمٌ (١٠٩) يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ فَماذا تَأْمُرُونَ (١١٠) قالُوا أَرْجِهْ وَأَخاهُ وَأَرْسِلْ فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ (١١١) يَأْتُوكَ بِكُلِّ ساحِرٍ عَلِيمٍ (١١٢) } “Firavun kavminin ileri gelenleri dediler ki: 'Şüphesiz bu, çok bilgili bir büyücüdür.' (109) 'Sizi yurdunuzdan çıkarmak istiyor. O hâlde ne buyurursunuz?' (110) Dediler ki: 'Onu ve kardeşini alıkoy; şehirlere toplayıcılar gönder;' (111) 'Sana bütün usta büyücüleri getirsinler.' (112)”
إِنَّ هذا لَساحِرٌ عَلِيمٌ أى عالم بالسحر ماهر فيه، قد أخذ عيون الناس بخدعة من خدعه، حتى خيل إليهم العصى حية، والآدم أبيض. فإن قلت قد عزى هذا الكلام إلى فرعون في سورة الشعراء، وأنه قاله للملإ وعزى هاهنا إليهم. قلت: قد قاله هو وقالوه هم، فحكى قوله ثم وقولهم هاهنا. أو قاله ابتداء فتلقته منه الملأ، فقالوه لأعقابهم. أو قالوه عنه للناس على طريق التبليغ، كما يفعل الملوك، يرى الواحد منهم الرأى فيكلم به من يليه من الخاصة، ثم تبلغه الخاصة العامة. والدليل عليه أنهم أجابوه في قولهم أَرْجِهْ وَأَخاهُ وَأَرْسِلْ فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ يَأْتُوكَ بِكُلِّ ساحِرٍ عَلِيمٍ وقرئ سحار، أى يأتوك بكل ساحر مثله في العلم والمهارة. أو بخير منه.
{ إِنَّ هذا لَساحِرٌ عَلِيمٌ } Yani sihri çok iyi bilen, onda mahir olan biridir; hilelerinden biriyle insanların gözlerini boyamış, öyle ki asayı yılan, esmer teni de beyaz gibi göstermiştir. Eğer dersen ki: "Bu söz Şuarâ Suresi'nde Firavun'a isnat edilmiş ve onun bunu ileri gelenlere söylediği belirtilmişken, burada ise ileri gelenlere isnat edilmiştir?" Derim ki: Hem o söyledi hem de onlar söyledi; dolayısıyla orada onun sözü, burada ise onların sözü hikâye edilmiştir. Ya da bunu ilk olarak Firavun söyledi, ileri gelenler de bunu ondan alıp kendi arkalarındakilere söylediler. Veya kralların yaptığı gibi tebliğ yoluyla onun adına insanlara söylediler; krallardan biri bir görüş benimser, bunu yanındaki seçkinlere söyler, sonra da seçkinler bunu halka tebliğ eder. Bunun delili, onların { أَرْجِهْ وَأَخاهُ وَأَرْسِلْ فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ يَأْتُوكَ بِكُلِّ ساحِرٍ عَلِيمٍ } sözleriyle ona cevap vermiş olmalarıdır. [Ayet] { سَحَّارٍ } şeklinde de okunmuştur; yani ilim ve maharette onun gibi veya ondan daha üstün olan her büyücüyü sana getirsinler.
وكانت هذه مؤامرة مع القبط. وقولهم فَماذا تَأْمُرُونَ من أمرته فأمرنى بكذا إذا شاورته فأشار عليك برأى. وقيل: فماذا تأمرون؟ من كلام فرعون، قاله للملإ لما قالوا له: إن هذا لساحر عليم يريد أن يخرجكم، كأنه قيل: فماذا تأمرون؟ قالوا: أرجئه وأخاه، ومعنى أرجئه وأخاه أخرهما وأصدرهما عنك، حتى ترى رأيك فيهما وتدبر أمرهما. وقيل: احبسهما.
Bu, Kıptîlerle yapılan bir istişare idi. Onların { فَماذا تَأْمُرُونَ } sözü, 'ondan bir şey yapmasını istedim de o bana şunu emretti (tavsiye etti)' anlamındaki ifadeden gelir; yani ona danıştığında sana bir görüş bildirmesi demektir. Şöyle de denilmiştir: { فَمَاذَا تَأْمُرُونَ } Firavun'un sözüdür; ileri gelenler ona "Şüphesiz bu, çok bilgili bir büyücüdür, sizi [yurdunuzdan] çıkarmak istiyor" dediklerinde onlara söylemiştir. Sanki şöyle denilmiştir: 'O halde ne buyurursunuz/ne tavsiye edersiniz?' Onlar da: 'Onu ve kardeşini alıkoy' dediler. { أَرْجِهْ وَأَخاهُ } ifadesinin manası: Onları ertele ve yanından uzaklaştır ki onlar hakkında görüşünü belirleyip durumlarını planlayasın. 'Onları hapset' anlamına geldiği de söylenmiştir.
وقرئ: أرجئه، بالهمزة. وأرجه، من أرجأه وأرجاه.
Hemze ile { أَرْجِئْهُ } şeklinde de okunmuştur. { أَرْجِهْ } ise 'ercaehu' ve 'ercâhu' (erteledi) fiillerindendir.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١١٣ الى ١١٤]
[A'râf Suresi (7), Ayetler 113-114]
وَجاءَ السَّحَرَةُ فِرْعَوْنَ قالُوا إِنَّ لَنا لَأَجْراً إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغالِبِينَ (١١٣) قالَ نَعَمْ وَإِنَّكُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ (١١٤)
{ وَجاءَ السَّحَرَةُ فِرْعَوْنَ قالُوا إِنَّ لَنا لَأَجْراً إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغالِبِينَ (١١٣) قالَ نَعَمْ وَإِنَّكُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ (١١٤) } “Büyücüler Firavun'a geldiler ve: 'Eğer galip gelenler biz olursak, bize mutlaka bir mükâfat var değil mi?' dediler. (113) (Firavun) dedi ki: 'Evet, üstelik siz kesinlikle (bana) yakınlaştırılanlardan olacaksınız.' (114)”
فإن قلت: هلا قيل: وجاء السحرة فرعون فقالوا؟ قلت: هو على تقدير سائل سأل: ما قالوا إذ جاءوه؟ فأجيب بقوله قالُوا إِنَّ لَنا لَأَجْراً أى جعلا على الغلبة: وقرئ: إن لنا لأجراً، على الإخبار وإثبات الأجر العظيم وإيجابه: كأنهم قالوا: لا بد لنا من أجر، والتنكير للتعظيم، كقول العرب: إنّ له لإبلا، وإنّ له لغنما، يقصدون الكثرة. فإن قلت: وَإِنَّكُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ ما الذي عطف عليه؟ قلت: هو معطوف على محذوف سدّ مسدّه حرف الإيجاب، كأنه قال إيجابا لقولهم: إن لنا لأجراً: نعم إن لكم لأجراً، وإنكم لمن المقرّبين، أراد: إنى لأقتصر بكم على الثواب وحده، وإنّ لكم مع الثواب ما يقل معه الثواب، وهو التقريب والتعظيم، لأنّ المثاب إنما يتهنأ بما يصل إليه ويغتبط به إذا نال معه الكرامة والرفعة.
Eğer: "Niçin { وجاء السحرة فرعون فقالوا } denilmedi?" dersen, derim ki: Bu, "Ona geldiklerinde ne dediler?" diye soran bir sorucunun takdirine göredir. Buna { قالُوا إِنَّ لَنا لَأَجْراً } “dediler: Şüphesiz bize bir mükâfat var mı?” yani galibiyete karşılık bir karşılık/ücret [var mı] sözüyle cevap verilmiştir. { إِنَّ لَنَا لَأَجْرًا } şeklinde [soru olmaksızın] haber verme ve büyük bir mükâfatı ispat edip gerekli kılma anlamında da okunmuştur; sanki onlar: "Bize mutlaka bir mükâfat gerekir" demişlerdir. Nekre (belirsiz) getirilmesi tazim (büyüklük bildirmek) içindir; nitekim Arapların çokluğu kastederek: "Şüphesiz onun develeri var, şüphesiz onun koyunları var" demeleri böyledir. Eğer: "{ وَإِنَّكُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ } neye atfedilmiştir?" dersen, derim ki: İcabet (onay) harfinin yerini tuttuğu mahzuf (gizli) bir kelama matuftur; sanki onların { إِنَّ لَنَا لَأَجْرًا } sözlerini onaylayarak şöyle demiştir: 'Evet, sizin için bir mükâfat vardır ve siz mutlaka yakınlaştırılanlardan olacaksınız.' Şunu kastetmiştir: 'Sizi sadece sevapla (ücretle) sınırlı tutmayacağım; bilakis ücretin yanında sizin için öyle bir şey olacak ki ücret onun yanında az kalır; o da yakınlık ve tazimdir.' Çünkü ödüllendirilen kişi, kendisine ulaşan şeyden ancak onunla birlikte şeref ve makam elde ettiği zaman tam anlamıyla sevinir ve gıpta eder.
وروى أنه قال لهم: تكونون أول من يدخل وآخر من يخرج. وروى أنه دعا برؤساء السحرة ومعلميهم فقال لهم: ما صنعتم؟ قالوا قد علمنا سحراً لا يطيقه سحرة أهل الأرض، إلا أن يكون أمراً من السماء فإنه لا طاقة لنا به. وروى أنهم كانوا ثمانين ألفاً. وقيل: سبعين ألفاً وقيل: بضعة وثلاثين ألفاً. واختلفت الروايات فمن مقل ومن مكثر. وقيل: كان يعلمهم مجوسيان من أهل نينوى. وقيل: قال فرعون: لا نغالب موسى إلا بما هو منه، يعنى السحر.
Rivayet edildiğine göre onlara şöyle demiştir: "[Huzuruma] ilk giren ve en son çıkan sizler olacaksınız." Yine rivayet edildiğine göre o, büyücülerin reislerini ve hocalarını çağırıp onlara: "Ne yaptınız?" demiştir. Onlar da: "Yeryüzü büyücülerinin güç yetiremeyeceği bir büyü öğrendik; meğerki semadan bir iş ola, zira ona gücümüz yetmez" demişlerdir. Onların seksen bin kişi olduğu rivayet edilmiştir. Yetmiş bin oldukları, otuz küsur bin oldukları da söylenmiştir. Rivayetler az ve çok gösterenler olarak farklılık arz etmiştir. Onları Ninova ehlinden iki Mecusînin eğittiği de söylenmiştir. Firavun'un: "Musa'ya ancak onun türünden olan bir şeyle, yani büyü ile galip geliriz" dediği de nakledilmiştir.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١١٥ الى ١٢٢]
[A'râf Suresi (7), Ayetler 115-122]
قالُوا يا مُوسى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ الْمُلْقِينَ (١١٥) قالَ أَلْقُوا فَلَمَّا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ وَاسْتَرْهَبُوهُمْ وَجاؤُ بِسِحْرٍ عَظِيمٍ (١١٦) وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنْ أَلْقِ عَصاكَ فَإِذا هِيَ تَلْقَفُ ما يَأْفِكُونَ (١١٧) فَوَقَعَ الْحَقُّ وَبَطَلَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (١١٨) فَغُلِبُوا هُنالِكَ وَانْقَلَبُوا صاغِرِينَ (١١٩)
{ قالُوا يا مُوسى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ الْمُلْقِينَ (١١٥) قالَ أَلْقُوا فَلَمَّا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ وَاسْتَرْهَبُوهُمْ وَجاؤُ بِسِحْرٍ عَظِيمٍ (١١٦) وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنْ أَلْقِ عَصاكَ فَإِذا هِيَ تَلْقَفُ ما يَأْفِكُونَ (١١٧) فَوَقَعَ الْحَقُّ وَبَطَلَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (١١٨) فَغُلِبُوا هُنالِكَ وَانْقَلَبُوا صاغِرِينَ (١١٩) } “Dediler ki: 'Ey Musa! Ya sen at yahut ilk atanlar biz olalım.' (115) (Musa) dedi ki: 'Siz atın!' Onlar (ellerindekini) atınca insanların gözlerini büyülediler, onları dehşete düşürdüler ve büyük bir büyü sergilediler. (116) Biz de Musa'ya: 'Asanı at!' diye vahyettik. Bir de ne görsünler, o onların uydurduklarını yutuveriyor! (117) Böylece hak yerini buldu ve onların yapmış oldukları şeyler boşa çıktı. (118) Orada yenildiler ve küçük düşmüş olarak geri döndüler. (119)”
وَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ ساجِدِينَ (١٢٠) قالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعالَمِينَ (١٢١) رَبِّ مُوسى وَهارُونَ (١٢٢)
{ وَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ ساجِدِينَ (١٢٠) قالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعالَمِينَ (١٢١) رَبِّ مُوسى وَهارُونَ (١٢٢) } “Ve büyücüler secdeye kapandılar. (120) Dediler ki: 'Âlemlerin Rabbine iman ettik;' (121) 'Musa ve Harun'un Rabbine.' (122)”
تخييرهم إياه أدب حسن راعوه معه، كما يفعل أهل الصناعات إذا التقوا كالمتناظرين، قبل أن يتخاوضوا في الجدال، والمتصارعين قبل أن يتآخذوا للصراع. وقولهم وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ الْمُلْقِينَ فيه ما يدل على رغبتهم في أن يلقوا قبله من تأكيد ضميرهم المتصل بالمنفصل وتعريف الخبر، أو تعريف الخبر وإقحام الفصل، وقد سوّغ لهم موسى ما تراغبوا فيه ازدراء لشأنهم، وقلة مبالاة بهم، وثقة بما كان بصدده من التأييد السماوي، وأنّ المعجزة لن يغلبها سحر أبداً سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ أروها بالحيل والشعوذة وخيلوا إليها ما الحقيقة بخلافه، كقوله تعالى يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّها تَسْعى. روى أنهم ألقوا حبالا غلاظاً وخشبا طوالا، فإذا هي أمثال الحيات، قد ملأت الأرض وركب بعضها بعضا وَاسْتَرْهَبُوهُمْ وأرهبوهم إرهابا شديداً، كأنهم استدعوا رهبتهم بِسِحْرٍ عَظِيمٍ في باب السحر. روى أنهم لونوا حبالهم وخشبهم وجعلوا فيها ما يوهم الحركة. قيل: جعلوا فيها الزئبق ما يَأْفِكُونَ ما موصولة
Onların [Mûsâ'yı] muhayyer bırakmaları (tercihi ona bırakmaları), birbiriyle karşılaşan meslek erbabının -örneğin münazaracıların tartışmaya dalmadan önce, güreşçilerin ise güreşe tutuşmadan önce birbirlerine gösterdikleri gibi- riayet ettikleri güzel bir edeptir. Onların { وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ الْمُلْقِينَ } “...ya da ilk atanlar biz olalım” sözlerinde; muttasıl zamiri munfasıl zamir ile tekit etmeleri ve haberi marife kılmaları -yahut haberi marife kılıp fasıl zamirini araya sokmaları- sebebiyle, ondan önce atma yönündeki arzularına delalet eden bir mana vardır. Mûsâ da durumlarını küçümsediği, onları önemsemediği ve mazhar olduğu semavî teyide güvenip bir mucizeye büyünün asla galip gelemeyeceğini bildiği için arzuladıkları şeye müsaade etmiştir. { سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ } “İnsanların gözlerini büyülediler”; [yani] hileler ve gözbağcılık (şa'veze) ile [gözlere] gösterip hakikatin aksini vehmettirdiler. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّها تَسْعى } “Büyüleri sebebiyle ona, onların koştuğu vehmi verildi” buyruğu da böyledir. Rivayet edildiğine göre kalın ipler ve uzun sopalar attılar; bir de baktılar ki bunlar yeri dolduran ve birbirinin üzerine binen yılanlar gibidir. { وَاسْتَرْهَبُوهُمْ } “Ve onları dehşete düşürdüler”; [yani] onları şiddetli bir korkuyla korkuttular, sanki onların içindeki korkuyu çekip çıkardılar. { بِسِحْرٍ عَظِيمٍ } “Büyük bir büyü ile”; [yani] büyü alanında [büyük bir büyü ile]. Rivayet edildiğine göre iplerini ve sopalarını boyamışlar ve içlerine hareket vehmi veren şeyler koymuşlardı. İçlerine cıva koydukları söylenmiştir. { ما يَأْفِكُونَ } “Uydurdukları şeyleri...” [ifadesindeki] mâ (ما), ism-i mevsûldür
أو مصدرية، بمعنى: ما يأفكونه أى يقلبونه عن الحق إلى الباطل ويزوّرونه. أو إفكهم، تسمية للمأفوك بالإفك، روى أنها لما تلقفت ملء الوادي من الخشب والحبال ورفعها موسى فرجعت عصى كما كانت، وأعدم الله بقدرته تلك الأجرام العظيمة أو فرّقها أجزاء لطيفة قالت للسحرة: لو كان هذا سحراً لبقيت حبالنا وعصينا فَوَقَعَ الْحَقُّ فحصل وثبت. ومن بدع التفاسير: فوقع قلوبهم، أى فأثر فيها من قولهم. قاس وقيع وَانْقَلَبُوا صاغِرِينَ وصاروا أذلاء مبهوتين وَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ وخرّوا سجدا: كأنما ألقاهم ملق لشدّة خرورهم. وقيل: لم يتمالكوا مما رأوا، فكأنهم ألقوا. وعن قتادة: كانوا أول النهار كفاراً سحرة، وفي آخره شهداء بررة. وعن الحسن. تراه ولد في الإسلام ونشأ بين المسلمين يبيع دينه بكذا وكذا، وهؤلاء كفار نشأوا في الكفر، بذلوا أنفسهم لله.
Yahut masdariyyedir; "uydurdukları/çarpıttıkları şey" yani 'haktan batıla çevirip sahtesini ürettikleri şey' manasındadır. Yahut da ifke uğratılan şeyi bizzat ifk (yalan/uydurma) olarak adlandırmak suretiyle onların 'uydurması/yalanı' demektir. Rivayet edildiğine göre [asa], vadi dolusu tahta ve ipleri yutup Musa da onu kaldırıp eskisi gibi bir asa haline dönünce ve Allah kudretiyle o büyük cisimleri yok edip veya latif parçalara ayırınca [büyücülerden biri] büyücülere şöyle dedi: "Eğer bu bir büyü olsaydı iplerimiz ve asalarımız ortada kalırdı." { فَوَقَعَ الْحَقُّ } Hak ortaya çıktı ve sabit oldu. Garip tefsirlerden biri de şudur: 'Kalplerine vurdu', yani "kasin vakî'" (keskin bir şekilde kalbi etkileyen) sözünden hareketle 'kalplerinde iz bıraktı' demektir. { وَانْقَلَبُوا صاغِرِينَ } Aşağılanmış ve şaşkına dönmüş hale geldiler. { وَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ } Secdeye kapandılar; yere şiddetle kapanışlarından ötürü sanki onları atan birisi fırlatıp atmış gibi oldu. Gördükleri şey karşısında kendilerine hâkim olamadıkları, bu yüzden sanki [yere] atılmış gibi oldukları da söylenmiştir. Katâde'den rivayet edildiğine göre: "Günün başında kâfir büyücüler idiler, sonunda ise iyilik timsali şehitler oldular." Hasan[-ı Basrî]'den nakledildiğine göre: "İslam'da doğup Müslümanlar arasında yetiştiği halde dinini şununla bununla satan birini görürsün; halbuki bunlar küfür içinde doğup küfürde yetişmiş kâfirler oldukları halde kendilerini Allah'a adadılar."
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٢٣ الى ١٢٤]
[A'râf Suresi (7), Ayetler 123-124]
قالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّ هذا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْها أَهْلَها فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (١٢٣) لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ (١٢٤)
{ قالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّ هذا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْها أَهْلَها فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (١٢٣) لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ (١٢٤) } “Firavun dedi ki: 'Ben size izin vermeden önce ona iman mı ettiniz? Şüphesiz bu, halkını oradan çıkarmak için şehirde kurduğunuz bir tuzaktır. Ama yakında bileceksiniz!' (123) 'Ellerinizi ve ayaklarınızı mutlaka çaprazlama keseceğim, sonra da hepinizi asacağım!' (124)”
آمَنْتُمْ بِهِ على الإخبار، أى فعلتم هذا الفعل الشنيع، توبيخا لهم وتقريعاً. وقرئ:
{ آمَنْتُمْ بِهِ } haber formundadır; yani onları azarlamak ve kınamak amacıyla "Bu çirkin fiili işlediniz ha!" [demiştir]. Şöyle de okunmuştur:
أآمنتم، بحرف الاستفهام، ومعناه الإنكار والاستبعاد إِنَّ هذا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ إن صنعكم هذا لحيلة احتلتموها أنتم وموسى في مصر قبل أن تخرجوا منها إلى هذه الصحراء قد تواطأتم على ذلك لغرض لكم، وهو أن تخرجوا منها القبط وتسكنوها بنى إسرائيل، وكان هذا الكلام من فرعون تمويها على الناس لئلا يتبعوا السحرة في الإيمان. وروى أن موسى ﵇ قال للساحر الأكبر: أتؤمن بى إن غلبتك؟ قال لآتين بسحر لا يغلبه سحر.
İstifham (soru) harfiyle { أَآمَنْتُمْ } şeklinde [okunmuştur] ki manası inkâr ve uzak görmedir. { إِنَّ هذا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ } "Sizin bu yaptığınız, bu sahraya çıkmadan önce Mısır'da sizin ve Musa'nın kurduğu bir hiledir; bir maksadınız için bunda anlaştınız; o da Kıptîleri oradan çıkarıp oraya İsrailoğullarını yerleştirmektir." Firavun'un bu sözü, insanlar imanda büyücülere uymasınlar diye gerçeği örtbas etmek içindi. Rivayet edildiğine göre Musa aleyhisselâm en büyük büyücüye: "Sana galip gelirsem bana iman eder misin?" demiş; o da: "Hiçbir büyünün galip gelemeyeceği bir büyü getireceğim;
وإن غلبتني لأومنن بك، وفرعون يسمع، فلذلك قال ما قال فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ وعيد أجمله ثم فصله بقوله لَأُقَطِّعَنَّ وقرئ لأقطعن بالتخفيف، وكذلك ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّكُمْ مِنْ خِلافٍ من كل شق طرفا. وقيل: إن أوّل من قطع من خلاف وصلب لفرعون.
fakat bana galip gelirsen mutlaka sana iman edeceğim" demişti ve Firavun da bunu işitiyordu. İşte bu yüzden söylediği sözü söyledi. { فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ } önce özetlediği, sonra { لَأُقَطِّعَنَّ } sözüyle ayrıntılandırdığı bir tehdittir. [Şeddeli fiil] { لَأَقْطَعَنَّ } şeklinde hafifçe de okunmuştur; aynı şekilde { ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّكُمْ } de öyle. { مِنْ خِلافٍ } her bir taraftan bir uzuv [kesmek suretiyle] demektir. Çaprazlama kesip asma cezasını ilk uygulayanın Firavun olduğu söylenmiştir.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٢٥ الى ١٢٦]
[A'râf Suresi (7), Ayetler 125-126]
قالُوا إِنَّا إِلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ (١٢٥) وَما تَنْقِمُ مِنَّا إِلاَّ أَنْ آمَنَّا بِآياتِ رَبِّنا لَمَّا جاءَتْنا رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً وَتَوَفَّنا مُسْلِمِينَ (١٢٦)
{ قالُوا إِنَّا إِلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ (١٢٥) وَما تَنْقِمُ مِنَّا إِلاَّ أَنْ آمَنَّا بِآياتِ رَبِّنا لَمَّا جاءَتْنا رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً وَتَوَفَّنا مُسْلِمِينَ (١٢٦) } “Dediler ki: 'Biz şüphesiz Rabbimize döneceğiz.' (125) 'Sen bizden sırf Rabbimizin ayetleri bize geldiğinde onlara iman ettik diye intikam alıyorsun. Ey Rabbimiz! Üzerimize sabır yağdır ve bizi Müslümanlar olarak vefat ettir!' (126)”
إِنَّا إِلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ فيه أوجه، أن يريدوا: إنا لا نبالى بالموت لانقلابنا إلى لقاء ربنا ورحمته وخلاصنا منك ومن لقائك. أو ننقلب إلى الله يوم الجزاء فيثيبنا على شدائد
{ إِنَّا إِلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ } ifadesinde birkaç vecih vardır: Şunu kastetmiş olabilirler: "Rabbimizin huzuruna ve rahmetine döneceğimiz ve senden de seninle karşılaşmaktan da kurtulacağımız için ölüme aldırış etmeyiz." Yahut: "Ceza gününde Allah'a döneriz, O da bu şiddetli
القطع والصلب، أو إنا جميعاً يعنون أنفسهم وفرعون ننقلب إلى الله فيحكم بيننا. أو إنا لا محالة ميتون منقلبون إلى الله، فما تقدر أن تفعل بنا إلا ما لا بد لنا منه وَما تَنْقِمُ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا وما تعيب منا إلا الإيمان بآيات الله، أرادوا: وما تعيب منا إلا ما هو أصل المناقب والمفاخر كلها، وهو الإيمان. ومنه قوله:
kesilme ve asılmaya karşılık bizi mükâfatlandırır." Veya: "Hepimiz -yani kendilerini ve Firavun'u kastederek- Allah'a döneriz ve O aramızda hüküm verir." Ya da: "Biz mutlaka öleceğiz ve Allah'a döneceğiz; dolayısıyla sen bize zaten kaçınılmaz olarak başımıza gelecek olandan başkasını yapamazsın." { وَما تَنْقِمُ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا } "Sen bizde Allah'ın ayetlerine iman etmekten başka bir kusur bulmuyorsun." Şunu kastettiler: "Sen bizde bütün meziyetlerin ve iftihar vesilelerinin aslı olan imandan başka bir kusur bulmuyorsun." Şairin şu sözü de bu kabildendir:
ولا عيب فيهم غير أنّ سيوفهم
Onlarda kılıçlarının [çentikli olmasından] başka bir kusur yoktur...
أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً هب لنا صبراً واسعاً وأكثره علينا، حتى يفيض علينا ويغمرنا، كما يفرغ الماء فراغا. وعن بعض السلف: إن أحدكم ليفرغ على أخيه ذنوباً ثم يقول: قد مازحتك، أى يغمره بالحياء والخجل. أو صب علينا ما يطهرنا من أوضار الآثام، وهو الصبر على ما توعدنا به فرعون، لأنهم علموا أنهم إذا استقاموا وصبروا كان ذلك مطهرة لهم وَتَوَفَّنا مُسْلِمِينَ ثابتين على الإسلام.
{ أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً } Bize geniş bir sabır bahşet ve onu üzerimize bol eyle; öyle ki suyun boşalıp döküldüğü gibi üzerimize taşıp bizi kaplasın. Selefin bazısından şöyle rivayet edilmiştir: "Biriniz kardeşinin üzerine günahları boca eder de sonra 'Sana sadece şaka yaptım' der"; yani onu utanç ve mahcubiyete boğar. Yahut: "Bizi günah kirlerinden temizleyecek şeyi, yani Firavun'un bizi tehdit ettiği şeye karşı sabrı üzerimize dök"; çünkü onlar dosdoğru olup sabrettiklerinde bunun kendileri için bir arınma olacağını bildiler. { وَتَوَفَّنا مُسْلِمِينَ } İslam üzere sabit kalmış kimseler olarak [canımızı al].
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٢٧]
[A'râf Suresi (7), Ayet 127]
وَقالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ أَتَذَرُ مُوسى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَيَذَرَكَ وَآلِهَتَكَ قالَ سَنُقَتِّلُ أَبْناءَهُمْ وَنَسْتَحْيِي نِساءَهُمْ وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قاهِرُونَ (١٢٧)
{ وَقالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ أَتَذَرُ مُوسى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَيَذَرَكَ وَآلِهَتَكَ قالَ سَنُقَتِّلُ أَبْناءَهُمْ وَنَسْتَحْيِي نِساءَهُمْ وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قاهِرُونَ (١٢٧) } “Firavun'un kavminden ileri gelenler dediler ki: 'Musa'yı ve kavmini, yeryüzünde bozgunculuk yapsınlar, seni ve ilahlarını terk etsinler diye mi bırakıyorsun?' (Firavun) dedi ki: 'Onların oğullarını öldüreceğiz, kadınlarını sağ bırakacağız ve şüphesiz biz onların üzerinde mutlak ezici bir güce sahibiz.' (127)”
وَيَذَرَكَ عطف على لِيُفْسِدُوا لأنه إذا تركهم ولم يمنعهم، وكان ذلك مؤدّيا إلى ما دعوه فساداً وإلى تركه وترك آلهته، فكأنه تركهم لذلك. أو هو جواب للاستفهام بالواو كما يجاب بالفاء، نحو قول الحطيئة:
{ وَيَذَرَكَ } kelimesi { لِيُفْسِدُوا } üzerine matuftur; çünkü onları serbest bırakıp engellemediğinde bu durum onların fesat dedikleri şeye, onu ve ilahlarını terk etmeye yol açacağı için sanki onları bunun için bırakmış gibi olur. Yahut tıpkı fa harfiyle cevap verildiği gibi vav ile istifhamın (sorunun) cevabıdır; Hutay'e'nin şu sözünde olduğu gibi:
ألم أك جاركم ويكون بيني … وبينكم المودّة والإخاء
Ben sizin komşunuz değil miydim ki aramızda... sevgi ve kardeşlik bulunsun?
والنصب بإضمار «أن» تقديره: أيكون منك ترك موسى، ويكون تركه إياك وآلهتك. وقرئ:
Buradaki nasb hali gizli bir 'en' iledir; takdiri şöyledir: 'Senin Musa'yı bırakman ve onun da seni ve ilahlarını bırakması söz konusu mu olacak?' Şöyle de okunmuştur:
ويذرك وآلهتك بالرفع عطفا على أتذر موسى، بمعنى: أتذره وأ يذرك، يعنى: تطلق له ذلك.
{ أَتَذَرُ مُوسَى } ifadesine atıfla ref (ötre) ile { وَيَذَرُكَ وَآلِهَتَكَ } şeklinde okunmuştur; manası: 'Onu bırakıyorsun da o seni terk mi ediyor?', yani: 'Buna ona fırsat mı veriyorsun?' demektir.
أو يكون مستأنفا أو حالا على معنى: أتذره وهو يذرك وآلهتك. وقرأ الحسن: ويذرك بالجزم،
Yahut [bu fiil] müste'nefe (yeni bir başlangıç) veya 'O seni ve ilahlarını terk ettiği halde sen onu serbest mi bırakıyorsun?' manasında bir hâl cümlesi olabilir. el-Hasan [el-Basrî] ise [fiili] { وَيَذَرْكَ } şeklinde cezm ile okumuştur,
كأنه قيل: يفسدوا، كما قرئ وَأَكُنْ مِنَ الصَّالِحِينَ كأنه قيل: أصدّق. وقرأ أنس رضى الله عنه: ونذرك، بالنون والنصب، أى يصرفنا عن عبادتك فنذرها. وقرئ: ويذرك وإلاهتك، أى عبادتك. وروى أنهم قالوا له ذلك، لأنه وافق السحرة على الإيمان ستمائة ألف نفس، فأرادوا بالفساد في الأرض ذلك وخافوا أن يغلبوا على الملك، وقيل: صنع فرعون لقومه أصناما وأمرهم أن يعبدوها تقربا إليه كما يعبد عبدة الأصنام الأصنام، ويقولون: ليقربونا إلى الله زلفى، ولذلك قال: أنا ربكم الأعلى سَنُقَتِّلُ أَبْناءَهُمْ يعنى سنعيد عليهم ما كنا محناهم به من قتل الأبناء، ليعلموا أنا على ما كنا عليه من الغلبة والقهر، وأنهم مقهورون تحت أيدينا كما كانوا، وأن غلبة موسى لا أثر لها في ملكنا واستيلائنا، ولئلا يتوهم العامة أنه هو المولود الذي أخبر المنجمون والكهنة بذهاب ملكنا على يده، فيثبطهم ذلك عن طاعتنا ويدعوهم إلى اتباعه، وأنه منتظر بعد.
Sanki { وَأَكُنْ مِنَ الصَّالِحِينَ } ayetinin 'sadaka vereyim' takdiriyle cezm okunduğu gibi, burada da 'bozgunculuk yaparlar' takdiriyle cezm kılınmıştır. Enes radıyallâhu anh ise nun harfi ve nasb ile { وَنَذَرَكَ } şeklinde okumuştur; yani 'bizi sana ibadet etmekten alıkoyar da biz de ibadeti terk mi edelim?' demektir. { وَيَذَرَكَ وَإِلاهَتَكَ } şeklinde de okunmuştur ki 'sana yapılan ibadeti [terk etsinler]' demektir. Rivayet edildiğine göre ileri gelenlerin ona böyle demelerinin sebebi şudur: Altı yüz bin kişi imanda büyücülere uymuştu; yeryüzünde bozgunculuk ile bunu kastettiler ve hâkimiyeti kaybetmekten korktular. Şöyle de denilmiştir: Firavun kavmi için putlar yapmış ve putperestlerin putlara tapıp "Bizi Allah'a yaklaştırsınlar diye" dedikleri gibi, kendisine yaklaşsınlar diye o putlara tapmalarını emretmişti; bu yüzden "Ben sizin en yüce rabbinizim" demiştir. { سَنُقَتِّلُ أَبْناءَهُمْ } "Oğullarını öldürmek suretiyle daha önce onları sınadığımız cezayı üzerlerine tekrar uygulayacağız; bilsinler ki biz eskiden olduğu gibi yine galibiyet ve kahredici güç sahibiyiz, onlar eskiden olduğu gibi yine elimizin altında kahrolmuş durumdadırlar ve Musa'nın galibiyetinin mülkümüz ve hâkimiyetimiz üzerinde hiçbir etkisi yoktur. Hem de avam halk, mülkümüzün onun eliyle zeval bulacağını müneccimlerin ve kâhinlerin haber verdiği doğacak çocuğun Musa olduğunu zannedip de bu zan onları bize itaatten alıkoymasın ve ona uymaya çağırmasın; zira o beklenen kişi henüz sonradır." demek istemiştir.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٢٨ الى ١٢٩]
[A'râf Suresi (7), Ayetler 128-129]
قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ (١٢٨) قالُوا أُوذِينا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنا وَمِنْ بَعْدِ ما جِئْتَنا قالَ عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ (١٢٩)
{ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ (١٢٨) قالُوا أُوذِينا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنا وَمِنْ بَعْدِ ما جِئْتَنا قالَ عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ (١٢٩) } “Musa kavmine dedi ki: 'Allah'tan yardım dileyin ve sabredin. Şüphesiz yeryüzü Allah'ındır; kullarından dilediğini ona mirasçı kılar. Güzel akıbet ise takva sahiplerinindir.' (128) Dediler ki: 'Sen bize gelmeden önce de geldikten sonra da eziyet gördük.' (Musa) dedi ki: 'Umulur ki Rabbiniz düşmanınızı helak eder, sizi yeryüzünde halifeler kılar da nasıl davranacağınıza bakar.' (129)”
قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ قال لهم ذلك- حين قال فرعون: سنقتل أبناءهم فجزعوا منه وتضجروا- يسكنهم ويسلبهم، ويعدهم النصرة عليهم، ويذكر لهم ما وعد الله بنى إسرائيل من إهلاك القبط وتوريثهم أرضهم وديارهم. فإن قلت: لم أخليت هذه الجملة عن الواو وأدخلت على التي قبلها؟ قلت: هي جملة مبتدأة مستأنفة. وأمّا وَقالَ الْمَلَأُ فمعطوفة على ما سبقها من قوله قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ وقوله إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يجوز أن تكون اللام للعهد ويراد أرض مصر خاصة، كقوله وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ وأن تكون للجنس فيتناول أرض مصر لأنها من جنس الأرض، كما قال ضمرة: إنما المرء بأصغريه، فأراد بالمرء الجنس، وغرضه أن يتناوله تناولا أوليا وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ بشارة بأن الخاتمة المحمودة للمتقين منهم ومن القبط، وأن المشيئة متناولة لهم. وقرأ وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ بالنصب: أبىّ وابن مسعود، عطفا على الأرض.
{ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ } Firavun "Oğullarını öldüreceğiz" deyip de bundan ötürü endişelenip sızlandıklarında Musa onlara bunu söylemiştir; onları teskin etmek, teselli vermek, onlara karşı zafer vaat etmek ve Allah'ın İsrailoğullarına vadettiği Kıptîlerin helak edilip topraklarına ve yurtlarına onların vâris kılınacağı müjdesini hatırlatmak istemiştir. Eğer: "Niçin bu cümle vav harfinden soyutlanmış da kendinden öncekine vav ile girilmiştir?" dersen, derim ki: Bu, müstakil (yeni) bir cümledir. { وَقالَ الْمَلَأُ } cümlesi ise kendisinden önce geçen { قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ } sözüne matuftur. { إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ } sözündeki lâm takısının ahd için olup bizzat Mısır toprağının kastedilmiş olması caizdir; tıpkı { وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ } ayetinde olduğu gibi. Cins için olması da caizdir ki Mısır toprağı da yeryüzü cinsinden olduğu için onu da kapsar; nitekim Damre'nin: 'Kişi ancak iki en küçük uzvuyla (kalbi ve diliyle) kaimdir' sözünde insan cinsini kastetmesi ve maksadının öncelikli olarak kendisini kapsaması gibidir. { وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ } Övgüye layık sonun onlardan ve Kıptîlerden takva sahiplerine ait olduğuna ve ilahî meşietin onları kapsadığına dair bir müjdedir. Übeyy ve İbn Mes'ûd { وَالْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقِينَ } kısmını { الْأَرْضَ } kelimesine atıfla nasb (üstün) ile okumuşlardır.
أُوذِينا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنا وَمِنْ بَعْدِ ما جِئْتَنا يعنون قتل أبنائهم قبل مولد موسى ﵇ إلى أن استنبئ، وإعادته عليهم بعد ذلك، وما كانوا يستعبدون به ويمتهنون فيه من أنواع
{ أُوذِينا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنا وَمِنْ بَعْدِ ما جِئْتَنا } Musa aleyhisselâm doğmadan önce peygamber oluncaya kadar oğullarının öldürülmesini, bundan sonra bu işin tekrarlanmasını ve köleleştirilip hor görüldükleri çeşitli
الخدم والمهن ويمسون به من العذاب عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ تصريح بما رمز إليه من البشارة قبل. وكشف عنه، وهو إهلاك فرعون واستخلافهم بعده في أرض مصر فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ فيرى الكائن منكم من العمل حسنه وقبيحه وشكر النعمة وكفرانها، ليجازيكم على حسب ما يوجد منكم. وعن عمرو بن عبيد ﵀ أنه دخل على المنصور قبل الخلافة وعلى مائدته رغيف أو رغيفان، فطلب زيادة لعمرو فلم توجد، فقرأ عمرو هذه الآية، ثم دخل عليه بعد ما استخلف فذكر له ذلك وقال: قد بقي فينظر كيف تعملون.
hizmetleri, ağır işleri ve maruz kaldıkları azabı kastetmektedirler. { عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ } Daha önce işaret edilen müjdenin açıkça beyan edilmesi ve netleştirilmesidir; o da Firavun'un helak edilmesi ve ondan sonra Mısır toprağında onların halife kılınmasıdır. { فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ } Sizden sadır olacak amelin iyisini ve kötüsünü, nimete şükrü ve nankörlüğü görsün ki sizden ortaya çıkan duruma göre size karşılığını versin. Amr b. Ubeyd rahmetullâhi aleyh'ten rivayet edildiğine göre o, hilafetten önce Mansûr'un yanına girdi; sofrasında bir veya iki somun ekmek vardı. Amr için ilave istendi ama bulunamadı. Bunun üzerine Amr bu ayeti okudu. Mansûr halife olduktan sonra tekrar yanına girdiğinde bunu ona hatırlattı ve: "Sadece { فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ } kısmı kaldı" dedi.
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٣٠]
[A'râf Suresi (7), Ayet 130]
وَلَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ (١٣٠)
{ وَلَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ (١٣٠) } “Andolsun ki biz, Firavun ailesini düşünüp ibret alsınlar diye yıllarca süren kuraklık ve ürün kıtlığı ile yakaladık. (130)”
بِالسِّنِينَ بسنى القحط. و «السنة» من الأسماء الغالبة كالدابة والنجم ونحو ذلك، وقد اشتقوا منها فقالوا: أسنت القوم، بمعنى أقحطوا. وقال ابن عباس رضى الله عنه: أما السنون فكانت لباديتهم وأهل مواشيهم. وأمّا نقص الثمرات فكان في أمصارهم. وعن كعب: يأتى على الناس زمان لا تحمل النخلة إلا تمرة لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ فيتنبهوا على أن ذلك لإصرارهم على الكفر وتكذيبهم لآيات الله، ولأن الناس في حال الشدّة أضرع خدودا وألين أعطافا وأرق أفئدة.
{ بِالسِّنِينَ } kıtlık yıllarıyla [yakaladık]. 'Sene' (السنة) kelimesi; dabbet ve necm gibi [belirli bir manaya] galip gelen isimlerdendir. Ondan türetme yaparak kıtlığa uğradıklarında 'esnete'l-kavm' demişlerdir. İbn Abbas radıyallâhu anh şöyle demiştir: 'Kıtlık yılları onların bedevileri ve hayvan sahipleri içindi; ürünlerin noksanlığı ise şehirlerindeydi.' Kâ'b'dan nakledildiğine göre: 'İnsanlar üzerine öyle bir zaman gelecek ki hurma ağacı ancak tek bir hurma verecektir.' { لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ } Bunun küfürdeki ısrarları ve Allah'ın ayetlerini yalanlamaları sebebiyle olduğunu idrak etsinler diye; zira insanlar darlık ve zorluk anında boyunlarını daha çok eğer, daha uysal olur ve kalpleri daha fazla incelir.
وقيل: عاش فرعون أربعمائة سنة ولم ير مكروها في ثلاثمائة وعشرين سنة، ولو أصابه في تلك المدّة وجع أو جوع أو حمى لما ادعى الربوبية.
Firavun'un dört yüz yıl yaşadığı ve üç yüz yirmi yıl boyunca hiçbir hoşnutsuzluk görmediği; şayet bu süre içinde başına bir ağrı, açlık veya humma gelseydi rablik iddia edemeyeceği söylenmiştir.
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٣١]
[A'râf Suresi (7), Ayet 131]
فَإِذا جاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قالُوا لَنا هذِهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسى وَمَنْ مَعَهُ أَلا إِنَّما طائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (١٣١)
{ فَإِذا جاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قالُوا لَنا هذِهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسى وَمَنْ مَعَهُ أَلا إِنَّما طائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (١٣١) } “Onlara bir iyilik (bolluk) geldiği zaman: 'Bu bizim hakkımızdır' derlerdi. Başlarına bir kötülük (kıtlık) gelirse Musa ve beraberindekilerin uğursuzluğuna yorarlardı. İyi bilin ki onların uğursuzluk sebebi Allah katındadır, fakat onların çoğu bilmezler. (131)”
فَإِذا جاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ من الخصب والرخاء قالُوا لَنا هذِهِ أى هذه مختصة بنا ونحن مستحقوها ولم نزل في النعمة والرفاهية، واللام مثلها في قولك. الجل للفرس وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ من ضيقة وجدب يَطَّيَّرُوا بِمُوسى وَمَنْ مَعَهُ يتطيروا بهم ويتشاءموا ويقولوا: هذه بشؤمهم، ولولا مكانهم لما أصابتنا، كما قالت الكفرة لرسول الله ﷺ هذه من عندك. فإن قلت: كيف. قيل: فإذا جاءتهم الحسنة بإذا وتعريف الحسنة ، وإن تصبهم
{ فَإِذا جاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ } [ayetindeki] "hasene", bolluk ve refahtır. { قالُوا لَنا هذِهِ } Yani: Bu bize mahsustur, biz buna hak sahibiyiz ve biz öteden beri nimet ve refah içindeyiz, [demektir]. Buradaki lâm (لـ) harfi; senin: "Çul ata aittir" sözündeki gibidir. { وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ } [Ayetindeki seyyie ise] darlık ve kıtlıktır. { يَطَّيَّرُوا بِمُوسى وَمَنْ مَعَهُ } [Ayetin anlamı]: Onları uğursuz sayarlar, karamsarlığa kapılırlar ve: "Bu onların uğursuzluğundandır; onlar aramızda olmasaydı bize isabet etmezdi" derler. Nitekim kâfirlerin Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bu senin yüzündendir" dedikleri gibi. Şayet: "Nasıl oluyor da [iyilik için] { فَإِذا جاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ } denilerek 'izâ' (إِذَا) ve 'el-hasene' şeklinde marife (belirli) olarak getirilmişken; [kötülük için] 've in tusıbhum...' [şeklinde şart edatı ve nekre kullanılmıştır?]" dersen,
سيئة بإنّ وتنكير السيئة؟ قلت: لأنّ جنس الحسنة وقوعه كالواجب لكثرته واتساعه. وأمّا السيئة فلا تقع إلا في الندرة، ولا يقع إلا شيء منها. ومنه قول بعضهم: قد عددت أيام البلاء، فهل عددت أيام الرخاء طائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ أى سبب خيرهم وشرهم عند الله، وهو حكمه ومشيئته، والله هو الذي يشاء ما يصيبهم من الحسنة والسيئة، وليس شؤم أحد ولا يمنه بسبب فيه، كقوله تعالى قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ويجوز أن يكون معناه: ألا إنما سبب شؤمهم عند الله وهو عملهم المكتوب عنده الذي يجرى عليهم ما يسوءهم لأجله، ويعاقبون له بعد موتهم بما وعدهم الله في قوله سبحانه النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها الآية. ولا طائر أشأم من هذا. وقرأ الحسن: إنما طيركم عند الله، وهو اسم لجمع طائر غير تكسير، ونظيره: التجر، والركب. وعند أبى الحسن:
'in' ve 'seyyie' nekre olarak getirilmiştir?" dersen, derim ki: Çünkü iyilik cinsinin gerçekleşmesi, çokluğu ve genişliği sebebiyle adeta zorunlu gibidir. Kötülük ise ancak nadiren vuku bulur ve ondan ancak az bir şey isabet eder. Nitekim birisinin: 'Bela günlerini saydın da, hiç refah günlerini saydın mı?' sözü de bundandır. { طائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ } Yani onların hayır ve şerlerinin sebebi Allah katındadır; o da O'nun hükmü ve meşietidir. Onlara isabet eden iyiliği de kötülüğü de dileyen Allah'tır; hiçbir kimsenin uğursuzluğu veya bereketi bunda etken değildir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “De ki: Hepsi Allah katındandır” buyurduğu gibidir. Bunun manasının şöyle olması da caizdir: İyi bilin ki onların uğursuzluk sebebi Allah katındadır; o da O'nun katında yazılı olan ve kendilerine fenalık getiren amelleridir ve ölümden sonra da Yüce Allah'ın { النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها } “Onlar ateşe sunulurlar...” ayetindeki vaadiyle cezalandırılacaklardır. Bundan daha uğursuz bir kuş (talih) olamaz. Hasan[-ı Basrî] { إِنَّمَا طَيْرُكُمْ عِنْدَ اللَّهِ } şeklinde okumuştur ki bu, cem-i teksir (kuralsız çoğul) olmayan bir cins/topluluk ismidir; bunun benzeri 'et-tecr' ve 'er-rekb' kelimeleridir. Ebu'l-Hasan'a göre ise:
هو تكسير.
O bir cem-i teksirdir (kuralsız çoğuldur).
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٣٢ الى ١٣٣]
[A'râf Suresi (7), Ayetler 132-133]
وَقالُوا مَهْما تَأْتِنا بِهِ مِنْ آيَةٍ لِتَسْحَرَنا بِها فَما نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ (١٣٢) فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الطُّوفانَ وَالْجَرادَ وَالْقُمَّلَ وَالضَّفادِعَ وَالدَّمَ آياتٍ مُفَصَّلاتٍ فَاسْتَكْبَرُوا وَكانُوا قَوْماً مُجْرِمِينَ (١٣٣)
“Ve dediler ki: 'Bizi büyülemek için her ne ayet getirirsen getir, biz sana inanacak değiliz.' (132) Bunun üzerine biz de onlara açık ve ayrıntılı mucizeler olarak tufanı, çekirgeyi, haşereyi, kurbağaları ve kanı gönderdik; yine de büyüklük tasladılar ve suçlu bir kavim oldular. (133)”
مَهْما هي «ما» المضمنة معنى الجزاء ، ضمت إليها «ما» المزيدة المؤكدة للجزاء في
Mehmâ (مَهْما), şart anlamı içeren mâ (ما) [kelimesidir]; buna şartı pekiştiren zâit mâ (ما) katılmıştır...
قولك: متى ما تخرج أخرج، أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ، فَإِمَّا نَذْهَبَنَّ بِكَ إلا أنّ الألف قلبت هاء استثقالا لتكرير المتجانسين وهو المذهب السديد البصري، ومن الناس من زعم أن «مه» هي الصوت الذي يصوت به الكاف، و «ما» للجزاء، كأنه قيل: كف ما تأتنا به من آية لتسحرنا بها فما نحن لك بمؤمنين. فإن قلت: ما محل مهما؟ قلت: الرفع بمعنى: أيما شيء تأتنا به. أو النصب، بمعنى: أيما شيء تحضرنا تأتنا به. ومن آية: تبيين لمهما. والضميران في بِهِ وبِها راجعان إلى مهما، إلا أنّ أحدهما ذكر على اللفظ، والثاني أنث على المعنى، لأنه في معنى الآية. ونحوه قول زهير:
sözünde olduğu gibi: 'Ne zaman çıkarsan ben de çıkarım' [örneğinde] ve { أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ } “Nerede olursanız olun ölüm size ulaşır”, { فَإِمَّا نَذْهَبَنَّ بِكَ } “Eğer seni alıp götürürsek...” [ayetlerinde olduğu gibi]. Ancak iki benzer harfin tekrarı ağır geldiğinden elif he harfine dönüştürülmüştür; doğru olan Basra ekolü görüşü budur. Bazı kimseler ise 'meh' lafzının sakındırma sesi olduğunu, 'mâ'nın ise cezâ (şart) için olduğunu ve adeta: 'Vazgeç! Bizi büyülemek için her ne ayet getirirsen getir, biz sana inanacak değiliz' denildiğini ileri sürmüşlerdir. Eğer: "Mehmâ lafzının iraptaki yeri nedir?" dersen, derim ki: 'Bize getirdiğin hangi şey olursa olsun' manasında merfûdur veya 'Bize getirdiğin hangi şey olursa olsun' manasında mensûbtur. { مِنْ آيَةٍ } ifadesi ise mehmâ'yı açıklayan beyandır. { بِهِ } ve { بِها } kelimelerindeki iki zamir de mehmâ'ya dönmektedir; ancak biri lafza göre müzekker, diğeri ise ayet anlamında olduğu için manaya göre müennes kılınmıştır. Züheyr'in şu sözü de bunun gibidir:
ومهما يكن عند امرئ من خليقة … وإن خالها تخفى على النّاس تعلم
'Ve bir kimsede her ne huy bulunursa bulunsun... / İnsanlara gizli kaldığını sansa da mutlaka bilinir.'
وهذه الكلمة في عداد الكلمات التي يحرفها من لا يد له في علم العربية، فيضعها غير موضعها، ويحسب مهما بمعنى متى ما، ويقول مهما جئتني أعطيتك، وهذا من وضعه، وليس من كلام واضع العربية في شيء، ثم يذهب فيفسر مَهْما تَأْتِنا بِهِ مِنْ آيَةٍ بمعنى الوقت، فيلحد في آيات الله وهو لا يشعر، وهذا وأمثاله مما يوجب الجثوّ بين يدي الناظر في كتاب سيبويه. فإن قلت: كيف سموها آية، ثم قالوا لتسحرنا بها؟ قلت: ما سموها آية لاعتقادهم أنها آية، وإنما سموها اعتباراً لتسمية موسى، وقصدوا بذلك الاستهزاء والتلهي الطُّوفانَ ما طاف بهم وغلبهم من مطر أو سيل. قيل: طغى الماء فوق حروثهم، وذلك أنهم مطروا ثمانية أيام في ظلمة شديدة، لا يرون
Bu kelime, Arapça ilminde hiçbir vukûfiyeti olmayan kimselerin tahrif ettiği, yerli yersiz kullandığı kelimelerdendir. [Böyle biri], mehmâ (مَهْمَا) kelimesini metâ mâ (مَتَى مَا / ne zaman) anlamında zanneder ve [örneğin] 'Bana ne zaman gelirsen sana veririm' anlamında 'Mehmâ ci’tenî a‘taytuke' (مَهْمَا جِئْتَنِي أَعْطَيْتُكَ) der. Oysa bu onun uydurmasıdır; Arap dilini vaz' edenin (kuranın) kelamında böyle bir şey asla yoktur. Sonra gidip { مَهْما تَأْتِنا بِهِ مِنْ آيَةٍ } [ayetini] vakit/zaman anlamıyla tefsir eder; böylece farkında olmadan Allah'ın ayetlerinde haktan sapar (ilhad eder). İşte bu ve benzeri durumlar, Sîbeveyh'in kitabını inceleyen bir kimsenin önünde diz çökmeyi gerektiren hususlardandır. Eğer 'Onu nasıl ayet olarak isimlendirdiler de sonra { لِتَسْحَرَنا بِها } “bizi onunla büyülemek için” dediler?' dersen, derim ki: Onlar mucize olduğuna inandıkları için ona ayet demediler; sadece Mûsâ'nın adlandırmasını dikkate alarak öyle dediler ve bununla alay edip eğlenmeyi amaçladılar. Tufan (الطوفان) ise yağmurdan veya selden onları çepeçevre kuşatan ve onları bastıran şeydir. Denildi ki: Su onların ekinlerinin üzerine taştı. Şöyle ki, onlar koyu bir karanlık içinde sekiz gün boyunca yağmura tutuldular; öyle ki ne
شمساً ولا قمراً، ولا يقدر أحدهم أن يخرج من داره. وقيل أرسل الله عليهم السماء حتى كادوا يهلكون، وبيوت بنى إسرائيل وبيوت القبط مشتبكة، فامتلأت بيوت القبط ماء حتى قاموا في الماء إلى تراقيهم، فمن جلس غرق، ولم تدخل بيوت بنى إسرائيل قطرة، وفاض الماء على وجه أرضهم وركد فمنعهم من الحرث والبناء والتصرف، ودام عليهم سبعة أيام. وعن أبى قلابة:
ne güneşi görebiliyorlardı ne de ayı, içlerinden hiçbiri evinden dışarı çıkmaya güç yetiremiyordu. Bir rivayete göre ise, Allah üzerlerine gökten öyle bir su gönderdi ki neredeyse helak olacaklardı. İsrailoğulları'nın evleri ile Kıptîlerin evleri iç içeydi; Kıptîlerin evleri öyle suyla doldu ki suyun içinde köprücük kemiklerine kadar ayakta durdular; kim otursa boğuluyordu. İsrailoğulları'nın evlerine ise tek bir damla bile girmedi. Su, topraklarının üzerine taştı ve durgunlaşıp kaldı; onları ekimden, inşaattan ve tasarrufta bulunmaktan menetti ve bu durum yedi gün sürdü. Ebû Kılâbe'den rivayet edildiğine göre:
الطوفان الجدري، وهو أوّل عذاب وقع فيهم، فبقى في الأرض. وقيل: هو الموتان وقيل:
Tufan, çiçek hastalığıdır; onlara isabet eden ilk azaptır ve yeryüzünde kalmıştır. Bir görüşe göre o 'el-mevtân'dır (toplu ölümdür). Bir görüşe göre ise:
الطاعون، فقالوا لموسى: ادع لنا ربك يكشف عنا ونحن نؤمن بك، فدعا فرفع عنهم، فما آمنوا، فنبت لهم تلك السنة من الكلأ والزرع ما لم يعهد بمثله، فأقاموا شهراً، فبعث الله عليهم الجراد فأكلت عامة زروعهم وثمارهم، ثم أكلت كل شيء حتى الأبواب وسقوف البيوت والثياب ولم يدخل بيوت بنى إسرائيل منها شيء، ففزعوا إلى موسى ووعدوه التوبة، فكشف عنهم بعد سبعة أيام: خرج موسى ﵇ إلى الفضاء فأشار بعصاه نحو المشرق والمغرب، فرجع الجراد إلى النواحي التي جاء منها، فقالوا: ما نحن بتاركي ديننا، فأقاموا شهراً، فسلط الله عليهم القمل وهو الحنان في قول أبى عبيدة كبار القردان. وقيل: الدبا وهو أولاد الجراد. قيل:
Vebadır. Bunun üzerine Musa'ya: 'Rabbine bizim için dua et de bunu bizden kaldırsın, biz de sana iman edelim' dediler. O da dua etti ve azap onlardan kaldırıldı; fakat iman etmediler. O yıl onlar için eşi benzeri görülmemiş bollukta ot ve ekin bitti. Bir ay bu halde kaldılar. Sonra Allah üzerlerine çekirgeyi musallat etti; çekirgeler ekinlerinin ve meyvelerinin çoğunu yedi, ardından kapılara, evlerin tavanlarına ve elbiselere varıncaya kadar her şeyi yediler; İsrailoğulları'nın evlerine ise onlardan hiçbir şey girmedi. Bunun üzerine feryat ederek Musa'ya sığındılar ve ona tevbe edeceklerini vadettiler. Yedi gün sonra azap onlardan kaldırıldı: Musa aleyhisselâm açık bir alana çıktı ve asasıyla doğuya ve batıya işaret etti; çekirgeler geldikleri yönlere geri döndüler. Fakat onlar: 'Biz dinimizi terk edecek değiliz' dediler. Bir ay daha durdular. Sonra Allah üzerlerine haşereyi musallat etti. Bu; Ebû Ubeyde'nin kavlinde büyük keneler olan kenedir. Bir görüşe göre: Çekirge yavruları olan 'ed-debâ'dır. Denildi ki:
نبات أجنحتها. وقيل: البراغيث. وعن سعيد بن جبير: السوس، فأكل ما أبقاه الجراد، ولحس الأرض، وكان يدخل بين ثوب أحدهم وبين جلده فيمصه، وكان يأكل أحدهم طعاماً فيمتلئ قملا، وكان يخرج أحدهم عشرة أجربة إلى الرحى فلا يرد منها إلا يسيرا. وعن سعيد ابن جبير. أنه كان إلى جنبهم كثيب أعفر، فضربه به موسى بعصاه فصار قملا، فأخذت في أبشارهم وأشعارهم وأشفار عيونهم وحواجبهم، ولزم جلودهم كأنه الجدري، فصاحوا وصرخوا وفزعوا إلى موسى فرفع عنهم، فقالوا: قد تحققنا الآن أنك ساحر، وعزة فرعون لا نصدقك أبدا، فأرسل الله عليهم بعد شهر الضفادع، فدخلت بيوتهم وامتلأت منها آنيتهم وأطعمتهم، ولا يكشف أحد شيئا من ثوب ولا طعام ولا شراب إلا وجد فيه الضفادع، وكان الرجل إذا أراد أن يتكلم وثبت الضفدع إلى فيه، وكانت تمتلئ منها مضاجعهم فلا يقدرون على الرقاد، وكانت تقذف بأنفسها في القدور وهي تغلى، وفي التنانير وهي تفور، فشكوا إلى موسى وقالوا: ارحمنا هذه المرة، فما بقي إلا أن نتوب التوبة النصوح ولا نعود، فأخذ عليهم العهود ودعا فكشف الله عنهم، ثم نقضوا العهد، فأرسل الله عليهم الدم فصارت مياههم دماً، فشكوا إلى فرعون فقال:
Kanatları yeni çıkan çekirgelerdir. Bir görüşe göre pirelerdir. Saîd b. Cübeyr'den gelen rivayette ise güvedir; çekirgenin geride bıraktığı şeyleri yedi ve yeri silip süpürdü. Birinin elbisesi ile teni arasına girip emerdi; biri yemek yerken yemeği haşereyle dolardı; biri değirmene on ölçek zahire götürür de ondan pek az bir şey geri getirebilirdi. Saîd b. Cübeyr'den rivayet edildiğine göre: Yanlarında boz renkli bir kum tepesi vardı, Musa asasıyla ona vurdu ve tepe haşereye dönüştü; tenlerine, saçlarına, kirpiklerine ve kaşlarına yapıştı; çiçek hastalığı gibi derilerine yapışıp kaldı. Feryat edip çığlıklar attılar ve Musa'ya sığındılar; azap onlardan kaldırıldı. Fakat: 'Şimdi senin kesinlikle bir büyücü olduğunu anladık, Firavun'un izzetine andolsun ki sana asla inanmayacağız' dediler. Bunun üzerine Allah bir ay sonra üzerlerine kurbağaları gönderdi; kurbağalar evlerine girdi, kapları ve yemekleri onlarla doldu. Hiç kimse bir elbiseyi, yemeği veya içeceği açamazdı ki içinde kurbağaları bulmasın. Adam konuşmak istediğinde kurbağa ağzına sıçrardı; yatakları onlarla dolar da uyuyamazlardı; kaynayan tencerelerin ve harlayan fırınların içine kendilerini atarlardı. Musa'ya şikayette bulunup: 'Bu defa bize merhamet et, artık kesin bir tevbe etmekten ve bir daha dönmemekten başka çaremiz kalmadı' dediler. Musa onlardan sözler aldı ve dua etti; Allah da azabı onlardan kaldırdı. Sonra yine sözlerini bozdular; bunun üzerine Allah üzerlerine kanı gönderdi ve suları kana dönüştü. Firavun'a şikayette bulundular, o da:
إنه سحركم فكان يجمع بين القبطي والاسرائيلى على إناء واحد، فيكون ما يلي الإسرائيلى ماء
"Şüphesiz bu sizin büyünüzdür" [derlerdi]. Bir Kıptî ile bir İsrailliyi aynı kap başında bir araya getirirdi de İsraillinin tarafına gelen [kısım] su olurdu
وما يلي القبطي دماً، ويستقيان من ماء واحد فيخرج للقبطي الدم وللإسرائيلى الماء، حتى إن المرأة القبطية تقول لجارتها الإسرائيلية: اجعلي الماء في فيك ثم مجيه في فىّ، فيصير الماء في فيها دماً.
Kıptînin tarafındaki ise kan olurdu. Aynı sudan su çekerlerdi; Kıptîye kan, İsrailoğluna ise su çıkardı. Hatta Kıptî kadın, İsrailli komşusuna: 'Suyu ağzına al, sonra benim ağzıma püskürt' derdi de su onun ağzına girince kana dönüşürdü.
وعطش فرعون حتى أشفى على الهلاك، فكان يمص الأشجار الرطبة، فإذا مضغها صار ماؤها الطيب ملحاً أجاجا. وعن سعيد بن المسيب: سال عليهم النيل دما. وقيل: سلط الله عليهم الرعاف وروى أنّ موسى ﵇ مكث فيهم بعد ما غلب السحرة عشرين سنة يريهم هذه الآيات، وروى أنه لما أراهم اليد والعصا ونقص النفوس والثمرات قال: يا رب، إنّ عبدك هذا قد علا في الأرض فخذه بعقوبة تجعلها له ولقومه نقمة، ولقومي عظة، ولمن بعدي آية. فحينئذ بعث الله عليهم الطوفان، ثم الجراد، ثم ما بعده من النقم. وقرأ الحسن: والقمل، بفتح القاف وسكون الميم، يريد القمل المعروف آياتٍ مُفَصَّلاتٍ نصب على الحال. ومعنى مفصلات: مبينات ظاهرات لا يشكل على عاقل أنها من آيات الله التي لا يقدر عليها غيره، وأنها عبرة لهم ونقمة على كفرهم. أو فصل بين بعضها وبعض بزمان تمتحن فيه أحوالهم، وينظر أيستقيمون على ما وعدوا من أنفسهم، أم ينكثون إلزاماً للحجة عليهم؟
Firavun susuzluktan helak olma derecesine geldi; öyle ki yaş ağaçları emerdi, fakat onları çiğnediğinde ağacın tatlı suyu acı bir tuza dönüşürdü. Saîd b. el-Müseyyeb'den nakledildiğine göre: Nil nehri üzerlerine kan olarak aktı. Denildi ki: Allah onlara burun kanamasını musallat etti. Rivayet edildiğine göre Musa aleyhisselâm büyücüleri mağlup ettikten sonra içlerinde yirmi yıl kaldı ve onlara bu ayetleri gösterdi. Yine rivayet edildiğine göre; eli, asayı, can ve ürünlerin eksiltilmesini onlara gösterdiğinde şöyle dedi: 'Rabbim! Senin şu kulun yeryüzünde azgınlaştı; onu öyle bir cezayla yakala ki bu ceza onun ve kavmi için bir intikam, kavmim için bir ibret ve benden sonrakiler için bir ayet olsun.' İşte o vakit Allah üzerlerine tufanı, ardından çekirgeyi ve sonraki azapları gönderdi. Hasan[-ı Basrî], { وَالْقَمْلَ } şeklinde kaf harfinin fethası ve mim'in sükûnu ile okumuştur; bununla bildiğimiz biti kastetmektedir. { آياتٍ مُفَصَّلاتٍ } Hâl olarak mensûbtur. 'Mufassalât'ın manası: Allah'ın başkasının güç yetiremeyeceği açık, aşikâr ayetlerinden olduğu ve onların küfürlerine karşı bir ibret ve ceza kılındığı hiçbir akıl sahibine kapalı kalmayan demektir. Yahut aralarında bir süre fasıla verilmiş ayetlerdir ki durumları imtihan edilsin, kendi verdikleri sözde duracaklar mı yoksa aleyhlerine hüccet ikame edilmek üzere sözlerinden dönecekler mi diye bakılsın.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٣٤ الى ١٣٦]
[A'râf Suresi (7), Ayetler 134-136]
وَلَمَّا وَقَعَ عَلَيْهِمُ الرِّجْزُ قالُوا يا مُوسَى ادْعُ لَنا رَبَّكَ بِما عَهِدَ عِنْدَكَ لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ وَلَنُرْسِلَنَّ مَعَكَ بَنِي إِسْرائِيلَ (١٣٤) فَلَمَّا كَشَفْنا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلى أَجَلٍ هُمْ بالِغُوهُ إِذا هُمْ يَنْكُثُونَ (١٣٥) فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْناهُمْ فِي الْيَمِّ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَكانُوا عَنْها غافِلِينَ (١٣٦)
“Üzerlerine azap çökünce: 'Ey Musa! Sana verdiği ahit hürmetine bizim için Rabbine dua et. Eğer bu azabı bizden kaldırırsan, sana kesinlikle inanacağız ve İsrailoğullarını mutlaka seninle göndereceğiz' dediler. (134) Fakat ulaşacakları bir süreye kadar azabı onlardan kaldırdığımızda bir de bakarsın ki sözlerinden dönüyorlar! (135) Biz de ayetlerimizi yalanlamaları ve onlardan gafil kalmaları sebebiyle kendilerinden intikam aldık ve onları denizde boğduk. (136)”
بِما عَهِدَ عِنْدَكَ ما مصدرية. والمعنى بعهده عندك وهو النبوّة والباء إمّا أن تتعلق بقوله ادْعُ لَنا رَبَّكَ على وجهين: أحدهما أسعفنا إلى ما نطلب إليك من الدعاء لنا بحق ما عندك من عهد الله وكرامته بالنبوّة. أو ادع الله لنا متوسلا إليه بعهده عندك. وإمّا أن يكون قسما مجاباً بلنؤمنن، أى أقسمنا بعهد الله عندك لئن كشفت عنا الرجز لنؤمننّ لك إِلى أَجَلٍ هُمْ بالِغُوهُ إلى حدّ من الزمن هم بالغوه لا محالة فمعذبون فيه لا ينفعهم ما تقدم لهم من الإمهال وكشف العذاب إلى حلوله إِذا هُمْ يَنْكُثُونَ جواب لما، يعنى: فلما كشفناه عنهم فاجئوا النكث وبادروا لم يؤخروه ولكن كما كشف عنهم نكثوا فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ فأردنا الانتقام منهم فَأَغْرَقْناهُمْ. واليهم: البحر الذي لا يدرك قعره. وقيل: هو لجة البحر ومعظم مائه، واشتقاقه من التيمم، لأن المستنفعين به يقصدونه بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآياتِنا أى كان إغراقهم بسبب تكذيبهم بالآيات وغفلتهم عنها وقلة فكرهم فيها.
{ بِما عَهِدَ عِنْدَكَ } 'mâ' masdariyyedir. Mana: 'Senin yanındaki ahdi yani nübüvvet hürmetine' demektir. 'Bâ' harf-i cerri ise ya iki şekilde { ادْعُ لَنا رَبَّكَ } sözüne taalluk eder: Birincisi; Allah'ın senin katındaki ahdi ve peygamberlikle olan ikramı hakkı için bizim için yapmanı istediğimiz duaya icabet et. İkincisi; O'nun senin katındaki ahdini vesile kılarak bizim için Allah'a dua et. Yahut bu, cevabı { لَنُؤْمِنَنَّ } olan bir kasemdir; yani 'Allah'ın senin katındaki ahdine yemin ederiz ki, eğer azabı bizden kaldırırsan mutlaka sana iman edeceğiz' demektir. { إِلى أَجَلٍ هُمْ بالِغُوهُ } Muhakkak ulaşacakları ve kendisinde cezalandırılacakları bir vakte kadar; öyle ki vakti gelene kadar daha önce kendilerine tanınan mühlet ve azabın kaldırılmış olması onlara fayda vermez. { إِذا هُمْ يَنْكُثُونَ } 'Lemmâ'nın cevabıdır; yani 'Biz onu kendilerinden kaldırdığımızda aniden sözlerini bozdular ve hemen döndüler, geciktirmediler; aksine azap kaldırılır kaldırılmaz bozdular'. { فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ } Kendilerinden intikam almayı diledik, { فَأَغْرَقْناهُمْ } ve onları boğduk. 'El-Yemm' dibine ulaşılamayan denizdir. Bir görüşe göre denizin engin yeri ve suyunun büyük kısmıdır; iştikakı 'teyemmüm'den (yönelmekten) gelir, zira ondan faydalananlar ona yönelirler. { بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآياتِنا } Yani boğulmaları ayetleri yalanlamaları, onlardan gafil kalmaları ve üzerlerinde az düşünmeleri sebebiyle olmuştur.
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٣٧]
[A'râf Suresi (7), Ayet 137]
وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشارِقَ الْأَرْضِ وَمَغارِبَهَا الَّتِي بارَكْنا فِيها وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ بِما صَبَرُوا وَدَمَّرْنا ما كانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ وَما كانُوا يَعْرِشُونَ (١٣٧)
“Hor görülüp ezilmekte olan o kavmi de bereketli kıldığımız yeryüzünün doğularına ve batılarına mirasçı yaptık. Sabretmelerine karşılık Rabbinin İsrailoğullarına verdiği o pek güzel söz tam yerine geldi. Firavun ve kavminin yapıp yükselttiklerini ve kurdukları çardakları ise yerle bir ettik. (137)”
الْقَوْمَ الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ هو بنو إسرائيل كان يستضعفهم فرعون وقومه. والأرض:
{ الْقَوْمَ الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ } Firavun ve kavminin hor görüp ezdiği İsrailoğullarıdır. { الْأَرْضِ } Yeryüzü ise:
أرض مصر والشام، ملكها بنو إسرائيل بعد الفراعنة والعمالقة، وتصرفوا كيف شاءوا في أطرافها ونواحيها الشرقية والغربية بارَكْنا فِيها بالخصب وسعة الأرزاق كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى قوله وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ إلى قوله ما كانُوا يَحْذَرُونَ والحسنى: تأنيث الأحسن صفة للكلمة. ومعنى تمت على بنى إسرائيل: مضت عليهم واستمرت من قولك: تمَّ على الأمر إذا مضى عليه بِما صَبَرُوا بسبب صبرهم، وحسبك به حاثاً على الصبر، ودالا على أنّ من قابل البلاء بالجزع وكله الله إليه، ومن قابله بالصبر وانتظار النصر ضمن الله له الفرج. وعن الحسن: عجبت ممن خف كيف خف وقد سمع قوله. وتلا الآية.
Mısır ve Şam topraklarıdır; Firavunlar ve Amâlika'dan sonra oraya İsrailoğulları sahip oldu ve doğu-batı bütün uçlarında ve bölgelerinde diledikleri gibi tasarrufta bulundular. { بارَكْنا فِيها } Bolluk ve geniş rızıklarla bereketlendirdik. { كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى } O'nun: { وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ } “Biz ise istiyorduk ki, yeryüzünde güçsüz düşürülenlere lütufta bulunalım...” ayetinden { ما كانُوا يَحْذَرُونَ } “...korktukları şeyleri başlarına getirelim” sözüne kadar olan vaadidir. 'El-Hüsnâ', 'el-ahsen'in müennesi olup 'kelime'nin sıfatıdır. 'İsrailoğulları üzerinde tamam oldu' ifadesinin manası; 'Bir iş üzere devam etti' sözünden mülhem olarak, onlar hakkında geçerli oldu ve sürdü demektir. { بِما صَبَرُوا } Sabretmeleri sebebiyledir; bu ifade sabra teşvik etmek ve belayı feryat ve sabırsızlıkla karşılayan kimseyi Allah'ın kendi haline bırakacağını, sabır ve zafer beklentisiyle karşılayan kimseye ise Allah'ın kurtuluşu garanti edeceğini göstermek bakımından sana yeterlidir. Hasan[-ı Basrî]'den rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: 'Hafifleșip telaşa düşen kimseye şaşarım; O'nun sözünü işittiği halde nasıl hafifleşir?' ve bu ayeti okumuştur.
ومعنى خف: طاش جزعا وقلة صبر، ولم يرزن رزانة أولى الصبر. وقرأ عاصم في رواية: وتمت كلمات ربك الحسنى. ونظيره مِنْ آياتِ رَبِّهِ الْكُبْرى. ما كانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ ما كانوا يعملون ويسوّون من العمارات وبناء القصور وَما كانُوا يَعْرِشُونَ من الجنات هُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ أو وما كانوا يرفعون من الأبنية المشيدة في السماء. كصرح هامان وغيره.
'Hafifleşti' ifadesinin anlamı: Feryat ve sabırsızlık yüzünden telaşa kapıldı, sabır sahiplerinin vakar ve ağırbaşlılığını gösteremedi demektir. Âsım bir rivayette { وتمت كلمات ربك الحسنى } şeklinde okumuştur. Bunun benzeri { مِنْ آياتِ رَبِّهِ الْكُبْرى } ayetidir. { ما كانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ } İmar ve saray yapımı olarak inşa ettikleri ve düzelttikleri şeylerdir. { وَما كانُوا يَعْرِشُونَ } Bahçelerden kurdukları çardaklardır; nitekim { هُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ } “Çardaklı bahçeleri inşa eden O'dur” [buyrulmuştur]; yahut Hâmân'ın kulesi ve benzeri göğe doğru yükselttikleri muhkem yapılardır.
وقرئ: يعرشون، بالكسر والضم. وذكر اليزيدي أن الكسر أفصح. وبلغني أنه قرأ بعض الناس. يغرسون، من غرس الأشجار. وما أحسبه إلا تصحيفا منه.
{ يَعْرِشُونَ } kelimesi [râ'nın] kesresiyle ve zammesiyle okunmuştur. Yezîdî kesreli okuyuşun daha fasih olduğunu belirtmiştir. Bana ulaştığına göre bazı kimseler bunu ağaç dikmek anlamında 'yağrisûn' şeklinde okumuştur; ancak bunu onun bir tahrifinden (hatalı okumasından) ibaret sayarım.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٣٨ الى ١٤٠]
[A'râf Suresi (7), Ayetler 138-140]
وَجاوَزْنا بِبَنِي إِسْرائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتَوْا عَلى قَوْمٍ يَعْكُفُونَ عَلى أَصْنامٍ لَهُمْ قالُوا يا مُوسَى اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ قالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ (١٣٨) إِنَّ هؤُلاءِ مُتَبَّرٌ ما هُمْ فِيهِ وَباطِلٌ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (١٣٩) قالَ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِيكُمْ إِلهاً وَهُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ (١٤٠)
“İsrailoğullarını denizden geçirdik; kendilerine mahsus putlara tapan bir kavme rastladılar. 'Ey Musa! Onların ilahları olduğu gibi bize de bir ilah yap' dediler. Musa: 'Gerçekten siz cahillik eden bir kavimsiniz' dedi. (138) 'Şüphesiz bunların içinde bulundukları [din] helake mahkûmdur ve yapmakta oldukları da bâtıldır.' (139) Dedi ki: 'O sizi âlemlere üstün kılmışken, ben size Allah'tan başka bir ilah mı arayayım?' (140)”
وهذا آخر ما اختصّ الله من نبأ فرعون والقبط وتكذيبهم بآيات الله وظلمهم ومعاصيهم ثم أتبعه اقتصاص نبأ بنى إسرائيل وما أحدثوه- بعد إنقاذهم من ملكة فرعون واستعباده، ومعاينتهم الآيات العظام، ومجاوزتهم البحر- من عبادة البقر وطلب رؤية الله جهرة، وغير ذلك
Bu, Firavun ve Kıptîlerin kıssasından, onların Allah'ın ayetlerini yalanlamalarından, zulümlerinden ve isyanlarından Allah'ın zikrettiği son kısımdır. Ardından bunu, Firavun'un tahakkümünden ve köleliğinden kurtarılmalarından, büyük mucizeleri bizzat görmelerinden ve denizi geçmelerinden sonra İsrailoğullarının ortaya koydukları şeylerin; yani buzağıya tapınmalarının, Allah'ı apaçık görmeyi istemelerinin ve diğer
من أنواع الكفر والمعاصي، ليعلم حال الإنسان وأنه كما وصفه ظلوم كفار جهول كنود، إلا من عصمه الله وَقَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ وليسلى رسول الله ﷺ مما رأى من بنى إسرائيل بالمدينة. وروى أنه عبر بهم موسى يوم عاشوراء بعد ما أهلك الله تعالى فرعون وقومه، فصاموه شكراً لله تعالى فَأَتَوْا عَلى قَوْمٍ فمرّوا عليهم يَعْكُفُونَ عَلى أَصْنامٍ لَهُمْ يواظبون على عبادتها ويلازمونها. قال ابن جريج: كانت تماثيل بقر: وذلك أوّل شأن العجل وقيل: كانوا قوماً من لخم. وقيل: كانوا من الكنعانيين الذين أمر موسى ﵇ بقتالهم وقرئ: وجوّزنا، بمعنى أجزنا. يقال: أجاز المكان وجوزه وجاوزه بمعنى جازه، كقولك:
küfür ve isyan türlerinin anlatımı takip etmiştir. Tâ ki insanın halleri ve Allah'ın koruduğu kimseler müstesna, O'nun tavsif ettiği gibi pek zalim, pek nankör, pek cahil ve çok nankör olduğu bilinsin: { وَقَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ } “Kullarımdan şükredenler pek azdır”. Ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Medine'deki İsrailoğullarından gördükleri karşısında teselli bulsun. Rivayet edildiğine göre; Yüce Allah Firavun ve kavmini helak ettikten sonra, Musa onları âşûrâ gününde [denizden] geçirdi; onlar da Allah Teâlâ'ya şükür olarak o gün oruç tuttular. { فَأَتَوْا عَلى قَوْمٍ } Onlara uğradılar. { يَعْكُفُونَ عَلى أَصْنامٍ لَهُمْ } Onlara tapınmaya devam ediyor ve başından ayrılmıyorlardı. İbn Cüreyc: 'Bunlar öküz heykelleriydi; buzağı hadisesinin başlangıcı da budur' demiştir. Bir rivayete göre Lahm kabilesinden bir topluluktu. Bir diğer rivayete göre ise Musa aleyhisselâm'a kendileriyle savaşması emredilen Kenanlılardandı. 'Geçirdik' manasında { وَجَوَّزْنَا } şeklinde de okunmuştur. 'Câze'l-mekân', 'cevezehû' ve 'câvezehû' denir ki hepsi aynı manadadır; nitekim
أعلاه وعلاه وعالاه. وقرئ: يعكفون، بضم الكاف وكسرها اجْعَلْ لَنا إِلهاً صنما نعكف عليه كَما لَهُمْ آلِهَةٌ أصنام يعكفون عليها. «وما» كافة للكاف، ولذلك وقعت الجملة بعدها وعن على رضى الله عنه أنّ يهوديا قال له: اختلفتم بعد نبيكم قبل أن يجفّ ماؤه. فقال: قلتم اجعل لنا إلها قبل أن تجفّ أقدامكم إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ تعجب من قولهم على أثر ما رأوا من الآية العظمى والمعجزة الكبرى، فوصفهم بالجهل المطلق وأكده، لأنه لا جهل أعظم مما رأى منهم ولا أشنع إِنَّ هؤُلاءِ يعنى عبدة تلك التماثيل مُتَبَّرٌ ما هُمْ فِيهِ مدمّر مكسر ما هم فيه، من قولهم إناء متبر، إذا كان فضاضا . ويقال لكسار الذهب: التبر، أى يتبر الله ويهدم دينهم الذي هم عليه على يدىّ، ويحطم أصنامهم هذه ويتركها رضاضاً وَباطِلٌ ما كانُوا يَعْمَلُونَ أى ما عملوا شيئاً من عبادتها فيما سلف إلا وهو باطل مضمحل لا ينتفعون به وإن كان في زعمهم تقربا إلى الله كما قال تعالى وَقَدِمْنا إِلى ما عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً وفي إيقاع هؤُلاءِ اسما لإن، وتقديم خبر المبتدإ من الجملة الواقعة خبراً لها وسم لعبدة الأصنام بأنهم هم المعرضون للتبار، وأنه لا يعدوهم البتة، وأنه لهم ضربة لازب، ليحذرهم عاقبة ما طلبوا ويبغض إليهم ما أحبوا أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِيكُمْ إِلهاً أغير المستحق للعبادة أطلب لكم معبوداً، وهو فعل بكم ما فعل دون غيره، من الاختصاص بالنعمة التي لم يعطها أحداً غيركم، لتختصوه بالعبادة ولا تشركوا به غيره. ومعنى الهمزة: الإنكار والتعجب من طلبتهم- مع كونهم مغمورين في نعمة الله- عبادة غير الله.
'A'lâhû', 'alâhû' ve 'âlahû' denmesi gibidir. { يَعْكُفُونَ } kelimesi kâf harfinin dammesi ve kesresiyle okunmuştur. { اجْعَلْ لَنا إِلهاً } Başında durup tapacağımız bir put yap, { كَما لَهُمْ آلِهَةٌ } onların tapındıkları putları olduğu gibi. 'Mâ', 'kâf' harfini amelden alıkoyan kâffedir; bu sebeple kendisinden sonra cümle gelmiştir. Ali radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre bir Yahudi ona: 'Peygamberinizin [defin] suyu kurumadan ihtilafa düştünüz' demiştir. O da: 'Siz de ayaklarınız [denizden] kurumadan: Bize bir ilah yap, dediniz' cevabını vermiştir. { إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ } Gördükleri en büyük ayet ve en yüce mucizenin hemen ardından bu sözü söylemelerine şaşırmış ve onları mutlak cehaletle niteleyip bunu pekiştirmiştir; zira onlardan gördüğünden daha büyük ve daha çirkin bir cehalet olamaz. { إِنَّ هؤُلاءِ } Yani o heykellere tapanlar, { مُتَبَّرٌ ما هُمْ فِيهِ } içinde bulundukları şey helak edilmiş, kırılıp dökülmüştür; nitekim parça parça olduğunda 'inâun mütebberun' denir. Kırılmış altın parçalarına da 'tibr' denir; yani Allah onların üzerinde bulunduğu dini benim ellerimle yıkacak, bu putlarını parçalayacak ve onları ufalanmış toz haline getirecektir. { وَباطِلٌ ما كانُوا يَعْمَلُونَ } Yani geçmişte onlara tapınmak adına yaptıkları her şey bâtıldır, yok olucudur; her ne kadar kendi zanlarınca Allah'a bir yakınlaşma saysalar da ondan hiçbir fayda göremezler; nitekim Yüce Allah: { وَقَدِمْنا إِلى ما عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً } “Onların yaptıkları her bir amelin önüne geçtik ve onu saçılmış toz zerreleri kıldık” buyurmuştur. 'Hâülâi' lafzının 'inne'nin ismi kılınmasında ve 'inne'nin haberi olan cümlenin mübtedasının haberinin öne alınmasında, putperestlerin helake maruz kalanların ta kendileri olduklarına ve bu helakin onları asla aşmayıp onlar için kaçınılmaz bir hüküm olduğuna dair bir damgalama vardır; tâ ki onları istedikleri şeyin akıbetinden sakındırsın ve sevdikleri şeyi kendilerine nefret ettirsin. { أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِيكُمْ إِلهاً } O, ibadete layık olan iken, başkasına değil de yalnızca size yönelik olarak başka kimseye vermediği nimetlerle sizi mümtaz kılmışken, sizin için ibadet edilecek başka bir varlık mı arayayım; tâ ki ibadeti sadece O'na has kılasınız ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayasınız. Hemzenin manası: Allah'ın nimetine gark olmuşken O'ndan başkasına ibadet etmeyi istemelerini inkâr etmek ve buna hayret etmektir.
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٤١]
[A'râf Suresi (7), Ayet 141]
وَإِذْ أَنْجَيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ يُقَتِّلُونَ أَبْناءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِساءَكُمْ وَفِي ذلِكُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ (١٤١)
“Hani sizi, azabın en kötüsüne uğratan, oğullarınızı öldürüp kadınlarınızı sağ bırakan Firavun ailesinden kurtarmıştık. Bunda Rabbinizden büyük bir imtihan vardı. (141)”
يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ يبغونكم شدّة العذاب، من سام السلعة إذا طلبها. فإن قلت: ما محل
{ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ } [ifadesi], size azabın en şiddetlisini reva görüyorlar [demektir]. Bu, bir kimse malı talep ettiğinde kullanılan «sâme's-sil'ate» (سام السلعة) sözünden gelmektedir. Şayet: "[Cümlede] { يَسُومُونَكُمْ } [ifadesinin] iraptaki yeri nedir?" dersen,
يسومونكم؟ قلت: هو استئناف لا محلّ له. ويجوز أن يكون حالا من المخاطبين أو من آل فرعون.
derim ki: O, iraptan mahalli olmayan bir isti'nâf cümlesidir. Muhataplardan yahut Firavun ailesinden hâl olması da caizdir.
وذلِكُمْ اشارة إلى الإنجاء أو إلى العذاب. والبلاء: النعمة أو المحنة. وقرئ: يقتلون. بالتخفيف.
{ وَفِي ذلِكُمْ } Kurtarmaya yahut azaba işarettir. 'El-Belâ' ise nimettir veya mihnettir. [Şeddesiz] tahfif ile { يقتلون } şeklinde de okunmuştur.
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٤٢]
[A'râf Suresi (7), Ayet 142]
وَواعَدْنا مُوسى ثَلاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْناها بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً وَقالَ مُوسى لِأَخِيهِ هارُونَ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ وَلا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ (١٤٢)
“Musa ile otuz gece için sözleştik ve buna on [gece] daha ekledik; böylece Rabbinin belirlediği vakit kırk geceye tamamlandı. Musa kardeşi Harun'a: 'Kavmim içinde benim yerime geç, ıslah et ve bozguncuların yoluna uyma' dedi. (142)”
وروى أن موسى ﵇ وعد بنى إسرائيل وهو بمصر إن أهلك الله عدوّهم، أتاهم بكتاب من عند الله فيه بيان ما يأتون وما يذرون، فلما هلك فرعون سأل موسى ربه الكتاب، فأمره بصوم ثلاثين يوماً وهو شهر ذى القعدة، فلما أتم الثلاثين أنكر خلوف فيه فسوك، فقالت الملائكة: كنا نشم من فيك رائحة المسك فأفسدته بالسواك. وقيل: أوحى الله تعالى إليه أما علمت أن خلوف فم الصائم أطيب عندي من ريح المسك، فأمره الله تعالى أن يزيد عليها عشرة أيام من ذى الحجة لذلك. وقيل: أمره الله أن يصوم ثلاثين يوماً، وأن يعمل فيها بما يقرّبه من الله ثم أنزلت عليه التوراة في العشر وكلم فيها. ولقد أجمل ذكر الأربعين في سورة البقرة، وفصلها هاهنا. ومِيقاتُ رَبِّهِ ما وقته له من الوقت وضربه له. وأَرْبَعِينَ لَيْلَةً نصب على الحال أى تمَّ بالغاً هذا العدد. وهارُونَ عطف بيان لأخيه. وقرئ بالضم على النداء اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي كن خليفتي فيهم وَأَصْلِحْ وكن مصلحاً. أو أصلح ما يجب أن يصلح من أمور بنى إسرائيل، ومن دعاك منهم إلى الإفساد فلا تتبعه ولا تطعه.
Rivayet edildiğine göre Musa aleyhisselâm henüz Mısır'dayken İsrailoğullarına, eğer Allah düşmanlarını helak ederse onlara Allah katından yapacakları ve sakınacakları şeyleri açıklayan bir kitap getireceğini vadetmişti. Firavun helak olunca Musa Rabbinden kitabı istedi; Allah da ona Zilkade ayı olan otuz gün oruç tutmasını emretti. Otuz günü tamamlayınca ağzının kokusunu hoş bulmayıp misvak kullandı; bunun üzerine melekler: 'Biz senin ağzından misk kokusu alıyorduk, onu misvakla bozdun' dediler. Bir görüşe göre ise Allah Teâlâ ona: 'Oruçlunun ağız kokusunun benim katımda misk kokusundan daha sevimli olduğunu bilmedin mi?' diye vahyetti ve bundan ötürü Allah Teâlâ ona Zilhicce'den on gün daha eklemesini emretti. Bir diğer görüşe göre: Allah ona otuz gün oruç tutmasını ve bu günlerde kendisini Allah'a yaklaştıracak ameller işlemesini emretti; sonra Tevrat bu on günde indirildi ve kendisiyle bu sürede konuşuldu. Bakara suresinde kırk günün zikri mücmel bırakılmış, burada ise tafsilatıyla anlatılmıştır. { مِيقاتُ رَبِّهِ } Rabbi'nin onun için belirlediği ve takdir ettiği vakittir. { أَرْبَعِينَ لَيْلَةً } Hâl olarak mensûbtur; yani bu sayıya ulaşarak tamamlandı demektir. { هارُونَ } Kardeşi kelimesinden atf-ı beyandır. Nida üzere damme ile de okunmuştur. { اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي } Onlar arasında benim halifem (vekilim) ol. { وَأَصْلِحْ } Islah edici ol yahut İsrailoğullarının durumlarından ıslah edilmesi gereken şeyleri düzelt; içlerinden seni bozgunculuğa çağıran kimseye uyma ve ona itaat etme.
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٤٣]
[A'râf Suresi (7), Ayet 143]
وَلَمَّا جاءَ مُوسى لِمِيقاتِنا وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ قالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ قالَ لَنْ تَرانِي وَلكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكانَهُ فَسَوْفَ تَرانِي فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا وَخَرَّ مُوسى صَعِقاً فَلَمَّا أَفاقَ قالَ سُبْحانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ (١٤٣)
“Musa belirlediğimiz vakitte gelip Rabbi onunla konuşunca: 'Rabbim! Bana [kendini] göster, sana bakayım' dedi. [Rabbi]: 'Beni asla göremezsin; fakat şu dağa bak, eğer o yerinde durabilirse sen de beni görebilirsin' buyurdu. Rabbi dağa tecelli edince onu yerle bir etti ve Musa baygın düştü. Ayılınca: 'Seni tenzih ederim, sana tevbe ettim ve ben inananların ilkiyim' dedi. (143)”
لِمِيقاتِنا لوقتنا الذي وقتنا له وحدّدنا. ومعنى اللام الاختصاص، فكأنه قيل: واختص مجيئه بميقاتنا، كما تقول: أتيته لعشر خلون من الشهر وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ من غير واسطة كما يكلم
{ لِمِيقاتِنا } “Belirlediğimiz vakitte”; onun için belirleyip tayin ettiğimiz vakitte [demektir]. [Buradaki] lâm harfinin manası ihtisastır (özgü kılma). Sanki: 'Onun gelişi bizim belirlediğimiz vakte tahsis kılındı' denilmiştir. Nitekim 'Ayın on [günü] geçtikten sonra ona geldim' dersin. { وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ } “Rabbi onunla konuştu”; bir vasıta olmaksızın konuştuğu gibi...
الملك، وتكليمه: أن يخلق الكلام منطوقا به في بعض الأجرام كما خلقه مخطوطا في اللوح وروى: أن موسى ﵇ كان يسمع ذلك الكلام من كل جهة. وعن ابن عباس رضى الله عنه: كلمه أربعين يوما وأربعين ليلة، وكتب له الألواح. وقيل إنما كلمه في أول الأربعين أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ ثانى مفعولي أرنى محذوف أى أرنى نفسك أنظر إليك. فإن قلت:
...hükümdarın [konuştuğu gibi]. O'nun konuşması (teklîmi) ise, kelamı Levh'te yazılı olarak yarattığı gibi bazı cisimlerde telaffuz edilmiş [sesli] olarak yaratmasıdır. Rivayet edildiğine göre Mûsâ aleyhisselâm o kelamı her yönden işitiyordu. İbn Abbâs radıyallâhu anh'tan [rivayet edildiğine göre Allah]: Onunla kırk gün ve kırk gece konuştu ve onun için levhaları yazdı. Sadece kırk [günün] başında onunla konuştuğu da söylenmiştir. { أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ } [ifadesinde], 'erini' (bana göster) fiilinin ikinci mefulü hazfedilmiştir; yani 'Bana Kendini göster, Sana bakayım' [demektir]. Eğer:
الرؤية عين النظر، فكيف قيل: أرنى أنظر إليك؟ قلت: معنى أرنى نفسك، اجعلنى متمكناً من رؤيتك بأن تتجلى لي فأنظر إليك وأراك، فإن قلت: فكيف قال لَنْ تَرانِي ولم يقل لن تنظر إلىّ، لقوله أَنْظُرْ إِلَيْكَ؟ قلت: لما قال أَرِنِي بمعنى اجعلنى متمكناً من الرؤية التي هي الإدراك، علم أن الطلبة هي الرؤية لا النظر الذي لا إدراك معه، فقيل: لن تراني، ولم يقل لن تنظر إلىّ. فإن قلت: كيف طلب موسى ﵇ ذلك- وهو من أعلم الناس بالله وما يجوز عليه وما لا يجوز، وبتعاليه عن الرؤية التي هي إدراك ببعض الحواس، وذلك إنما يصحّ فيما كان في جهة. وما ليس بجسم ولا عرض فمحال أن يكون في جهة. ومنعُ المجبرة إحالته في العقول غير لازم، لأنه ليس بأوّل مكابرتهم وارتكابهم، وكيف يكون طالبه وقد قال- حين أخذت الرجفة الذين قالوا أرنا الله جهرة- أَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا إلى قوله تُضِلُّ بِها مَنْ تَشاءُ فتبرأ من فعلهم ودعاهم سفهاء وضلالا-؟ قلت: ما كان طلب الرؤية إلا ليبكت هؤلاء الذين دعاهم سفهاء وضلالا. وتبرأ من فعلهم، وليلقمهم الحجر، وذلك أنهم حين طلبوا الرؤية أنكر عليهم وأعلمهم الخطأ ونبههم على الحق، فلجوا وتمادوا في لجاجهم وقالوا: لا بدَّ، ولن نؤمن لك حتى نرى الله جهرة، فأراد أن يسمعوا النص من عند الله باستحالة ذلك، وهو قوله لَنْ تَرانِي ليتيقنوا وينزاح عنهم ما دخلهم من الشبهة، فلذلك قال:
"Rü'yet (görme) bizzat nazarın (bakmanın) kendisidir, öyleyse nasıl 'Bana göster sana bakayım' denilmiştir?" dersen, derim ki: 'Bana kendini göster' ifadesinin manası; 'Bana tecelli ederek sana bakıp seni görmem hususunda bana görme imkânı ver' demektir. Eğer: "Peki onun { أَنْظُرْ إِلَيْكَ } sözüne karşılık niçin 'Bana bakamazsın' denilmedi de { لَنْ تَرانِي } denildi?" dersen, derim ki: 'İdrâk demek olan rü'yete beni muktedir kıl' anlamında { أَرِنِي } deyince, talebin beraberinde idrâk bulunmayan bir bakış değil, bizzat rü'yet olduğu anlaşıldı; bu yüzden 'Bana bakamazsın' denilmeyip 'Beni göremezsin' denildi. Eğer: "Musa aleyhisselâm -Allah'ı, O'nun hakkında neyin caiz olup neyin caiz olmadığını ve O'nun bazı duyularla idrâk etmekten ibaret olan görmeden münezzeh bulunduğunu en iyi bilenlerden olduğu halde- bunu nasıl talep etti? Zira bu [görme], ancak bir yönde bulunan şeyler için geçerlidir. Ne cisim ne de araz olan bir varlığın ise bir yönde bulunması imkânsızdır. Mücbire'nin (Cebriyye/Ehl-i Sünnet'in) bunun aklen imkânsızlığını inkâr etmeleri dikkate alınmaz; zira bu onların ilk inatlaşması ve cüretkârlığı değildir. Hem 'Bize Allah'ı açıkça göster' diyenleri sarsıntı yakaladığında: { أَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا } “İçimizdeki beyinsizlerin yaptıkları yüzünden bizi helak mi edeceksin?” ayetinden { تُضِلُّ بِها مَنْ تَشاءُ } “...Onunla dilediğini saptırırsın” ifadesine kadar söz söyleyip onların yaptıklarından teberrî etmiş ve onları beyinsizler ve sapıklar olarak adlandırmışken kendisi bunu nasıl talep edebilir?" dersen, derim ki: Rü'yeti talep etmesi, ancak beyinsizler ve sapıklar diye adlandırdığı ve fiillerinden teberrî ettiği o kimseleri susturmak ve ağızlarına taş tıkamak içindi. Şöyle ki, onlar rü'yeti talep ettiklerinde Musa bunu reddetti, kendilerine bunun yanlış olduğunu bildirdi ve hakkı açıkladı; fakat onlar inat edip inatlarında ısrar ettiler ve: 'Bu mutlaka olmalı, Allah'ı açıkça görmedikçe sana asla inanmayacağız' dediler. Bunun üzerine Musa, bunun imkânsızlığına dair Allah katından açık nassı, yani { لَنْ تَرانِي } “Beni asla göremezsin” sözünü işitmelerini istedi ki kesin olarak bilsinler ve içlerine düşen şüphe yok olsun. İşte bundan dolayı:
رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ. فإن قلت: فهلا قال: أرهم ينظروا إليك ؟ قلت: لأنّ الله سبحانه إنما كلم موسى ﵇ وهم يسماعون، فلما سمعوا كلام رب العزة أرادوا أن يرى موسى ذاته فيبصروه معه، كما أسمعه كلامه فسمعوه معه، إرادة مبنية على قياس فاسد. فلذلك قال موسى:
{ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ } “Rabbim! Bana [kendini] göster, sana bakayım”. Eğer: "Peki, 'Onlara göster de sana baksınlar' deseydi ya?" dersen, derim ki: Çünkü Allah Teâlâ, onlar işitiyorken Mûsâ aleyhisselâm ile konuştu. İzzet sahibi Rabbin kelamını işittiklerinde, Allah'ın kelamını Mûsâ'ya işittirip kendileri de onunla beraber işittikleri gibi, Mûsâ'nın O'nun zâtını görmesini ve böylece kendilerinin de onunla beraber O'nu görmelerini istediler. [Bu], fasit bir kıyasa dayalı bir istekti. İşte bu yüzden Mûsâ [şöyle] dedi:
أرنى أنظر إليك، ولأنه إذا زجر عما طلب، وأنكر عليه في نبوّته واختصاصه وزلفته عند الله تعالى، وقيل له: لن يكون ذلك: كان غيره أولى بالإنكار، ولأنّ الرسول إمام أمته، فكان ما يخاطب به أو ما يخاطب راجعاً إليهم. وقوله أَنْظُرْ إِلَيْكَ وما فيه من معنى المقابلة التي هي محض التشبيه والتجسيم، دليل على أنه ترجمة عن مقترحهم وحكاية لقولهم، وجل صاحب الجمل أن يجعل الله منظوراً إليه، مقابلا بحاسة النظر، فكيف بمن هو أعرق في معرفة الله تعالى من واصل بن عطاء، وعمرو بن عبيد، والنظام، وأبى الهذيل والشيخين، وجميع المتكلمين؟ فإن قلت: ما معنى لَنْ؟ قلت: تأكيد النفي الذي تعطيه «لا» وذلك أن «لا» تنفى المستقبل. تقول: لا أفعل غداً، فإذا أكدت نفيها قلت: لن أفعل غداً. والمعنى: أنّ فعله ينافي حالى، كقوله لَنْ يَخْلُقُوا ذُباباً وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ فقوله لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ نفى للرؤية فيما يستقبل. ولن تراني تأكيد وبيان، لأنّ المنفي مناف لصفاته. فإن قلت: كيف اتصل الاستدراك في قوله وَلكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ بما قبله؟ قلت: اتصل به على معنى أنّ النظر إلىّ محال فلا تطلبه ولكن عليك بنظر آخر: وهو أن تنظر إلى الجبل الذي يرجف بك وبمن طلبت الرؤية لأجلهم، كيف أفعل به وكيف أجعله دكا بسبب طلبك الرؤية؟ لتستعظم ما أقدمت عليه بما أريك من عظم أثره، كأنه عزّ وعلا حقق عند طلب الرؤية ما مثله عند نسبة الولد إليه في قوله وَتَخِرُّ الْجِبالُ هَدًّا، أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمنِ وَلَداً. فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكانَهُ
[Mûsâ: “Bana kendini göster, Sana bakayım” demiştir]. Zira o, peygamberliğine, [Allah katındaki] seçkinliğine ve yakınlığına rağmen talep ettiği şeyden menedilip bu husus kendisi hakkında kınanır ve kendisine: “Bu asla gerçekleşmeyecek” denilirse, başkalarının reddedilip kınanması evleviyetle gerekir. Ayrıca peygamber ümmetinin önderidir; dolayısıyla kendisine yöneltilen hitap veya onun hitap ettiği şeyler aslında ümmetine racidir. { أَنْظُرْ إِلَيْكَ } “Sana bakayım” sözü ve bu sözün ihtiva ettiği, sırf teşbih (benzetme) ve tecsimden (cisimleştirmeden) ibaret olan mukabele (karşı karşıya bulunma) manası, bunun onların teklifinin bir tercümesi ve sözlerinin bir nakli olduğuna delildir. Sıradan bir deve sahibi bile Allah'ı bakılan ve görme duyusuyla karşı karşıya gelinen [bir varlık] kılmaktan münezzeh iken; Vâsıl b. Atâ, Amr b. Ubeyd, Nazzâm, Ebü'l-Hüzeyl, iki Şeyh ve bütün kelamcılardan Allah Teâlâ'yı tanıma hususunda çok daha köklü bir marifete sahip olan bir peygamber [bunu nasıl yapabilir]? Eğer: “ { لَنْ } (Len) edatının anlamı nedir?” dersen, derim ki: ' { لَا }' (Lâ) edatının ifade ettiği nefyi (olumsuzluğu) tekit etmektir. Zira 'lâ' geleceği nefyeder. “Yarın yapmam” dersin; olumsuzluğu pekiştirdiğinde ise “Yarın asla yapmam” dersin. Bunun manası: “Bunu yapmak benim hâlime/durumuma aykırıdır” demektir; nitekim { لَنْ يَخْلُقُوا ذُباباً وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ } “Bunun için bir araya gelseler dahi asla bir sinek yaratamazlar” buyruğu da böyledir. Dolayısıyla { لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ } “Gözler O'nu idrak edemez” ayeti, gelecekte de rü'yetin olamayacağını nefyeder. { لَنْ تَرانِي } “Beni asla göremezsin” ifadesi ise bir tekit ve açıklamadır; zira nefyedilen şey O'nun sıfatlarına aykırıdır. Eğer: “{ وَلكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ } 'Fakat şu dağa bak' buyruğundaki istidrâk (düzeltme) kendisinden öncesine nasıl bağlanmıştır?” dersen, derim ki: 'Bana bakmak imkânsızdır, dolayısıyla bunu talep etme; lâkin senin başka bir bakışa yönelmen gerekir: O da senin ve kendileri sebebiyle rü'yet talep ettiğin kimselerin altında sarsılacak olan dağa bakmandır. Rü'yet talebiniz sebebiyle ona ne yapacağımı ve onu nasıl unufak edeceğimi gör ki, sana göstereceğim büyük tesirle kalkıştığın işin ne denli dehşetli olduğunu kavrayasın' manasıyla bağlanmıştır. Sanki Azîz ve Celîl olan Allah, rü'yet talebi karşısında, { وَتَخِرُّ الْجِبالُ هَدًّا، أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمنِ وَلَداً } “Rahmân'a çocuk isnat ettiklerinden dolayı dağlar yıkılıp yerle bir olur” ayetinde Kendisine çocuk isnat edilmesi karşısında tasvir ettiği durumun bir benzerini bilfiil gerçekleştirmiştir. { فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكانَهُ } “Eğer o yerinde durabilirse...”
كما كان مستقراً ثابتاً ذاهباً في جهاته فَسَوْفَ تَرانِي تعليق لوجود الرؤية بوجود ما لا يكون من استقرار الجبل مكانه حين يدكه دكا ويسويه بالأرض، وهذا كلام مدمج بعضه في بعض، وارد على أسلوب عجيب ونمط بديع. ألا ترى كيف تخلص من النظر إلى النظر بكلمة الاستدراك؟ ثم كيف بنى الوعيد بالرجفة الكائنة بسبب طلب النظر على الشريطة في وجود الرؤية؟ أعنى قوله فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكانَهُ فَسَوْفَ تَرانِي. فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ فلما ظهر له اقتداره وتصدى له أمره وإرادته جَعَلَهُ دَكًّا أى مدكوكا مصدر بمعنى مفعول كضرب الأمير. والدكّ والدقّ أخوان، كالشك والشق. وقرئ دكاء. والدكاء: اسم للرابية الناشزة من الأرض، كالدكة أو أرضاً دكاء مستوية. ومنه قولهم: ناقة دكاء متواضعة السنام، وعن الشعبي: قال لي الربيع بن خثيم: ابسط يدك دكاء، أى مدّها مستوية. وقرأ يحيى بن وثاب: دكا، أى قطعاً دكا جمع دكاء وَخَرَّ مُوسى صَعِقاً من هول ما رأى. وصعق من باب: فعلته ففعل. يقال صعقته فصعق. وأصله من الصاعقة. ويقال لها الصاقعة، من صقعه إذا ضربه على رأسه ومعناه: خرّ مغشياً عليه غشية كالموت، وروى أنّ الملائكة مرّت عليه وهو مغشى عليه فجعلوا يلكزونه بأرجلهم ويقولون: يا ابن النساء الحيض أطمعت في رؤية رب العزة؟ فَلَمَّا أَفاقَ من صعقته قالَ سُبْحانَكَ أنزهك مما لا يجوز عليك من الرؤية وغيرها تُبْتُ إِلَيْكَ من طلب الرؤية وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ بأنك لست بمرئىّ ولا مدرك بشيء من الحواس. فإن قلت: فإن كان طلب الرؤية للغرض الذي ذكرته، فممّ تاب ؟ قلت: من إجرائه تلك المقالة العظيمة وإن
...taraflarına doğru [uzanıp] eskiden olduğu gibi yerinde kararlı ve sabit kalırsa { فَسَوْفَ تَرَانِي } “beni göreceksin” [ifadesi], görmenin varlığını, dağın unufak edilip yerle bir edildiği sırada yerinde durması gibi gerçekleşmeyecek bir şeyin varlığına bağlamaktır (ta‘lîk). Bu, birbirine meczedilmiş, hayret verici bir üslup ve eşsiz bir tarzda varid olmuş bir kelamdır. Görmekten (nazar) bakmaya (nazar) istidrak edatıyla nasıl geçiş yaptığını görmüyor musun? Sonra bakma (rü'yet) talebi sebebiyle meydana gelen sarsıntı tehdidini, rü'yetin varlığındaki şarta nasıl bina ettiğini görmez misin? Yani O'nun: { فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكَانَهُ فَسَوْفَ تَرَانِي } “Eğer yerinde durabilirse, sen de beni göreceksin” sözünü kastediyorum. { فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ } “Rabbi dağa tecelli edince”, yani O'nun kudreti dağa belirip emri ve iradesi ona yönelince { جَعَلَهُ دَكًّا } “onu yerle bir etti”. Yani unufak edilmiş kıldı; masdar, 'darbü'l-emîr' (emîrin dövdüğü) ifadesindeki gibi mef'ûl (ism-i mef'ûl) manasındadır. ed-Dekk ve ed-dekk, eş-şekk ve eş-şakk gibi iki kardeş [kelimedir]. “Dekkâe” (دكاء) olarak da okunmuştur. ed-Dekkâ': Tıpkı seki (dükke) gibi yerden yükselen tepecik yahut dümdüz yer anlamına gelen bir isimdir. Nitekim “nâkatün dekkâ'” (hörgücü alçak deve) sözleri de bundandır. Şa‘bî'den rivayet edildiğine göre Rebî‘ b. Huseym bana şöyle dedi: “Elini dekkâ' olarak uzat”; yani dümdüz uzat. Yahyâ b. Vessâb ise “dükken” (دُكّاً) şeklinde okumuştur; yani 'dekkâ''nın çoğulu olarak “dümdüz parçalar” demektir. { وَخَرَّ مُوسَى صَعِقًا } “Mûsâ da baygın düştü”, gördüğü şeyin dehşetinden [dolayı]. Sa‘ika (صَعِقَ) fiili, “fe‘altühû fe-fe‘ale” (ben yaptım, o da oldu) babındandır. “Sa‘aktühû fe-sa‘ika” (onu çarptım, o da bayıldı) denir. Aslı es-sâikadan (yıldırım/çarpma) gelir. Başına vurduğu zaman kullanılan sak‘ (صَقْع) kökünden hareketle ona es-sâkıa da denir. Bunun manası: Ölüm gibi bir baygınlıkla kendinden geçip yere yığıldı. Rivayet edildiğine göre o kendinden geçmiş haldeyken melekler yanından geçmiş, ayaklarıyla onu dürtmeye başlayıp şöyle demişlerdir: “Ey hayızlı kadınların oğlu! İzzet sahibi Rabbi görmeye mi tamah ettin?” { فَلَمَّا أَفَاقَ } “Ayılınca”, yani baygınlığından uyanınca { قَالَ سُبْحَانَكَ } “Dedi ki: Seni tenzih ederim”; yani Sen'in hakkında caiz olmayan rü'yet ve diğer şeylerden Seni tenzih ederim. { تُبْتُ إِلَيْكَ } “Sana tevbe ettim”; rü'yet talebinden [vazgeçip tevbe ettim]. { وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ } “ve ben inananların ilkiyim”; Senin görülemeyeceğine ve hiçbir duyuyla idrak olunamayacağına [inananların ilkiyim]. Eğer: “Rü'yet talebi zikrettiğin gaye için idiyse, o halde neden tevbe etti?” dersen, derim ki: Her ne kadar
كان لغرض صحيح على لسانه، من غير إذن فيه من الله تعالى، فانظر إلى إعظام الله تعالى أمر الرؤية في هذه الآية، وكيف أرجف الجبل بطالبيها وجعله دكا، وكيف أصعقهم ولم يخل كليمه من نفيان ذلك مبالغة في إعظام الأمر، وكيف سبح ربه ملتجئاً إليه، وتاب من إجراء تلك الكلمة على لسانه وقال أنا أول المؤمنين، ثم تعجب من المتسمين بالإسلام المتسمين بأهل السنة والجماعة كيف اتخذوا هذه العظيمة مذهبا. ولا يغرنك تسترهم بالبلكفة، فإنه من منصوبات أشياخهم! والقول ما قال بعض العدلية فيهم:
doğru bir gaye için de olsa, Allah Teâlâ'dan bir izin olmaksızın o büyük sözü diline dökmüş olmasından dolayı [tevbe etti]. Bakınız, Allah Teâlâ bu ayette rü'yet meselesini nasıl büyütmüş; onu isteyenlerin yüzünden dağı nasıl sarsıp yerle bir etmiş, onları nasıl çarpmış ve işin büyüklüğünü vurgulamak adına Kelîm'ini dahi bu sarsıntının savurmasından uzak tutmamıştır; o da nasıl sığınarak Rabbini tesbih etmiş, o kelimeyi diline dökmekten tevbe etmiş ve 'Ben inananların ilkiyim' demiştir! Sonra İslam'a nispet edilen ve kendilerine Ehl-i Sünnet ve'l-Cemâat diyenlerin bu vahim hatayı nasıl bir mezhep edindiklerine şaşır! Onların 'bilâkeyf' (keyfiyetsiz) arkasına sığınmaları seni aldatmasın; zira bu onların üstatlarının uydurmalarındandır! Adliyye (Mu'tezile) mensuplarından birinin onlar hakkında söylediği şu söz ne kadar doğrudur:
لجماعة سموا هواهم سنّة … وجماعة حمر لعمري موكفه
'Hevalarına sünnet diyen bir fırka var ki... / Ömrüme andolsun, palan vurulmuş eşekler topluluğudur onlar.'
قد شبّهوه بخلقه وتخوّفوا … شنع الورى فتستّروا بالبلكفه
'O'nu yaratıklarına benzettiler de halkın kınamasından korkup... / Bilâkeyfe (keyfiyetsizliğe) sığındılar.'
وتفسير آخر: وهو أن يريد بقوله أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ عرّفنى نفسك تعريفاً واضحاً جلياً، كأنها إرادة في جلائها بآية مثل آيات القيامة التي تضطر الخلق إلى معرفتك أَنْظُرْ إِلَيْكَ أعرفك معرفة اضطرار، كأنى أنظر إليك، كما جاء في الحديث «سترون ربكم كما ترون القمر ليلة البدر»
Diğer bir tefsir [şöyledir]: O, { أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ } “Bana [kendini] göster, sana bakayım” sözüyle, sanki yaratıkları seni bilmeye mecbur bırakan kıyamet ayetleri (delilleri) gibi apaçık bir delille, 'Bana kendini açık ve berrak bir şekilde tanıt; { أَنْظُرْ إِلَيْكَ } sana bakıyormuşum gibi seni zarûrî bir bilgiyle bileyim' [demek] istemiştir. Nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: « سَتَرَوْنَ رَبَّكُمْ كَمَا تَرَوْنَ الْقَمَرَ لَيْلَةَ الْبَدْرِ » «Dolunay gecesinde ayı gördüğünüz gibi Rabbinizi göreceksiniz.»
بمعنى: ستعرفونه معرفة جلية هي في الجلاء كإبصاركم القمر إذا امتلأ واستوى قالَ لَنْ تَرانِي أى لن تطيق معرفتي على هذه الطريقة، ولن تحتمل قوّتك تلك الآية المضطرة ولكن انظر إلى الجبل، فإنى أورد عليه وأظهر له آية من تلك الآيات، فإن ثبت لتجليها واستقرّ مكانه ولم يتضعضع فسوف تثبت لها وتطبيقها، فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ فلما ظهرت له آية من آيات قدرته وعظمته جَعَلَهُ دَكًّا وَخَرَّ مُوسى صَعِقاً لعظم ما رأى فَلَمَّا أَفاقَ قالَ سُبْحانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ مما اقترحت وتجاسرت وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ بعظمتك وجلالك، وأن شيئاً لا يقوم لبطشك وبأسك.
yani O'nu, dolup kemale erdiğinde ayı görmenizdeki açıklık gibi apaçık bir bilgiyle bileceksiniz demektir. { قالَ لَنْ تَرانِي } Yani beni bu yolla bilmeye güç yetiremezsin ve takatin o zarûrî ayeti kaldıramaz; { وَلكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ } lakin dağa bak, zira ben ona o ayetlerden bir ayet sevk edip göstereceğim; eğer onun tecellisine dayanır ve sarsılmadan yerinde durabilirse sen de ona dayanır ve güç yetirirsin. { فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ } Kudret ve azametinin ayetlerinden bir ayet ona zahir olunca, { جَعَلَهُ دَكًّا وَخَرَّ مُوسى صَعِقاً } gördüğü şeyin büyüklüğünden ötürü onu yerle bir etti ve Musa baygın düştü. { فَلَمَّا أَفاقَ قالَ سُبْحانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ } Ayılınca: 'Seni tenzih ederim, haddimi aşarak teklif ettiğim şeyden sana tevbe ettim, { وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ } senin azamet ve celaline ve hiçbir şeyin senin azabına ve gücüne karşı duramayacağına inananların ilkiyim' dedi.
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٤٤]
[A'râf Suresi (7), Ayet 144]
قالَ يا مُوسى إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ بِرِسالاتِي وَبِكَلامِي فَخُذْ ما آتَيْتُكَ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ (١٤٤)
“[Allah] buyurdu ki: 'Ey Musa! Risaletlerimle ve seninle konuşmamla seni insanların başına seçtim. Sana verdiğimi al ve şükredenlerden ol.' (144)”
اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ اخترتك على أهل زمانك وآثرتك عليهم بِرِسالاتِي وهي أسفار التوراة وَبِكَلامِي وبتكليمى إياك فَخُذْ ما آتَيْتُكَ ما أعطيتك من شرف النبوة والحكمة وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ على النعمة في ذلك فهي من أجل النعم. وقيل: خرّ موسى صعقاً يوم عرفة، وأعطى التوراة يوم النحر. فإن قلت: كيف قيل: اصطفيتك على الناس وكان هرون مصطفى مثله ونبيا؟ قلت: أجل، ولكنه كان تابعاً له وردآً ووزيراً. والكليم: هو موسى ﵇، والأصيل في حمل الرسالة.
{ اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ } Kendi çağının insanları arasından seni seçtim ve onlara üstün kıldım. { بِرِسالاتِي } Tevrat'ın sahifeleriyle, { وَبِكَلامِي } ve seninle bizzat konuşmamla. { فَخُذْ ما آتَيْتُكَ } Sana verdiğim peygamberlik ve hikmet şerefini al, { وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ } bundaki nimete şükredenlerden ol; zira o nimetlerin en büyüğüdür. Denildi ki: Musa Arefe günü bayılarak yere yıkıldı, Tevrat ise Kurban bayramı günü kendisine verildi. Eğer: "Harun da onun gibi seçilmiş bir peygamber olduğu halde nasıl 'Seni insanların başına seçtim' denilmiştir?" dersen, derim ki: Evet öyledir, ancak o Musa'ya tabi, ona destekçi ve vezirdi. Asıl Kelîm ve risaleti taşımada asıl olan ise Musa aleyhisselâm'dır.