[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٤٥ الى ١٤٧]
[A'râf Suresi (7), Âyetler 145-147]
وَكَتَبْنا لَهُ فِي الْأَلْواحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلاً لِكُلِّ شَيْءٍ فَخُذْها بِقُوَّةٍ وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِها سَأُرِيكُمْ دارَ الْفاسِقِينَ (١٤٥) سَأَصْرِفُ عَنْ آياتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لا يُؤْمِنُوا بِها وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ لا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلاً وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الغَيِّ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلاً ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَكانُوا عَنْها غافِلِينَ (١٤٦) وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَلِقاءِ الْآخِرَةِ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ هَلْ يُجْزَوْنَ إِلاَّ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (١٤٧)
“Biz levhalarda onun için her şeyden bir öğüt ve her şeyin ayrıntılı açıklamasını yazdık. 'Onları kuvvetle tut ve kavmine de onların en güzeline sarılmalarını emret! Size yoldan çıkmışların yurdunu göstereceğim.' (145) Yeryüzünde haksız yere büyüklük taslayanları âyetlerimden çevireceğim. Onlar her âyeti görseler de ona inanmazlar; doğru yolu görseler onu yol edinmezler, azgınlık yolunu görürlerse onu yol edinirler. Bu, onların âyetlerimizi yalanlamaları ve onlardan gafil bulunmaları sebebiyledir. (146) Âyetlerimizi ve ahiret buluşmasını yalanlayanların amelleri boşa gitmiştir. Onlar, yaptıklarından başkasıyla mı cezalandırılacaklar? (147)”
ذكروا في عدد الألواح وفي جوهرها وطولها أنها كانت عشرة ألواح. وقيل: سبعة. وقيل: لوحين، وأنها
Levhaların sayısında, cevherinde ve boyunda onların on levha olduğunu zikrettiler. Yedi levha olduğu da söylendi. İki levha olduğu ve onların
كانت من زمرّد جاء بها جبريل ﵇. وقيل: من زبر جدة خضراء وياقوتة حمراء. وقيل:
Cebrail aleyhisselâm'ın getirdiği zümrütten olduğu söylendi. Yeşil zebercet ve kırmızı yakuttan olduğu da söylendi. Şöyle de denildi:
أمر الله موسى بقطعها من صخرة صماء لينها له، فقطعها بيده وشقها بأصابعه. وعن الحسن:
Allah, Musa'ya onun için yumuşattığı sert bir kayadan onları kesmesini emretti, o da eliyle kesti ve parmaklarıyla yardı. Hasan'dan [rivayet edildiğine göre]:
كانت من خشب نزلت من السماء فيها التوراة، وأن طولها كان عشرة أذرع. وقوله مِنْ كُلِّ شَيْءٍ في محل النصب مفعول كتبنا. ومَوْعِظَةً وتفصيلا بدل منه. والمعنى: كتبنا له كل شيء كان بنو إسرائيل محتاجين إليه في دينهم من المواعظ وتفصيل الأحكام. وقيل أنزلت التوراة وهي سبعون وقر بعير، يقرأ الجزإ منه في سنة لم يقرأها إلا أربعة نفر: موسى، ويوشع، وعزير، وعيسى ﵈. وعن مقاتل: كتب في الألواح: إنى أنا الله الرحمن الرحيم، لا تشركوا بى شيئا، ولا تقطعوا السبيل، ولا تحلفوا باسمي كاذبين، فإنّ من حلف باسمي كاذبا فلا أزكيه، ولا تقتلوا ولا تزنوا ولا تعقوا الوالدين فَخُذْها فقلنا له: خذها، عطفاً على كتبنا. ويجوز أن يكون بدلا من قوله فَخُذْ ما آتَيْتُكَ والضمير في فَخُذْها للألواح، أو لكل شيء، لأنه في معنى الأشياء، أو الرسالات، أو للتوراة. ومعنى بِقُوَّةٍ بجدّ وعزيمة فعل أولى العزم من الرسل يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِها
Onlar, gökten içinde Tevrat ile indirilen ahşaptandı ve uzunlukları on arşındı. { مِنْ كُلِّ شَيْءٍ } sözü nasb mahallinde olup { كَتَبْنا } fiilinin mefulüdür. { مَوْعِظَةً } ve { وَتَفْصِيلاً } ise ondan bedeldir. Anlamı şudur: İsrailoğullarının dinlerinde ihtiyaç duydukları öğütleri ve hükümlerin ayrıntılarını onun için her şeyiyle yazdık. Tevrat'ın yetmiş deve yükü olarak indirildiği, bir cüzünün bir yılda okunduğu ve onu sadece dört kişinin; Musa, Yuşa, Üzeyir ve İsa aleyhimesselâm'ın okuyabildiği söylenmiştir. Mukatil'den [rivayet edildiğine göre]: Levhalarda şöyle yazılıydı: 'Şüphesiz ben Rahman ve Rahim olan Allah'ım. Bana hiçbir şeyi ortak koşmayın, yol kesmeyin, adıma yalan yere yemin etmeyin; zira kim adıma yalan yere yemin ederse onu temize çıkarmam. Öldürmeyin, zina etmeyin, ana babaya isyan etmeyin.' { فَخُذْها } “Onları kuvvetle tut” [ifadesi], { كَتَبْنا } üzerine atıfla 'Ona dedik ki: Onu al' demektir. { فَخُذْ ما آتَيْتُكَ } “Sana verdiğimi al” sözünden bedel olması da caizdir. { فَخُذْها } lafzındaki zamir levhalara ya da 'eşya' anlamında olduğu için 'her şeye', yahut risaletlere veya Tevrat'a aittir. { بِقُوَّةٍ } “kuvvetle” ifadesinin manası; azim sahibi peygamberlerin yaptığı gibi bir ciddiyet ve azimle [tut] demektir. { يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِها } “onların en güzeline sarılmalarını”
أى فيها ما هو حسن وأحسن، كالاقتصاص، والعفو، والانتصار، والصبر. فمرهم أن يحملوا على أنفسهم في الأخذ بما هو أدخل في الحسن وأكثر للثواب، كقوله تعالى وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ ما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ وقيل: يأخذوا بما هو واجب أو ندب، لأنه أحسن من المباح. ويجوز أن يراد: يأخذوا بما أمروا به، دون ما نهوا عنه، على قولك: الصيف أحرّ من الشتاء سَأُرِيكُمْ دارَ الْفاسِقِينَ يريد دار فرعون وقومه وهي مصر، كيف أقفرت منهم ودمّروا لفسقهم، لتعتبروا فلا تفسقوا مثل فسقهم فينكل بكم مثل نكالهم. وقيل منازل عاد وثمود والقرون الذين أهلكهم الله لفسقهم في ممرّكم عليها في أسفاركم. وقيل: دار الفاسقين: نار جهنم. وقرأ الحسن: سأوريكم وهي لغة فاشية بالحجاز. يقال: أورنى كذا، وأوريته. ووجهه أن تكون من أوريت الزند، كأن المعنى: بينه لي وأنره لأستبينه. وقرئ: سأورثكم، وهي قراءة حسنة يصححها قوله وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ. سَأَصْرِفُ عَنْ آياتِيَ بالطبع على قلوب المتكبرين وخذلانهم، فلا يفكرون فيها ولا يعتبرون بها، غفلة وانهما كا فيما يشغلهم عنها من شهواتهم. وعن الفضيل بن عياض: ذكر لنا عن رسول الله ﷺ: إذا عظمت أمّتى الدنيا نزع عنها هيبة الإسلام، وإذا تركوا الأمر بالمعروف والنهى عن المنكر حرمت بركة الوحى . وقيل: سأصرفهم عن إبطالها وإن اجتهدوا كما اجتهد فرعون
Yani onun içinde kısas ve af, intikam alma ve sabır gibi güzel ve daha güzel olan şeyler vardır. Onlara, kendilerini daha güzel olanı ve sevabı daha çok olanı almaya zorlamalarını emret. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ ما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden size indirilenin en güzeline uyun.” Şöyle de denilmiştir: Mübahtan daha güzel olduğu için vacip veya mendup olanı alsınlar. Şunun kastedilmiş olması da caizdir: Tıpkı senin "Yaz kıştan daha sıcaktır" demen gibi, yasaklandıklarını değil, emrolundukları şeyleri alsınlar. { سَأُرِيكُمْ دارَ الْفاسِقِينَ } “Size fasıkların yurdunu göstereceğim” [ifadesiyle], ibret alasınız da onların yoldan çıktığı gibi yoldan çıkmayasınız, böylece onların uğradığı azabın bir benzerine uğratılmayasınız diye Firavun ve kavminin yurdu olan Mısır'ın onlardan nasıl boşaldığını ve yoldan çıkmaları yüzünden nasıl helak edildiklerini kastetmektedir. Bir görüşe göre, yolculuklarınızda yanlarından geçip gittiğiniz Âd, Semûd ve Allah'ın yoldan çıkmaları sebebiyle helak ettiği diğer kavimlerin yurtlarıdır. Bir diğer görüşe göre ise fasıkların yurdu cehennem ateşidir. Hasan [el-Basrî] { سَأُورِيكُمْ } şeklinde okumuştur; bu, Hicaz'da yaygın bir lehçedir. Arapçada [bana göster anlamında] *evrinî kezâ* (أَوْرِنِي كَذَا) ve [ona gösterdim anlamında] *evraytuhû* (أَوْرَيْتُهُ) denir. Bunun izahı, *evraytu'z-zende* (أَوْرَيْتُ الزَّنْدَ / çakmağı çakıp ateş yaktım) ifadesinden gelmesidir; sanki anlamı "Onu iyice görebilmem için bana açıkla ve aydınlat" demektir. { سَأُورِثُكُمْ } şeklinde de okunmuştur ki bu, { وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ } “Hor görülüp ezilen o kavmi mirasçı kıldık” ayetinin doğruladığı güzel bir kıraattir. { سَأَصْرِفُ عَنْ آياتِيَ } “Âyetlerimden çevireceğim”; kibirlenenlerin kalplerini mühürlemek ve onları yardımsız bırakmak suretiyle [onları çevireceğim]. Onlar bir gaflet içinde ve kendilerini âyetlerden alıkoyan arzularına dalmış oldukları için ne âyetler üzerinde düşünür ne de onlardan ibret alırlar. Fudayl b. İyâz'dan [şöyle rivayet edilmiştir]: Bize Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle aktarıldı: « إِذَا عَظَّمَتْ أُمَّتِي الدُّنْيَا نُزِعَ عَنْهَا هَيْبَةُ الإِسْلاَمِ، وَإِذَا تَرَكُوا الأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ حُرِمَتْ بَرَكَةَ الْوَحْيِ » «Ümmetim dünyayı gözünde büyüttüğü zaman, İslâm'ın heybeti onlardan çekilip alınır; iyiliği emredip kötülükten sakındırmayı terk ettiklerinde ise vahyin bereketinden mahrum bırakılırlar.» Şöyle de denilmiştir: Firavun'un...
أن يبطل آية موسى، بأن جمع لها السحرة، فأبى الله إلا علو الحق وانتكاس الباطل. ويجوز:
çabalasalar bile onları o âyetleri boşa çıkarmaktan çevireceğim; nitekim Allah hakkın yücelmesinden ve batılın yerin dibine geçmesinden başkasına razı olmamıştır. Şu da caizdir:
سأصرفهم عنها وعن الطعن فيها والاستهانة بها. وتسميتها سحراً بإهلاكهم. وفيه إنذار للمخاطبين من عاقبة الذين يصرفون عن الآيات لتكبرهم وكفرهم بها، لئلا يكونوا مثلهم فيسلك بهم سبيلهم بِغَيْرِ الْحَقِّ فيه وجهان: أن يكون حالا بمعنى يتكبرون غير محقين، لأنّ التكبر بالحق لله وحده. وأن يكون صلة لفعل التكبر، أى يتكبرون بما ليس بحق وما هم عليه من دينهم وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ من الآيات المنزلة عليهم لا يُؤْمِنُوا بِها وقرأ مالك بن دينار: وإن يروا بضم الياء. وقرئ: سبيل الرشد والرشد والرشاد، كقولهم: السقم والسقم والسقام. وما أسفه من ركب المفازة، فإن رأى طريقاً مستقيما أعرض عنه وتركه، وإن رأى معتسفا مرديا أخذ فيه وسلكه، ففاعل نحو ذلك في دينه أسفه ذلِكَ في محل الرفع أو النصب على معنى: ذلك الصرف بسبب تكذيبهم أو صرفهم الله ذلك الصرف بسببه. وَلِقاءِ الْآخِرَةِ يجوز أن يكون من إضافة المصدر إلى المفعول به، أى ولقائهم الآخرة ومشاهدتهم أحوالها، ومن إضافة المصدر إلى الظرف بمعنى: ولقاء ما وعد الله في الآخرة.
Onları helak etmek suretiyle âyetlerden, onlara dil uzatmaktan, onları hafife almaktan ve onlara sihir demekten çevireceğim. Bunda, muhataplar için, kibirlenmeleri ve inkâr etmeleri sebebiyle âyetlerden çevrilen kimselerin akıbetinden bir uyarı vardır; ta ki onlar gibi olup da onların gittiği yoldan gitmesinler. { بِغَيْرِ الْحَقِّ } “haksız yere” ifadesinde iki vecih vardır: 'Haklı olmaksızın büyüklük taslarlar' anlamında hal olmasıdır, zira hak üzere büyüklük taslamak yalnızca Allah'a aittir. Diğeri ise büyüklük taslama fiilinin sılası (bağlantısı) olmasıdır; yani hak olmayan şeyle ve üzerinde bulundukları dinleriyle büyüklük taslarlar demektir. { وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ } “Onlar her âyeti görseler de”, yani kendilerine indirilen âyetlerin tamamını görseler de, { لا يُؤْمِنُوا بِها } “ona inanmazlar”. Mâlik b. Dînâr, yâ harfinin zammesiyle { وَإِنْ يُرَوْا } şeklinde okumuştur. 'Sebîlü'r-ruşd' (سبيل الرشد), 'er-reşed' (الرشد) ve 'er-reşâd' (الرشاد) şeklinde de okunmuştur; nitekim 'es-sakm' (السقم), 'es-sekam' (السقم) ve 'es-sekâm' (السقام) demeleri gibidir. Çöle dalıp da dosdoğru bir yol görünce ondan yüz çevirip terk eden, sapa ve helak edici bir yol görünce ona dalıp giden kimse ne kadar da akılsızdır! İşte dininde buna benzer davranan kimse daha da akılsızdır. { ذلِكَ } “Bu”, ref veya nasb mahallindedir; anlamı: 'Bu çevirme onların yalanlaması sebebiyledir' veya 'Allah onları o çevirişle bunun sebebiyle çevirmiştir' demektir. { وَلِقاءِ الْآخِرَةِ } “ve ahiret buluşmasını” ifadesi, masdarın mefulün bihe izafeti kabilinden olabilir; yani onların ahirete kavuşmalarını ve onun hallerine şahit olmalarını [yalanlamaları]. Masdarın zarfa izafeti kabilinden de olabilir; yani Allah'ın ahirette vadettiği şeylere kavuşmayı [yalanlamaları] demektir.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٤٨ الى ١٤٩]
[A'râf Suresi (7), Âyetler 148-149]
وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسى مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوارٌ أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لا يُكَلِّمُهُمْ وَلا يَهْدِيهِمْ سَبِيلاً اتَّخَذُوهُ وَكانُوا ظالِمِينَ (١٤٨) وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ وَرَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا قالُوا لَئِنْ لَمْ يَرْحَمْنا رَبُّنا وَيَغْفِرْ لَنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ (١٤٩)
“Musa'nın kavmi, onun ardından ziynet takılarından böğürmesi olan bir buzağı heykelini [ilah] edindiler. Görmediler mi ki o, kendileriyle ne konuşabiliyor ne de onlara bir yol gösterebiliyor? Onu edindiler ve zalimlerden oldular. (148) Başları elleri arasına düşüp de gerçekten sapmış olduklarını görünce: 'Eğer Rabbimiz bize merhamet etmez ve bizi bağışlamazsa, muhakkak hüsrana uğrayanlardan oluruz' dediler. (149)”
مِنْ بَعْدِهِ من بعد فراقه إياهم إلى الطور. فإن قلت: لم قيل: واتخذ قوم موسى عجلا، والمتخذ هو السامري؟ قلت: فيه وجهان، أحدهما: أن ينسب الفعل إليهم، لأن رجلا منهم باشره ووجد فيما بين ظهرانيهم، كما يقال: بنو تميم قالوا كذا وفعلوا كذا، والقائل والفاعل واحد، ولأنهم كانوا مريدين لاتخاذه راضين به، فكأنهم أجمعوا عليه. والثاني: أن يراد واتخذوه إلها وعبدوه. وقرئ مِنْ حُلِيِّهِمْ بضم الحاء والتشديد، جمع حلى، كثدي وثدىّ، ومن حليهم- بالكسر- للإتباع كدلى. ومن حليهم، على التوحيد. والحلي: اسم لما يتحسن به من الذهب والفضة. فإن قلت: لم قال: من حليهم، ولم يكن الحلىّ لهم، إنما كانت عوارى في أيديهم؟ قلت:
{ مِنْ بَعْدِهِ } “onun ardından”; yani Tur'a gitmek üzere onlardan ayrılmasından sonra. Eğer: 'Yapan kişi Sâmirî olduğu halde neden 'Musa'nın kavmi bir buzağı edindi' denildi?' dersen, derim ki: Bunda iki vecih vardır. Birincisi: İçlerinden bir adam bunu bizzat yaptığı ve aralarında bulunduğu için fiil onlara nispet edilmiştir; nitekim söyleyen ve yapan tek bir kişi olduğu halde 'Benî Temîm şöyle dedi, böyle yaptı' denilir; ayrıca onlar onun edinilmesini istedikleri ve buna razı oldukları için sanki bu hususta icma etmiş gibiydiler. İkincisi: Onu ilah edindiler ve ona taptılar anlamının kastedilmiş olmasıdır. { مِنْ حُلِيِّهِمْ } ifadesi, hâ harfinin zammesi ve şedde ile { حُلِيِّهِمْ } şeklinde okunmuştur ki 'sediy' (ثدي) kelimesinin çoğulunun 'südiyy' (ثدىّ) gelmesi gibi 'haly' (حلى) kelimesinin çoğuludur. Uyum (ittibâ) sebebiyle kesre ile { حِلِيِّهِمْ } şeklinde de okunmuştur; 'diliy' (دلى) gibi. Tekil olarak { حَلْيِهِمْ } şeklinde de okunmuştur. 'Haly' (الحلي); altın ve gümüşten süslenilen şeylerin adıdır. Eğer: 'Ziynet eşyaları kendilerinin olmadığı, bilakis ellerinde ödünç bulunduğu halde neden 'ziynet takılarından' dedi?' dersen, derim ki:
الإضافة تكون بأدنى ملابسة، وكونها عوارى في أيديهم كفى به ملابسة على أنهم قد ملكوها بعد المهلكين كما ملكوا غيرها من أملاكهم. ألا ترى إلى قوله عزّ وعلا فَأَخْرَجْناهُمْ مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ وَكُنُوزٍ وَمَقامٍ كَرِيمٍ كَذلِكَ وَأَوْرَثْناها بَنِي إِسْرائِيلَ، جَسَداً بدناً ذا لحم ودم كسائر
İzafet en ufak bir irtibatla dahi kurulabilir; onların ellerinde emanet olarak bulunması da irtibat için yeterlidir; kaldı ki helak edilenlerin diğer mülklerine sahip oldukları gibi onlara da helaklerinden sonra sahip olmuşlardı. Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğuna bakmaz mısın: { فَأَخْرَجْناهُمْ مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ وَكُنُوزٍ وَمَقامٍ كَرِيمٍ كَذلِكَ وَأَوْرَثْناها بَنِي إِسْرائِيلَ } “Böylece onları bahçelerden, pınarlardan, hazinelerden ve şerefli makamdan çıkardık. İşte böylece bunlara İsrailoğullarını mirasçı kıldık.” { جَسَداً } “bir heykel”; diğer bedenler gibi
الأجساد. والخوار: صوت البقر، قال الحسن: إنّ السامري قبض قبضة من تراب من أثر فرس جبريل ﵇ يوم قطع البحر، فقذفه في في العجل، فكان عجلا له خوار. وقرأ على رضى الله عنه. جؤار، بالجيم والهمزة، من جأر إذا صاح. وانتصاب جسدا على البدل من عِجْلًا أَلَمْ يَرَوْا حين اتخذوه إلها أنه لا يقدر على كلام ولا على هداية سبيل، حتى لا يختاروه على من لو كان البحر مداداً لكلماته لنفد البحر قبل أن تنفد كلماته، وهو الذي هدى الخلق إلى سبل الحق ومناهجه بما ركز في العقول من الأدلة، وبما أنزل في كتبه. ثم ابتدأ فقال اتَّخَذُوهُ أى أقدموا على ما أقدموا عليه من الأمر المنكر وَكانُوا ظالِمِينَ واضعين كل شيء في غير موضعه، فلم يكن اتخاذ العجل بدعا منهم، ولا أوّل مناكيرهم وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ ولما اشتدّ ندمهم وحسرتهم على عبادة العجل، لأنّ من شأن من اشتدّ ندمه وحسرته أن يعض يده غما، فتصير يده مسقوطا فيها، لأن فاه قد وقع فيها. وسُقِطَ مسند إلى فِي أَيْدِيهِمْ وهو من باب الكناية. وقرأ أبو السميقع: سقط في أيديهم، على تسمية الفاعل، أى وقع العض فيها. وقال الزجاج: معناه سقط الندم في أيديهم، أى في قلوبهم وأنفسهم، كما يقال: حصل في يده مكروه، وإن كان محالا أن يكون في اليد، تشبيها لما يحصل في القلب وفي النفس بما يحصل في اليد ويرى بالعين وَرَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا وتبينوا ضلالهم تبينا كأنهم أبصروه بعيونهم. وقرئ: لئن لم ترحمنا ربنا وتغفر لنا، بالتاء. وربنا، بالنصب على النداء، وهذا كلام التائبين، كما قال آدم وحواء ﵉: وإن لم تغفر لنا وترحمنا.
et ve kan sahibi bir beden. 'Huvâr' (الخوار) ise sığır sesidir. Hasan dedi ki: Sâmirî, denizin yarıldığı gün Cebrail aleyhisselâm'ın atının bastığı yerden bir avuç toprak aldı, onu buzağının ağzına attı; böylece o, böğürmesi olan bir buzağı oldu. Ali radıyallâhu anh, feryat edip bağırdığında kullanılan 'ce'ere' (جأر) fiilinden hareketle cim ve hemze ile { جُؤارٌ } şeklinde okumuştur. { جَسَداً } kelimesinin nasbı, { عِجْلاً } lafzından bedel olmasındandır. { أَلَمْ يَرَوْا } “Görmediler mi”, onu ilah edindiklerinde ne bir konuşmaya ne de bir yol göstermeye gücünün yetmediğini; ta ki kelimeleri için deniz mürekkep olsa kelimeleri tükenmeden önce denizin tükeneceği zatın yerine onu tercih etmesinler? O zat ki akıllara yerleştirdiği delillerle ve kitaplarında indirdiği şeylerle mahlukatı hakkın yollarına ve yöntemlerine iletmiştir. Sonra yeni bir cümleye başlayarak { اتَّخَذُوهُ } “Onu edindiler” buyurdu; yani giriştikleri bu çirkin işe giriştiler. { وَكانُوا ظالِمِينَ } “ve zalimler idiler”; her şeyi yerli yerinin dışına koyan kimseler idiler. Dolayısıyla buzağıyı ilah edinmeleri onlar açısından türedi (ilk defa görülen) bir durum değildi ve işledikleri ilk çirkinlik de değildi. { وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ } “Başları elleri arasına düşüp de”; buzağıya tapmaktan ötürü pişmanlıkları ve kederleri şiddetlenince [böyle dediler]. Çünkü pişmanlığı ve kederi şiddetlenen kimsenin âdeti, gamından elini ısırmaktır; böylece ağzı elinin üzerine düştüğü için eli içine düşülen şey haline gelir. { سُقِطَ } fiili { فِي أَيْدِيهِمْ } car-mecruruna isnad edilmiştir ve bu kinaye babındandır. Ebü's-Semeyka', fâili açık bırakarak (etken formda) 'el ısırma fiili ellerinde vuku buldu' anlamında { سَقَطَ فِي أَيْدِيهِمْ } şeklinde okumuştur. Zeccâc dedi ki: Anlamı, pişmanlık ellerine, yani kalplerine ve nefislerine düştü demektir; nitekim elde bulunması imkânsız olduğu halde, kalpte ve nefiste meydana gelen şeyin elde meydana gelen ve gözle görülen şeye benzetilmesi yoluyla 'eline hoş olmayan bir şey geçti' denilir. { وَرَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا } “ve gerçekten sapmış olduklarını görünce”; sapıklıklarını sanki gözleriyle görmüş gibi apaçık anladılar. { لَئِنْ لَمْ تَرْحَمْنا رَبَّنا وَتَغْفِرْ لَنا } şeklinde tâ ile ve { رَبَّنا } kelimesi münada olarak nasb ile de okunmuştur. Bu, tıpkı Âdem ve Havvâ aleyhimesselâm'ın: 'Eğer bizi bağışlamaz ve bize merhamet etmezsen' dedikleri gibi tövbe edenlerin sözüdür.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٥٠ الى ١٥١]
[A'râf Suresi (7), Âyetler 150-151]
وَلَمَّا رَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً قالَ بِئْسَما خَلَفْتُمُونِي مِنْ بَعْدِي أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ وَأَلْقَى الْأَلْواحَ وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ قالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَكادُوا يَقْتُلُونَنِي فَلا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْداءَ وَلا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (١٥٠) قالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِأَخِي وَأَدْخِلْنا فِي رَحْمَتِكَ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (١٥١)
“Musa, kızgın ve üzgün olarak kavmine döndüğünde: 'Benden sonra arkamdan ne kötü işler yaptınız! Rabbinizin emrini [beklemeyip] acele mi ettiniz?' dedi. Levhaları attı ve kardeşinin başını tutup kendine doğru çekmeye başladı. [Kardeşi]: 'Ey anamın oğlu! Gerçekten bu kavim beni güçsüz düşürdü ve neredeyse beni öldüreceklerdi. Sen de düşmanları bana güldürme ve beni o zalim kavimle bir tutma!' dedi. (150) [Musa]: 'Rabbim! Beni ve kardeşimi bağışla, bizi rahmetine girdir. Sen merhametlilerin en merhametlisisin' dedi. (151)”
الأسِف: الشديد الغضب فَلَمَّا آسَفُونا انْتَقَمْنا مِنْهُمْ وقيل: هو الحزين خَلَفْتُمُونِي قمتم مقامي وكنتم خلفائي من بعدي. وهذا الخطاب إما أن يكون لعبدة العجل من السامري وأشياعه، أو لوجوه بنى إسرائيل وهم هرون ﵇ والمؤمنون منه. ويدل عليه قوله اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي والمعنى: بئس ما خلفتموني حيث عبدتم العجل مكان عبادة الله، أو حيث لم تكفوا من عبد
'el-Esif' (الأسف); öfkesi pek şiddetli olandır; { فَلَمَّا آسَفُونا انْتَقَمْنا مِنْهُمْ } “Bizi öfkelendirdiklerinde onlardan intikam aldık” [âyetinde de böyledir]. Kederli kimse olduğu da söylenmiştir. { خَلَفْتُمُونِي } “arkamdan ... yaptınız”; yerime geçtiniz ve benden sonra ardıllarım (halifelerim) oldunuz demektir. Bu hitap ya Sâmirî ve yandaşlarından oluşan buzağıya tapanlaradır ya da Harun aleyhisselâm ve onun yanındaki müminler olan İsrailoğullarının ileri gelenlerinedir. { اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي } “Kavmim içinde benim yerime geç” buyruğu da buna delalet eder. Anlam şudur: Allah'a ibadet etmek yerine buzağıya tapmakla yahut Allah'tan başkasına tapan kimselere
غير الله. فان قلت: أين ما تقتضيه بئس من الفاعل والمخصوص بالذم؟ قلت: الفاعل مضمر يفسره ما خلفتموني. والمخصوص بالذم محذوف تقديره: بئس خلافة خلفتمونيها من بعد خلافتكم. فإن قلت: أى معنى لقوله مِنْ بَعْدِي بعد قوله خَلَفْتُمُونِي؟ قلت: معناه من بعد ما رأيتم منى، من توحيد الله، ونفى الشركاء عنه، وإخلاص العبادة له. أو من بعد ما كنت أحمل بنى إسرائيل على التوحيد، وأكفهم عما طمحت نحوه أبصارهم من عبادة البقر، حين قالوا اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ ومن حق الخلفاء أن يسيروا بسيرة المستخلف من بعده ولا يخالفوه. ونحوه فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أى من بعد أولئك الموصوفين بالصفات الحميدة يقال: عجل عن الأمر إذا تركه غير تام، ونقيضه تم عليه وأعجله عنه غيره، ويضمن معنى سبق فيعدّى تعديته، فيقال عجلت الأمر، والمعنى أعجلتم عن أمر ربكم، وهو انتظار موسى حافظين لعهده وما وصاكم به، فبنيتم الأمر على أن الميعاد قد بلغ آخره ولم أرجع إليكم، فحدَّثتم أنفسكم بموتى، فغيرتم كما غيرت الأمم بعد أنبيائهم. وروى أنّ السامري قال لهم- حين أخرج لهم العجل وقال هذا إلهكم وإله موسى-: إن موسى لن يرجع، وإنه قد مات وروى أنهم عدّوا عشرين يوما بلياليها فجعلوها أربعين، ثم أحدثوا ما أحدثوا وَأَلْقَى الْأَلْواحَ وطرحها لما لحقه من فرط الدهش وشدّة الضجر عند استماعه حديث العجل، غضبا لله وحمية لدينه، وكان في نفسه حديداً شديد الغضب، وكان هارون ألين منه جانبا ولذلك كان أحب إلى بنى إسرائيل من موسى. وروى أن التوراة كانت سبعة أسباع، فلما ألقى الألواح تكسرت فرفع منها ستة أسباعها وبقي منها سبع واحد، وكان فيما رفع تفصيل كل شيء وفيما بقي الهدى والرحمة وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ أى بشعر رأسه يَجُرُّهُ إِلَيْهِ بذؤابته، وذلك لشدّة ما ورد عليه من الأمر الذي استفزه وذهب بفطنته، وظنا بأخيه أنه فرط في الكف ابْنَ أُمَّ قرئ بالفتح تشبيها بخمسة عشر، وبالكسر على طرح ياء الإضافة. وابن أمى، بالياء. وابن إمِّ، بكسر الهمزة والميم. وقيل: كان أخاه لأبيه وأمّه، فإن صح فإنما أضافه إلى الأم، إشارة إلى أنهما من بطن واحد. وذلك أدعى إلى العطف والرقة، وأعظم للحق الواجب، ولأنها كانت مؤمنة فاعتدّ بنسبها، ولأنها هي التي قاست فيه المخاوف والشدائد فذكره بحقها إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي يعنى أنه لم يأل جهدا في كفهم بالوعظ والإنذار. وبما بلغته طاقته من بذل القوة في مضادّتهم حتى قهروه واستضعفوه ولم يبق إلا أن يقتلوه فَلا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْداءَ فلا تفعل بى ما هو أمنيتهم من الاستهانة بى والإساءة إلىّ، وقرئ. فلا يشمت بى الأعداء، على نهى الأعداء عن الشماتة. والمراد أن لا يحل به ما يشمتون به لأجله وَلا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ ولا تجعلني في موجدتك علىّ وعقوبتك لي قرينا لهم
engel olmamakla ardımdan ne kötü haleflik yaptınız! Eğer: 'Bikse (بئس) fiilinin gerektirdiği fâil ve zemme tahsis edilen mexsûs bi'z-zem nerededir?' dersen, derim ki: Fâil gizlidir, onu { ما خَلَفْتُمُونِي } açıklar. Zemme tahsis edilen ise hazfedilmiştir, takdiri şöyledir: 'Sizin ardıllığınızdan sonra bana yaptığınız ardıllık ne kötü bir ardıllıktır!' Eğer: '{ خَلَفْتُمُونِي } dedikten sonra { مِنْ بَعْدِي } demesinin manası nedir?' dersen, derim ki: Bunun manası; benden gördüğünüz Allah'ın birliği, O'ndan ortakların nefyi ve ibadetin yalnızca O'na ihlasla yapılması ilkelerinden sonra; yahut İsrailoğullarını tevhide sevk ettiğim ve { اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ } “Onların ilahları olduğu gibi bize de bir ilah yap” dediklerinde gözlerinin dikildiği sığıra tapma arzusundan onları alıkoyduğum dönemden sonra demektir. Zira haleflerin görevi, yerine geçtikleri zatın ardından onun siretine uygun hareket etmek ve ona muhalefet etmemektir. { فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ } “Onların ardından [kötü] bir nesil geldi” buyruğu da bu kabildendir; yani o övgüye değer sıfatlarla nitelenenlerin ardından demektir. Bir işi tamamlamadan bıraktığında 'acele etti' denilir; zıddı ise 'işe devam edip tamamladı'dır. Başkası onu aceleye getirdiğinde ise bu anlamda kullanılır; 'öne geçmek' manasını tazammun ettiğinden onun gibi geçişli kılınır ve 'işte acele ettim' denir. Mana şudur: Rabbinizin emrini beklemede acele mi ettiniz? O emir de Musa'nın ahdine ve size tavsiye ettiği şeylere riayet ederek onu beklemektir; siz ise buluşma süresinin sonuna ulaştığı ve benim size dönmediğim varsayımı üzerine iş bina ettiniz, nefislerinizde öldüğümü kurdunuz ve ümmetlerin peygamberlerinin ardından değiştirdiği gibi siz de değiştirdiniz. Rivayet edildiğine göre Sâmirî, onlara buzağıyı çıkarıp 'İşte sizin de ilahınız, Musa'nın da ilahı budur' dediği vakit: 'Musa asla dönmeyecek, o kesinlikle öldü' demiştir. Yine rivayet edildiğine göre onlar gece ve gündüzleriyle yirmi günü sayıp kırk gün kabul ettiler, sonra da ihdas ettikleri bu bidati ihdas ettiler. { وَأَلْقَى الْأَلْواحَ } “Levhaları attı”; buzağı haberini işittiğinde Allah için duyduğu öfke ve dinine olan gayreti sebebiyle kapıldığı aşırı dehşet ve şiddetli keder yüzünden onları fırlatıp attı. Kendisi yaradılış olarak sert mizaçlı ve çabuk öfkelenen biriydi; Harun ise ona nazaran daha yumuşak huyluydu, bu yüzden de İsrailoğullarına Musa'dan daha sevimliydi. Rivayet edildiğine göre Tevrat yedi parçaydı; levhaları atınca kırıldı, yedi parçadan altısı kaldırıldı ve geriye sadece bir parçası kaldı. Kaldırılan kısımda her şeyin ayrıntılı açıklaması, kalan kısımda ise hidayet ve rahmet vardı. { وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ } “kardeşinin başını tutup”; yani başının saçını [tutup], { يَجُرُّهُ إِلَيْهِ } zülüflerinden onu kendine doğru çekiyordu. Bu, kendisini çileden çıkaran ve basiretini gideren durumun şiddetinden ve kardeşinin [kavmi] engellemede ihmalkâr davrandığı zannından ileri gelmişti. { ابْنَ أُمَّ } “Ey anamın oğlu!”; 'on beş' (خمسة عشر) terkibine benzetilerek fetha ile [ibne umme], izafet yâ'sı atılarak kesre ile [ibne ummi] okunmuştur. Yâ ile { وابن أمى } [ve'bne ümmî] ve hemze ile mîm'in kesresiyle { وابن إمِّ } [ve'bne immi] şeklinde de okunmuştur. Onun hem ana hem baba bir kardeşi olduğu söylenmiştir; eğer bu doğruysa onu anneye nispet etmesi, aynı karından çıktıklarına işaret etmek içindir. Bu da şefkate ve inceliğe daha fazla sevk edicidir, vacip olan hakkı daha da büyütür; ayrıca annesi mümin bir kadın olduğu için onun nesebini muteber tutmuştur ve onun hakkında korku ve şiddetlere bizzat o katlandığı için ona annesinin hakkını hatırlatmıştır. { إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي } “Gerçekten bu kavim beni güçsüz düşürdü”; yani öğüt ve uyarıyla onları engellemede hiçbir çabayı esirgemediğini, onlara karşı koymada gücünün yettiğince kuvvet sarf ettiğini, nihayetinde kendisini alt edip güçsüz düşürdüklerini ve neredeyse kendisini öldüreceklerini kastetmektedir. { فَلا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْداءَ } “Sen de düşmanları bana güldürme”; beni hafife alıp bana kötülük ederek onların arzuladığı şeyi bana yapma. Düşmanların sevinçten alay etmesini nehyetme anlamında: { فَلا يَشْمَتْ بِيَ الأَعْدَاءُ } “Düşmanlar bana gülmesin” şeklinde de okunmuştur. Kastedilen, onların bu yüzden sevinecekleri şeyin kendi başına gelmemesidir. { وَلا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “beni o zalim kavimle bir tutma”; bana olan öfkende ve bana vereceğin cezada beni onlarla denk ve
وصاحبا. أو ولا تعتقد أنى واحد من الظالمين مع براءتي منهم ومن ظلمهم. لما اعتذر إليه أخوه وذكر له شماتة الأعداء قالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِأَخِي ليرضى أخاه ويظهر لأهل الشماتة رضاه عنه فلا تتم لهم شماتتهم، واستغفر لنفسه مما فرط منه إلى أخيه، ولأخيه أن عسى فرط في حسن الخلافة. وطلب أن لا يتفرقا عن رحمته، ولا تزال منتظمة لهما في الدنيا والآخرة.
yoldaş kılma. Yahut: 'Onlardan ve zulümlerinden berî olduğum halde beni zalimlerden biri sanma.' Kardeşi ona mazeret beyan edip düşmanların alay etme tehlikesini zikredince, { قالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِأَخِي } “[Musa]: 'Rabbim! Beni ve kardeşimi bağışla' dedi”; ta ki kardeşini hoşnut etsin ve düşmanlık besleyenlere ondan razı olduğunu göstersin de sevinçleri kursaklarında kalsın. Kardeşine karşı kendisinden sadır olan hareketten ötürü kendi nefsi için, güzel haleflik yapmada kusur etmiş olabileceği ihtimaline binaen de kardeşi için bağışlanma diledi. Rahmetinden ayrılmamayı ve rahmetinin dünyada ve ahirette kendilerini kuşatmaya devam etmesini talep etti.
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٥٢]
[A'râf Suresi (7), Âyet 152]
إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَيَنالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَذِلَّةٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ (١٥٢)
“Şüphesiz buzağıyı [ilah] edinenlere Rablerinden bir gazap ve dünya hayatında bir zillet erişecektir. İşte iftiracıları biz böyle cezalandırırız. (152)”
غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَذِلَّةٌ الغضب ما أمروا به من قتل أنفسهم. والذلة: خروجهم من ديارهم لأنّ ذل الغربة مثل مضروب. وقيل: هو ما نال أبناءهم وهم بنو قريظة والنضير، من غضب الله تعالى بالقتل والجلاء، ومن الذلة بضرب الجزية الْمُفْتَرِينَ المتكذبين على الله، ولا فرية أعظم من قول السامري: هذا إلهكم وإله موسى. ويجوز أن يتعلق في الحياة الدنيا بالذلة وحدها ويراد: سينالهم غضب في الآخرة، وذلة في الحياة الدنيا، وضربت عليهم الذلة والمسكنة وباءوا بغضب من الله.
{ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَذِلَّةٌ } “Rablerinden bir gazap ve ... bir zillet”; gazap, nefislerini öldürmekle emrolunmalarıdır. Zillet ise yurtlarından çıkarılmalarıdır, çünkü gurbet zilleti darbımesel haline gelmiştir. Onların soyundan gelen Kurayza ve Nadîroğullarına öldürülme ve sürgünle Allah Teâlâ'nın gazabından, cizye konulmasıyla da zilletten isabet eden şeyler olduğu da söylenmiştir. { الْمُفْتَرِينَ } “iftiracıları”; Allah'a yalan uyduranları; nitekim Sâmirî'nin: 'İşte sizin de Musa'nın da ilahı budur' sözünden daha büyük bir iftira yoktur. { فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } “dünya hayatında” ifadesinin sadece zillete taalluk etmesi ve: 'Onlara ahirette bir gazap, dünya hayatında ise bir zillet erişecektir; üzerlerine zillet ve meskenet damgası vurulmuş ve Allah'tan bir gazaba uğramışlardır' anlamının kastedilmiş olması da caizdir.
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٥٣]
[A'râf Suresi (7), Âyet 153]
وَالَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئاتِ ثُمَّ تابُوا مِنْ بَعْدِها وَآمَنُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٥٣)
“Kötülükleri işleyip de ardından tövbe eden ve iman edenlere gelince, şüphesiz ki Rabbin bundan sonra elbette çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir. (153)”
وَالَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئاتِ من الكفر والمعاصي كلها ثُمَّ تابُوا ثم رجعوا مِنْ بَعْدِها إلى الله واعتذروا إليه وَآمَنُوا وأخلصوا الإيمان إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها من بعد تلك العظائم لَغَفُورٌ لستور عليهم محاء لما كان منهم رَحِيمٌ منعم عليهم بالجنة. وهذا حكم عام يدخل تحته متخذو العجل ومن عداهم. عظم جنايتهم أولا ثم أردفها تعظيم رحمته، ليعلم أن الذنوب وإن جلت وعظمت فإن عفوه وكرمه أعظم وأجل، ولكن لا بدّ من حفظ الشريطة: وهي وجوب التوبة والإنابة، وما وراءه طمع فارغ وأشعبية باردة ، لا يلتفت إليها حازم.
{ وَالَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئاتِ } “Kötülükleri işleyip”, yani küfür ve tüm günahları [işleyip], { ثُمَّ تابُوا } “sonra tövbe eden”, yani { مِنْ بَعْدِها } ardından Allah'a dönen ve O'ndan af dileyen, { وَآمَنُوا } “ve iman edenlere”, yani imanlarında ihlaslı ve samimi olanlara [gelince], { إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها } “şüphesiz ki Rabbin bundan sonra”, yani bu büyük cürümlerden sonra, { لَغَفُورٌ } “elbette çok bağışlayıcıdır”, onların [günahlarını] örtücü, işlediklerini silip yok edicidir; { رَحِيمٌ } “çok merhametlidir”, cennet ile kendilerine nimet vericidir. Bu, buzağıya tapanların da diğerlerinin de kapsamına girdiği genel bir hükümdür. İlk olarak onların cürümlerini büyüttü (ağırlığını vurguladı), ardından da rahmetinin büyüklüğünü getirdi ki, günahlar ne kadar büyük ve ağır olursa olsun, O'nun affının ve kereminin daha büyük ve daha yüce olduğu bilinsin. Fakat şartın korunması kaçınılmazdır; o da tövbe ve [Allah'a] yönelmenin vücubiyetidir (zorunluluğudur). Bunun ötesi ise boş bir tamah ve soğuk bir Eş‘ablıktan (yersiz açgözlülükten) ibarettir ki, azim ve basiret sahibi hiçbir kimse buna iltifat etmez.
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٥٤]
[A'râf Suresi (7), Âyet 154]
وَلَمَّا سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ أَخَذَ الْأَلْواحَ وَفِي نُسْخَتِها هُدىً وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ هُمْ لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ (١٥٤)
“Musa'nın öfkesi dinince levhaları aldı. Onların nüshasında, Rablerinden korkanlar için bir hidayet ve bir rahmet vardı. (154)”
وَلَمَّا سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ هذا مثل، كأن الغضب كان يغريه على ما فعل ويقول له: قل لقومك كذا وألق الألواح، وجرّ برأس أخيك إليك، فترك النطق بذلك وقطع الإغراء، ولم يستحسن هذه الكلمة ولم يستفصحها كل ذى طبع سليم وذوق صحيح إلا لذلك، ولأنه من قبيل شعب البلاغة. وإلا فما لقراءة معاوية بن قرة: ولما سكن عن موسى الغضب، لا تجد النفس عندها شيئاً من تلك الهمزة، وطرفا من تلك الروعة. وقرئ: ولما سكت. وأسكت:
{ وَلَمَّا سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ } “Musa'nın öfkesi dinince”; bu bir temsildir; sanki öfke onu yaptığı şeylere kışkırtıyor ve ona: 'Kavmine şöyle şöyle de, levhaları at ve kardeşini başından tutup kendine doğru çek!' diyordu; derken [öfke] bunu söylemeyi bıraktı ve kışkırtmayı kesti. Selim tabiat ve doğru zevk sahibi herkesin bu kelimeyi çok güzel ve pek beliğ bulması sırf bu yüzdendir ve belagat şubelerinden sayıldığı içindir. Aksi takdirde Muâviye b. Kurre'nin 'Ve lemmâ sekene an Mûse'l-gadabu' (وَلَمَّا سَكَنَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ) kıraatinde nefis, o harekete geçirici güçten ve o büyüleyici etkiden hiçbir parça bulamaz. [Ayrıca] 'Ve lemmâ sükkire' (وَلَمَّا سُكِّتَ) ve 'Üskite' (أُسْكِتَ) şeklinde de okunmuştur:
أى أسكته الله، أو أخوه باعتذاره إليه وتنصله، والمعنى: ولما طفئ غضبه أَخَذَ الْأَلْواحَ التي ألقاها وَفِي نُسْخَتِها وفيما نسخ منها، أى كتب. والنسخة فعلة بمعنى مفعول كالخطبة لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ دخلت اللام لتقدم المفعول، لأن تأخر الفعل عن مفعوله يكسبه ضعفاً. ونحوه لِلرُّءْيا تَعْبُرُونَ وتقول: لك ضربت.
Yani Allah yahut kardeşi mazeret beyan edip kusurunu temizleyerek onu susturdu demektir. Mana şudur: Öfkesi sönünce, yere fırlattığı { أَخَذَ الْأَلْواحَ } “levhaları aldı”. { وَفِي نُسْخَتِها } “Onların nüshasında”; ondan istinsah edilen, yani yazılan şeylerde. 'Nüsha' (النسخة) kelimesi 'hutbe' (الخطبة) gibi mef'ul anlamında fi'le (فعلة) veznindedir. { لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ } “Rablerinden korkanlar”; meful öne geçtiği için lâm harfi dâhil olmuştur, çünkü fiilin mefulünden sonraya kalması ona bir zayıflık kazandırır. { لِلرُّءْيا تَعْبُرُونَ } “Rüyayı tabir ediyorsunuz” âyeti ve 'Senin için vurdum' (لك ضربت) sözün de bu kabildendir.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٥٥ الى ١٥٧]
[A'râf Suresi (7), Âyetler 155-157]
وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلاً لِمِيقاتِنا فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ قالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ أَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا إِنْ هِيَ إِلاَّ فِتْنَتُكَ تُضِلُّ بِها مَنْ تَشاءُ وَتَهْدِي مَنْ تَشاءُ أَنْتَ وَلِيُّنا فَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا وَأَنْتَ خَيْرُ الْغافِرِينَ (١٥٥) وَاكْتُبْ لَنا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ قالَ عَذابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشاءُ وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآياتِنا يُؤْمِنُونَ (١٥٦) الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلالَ الَّتِي كانَتْ عَلَيْهِمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٥٧)
{ وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلاً لِمِيقاتِنا فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ قالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ أَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا إِنْ هِيَ إِلاَّ فِتْنَتُكَ تُضِلُّ بِها مَنْ تَشاءُ وَتَهْدِي مَنْ تَشاءُ أَنْتَ وَلِيُّنا فَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا وَأَنْتَ خَيْرُ الْغافِرِينَ } “Musa, belirlediğimiz vakit için kavminden yetmiş adam seçti. Onları o şiddetli sarsıntı yakalayınca [Musa] dedi ki: 'Rabbim! Dileseydin onları da beni de daha önce helak ederdin. İçimizdeki beyinsizlerin yaptıkları yüzünden bizi helak mi edeceksin? Bu, senin imtihanından başka bir şey değildir; onunla dilediğini saptırır, dilediğini de doğru yola iletirsin. Sen bizim velimizsin; bizi bağışla, bize merhamet et! Sen bağışlayanların en hayırlısısın.'” (155) { وَاكْتُبْ لَنا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ قالَ عَذابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشاءُ وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآياتِنا يُؤْمِنُونَ } “'Bize bu dünyada da bir iyilik yaz, ahirette de. Şüphesiz biz sana yöneldik.' [Allah] buyurdu ki: 'Azabıma gelince, onu dilediğime isabet ettiririm; rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır. Onu, [kötülüklerden] sakınanlara, zekâtı verenlere ve ayetlerimize inananlara yazacağım.'” (156) { الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلالَ الَّتِي كانَتْ عَلَيْهِمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “Onlar ki, yanlarındaki Tevrat'ta ve İncil'de yazılı buldukları o elçiye, o ümmî peygambere uyarlar; o onlara iyiliği emreder, onları kötülükten meneder, kendilerine temiz ve hoş şeyleri helal, pis ve murdar şeyleri haram kılar; üzerlerindeki ağır yükleri ve sırtlarındaki bağları (zincirleri) kaldırıp atar. İşte ona inanan, ona saygı gösterip destekleyen, ona yardım eden ve onunla birlikte indirilen nura uyanlar var ya; kurtuluşa erenler işte onlardır.” (157)
وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ أى من قومه، فحذف الجار وأوصل الفعل، كقوله:
{ وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ } “Musa, kavminden ... seçti”; yani kavminin içinden seçti demektir. Cer harfi hazfedilmiş ve fiil doğrudan ulaştırılmıştır; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi:
ومنّا الّذى اختير الرّجال سماحة
"Bizdendir cömertliğiyle adamlar arasından seçilen zat"
قيل اختار من اثنى عشر سبطا، من كل سبط ستة حتى تناموا اثنين وسبعين، فقال: ليتخلف منكم رجلان، فتشاحوا، فقال: إن لمن قعد منكم مثل أجر من خرج، فقعد كالب ويوشع.
Denildi ki: On iki kabilenin her birinden altışar kişi seçti, böylece yetmiş ikiye tamamlandılar. Bunun üzerine: 'İçinizden iki adam geride kalsın' dedi, aralarında çekişip birbirlerine engel olmaya kalktılar. Musa: 'Sizden geride oturan kimseye, yola çıkanın ecri kadar ecir vardır' dedi; bunun üzerine Kâleb ve Yûşa geride oturdu.
وروى أنه لم يصب إلا ستين شيخنا، فأوحى الله تعالى إليه أن تختار من الشبان عشرة، فاختارهم فأصبحوا شيوخا. وقيل: كانوا أبناء ما عدا العشرين، ولم يتجاوزوا الأربعين، قد ذهب عنهم الجهل والصبا، فأمرهم موسى أن يصوموا ويتطهروا ويطهروا ثيابهم، ثم خرج بهم إلى طور سينا لميفات ربه، وكان أمره ربه أن يأتيه في سبعين من بنى إسرائيل، فلما دنا موسى من الجبل وقع عليه عمود الغمام حتى تغشى الجبل كله، ودنا موسى ودخل فيه وقال للقوم: ادنوا، فدنوا، حتى إذا دخلوا في الغمام وقعوا سجدا، فسمعوه وهو يكلم موسى يأمره وينهاه: افعل، ولا تفعل.
Rivayet edildiğine göre o sadece altmış yaşlı bulabildi; bunun üzerine Allah Teâlâ ona gençlerden on kişi seçmesini vahyetti. Onları seçti ve sabaha yaşlı olarak çıktılar. Şöyle de denildi: Onlar yirmisini geçmiş, kırkını aşmamış, cehalet ve çocukluk halleri kendilerinden gitmiş kimselerdi. Musa onlara oruç tutmalarını, temizlenmelerini ve elbiselerini temizlemelerini emretti; sonra onları Rabbinin belirlediği vakit için Tur-i Sînâ'ya çıkardı. Rabbi ona İsrailoğullarından yetmiş kişiyle kendisine gelmesini emretmişti. Musa dağa yaklaşınca, bulut sütunu dağın tamamını kaplayacak şekilde üzerine çöktü. Musa yaklaştı ve içine girdi; kavme de: 'Yaklaşın' dedi, onlar da yaklaştılar. Nihayet bulutun içine girdiklerinde secdeye kapandılar ve O'nun Musa ile konuştuğunu, ona 'Yap, yapma' diye emredip nehyettiğini işittiler.
ثم انكشف الغمام فأقبلوا إليه، فطلبوا الرؤية فوعظهم وزجرهم وأنكر عليهم، فقالوا: يا موسى لن نؤمن لك حتى نرى الله جهرة. فقال: رب أرنى أنظر إليك، يريد: أن يسمعوا الردّ والإنكار من جهته، فأجيب بلن تراني، ورجف بهم الجبل فصعقوا. ولما كانت الرجعة قالَ موسى رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ وهذا تمنّ منه للإهلاك قبل أن يرى ما رأى من تبعة طلب الرؤية، كما يقول النادم على الأمر إذا رأى سوء المغبة: لو شاء الله لأهلكنى قبل هذا أَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا يعنى أتهلكنا جميعاً. يعنى نفسه وإياهم، لأنه إنما طلب الرؤية زجراً للسفهاء، وهم طلبوها سفها وجهلا إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ أى محنتك وابتلاؤك حين كلمتنى وسمعوا كلامك، فاستدلوا بالكلام على الرؤية استدلالا فاسداً، حتى افتتنوا وضلوا تُضِلُّ بِها مَنْ تَشاءُ وَتَهْدِي مَنْ تَشاءُ تضلّ بالمحنة الجاهلين غير الثابتين في معرفتك، وتهدى العالمين
Sonra bulut açıldı ve [Musa'nın] yanına geldiler; [Allah'ı] görmeyi talep ettiler. Bunun üzerine [Musa] onlara öğüt verdi, onları menetti ve bu yaptıklarını kınadı. Onlar: "Ey Musa! Allah'ı apaçık görünceye kadar sana asla inanmayacağız" dediler. Bunun üzerine [Musa]: "Rabbim! Bana [kendini] göster, sana bakayım" dedi. [Bununla], O'nun tarafından gelecek reddi ve inkârı bizzat işitmelerini kastetmişti. Kendisine { لَنْ تَرَانِي } [“Beni asla göremezsin”] diye cevap verildi; derken dağ onları sarstı ve bayılıp yere serildiler. [Hayata] dönüş gerçekleştiğinde { قَالَ مُوسَى رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ } “Musa dedi ki: 'Rabbim! Dileseydin onları da beni de daha önce helak ederdin'”. Bu, rü'yet (Allah'ı görme) talebinin vebalinden gördüğü şeyleri görmeden önce [Musa'nın] helak olmayı temenni etmesidir; nitekim bir işten dolayı pişman olan kimse, sonucun kötülüğünü gördüğünde: "Allah dileseydi beni bundan önce helak ederdi" der. { أَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا } “İçimizdeki beyinsizlerin yaptıkları yüzünden bizi helak mı edeceksin?”; yani "bizi hep birlikte helak mı edeceksin?" [demektir]. [Bununla] kendisini ve onları kastetmektedir. Zira kendisi görme talebinde sadece beyinsizleri menetmek amacıyla bulunmuştu; onlar ise bunu beyinsizlik ve cehaletle talep etmişlerdi. { إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ } “Bu, senin imtihanından başka bir şey değildir”; yani bana kelam ettiğin ve onların da senin kelamını işittiği andaki sınaman ve imtihanındır. Onlar kelamdan rü'yete fasit bir akıl yürütmeyle delil çıkardılar, nihayetinde fitneye düşüp saptılar. { تُضِلُّ بِها مَنْ تَشاءُ وَتَهْدِي مَنْ تَشاءُ } “Onunla dilediğini saptırır, dilediğini de doğru yola iletirsin”; bu imtihanla, senin marifetinde sebat göstermeyen cahilleri saptırırsın, bilenleri ise...
بك الثابتين بالقول الثابت. وجعل ذلك إضلالا من الله وهدى منه، لأن محنته لما كانت سبباً لأن ضلوا واهتدوا فكأنه أضلهم بها وهداهم على الاتساع في الكلام أَنْتَ وَلِيُّنا مولانا القائم بأمورنا وَاكْتُبْ لَنا وأثبت لنا واقسم فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةً عافية وحياة طيبة وتوفيقاً في الطاعة وَفِي الْآخِرَةِ الجنة هُدْنا إِلَيْكَ تبنا إليك. وهاد اليه يهود إذا رجع وتاب. والهود: جمع هائد، وهو التائب. ولبعضهم:
seninle [bilen], sabit söz ile sebat gösterenleri [doğru yola iletirsin]. Bunun Allah'tan bir saptırma ve O'ndan bir hidayet kılınması şundandır: O'nun imtihanı onların sapmasına ve hidayete ermesine bir sebep teşkil edince, dildeki genişlik kabilinden sanki O, bu imtihanla onları saptırmış ve hidayete erdirmiş gibi oldu. { أَنْتَ وَلِيُّنا } “Sen bizim velimizsin”; işlerimizi çekip çeviren Mevlâmızsın. { وَاكْتُبْ لَنا } “Bize yaz”; bize takdir et, payımıza düşür; { فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةً } “bu dünyada bir iyilik”; afiyet, güzel bir hayat ve itaatte muvaffakiyet [yaz], { وَفِي الْآخِرَةِ } “ahirette de”; cenneti [yaz]. { هُدْنا إِلَيْكَ } “Sana yöneldik”; sana tövbe ettik. Bir kimse dönüp tövbe ettiğinde 'Hâde ileyhi yehûdü' (هاد إليه يهود) denir. 'Hûd' (الهود) kelimesi 'hâid'in (هائد) çoğuludur ve tövbe eden demektir. Bazı şairler şöyle demiştir:
يا راكب الذّنب هدهد … واسجد كأنّك هدهد
"Ey günaha binen kişi, tövbe et... Ve secde et hüdhüd kuşu gibi!"
وقرأ أبو وجرة السعدي: هدنا إليك، بكسر الهاء، من هاده يهيده إذا حرّكه وأماله. ويحتمل أمرين، ان يكون مبنيا للفاعل والمفعول بمعنى حركنا إليك أنفسنا وأملناها أو حرّكنا إليك وأملنا على تقدير: فعلنا، كقولك: عدت يا مريض بكسر العين، فعلت من العيادة. ويجوز: عدت بالإشمام.
Ebû Vecre es-Sa'dî, h harfinin kesresiyle: 'Hıdnâ ileyke' (هِدْنا إِلَيْكَ) şeklinde okumuştur ki bir şeyi hareket ettirip meylettirdiğinde kullanılan 'hâdehû yehîdühû' (هاده يهيده) fiilindendir. İki ihtimali barındırır: 'Nefislerimizi sana doğru hareket ettirdik ve meylettirdik' anlamında fâil (etken) yapılı olması veya 'fi'lnâ' (فعلنا) takdiriyle 'Sana doğru hareket ettirildik ve meylettirildik' anlamında mef'ul (edilgen) yapılı olması; nitekim ziyaret etme anlamındaki 'iyâde'den (العيادة) hareketle ayn harfinin kesresiyle hastaya: 'Ittü yâ merîd' (عدت يا مريض - Seni ziyaret ettim) demen gibidir. İşmam ile 'Udtü' (عُدْتُ) denilmesi de caizdir.
وعدت، بإخلاص الضمة فيمن قال: عود المريض. وقول القول. ويجوز على هذه اللغة أن يكون هُدْنا بالضم فعلنا من هاده يهيده عَذابِي من حاله وصفته أنى أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشاءُ أى من وجب علىّ في الحكمة تعذيبه، ولم يكن في العفو عنه مساغ لكونه مفسدة. وأمّا رَحْمَتِي فمن حالها وصفتها أنها واسعة تبلغ كل شيء، ما من مسلم ولا كافر ولا مطيع ولا عاص إلا وهو متقلب في نعمتي. وقرأ الحسن: من أساء، من الإساءة. فسأكتب هذه الرحمة كتبة خاصة منكم يا بنى إسرائيل للذين يكونون في آخر الزمان من أمّة محمد ﷺ، الذين هم بجميع آياتنا وكتبنا يؤمنون، لا يكافرون بشيء منها الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ الذي نوحى إليه كتاباً مختصاً به وهو القرآن النَّبِيَّ صاحب المعجزات الَّذِي يَجِدُونَهُ يجد نعته أولئك الذين يتبعونه من بنى إسرائيل مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ...... وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ ما حرّم عليهم من الأشياء الطيبة، كالشحوم وغيرها. أو ما طاب في الشريعة والحكم، مما ذكر اسم الله عليه من الذبائح، وما خلى كسبه من السحت وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ ما يستخبث من نحو الدم والميتة ولحم الخنزير، وما أهلّ لغير الله به أو ما خبث في الحكم، كالربا والرشوة وغيرهما من المكاسب الخبيئة. الإصر: الثقل الذي يأصر صاحبه، أى يحبسه من الحراك لثقله
'Udtü' (عُدْتُ) [ifadesi], '‘avde'l-merîz' (عَوْدَ الْمَرِيضِ) [hastayı ziyaret etme] ve 'kavle'l-kavl' (قَوْلَ الْقَوْلِ) [sözü söyleme] diyen kimselerin lehçesinde zammeyi halis kılarak [yani tam zamme ile de okunabilir]. Bu lehçeye göre 'hüdnâ' (هُدْنا) kelimesinin zamme ile 'hâdehû yehîdühû' fiilinden 'fa'alnâ' (فَعَلْنا) vezninde olması da caizdir. { عَذابِي } “Azabıma gelince,” onun hali ve niteliği şudur: { أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشاءُ } “Onu dilediğime uğratırım”, yani hikmet gereğince kendisine azap etmem üzerime vâcip olan ve onu affetmek bir fesat teşkil edeceğinden affedilmesine imkân bulunmayan kimseye [uğratırım]. { وَرَحْمَتِي } “Rahmetime gelince,” onun hali ve niteliği ise her şeyi kuşatacak kadar geniş olmasıdır; hiçbir Müslüman, kâfir, itaatkâr ve isyankâr yoktur ki benim nimetim içinde dönüp dolaşıyor olmasın. Hasan [el-Basrî], 'el-isâe' (الإساءة - kötülük yapmak) kökünden 'men esâe' (مَنْ أَسَاءَ - kötülük yapana) şeklinde okumuştur. [Allah buyurur ki:] “Ben bu rahmeti, ey İsrailoğulları, sizden [ayrı olarak] ahir zamanda gelecek olan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinden olan, bütün ayetlerimize ve kitaplarımıza inanan, onlardan hiçbirini inkâr etmeyen kimseler için özel bir yazışla takdir edip yazacağım.” { الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ } “O Elçi'ye uyanlar” ki biz ona kendisine mahsus bir kitap olan Kur'an'ı vahyetmekteyiz. { النَّبِيَّ } “O Nebî'ye” ki mucizeler sahibidir. { الَّذِي يَجِدُونَهُ } “Öyle ki onu bulurlar”, yani İsrailoğullarından ona uyan o kimseler onun niteliğini bulurlar: { مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ } “Yanlarındaki Tevrat'ta ve İncil'de yazılmış olarak...” { وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ } “Onlara temiz ve güzel şeyleri helal kılar”, yani iç yağları ve benzeri daha önce kendilerine haram kılınmış olan temiz ve güzel şeyleri. Yahut şeriatta ve hükümde temiz sayılan, kesilirken üzerine Allah'ın adı anılan kurbanlıklar ile haram kazançtan arınmış gelirler gibi. { وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ } “Onlara pis ve murdar şeyleri haram kılar”, yani kan, leş, domuz eti ve Allah'tan başkası adına kesilenler gibi bizzat pis sayılan şeyleri yahut faiz, rüşvet ve diğer gayrimeşru kazançlar gibi hükmen pis olan şeyleri. 'el-İsr' (الْإِصْر): Sahibini bağlayan, yani ağırlığından ötürü hareket etmesini engelleyen ağır yük demektir.
وهو مثل لثقل تكليفهم وصعوبته، نحو اشتراط قتل الأنفس في صحة توبتهم. وكذلك الأغلال، مثل لما كان في شرائعهم من الأشياء الشاقة، نحو: بت القضاء بالقصاص عمداً كان أو خطأ من غير شرع الدية، وقطع الأعضاء الخاطئة، وقرض موضع النجاسة من الجلد والثوب.
Bu, onların mükellefiyetlerinin ağırlığı ve zorluğu için bir temsildir; tövbelerinin geçerliliğinde nefislerini öldürme şartının koşulması gibi. Aynı şekilde 'ağlâl' (الأغلال - bağlar ve bukağılar) da şeriatlarında bulunan meşakkatli şeyler için bir temsildir; diyet teşri kılınmaksızın kasten veya hataen olsun kısasa kesin hüküm verilmesi, hata işleyen uzuvların kesilmesi, deri ve elbisedeki necis yerin makasla kesilip atılması,
وإحراق الغنائم، وتحريم العروق في اللحم، وتحريم السبت. وعن عطاء: كانت بنو إسرائيل إذا قامت تصلى لبسوا المسوح وغلوا أيديهم إلى أعناقهم. وربما ثقب الرجل ترقوته وجعل فيها طرف السلسلة وأوثقها إلى السارية يحبس نفسه على العبادة. وقرئ آصارهم، على الجمع وَعَزَّرُوهُ ومنعوه حتى لا يقوى عليه عدوّ. وقرئ بالتخفيف. وأصل العزر: المنع. ومنه التعزير للضرب دون الحدّ، لأنه منع عن معاودة القبيح. ألا ترى إلى تسمية الحدّ، والحدّ هو المنع. والنُّورَ القرآن. فإن قلت: ما معنى قوله أُنْزِلَ مَعَهُ وإنما أنزل مع جبريل؟
ganimetlerin yakılması, etteki damarların haram kılınması ve cumartesi yasağı gibi. Atâ'dan [rivayet edildiğine göre]: İsrailoğulları namaza durduklarında çul giyerler ve ellerini boyunlarına bağlarlardı. Kimi zaman adam köprücük kemiğini deler, zincirin ucunu oraya takar ve nefsini ibadette tutmak için onu sütuna bağlardı. Çoğul olarak { آصارَهُمْ } şeklinde de okunmuştur. { وَعَزَّرُوهُ } “ona saygı gösterip destekleyen”; ona hiçbir düşmanın güç yetiremeyeceği şekilde mani olup savunanlar demektir. Şeddesiz olarak [ve'azerûhu] şeklinde de okunmuştur. 'Azr' (العزر) kelimesinin aslı menetmektir. Had cezasının altındaki vuruşa 'ta'zîr' (التعزير) denmesi de bundandır; çünkü o, çirkin işe yeniden dönmeyi engeller. Baksana 'had' (الحد) isimlendirmesine de; nitekim had de menetmektir. { وَالنُّورَ } “nura” ise Kur'an'dır. Eğer: '{ أُنْزِلَ مَعَهُ } “onunla birlikte indirilen” sözünün manası nedir, oysa o Cebrail ile indirilmiştir?' dersen,
قلت: معناه أنزل مع نبوّته، لأنّ استنباءه كان مصحوباً بالقرآن مشفوعا به. ويجوز أن يعلق باتبعوا. أى: واتبعوا القرآن المنزل مع اتباع النبي والعمل بسنته وبما أمر به ونهى عنه.
Derim ki: Anlamı; onun peygamberliğiyle birlikte indirildi demektir, çünkü onun peygamber kılınması Kur'an ile beraber ve onunla desteklenmiş olarak vuku bulmuştur. Bu ifadenin { اتَّبَعُوا } fiiline taalluk etmesi de caizdir; yani Peygamber'e uymakla, onun sünnetiyle amel etmekle ve emredip nehyettiği şeyleri yerine getirmekle birlikte indirilen Kur'an'a uydular demektir.
أو واتبعوا القرآن كما اتبعه مصاحبين له في اتباعه. فإن قلت: كيف انطبق هذا الجواب على قول موسى ﵇ ودعائه؟ قلت: لما دعا لنفسه ولبنى إسرائيل، أجيب بما هو منطو على توبيخ بنى إسرائيل على استجازتهم الرؤية على الله تعالى وعلى كفرهم بآيات الله العظام التي أجراها على يد موسى، وعرّض بذلك في قوله وَالَّذِينَ هُمْ بِآياتِنا يُؤْمِنُونَ وأريد أن يكون استماع أوصاف أعقابهم الذين آمنوا برسول الله ﷺ وما جاء به كعبد الله بن سلام وغيره من أهل الكتابين، لطفاً لهم وترغيباً في إخلاص الإيمان والعمل الصالح، وفي أن يحشروا معهم ولا يفرّق بينهم وبين أعقابهم عن رحمة الله التي وسعت كل شيء.
Yahut ona uymasında onunla beraber olarak onun uyduğu gibi Kur'an'a da uydular [demektir]. Eğer: "Bu cevap, Musa aleyhisselâm'ın sözüne ve duasına nasıl uygun düşmektedir?" dersen, derim ki: Musa kendisi ve İsrailoğulları için dua ettiğinde, İsrailoğullarını Allah Teâlâ hakkında görmeyi caiz görmeleri ve Allah'ın Musa'nın eliyle gösterdiği o büyük ayetlerini inkâr etmeleri sebebiyle azarlamayı içeren bir karşılık verilmiştir. Nitekim { وَالَّذِينَ هُمْ بِآياتِنا يُؤْمِنُونَ } “onlar ki ayetlerimize iman ederler” buyruğunda buna telmihte bulunulmuştur. Ayrıca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve getirdiklerine iman eden Abdullah b. Selâm ve iki Ehl-i Kitap'tan diğerleri gibi kendi soylarından gelenlerin vasıflarını işitmelerinin, kendileri için bir lütuf olması; ihlaslı bir imana, salih amele, onlarla birlikte haşrolunmaya ve her şeyi kuşatan Allah'ın rahmetinden onların soyu ile kendi aralarının ayrılmamasına bir teşvik olması murat edilmiştir.
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٥٨]
[A'râf Suresi (7), Âyet 158]
قُلْ يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعاً الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ يُحيِي وَيُمِيتُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِماتِهِ وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٥٨)
“De ki: 'Ey insanlar! Şüphesiz ben, göklerin ve yerin mülkü kendisine ait olan, kendisinden başka hiçbir ilah bulunmayan, dirilten ve öldüren Allah'ın hepinize gönderdiği elçisiyim. O halde Allah'a ve O'nun ümmî peygamber olan, Allah'a ve O'nun kelimelerine inanan elçisine iman edin ve ona uyun ki doğru yolu bulasınız.' (158)”
إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعاً قيل: بعث كل رسول إلى قومه خاصة وبعث محمد ﷺ إلى كافة الإنس وكافة الجن. وجميعاً: نصب على الحال من إليكم. فإن قلت: الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ ما محله؟ قلت: الأحسن أن يكون منتصباً بإضمار أعنى، وهو الذي يسمى النصب على المدح. ويجوز أن يكون جرا على الوصف، وإن حيل بين الصفة والموصوف بقوله إليكم. إِلَيْكُمْ جَمِيعاً وقوله لا إِلهَ إِلَّا هُوَ بدل من الصلة التي هي له ملك
{ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعاً } “Şüphesiz ben, Allah'ın hepinize [gönderdiği] elçisiyim”. Şöyle denilmiştir: Her peygamber yalnızca kendi kavmine gönderilmiş, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ise bütün insanlara ve bütün cinlere gönderilmiştir. { جَمِيعاً } “hepinize / topyekûn” kelimesi, { إِلَيْكُمْ } “size” ifadesinden hâl (durum belirteci) olarak mansubdur (üstünlüdür). Eğer: “{ الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } ‘Göklerin ve yerin mülkü kendisine ait olan’ ifadesinin [cümledeki] irap mahalli nedir?” dersen, derim ki: [Gizli bir] 'a'nî' (kastediyorum) takdiriyle mansub olması en güzelidir; buna medih (övgü) üzere mansub kılma denir. Sıfat ile mevsufun arasına { إِلَيْكُمْ جَمِيعاً } “hepinize” sözü girmiş olsa da, sıfat olarak mecrur olması da caizdir. { لا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur” sözü ise { لَهُ مُلْكُ } ile başlayan sıla cümlesinden bedeldir.
السموات والأرض، وكذلك يُحيِي وَيُمِيتُ وفي لا إِلهَ إِلَّا هُوَ بيان للجملة قبلها، لأنّ من ملك العالم كان هو الإله على الحقيقة. وفي يحيى ويميت: بيان لاختصاصه بالإلهية، لأنه لا يقدر على الإحياء والإماتة غيره وَكَلِماتِهِ وما أنزل عليه وعلى من تقدّمه من الرسل من كتبه ووحيه. وقرئ وكلمته على الإفراد وهي القرآن. أو أراد جنس ما كلم به. وعن مجاهد: أراد عيسى ابن مريم.
{ يُحيِي وَيُمِيتُ } cümlesi de böyledir. { لا إِلهَ إِلَّا هُوَ } ifadesinde kendisinden önceki cümlenin bir açıklaması vardır; çünkü âlemin mülküne sahip olan zat, hakiki manada ilahın ta kendisidir. { يُحيِي وَيُمِيتُ } ifadesinde ise ilahlığın O'na mahsus olduğunun beyanı vardır; zira diriltmeye ve öldürmeye O'ndan başkasının gücü yetmez. { وَكَلِماتِهِ } “ve O'nun kelimelerine”; kendisine ve kendisinden önceki peygamberlere indirilen kitaplarına ve vahyine [inanan]. Tekil olarak { وَكَلِمَتِهِ } şeklinde de okunmuştur ki o Kur'an'dır; yahut kendisiyle konuştuğu şeylerin cinsini kastetmiştir. Mücahid'den [rivayet edildiğine göre], Meryem oğlu İsa'yı kastetmiştir.
وقيل: هي الكلمة التي تكوّن منها عيسى وجميع خلقه، وهي قوله كُنْ وإنما قيل إن عيسى كلمة الله، فخص بهذا الاسم، لأنه لم يكن لكونه سبب غير الكلمة، ولم يكن من نطفة تمنى لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ إرادة أن تهتدوا. فإن قلت: هلا قيل: فآمنوا بالله وبى، بعد قوله: إنى رسول الله إليكم؟ قلت: عدل عن المضمر إلى الاسم الظاهر لتجرى عليه الصفات التي أجريت عليه، ولما في طريقة الالتفات من مزية البلاغة، وليعلم أنّ الذي وجب الإيمان به واتباعه هو هذا الشخص المستقل بأنه النبي الأمى الذي يؤمن بالله وكلماته، كائناً من كان، أنا أو غيرى، إظهاراً للنصفة وتفادياً من العصبية لنفسه.
Şöyle de denildi: O, İsa'nın ve bütün mahlukatının kendisinden meydana geldiği kelimedir ki o da { كُنْ } “Ol” sözüdür. İsa'ya 'Allah'ın kelimesi' denilmesi ve bu isimle tahsis edilmesi, onun var oluşu için kelimeden başka bir sebep bulunmaması ve akıtılan bir meniden meydana gelmemiş olması sebebiyledir. { لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ } “doğru yolu bulasınız diye”; hidayete ermenizi murad ettiği için. Eğer: '{ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ } dedikten sonra neden 'Bana ve Allah'a iman edin' denilmedi de { فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ } denildi?' dersen, derim ki: Kendisine bağlanan o sıfatların üzerine cereyan edebilmesi, iltifat sanatındaki belagat üstünlüğü ve iman edilmesi ve uyulması gereken zatın; ben olayım başkası olsun, kim olursa olsun Allah'a ve kelimelerine iman eden o ümmî peygamber vasfını müstakil olarak taşıyan bu şahıs olduğunun bilinmesi için zamirden açık isme (zahir isme) dönülmüştür; bu da insafı ortaya koymak ve kendi nefsine taassuptan kaçınmak içindir.
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٥٩]
[A'râf Suresi (7), Âyet 159]
وَمِنْ قَوْمِ مُوسى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ (١٥٩)
{ وَمِنْ قَوْمِ مُوسى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ (١٥٩) } “Musa'nın kavminden de hak ile doğru yolu gösteren ve onunla adaleti uygulayan bir topluluk vardır.”
وَمِنْ قَوْمِ مُوسى أُمَّةٌ هم المؤمنون التائبون من بنى إسرائيل، لما ذكر الذين تزلزلوا منهم في الدين وارتابوا حتى أقدموا على العظيمتين عبادة العجل واستجازة رؤية الله تعالى، ذكر أنّ منهم أمة موقنين ثابتين يهدون الناس بكلمة الحق، ويدلونهم على الاستقامة ويرشدونهم. وبالحق يعدلون بينهم في الحكم لا يجورون. أو أراد الذين وصفهم ممن أدرك النبي ﷺ وآمن به من أعقابهم. وقيل: إنّ بنى إسرائيل لما قتلوا أنبياءهم وكفروا وكانوا اثنى عشر سبطاً تبرأ سبط منهم مما صنعوا واعتذروا، وسألوا الله أن يفرق بينهم وبين إخوانهم، ففتح الله لهم نفقاً في الأرض فساروا فيه سنة ونصفاً حتى خرجوا من وراء الصين، وهم هنالك حنفاء مسلمون يستقبلون قبلتنا. وذكر عن النبي ﷺ أن جبريل ذهب به ليلة الاسراء نحوهم، فكلمهم فقال لهم جبريل: هل تعرفون من تكلمون؟ قالوا: لا. قال: هذا محمد النبي الأمى، فآمنوا به وقالوا: يا رسول الله، إن موسى أوصانا من أدرك منكم أحمد، فليقرأ عليه منى السلام فردّ محمد على موسى ﵉ السلام، ثم أقرأهم عشر سور من القرآن نزلت بمكة، ولم تكن نزلت فريضة غير الصلاة والزكاة، وأمرهم أن يقيموا مكانهم، وكانوا يسبتون، فأمرهم أن يجمعوا ويتركوا السبت. وعن مسروق. قرئ: بين يدي عبد الله فقال رجل: إنى منهم. فقال عبد الله: يعنى لمن كان في مجلسه من المؤمنين: وهل يزيد صلحاؤكم عليهم شيئاً من يهدى بالحق وبه يعدل. وقيل: لو كانوا في طرف من الدنيا متمسكين بشريعة ولم يبلغهم نسخها كانوا معذورين.
{ وَمِنْ قَوْمِ مُوسى أُمَّةٌ } “Musa'nın kavminden de bir topluluk vardır”; onlar İsrailoğullarından tövbe eden müminlerdir. Onlardan dinde sarsıntıya uğrayıp şüpheye düşenleri, hatta buzağıya tapmak ve Allah Teâlâ'yı görmeyi istemek gibi iki büyük cürmü işlemeye cüret edenleri zikrettikten sonra; içlerinden insanlara hak sözle yol gösteren, onları dosdoğru yola sevk edip irşad eden kesin inançlı (mûkın) ve sebatkâr bir topluluk olduğunu zikretti. Hüküm verirken de insanlar arasında hak ile adalet sağlarlar, haksızlık etmezler. Yahut onların soyundan gelip Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) yetişen ve ona iman eden vasıfları zikredilen kimseleri kastetmiştir. Şöyle de denilmiştir: İsrailoğulları peygamberlerini öldürüp inkâr ettiklerinde -ki onlar on iki kabile (sıbt) idiler- içlerinden bir kabile onların yaptıklarından berî olduğunu ilan edip özür diledi ve kardeşleriyle aralarını ayırması için Allah'a dua etti. Bunun üzerine Allah onlar için yerde bir tünel açtı ve bu tünelde bir buçuk yıl yürüdükten sonra Çin'in arka tarafından çıktılar. Onlar orada bizim kıblemize yönelen Müslüman haniflerdir. Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet edildiğine göre, Cebrail İsra gecesi onu onların yanına götürdü. Onlarla konuştu; bunun üzerine Cebrail onlara: 'Kiminle konuştuğunuzu biliyor musunuz?' dedi. Onlar: 'Hayır' dediler. O da: 'Bu, ümmî peygamber Muhammed'dir' dedi. Bunun üzerine ona iman ettiler ve: 'Ey Allah'ın Resulü! Musa bize: Sizden kim Ahmed'e yetişirse benden ona selam söylesin diye vasiyet etmişti' dediler. Muhammed de Musa'ya (aleyhisselâm) selamını iade etti. Sonra onlara Kur'an'dan Mekke'de inen on sure okuttu. O vakit namaz ve zekâttan başka bir farz inmemişti. Onlara bulundukları yerde kalmalarını emretti. Onlar cumartesi yasağına uyuyorlardı; onlara cuma gününü toplanma günü yapmalarını ve cumartesiyi bırakmalarını emretti. Mesrûk'tan [rivayet edildiğine göre], Abdullah [b. Mes'ûd]'un yanında bu ayet okundu da bir adam: 'Ben onlardanım' dedi. Abdullah da meclisinde bulunan müminleri kastederek şöyle dedi: 'Hak ile doğru yolu gösteren ve onunla adaleti uygulayan kimselerden sizin salihlerinizin ne fazlası var?' Şöyle de denilmiştir: Dünyanın bir ucunda bir şeriata sımsıkı sarılmış olsalar ve onun neshedildiği kendilerine ulaşmamış olsa, onlar mazur sayılırlar.
وهذا من باب الفرض والتقدير وإلا فقد طار الخبر بشريعة محمد ﷺ إلى كل أفق، وتغلغل في كل نفق، ولم يبق الله أهل مدر ولا وبر ولا سهل ولا جبل ولا برّ ولا بحر في مشارق الأرض ومغاربها، إلا وقد ألقاه إليهم وملأ به مسامعهم وألزمهم به الحجة وهو سائلهم عنه يوم القيامة.
Bu ise bir varsayım ve takdir kabilindendir; yoksa Hz. Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) şeriatının haberi her ufka ulaşmış, her menfeze nüfuz etmiştir. Allah; yerin doğularında ve batılarında ne bir şehirli ne bir göçebe, ne bir ova ne bir dağ, ne bir kara ne bir deniz ehlini bırakmamış, mutlaka bu haberi onlara ulaştırmış, kulaklarını onunla doldurmuş ve bununla aleyhlerine hücceti ikame etmiştir; kıyamet gününde de onlara bundan soracaktır.
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٦٠]
[A'râf Suresi (7), Âyet 160]
وَقَطَّعْناهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْباطاً أُمَماً وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى إِذِ اسْتَسْقاهُ قَوْمُهُ أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ فَانْبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ وَظَلَّلْنا عَلَيْهِمُ الْغَمامَ وَأَنْزَلْنا عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ ما رَزَقْناكُمْ وَما ظَلَمُونا وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (١٦٠)
{ وَقَطَّعْناهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْباطاً أُمَماً وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى إِذِ اسْتَسْقاهُ قَوْمُهُ أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ فَانْبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ وَظَلَّلْنا عَلَيْهِمُ الْغَمامَ وَأَنْزَلْنا عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ ما رَزَقْناكُمْ وَما ظَلَمُونا وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (١٦٠) } “Biz onları on iki kabileye, [ayrı] topluluklara ayırdık. Kavmi Musa'dan su istediği zaman ona: 'Asanla taşa vur!' diye vahyettik. Ondan hemen on iki pınar fışkırdı. Her grup insan içeceği yeri bildi. Üzerlerine bulutu gölgelik yaptık, onlara kudret helvası ve bıldırcın indirdik. 'Size rızık olarak verdiğimiz temiz şeylerden yiyin' [dedik]. Onlar bize zulmetmediler, fakat kendilerine zulmediyorlardı.”
وَقَطَّعْناهُمُ وصيرناهم قطعا، أى فرقا وميزنا بعضهم من بعض لقلة الألفة بينهم. وقرئ وقطعناهم بالتخفيف اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْباطاً كقولك اثنتي عشرة قبيلة. والأسباط: أولاد الولد، جمع سبط وكانوا اثنتي عشرة قبيلة من اثنى عشر ولداً من ولد يعقوب ﵇. فإن قلت:
{ وَقَطَّعْناهُمُ } onları parçalara, yani fırkalara ayırdık ve aralarındaki kaynaşmanın azlığından ötürü birbirlerinden ayırt ettik. [Fiil] şeddesiz olarak { وَقَطَعْنَاهُمْ } şeklinde de okunmuştur. { اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْباطاً } tıpkı 'on iki kabile' (اثنتي عشرة قبيلة) demen gibidir. Esbât (أسباط), torunlar (evladın evladı) demektir ve sıbt (سبط) kelimesinin çoğuludur. Onlar, Ya'kub'un (aleyhisselâm) evlatlarından olan on iki oğuldan türeyen on iki kabile idiler. Eğer:
مميز ما عدا العشرة مفرد، فما وجه مجيئه مجموعا؟ وهلا قيل: اثنى عشر سبطا؟ قلت: لو قيل ذلك لم يكن تحقيقا لأنّ المراد: وقطعناهم اثنتي عشرة قبيلة، وكل قبيلة أسباط لا سبط، فوضع أسباطا موضع قبيلة. ونظيره:
'On sayısından sonrasının temyizi tekil gelir; öyleyse çoğul gelmesinin veçhi nedir ve neden { اثْنَى عَشَرَ سِبْطاً } denilmedi?' dersen, derim ki: Böyle denseydi maksat tam ifade edilmiş olmazdı; zira kastedilen: 'Biz onları on iki kabileye ayırdık' manasıdır ve her bir kabile tek bir 'sıbt' değil, 'esbât'tır (kollardır). Dolayısıyla 'kabîle' kelimesinin yerine 'esbât' konmuştur. Bunun benzeri [şu beyittedir]:
بين رماحى مالك ونهشل
“…Mâlik ile Nehşel’in mızrakları arasında…”
وأُمَماً بدل من اثنتي عشرة. بمعنى: وقطعناهم أمما لأنّ كل أسباط كانت أمة عظيمة وجماعة كثيفة العدد، وكل واحدة كانت تؤمّ خلاف ما تؤمّه الأخرى، لا تكاد تأتلف. وقرئ اثنتي عشرة بكسر الشين فَانْبَجَسَتْ فانفجرت. والمعنى واحد، وهو الانفتاح بسعة وكثرة: قال العجاج:
{ أُمَماً } kelimesi { اثْنَتَيْ عَشْرَةَ } lafzından bedeldir. Manası: 'Biz onları ümmetlere ayırdık' demektir; çünkü her bir sıbt büyük bir ümmet ve kalabalık bir topluluktu. Her biri diğerinin yöneldiğinin aksine yönelir, neredeyse hiç kaynaşamazlardı. [Kelime] şîn harfinin kesresiyle { اثْنَتَيْ عِشْرَةَ } şeklinde de okunmuştur. { فَانْبَجَسَتْ } 'kaynayıp fışkırdı' demektir. İkisi de aynı manada olup [suyun] genişlik ve bollukla açılıp çıkmasıdır. el-Accâc şöyle demiştir:
وكيف غربي دالج تبجّسا
Ve kova taşıyıcısının delinip fışkıran iki büyük kovası gibi...
فإن قلت: فهلا قيل: فضرب فانبجست؟ قلت: لعدم الإلباس، وليجعل الانبجاس مسبباً عن الإيحاء بضرب الحجر للدلالة على أنّ الموحى إليه لم يتوقف عن اتباع الأمر، وأنه من انتفاء الشك عنه بحيث لا حاجة إلى الإفصاح به. من قوله كُلُّ أُناسٍ نظير قوله: اثنتي عشرة أسباطاً، يريد كل أمّة من تلك الأمم الثنتى عشرة. والأناس، اسم جمع غير تكسير، نحو. رخال وتناء وتوام وأخوات لها. ويجوز أن يقال: إن الأصل الكسرة والتكسير، والضمة بدل من الكسرة، كما أبدلت في نحو. سكارى وغيارى من الفتحة وَظَلَّلْنا عَلَيْهِمُ الْغَمامَ وجعلناه ظليلا عليهم في التيه، وكُلُوا على إرادة القول وَما ظَلَمُونا وما رجع إلينا ضرر ظلمهم بكفرانهم النعم، ولكن كانوا يضرون أنفسهم. ويرجع وبال ظلمهم إليهم.
Eğer: 'Neden { فَضَرَبَ فَانْبَجَسَتْ } [Vurdu da fışkırdı] denilmedi?' dersen, derim ki: Karışıklık (iltibas) olmaması ve fışkırmanın doğrudan taşa vurma vahyine bağlanması içindir; bu da kendisine vahiy gelen zatın emre uymakta tereddüt etmediğini ve bu hususta hiçbir şüphe kalmadığı için açıkça zikredilmesine ihtiyaç duyulmadığını göstermektedir. { كُلُّ أُناسٍ } ifadesi, { اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْباطاً } ifadesinin benzeri olup o on iki ümmetten her bir ümmeti kastetmektedir. Unâs (أُناس) kelimesi, kırık çoğul (cem-i teksir) olmayan bir topluluk ismidir (ism-i cem); tıpkı rıhâl (رخال), tinâ' (تناء), te'vâm (توام) ve benzerleri gibi. Aslının kesre ve cem-i teksir olup ötrenin (dammenin) kesreden bedel olduğu da söylenebilir; nitekim sekârâ (سكارى) ve ğayârâ (غيارى) kelimelerinde fethadan bedel yapıldığı gibi. { وَظَلَّلْنا عَلَيْهِمُ الْغَمامَ } “üzerlerine bulutu gölgelik yaptık”; Tîh sahrasında bulutu onların üzerine gölgelik kıldık. { كُلُوا } “Yiyin” [ifadesi], 'dedik' sözünün takdiri üzeredir. { وَما ظَلَمُونا } “onlar bize zulmetmediler”; nimetlere nankörlük ederek işledikleri zulmün zararı bize dönmedi, { وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } “fakat kendilerine zulmediyorlardı”; kendilerine zarar veriyorlardı ve zulümlerinin vebali kendilerine dönüyordu.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٦١ الى ١٦٢]
[A'râf Suresi (7), Âyetler 161-162]
وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ اسْكُنُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ وَكُلُوا مِنْها حَيْثُ شِئْتُمْ وَقُولُوا حِطَّةٌ وَادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً نَغْفِرْ لَكُمْ خَطِيئاتِكُمْ سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ (١٦١) فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلاً غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِجْزاً مِنَ السَّماءِ بِما كانُوا يَظْلِمُونَ (١٦٢)
{ وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ اسْكُنُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ وَكُلُوا مِنْها حَيْثُ شِئْتُمْ وَقُولُوا حِطَّةٌ وَادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً نَغْفِرْ لَكُمْ خَطِيئاتِكُمْ سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ } “Hani onlara: «Şu şehirde yerleşin, orada dilediğiniz yerden yiyin, 'hıtta' (bizi bağışla) deyin ve kapıdan secde ederek girin ki sizin günahlarınızı bağışlayalım; iyilik yapanlara [mükâfatlarını] daha da artıracağız» denilmişti.” (161) { فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلاً غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِجْزاً مِنَ السَّماءِ بِما كانُوا يَظْلِمُونَ } “Onlardan zulmedenler, sözü kendilerine söylenenden başkasıyla değiştirdiler. Biz de zulmetmelerinden ötürü üzerlerine gökten bir azap gönderdik.” (162)
وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ واذكر إذ قيل لهم. والقرية: بيت المقدس. فإن قلت: كيف اختلفت العبارة هاهنا وفي سوره البقرة؟ قلت: لا بأس باختلاف العبارتين إذا لم يكن هناك تناقض، ولا تناقض بين قوله، اسكنوا هذه القرية وكلوا منها، وبين قوله فكلوا لأنهم إذا سكنوا القرية فتسببت سكناهم للأكل منها، فقد جمعوا في الوجود بين سكناها والأكل منها. وسواء قدّموا الحطة على دخول الباب أو أخروها، فهم جامعون في الإيجاد بينهم، وترك ذكر الرغد لا يناقض إثباته، وقوله نَغْفِرْ لَكُمْ خَطِيئاتِكُمْ سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ موعد بشيئين: بالغفران، وبالزيادة، وطرح الواو لا يخلّ بذلك، لأنه استئناف مرتب على تقدير قول القائل: وماذا بعد الغفران؟ فقيل له: سنزيد المحسنين، وكذلك زيادة مِنْهُمْ زيادة بيان، وأرسلنا، وأنزلنا. ويَظْلِمُونَ ويفسقون من واد واحد. وقرئ: يغفر لكم خطيئاتكم، وتغفر لكم خطاياكم. وخطيئاتكم، وخطيئتكم، على البناء للمفعول.
{ وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ } “Onlara denildiğinde”; onlara denildiği vakti hatırla. Şehir (el-karye): Beytü'l-Makdis'tir. Eğer: 'Buradaki ifade ile Bakara Suresi'ndeki ifade nasıl farklı oldu?' dersen, derim ki: Bir çelişki olmadığı sürece iki ifadenin farklı olmasında bir sakınca yoktur. { اسْكُنُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ وَكُلُوا مِنْها } “Şu şehirde yerleşin ve oradan yiyin” sözü ile { فَكُلُوا } “bunun üzerine yiyin” sözü arasında bir çelişki yoktur; zira şehre yerleştiklerinde onların yerleşmesi oradan yemelerine sebep olmuştur, dolayısıyla fiilen hem yerleşmeyi hem de oradan yemeyi bir arada yapmışlardır. Hıtta demeyi kapıdan girmeye takdim etsinler veya tehir etsinler, her iki durumda da fiilen bunları bir arada yapmış olurlar. 'Bol bol' (rağaden) kelimesinin zikrinin terk edilmesi, onun sübutuna aykırı değildir. { نَغْفِرْ لَكُمْ خَطِيئاتِكُمْ سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ } ifadesi iki şeyi vadetmektedir: Bağışlamayı ve artırmayı. Vâv harfinin atılması buna halel getirmez; zira bu, bir kimsenin 'Bağışlanmadan sonra ne var?' takdirindeki sözüne binaen tertip edilmiş bir istinaftır ve kendisine: 'İyilik edenlere artıracağız' denilmiştir. Aynı şekilde { مِنْهُمْ } ziyadesi bir beyan ziyadesidir. { فَأَرْسَلْنا } [gönderdik] ile { فَأَنْزَلْنا } [indirdik], { يَظْلِمُونَ } [zulmediyorlar] ile { يَفْسُقُونَ } [yoldan çıkıyorlar] aynı vadidendir. Meçhul sîgada { يُغْفَرْ لَكُمْ خَطِيئَاتُكُمْ }, { تُغْفَرْ لَكُمْ خَطَايَاكُمْ }, { وَخَطِيئَاتِكُمْ } ve { خَطِيئَتُكُمْ } şeklinde de okunmuştur.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٦٣ الى ١٦٦]
[A'râf Suresi (7), Âyetler 163-166]
وَسْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كانَتْ حاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً وَيَوْمَ لا يَسْبِتُونَ لا تَأْتِيهِمْ كَذلِكَ نَبْلُوهُمْ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ (١٦٣) وَإِذْ قالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِيداً قالُوا مَعْذِرَةً إِلى رَبِّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (١٦٤) فَلَمَّا نَسُوا ما ذُكِّرُوا بِهِ أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذابٍ بَئِيسٍ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ (١٦٥) فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ ما نُهُوا عَنْهُ قُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ (١٦٦)
{ وَسْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كانَتْ حاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً وَيَوْمَ لا يَسْبِتُونَ لا تَأْتِيهِمْ كَذلِكَ نَبْلُوهُمْ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ (١٦٣) وَإِذْ قالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِيداً قالُوا مَعْذِرَةً إِلى رَبِّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (١٦٤) فَلَمَّا نَسُوا ما ذُكِّرُوا بِهِ أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذابٍ بَئِيسٍ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ (١٦٥) فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ ما نُهُوا عَنْهُ قُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ (١٦٦) } “Onlara deniz kıyısında bulunan o şehri sor. Hani onlar cumartesi gününde haddi aşıyorlardı; cumartesi tatili yaptıkları gün balıkları su yüzüne çıkarak akın akın onlara geliyor, cumartesi tatili yapmadıkları gün ise gelmiyordu. İşte yoldan çıkmaları sebebiyle onları böyle sınıyorduk. Hani içlerinden bir topluluk: 'Allah'ın helak edeceği veya şiddetli bir azapla cezalandıracağı bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?' demişti. [Öğüt verenler de]: 'Rabbinize karşı bir mazeret olsun diye ve bir de belki sakınırlar ümidiyle' dediler. Kendilerine hatırlatılanı unuttuklarında, kötülükten sakındıranları kurtardık; zulmedenleri ise yoldan çıkmaları sebebiyle şiddetli bir azapla yakaladık. Kendilerine yasaklanan şeylerden vazgeçmeyip haddi aşınca da onlara: 'Aşağılık maymunlar olun!' dedik.”
وَسْئَلْهُمْ وسل اليهود. وقرئ: واسألهم. وهذا السؤال معناه التقرير والتقريع بقديم كفرهم وتجاوزهم حدود الله والإعلام بأنّ هذا من علومهم التي لا تعلم إلا بكتاب أو وحى، فإذا أعلمهم به من لم يقرأ كتابهم، علم أنه من جهة الوحى. ونظيره همزة الاستفهام التي يراد بها التقرير في قولك: أعدوتم في السبت؟ والقربة أيلة. وقيل: مدين. وقيل: طبرية. والعرب تسمى المدينة قرية. وعن أبى عمرو بن العلاء. ما رأيت قرويين أفصح من الحسن والحجاج، يعنى رجلين من أهل المدن حاضِرَةَ الْبَحْرِ قريبة منه راكبة لشاطئه إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ إذ يتجاوزون حدّ الله فيه، وهو اصطيادهم في يوم السبت، وقد نهوا عنه. وقرئ: يَعدّون بمعنى يعتدون، أدغمت التاء في الدال ونقلت حركتها إلى العين، ويُعدّون من الإعداد، وكانوا
{ وَسْئَلْهُمْ } “Onlara sor”; Yahudilere sor. Hemzenin tahkikiyle { وَاسْأَلْهُمْ } şeklinde de okunmuştur. Bu sorunun manası, onların geçmişteki inkârlarını ve Allah'ın sınırlarını aşmalarını ikrar ettirmek (takrir) ve başlarına kakmaktır (takri'). Ayrıca bunun ancak bir kitap veya vahiy yoluyla bilinebilecek ilimlerden olduğunu, kitaplarını okumamış bir kimse bunu kendilerine haber verdiğinde bunun vahiy cihetinden olduğunu bilsinler diye bir bildirimdir. Bunun benzeri, senin: 'Cumartesi günü haddi aştınız mı?' sözündeki ikrar ettirme kastı taşıyan istifham hemzesidir. O şehir Eyle'dir. Medyen olduğu da söylenmiştir; Taberiye olduğu da söylenmiştir. Araplar büyük şehre de 'karye' derler. Ebû Amr b. el-Alâ'dan [şöyle nakledilmiştir]: 'Hasan ve Haccac'dan daha fasih iki şehirli (karevî) görmedim', yani şehir ehlinden iki adamı kastetmektedir. { حاضِرَةَ الْبَحْرِ } denize yakın, sahilinde yerleşik. { إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ } o günde Allah'ın sınırını aşıyorlardı; bu da cumartesi gününde balık avlamalarıdır, halbuki bundan menedilmişlerdi. 'İ'tidâ' (اعتداء) manasında { يَعدّون } şeklinde okunmuştur; tâ harfi dâla idgam edilmiş ve harekesi ayın harfine nakledilmiştir. İ'dâd (hazırlık) kökünden { يُعِدُّونَ } şeklinde de okunmuştur; onlar
يعدّون آلات الصيد يوم السبت، وهم مأمورون بأن لا يشتغلوا فيه بغير العبادة. والسبت:
cumartesi günü av aletlerini hazırlıyorlardı; halbuki o günde ibadetten başkasıyla meşgul olmamakla emrolunmuşlardı. Sebt (السبت):
مصدر سبتت اليهود، إذا عظمت سبتها بترك الصيد والاشتغال بالتعبد، فمعناه: يعدون في تعظيم هذا اليوم، كذلك قوله يَوْمَ سَبْتِهِمْ معناه يوم تعظيمهم أمر السبت. ويدل عليه قوله وَيَوْمَ لا يَسْبِتُونَ قراءة عمر بن عبد العزيز: يوم إسباتهم. وقرئ: لا يسبتون، بضم الباء.
Yahudilerin avı bırakıp ibadetle meşgul olarak cumartesiyi tazim etmelerini ifade eden 'Sebetet el-Yehûd' (سَبَتَتِ اليهود) ifadesinin masdarıdır. Buna göre manası: 'Bu günü tazim etmekte haddi aşıyorlar' demektir. Aynı şekilde { يَوْمَ سَبْتِهِمْ } sözünün manası da 'cumartesi emrini tazim ettikleri gün' demektir. Buna delil, { وَيَوْمَ لا يَسْبِتُونَ } sözü ile Ömer b. Abdülazîz'in { يَوْمَ إِسْبَاتِهِمْ } şeklindeki kıraatidir. Bâ harfinin dammesiyle { لَا يَسْبُتُونَ } şeklinde de okunmuştur.
وقرأ على: لا يسبتون بضم الياء، من أسبتوا. وعن الحسن: لا يسبتون على البناء للمفعول، أى لا يدار عليهم السبت، ولا يؤمرون بأن يسبتوا، فإن قلت: إذ يعدون، وإذ تأتيهم، ما محلهما من الإعراب؟ قلت: أمّا الأوّل فمجرور بدل من القرية، والمراد بالقرية أهلها، كأنه قيل: واسألهم عن أهل القرية وقت عدوانهم في السبت، وهو من بدل الاشتمال. ويجوز أن يكون منصوباً بكانت، أو بحاضرة. وأمّا الثاني فمنصوب بيعدون. ويجوز أن يكون بدلا بعد بدل. والحيتان السمك، وأكثر ما تستعمل العرب الحوت في معنى السمكة شُرَّعاً ظاهرة على وجه الماء. وعن الحسن: تشرع على أبوابهم كأنها الكباش البيض. يقال: شرع علينا فلان إذا دنا منا وأشرف علينا. وشرعت على فلان في بيته فرأيته يفعل كذا كَذلِكَ نَبْلُوهُمْ أى مثل ذلك البلاء الشديد نبلوهم بسبب فسقهم وَإِذْ قالَتْ معطوف على إذ يعدون، وحكمه حكمه في الإعراب أُمَّةٌ مِنْهُمْ جماعة من أهل القرية من صلحائهم الذين ركبوا الصعب والذلول في موعظتهم، حتى أيسوا من قبولهم، لآخرين كانوا لا يقلعون عن وعظهم لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أى مخترمهم ومطهر الأرض منهم أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِيداً لتماديهم في الشر. وإنما قالوا ذلك، لعلمهم أن الوعظ لا ينفع فيهم قالُوا مَعْذِرَةً إِلى رَبِّكُمْ أى موعظتنا إبلاء عذر إلى الله، ولئلا نسب في النهى عن المنكر إلى بعض التفريط وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ ولطمعنا في أن يتقوا بعض الاتقاء. وقرئ مَعْذِرَةً بالنصب، أى وعظناهم معذرة إلى ربكم، أو اعتذرنا معذرة فَلَمَّا نَسُوا يعنى أهل القرية، فلما تركوا ما ذكرهم به الصالحون ترك الناسي لما ينساه أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الظالمين الراكبين للمنكر. فإن قلت: الأمة الذين قالوا لِمَ تَعِظُونَ من أى الفريقين هم؟ أمن فريق الناجين أم المعذبين؟ قلت:
Ali [b. Ebî Tâlib] 'Esbetû' (أسبتوا) fiilinden hareketle yâ harfinin dammesiyle { لَا يُسْبِتُونَ } şeklinde okumuştur. Hasan'dan meçhul sîgada { لَا يُسْبَتُونَ } şeklinde rivayet edilmiştir; yani cumartesi onların üzerine devredilmez ve onlara cumartesiyi tazim etmeleri emrolunmaz. Eğer: '{ إِذْ يَعْدُونَ } ve { إِذْ تَأْتِيهِمْ } ifadelerinin iraptaki mahalli nedir?' dersen, derim ki: Birincisi, { الْقَرْيَةِ } lafzından bedel olarak cer mahallindedir; karye ile kastedilen onun ehlidir. Sanki: 'Onlara cumartesi gününde haddi aştıkları vakitteki şehir halkını sor' denilmiş gibidir ve bu bir bedel-i iştimaldir. { كانَتْ } fiili veya { حاضِرَةَ } lafzı ile mansub olması da caizdir. İkincisi ise { يَعْدُونَ } fiili ile mansubdur; bedelden sonra bedel olması da caizdir. Hîtân (الحيتان), balıklar demektir; Araplar hût (الحوت) lafzını çoğunlukla balık (semeke) manasında kullanırlar. { شُرَّعاً } suyun yüzeyinde açıkça görünen. Hasan'dan [rivayet edildiğine göre]: Sanki beyaz koçlar gibi onların kapılarına akın ediyorlardı. Bir kimse bize yaklaşıp üzerimize sarkıp göründüğünde 'Şera'a aleynâ fulânun' (شرع علينا فلان) denir; 'Falancanın evine girdim/baktım ve onu şöyle yaparken gördüm' manasında da kullanılır. { كَذلِكَ نَبْلُوهُمْ } yani yoldan çıkmaları sebebiyle onları böylesine şiddetli bir imtihanla imtihan ediyoruz. { وَإِذْ قالَتْ } ifadesi { إِذْ يَعْدُونَ } üzerine matuftur ve iraptaki hükmü onun hükmüdür. { أُمَّةٌ مِنْهُمْ } o şehir halkından salih bir topluluk ki onlar kavimlerine öğüt vermekte her türlü zorluğa katlanmış, nihayet onların kabul etmesinden ümitlerini kesince, öğüt vermekten vazgeçmeyen diğer salihlere: { لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ } 'Yani onları kökten yok edip yeryüzünü onlardan temizleyecek olan [bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?]' { أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِيداً } 'kötülükte ısrar ettikleri için [şiddetli bir azapla cezalandıracağı bir kavme]' demişlerdi. Bunu ancak öğüdün onlara fayda vermeyeceğini bildikleri için söylemişlerdi. [Öğüt verenler] { قالُوا مَعْذِرَةً إِلى رَبِّكُمْ } dediler; yani 'Bizim öğüdümüz Allah katında mazeret beyan etmektir ve münkeri nehyetmekte herhangi bir ihmalkârlıkla itham edilmememiz içindir.' { وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ } 'Bir de belki bir nebze sakınırlar ümidiyle.' { مَعْذِرَةً } kelimesi nasb ile de okunmuştur; yani 'Biz onlara Rabbinize mazeret olsun diye öğüt verdik' veya 'özür beyan ederek mazeret sunduk' demektir. { فَلَمَّا نَسُوا } yani şehir halkı, salihlerin kendilerine hatırlattığı şeyleri unutan birinin terk edişi gibi terk ettiklerinde; { أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ } “kötülükten sakındıranları kurtardık”, münkeri işleyen zalimleri ise yakaladık. Eğer: '{ لِمَ تَعِظُونَ } diyen topluluk hangi gruptandır? Kurtulanlardan mı yoksa azap görenlerden mi?' dersen, derim ki:
من فريق الناجين، لأنهم من فريق الناهين. وما قالوا ما قالوا إلا سائلين عن علة الوعظ والغرض فيه، حيث لم يروا فيه غرضا صحيحاً لعلمهم بحال القوم. وإذا علم الناهي حال المنهي وأن النهى لا يؤثر فيه، سقط عنه النهى. وربما وجب الترك لدخوله في باب العبث. ألا ترى أنك لو ذهبت إلى المكاسين القاعدين على المآصر والجلادين المرتبين للتعذيب لتعظهم وتكفهم عما هم فيه،
[Onlar da] kurtulanlar fırkasındandır; çünkü onlar da kötülükten nehyedenler fırkasındandır. Onlar bu sözü, kavmin durumunu bildiklerinden ötürü bunda sahih bir gaye görmedikleri için yalnızca vaazın gerekçesini ve bundaki maksadı sormak amacıyla söylemişlerdir. Nehyeden kişi, nehyedilen kimsenin durumunu ve nehyin onda hiçbir tesir bırakmayacağını bildiği takdirde, üzerinden nehiy [sorumluluğu] düşer. Hatta abes kabilinden sayılacağı için [uyarıyı] terk etmek bazen vacip bile olur. Görmez misin ki, kontrol noktalarında oturan haksız vergi toplayıcılarına ve işkence için görevlendirilmiş cellatlara gidip onlara vaaz etmeye ve onları içinde bulundukları durumdan vazgeçirmeye kalksan,
كان ذلك عبثا منك، ولم يكن إلا سببا للتلهى بك. وأما الآخرون فإنما لم يعرضوا عنهم إمّا لأن يأسهم لم يستحكم كما استحكم يأس الأولين، ولم يخبروهم كما خبروهم، أو لفرط حرصهم وجدّهم في أمرهم كما وصف الله تعالى رسوله ﵊ في قوله فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ وقيل: الأمة هم الموعوظون، لما وعظوا قالوا للواعظين: لم تعظون منا قوما تزعمون أنّ الله مهلكهم أو معذبهم؟ وعن ابن عباس رضى الله عنه أنه قال: يا ليت شعري ما فعل بهؤلاء الذين قالوا: لم تعظون قوما؟ قال عكرمة: فقلت جعلني الله فداك، ألا ترى أنهم كرهوا ما هم عليه وخالفوهم وقالوا، لم تعظون قوما الله مهلكهم، فلم أزل به حتى عرفته أنهم قد نجوا. وعن الحسن:
bu senin adına bir abes olur ve seninle eğlenmelerinden başka bir şeye yaramaz. Diğerlerine gelince; onların onlardan yüz çevirmemesi, ya ümitsizliklerinin ilklerin ümitsizliği gibi kesinleşmemiş olmasından ve onları onlar gibi tecrübe etmemiş olmalarından, yahut Allah Teâlâ'nın Resulü'nü (aleyhisselâm): { فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ } “Belki de kendini tüketeceksin” sözünde vasfettiği gibi onların işine karşı aşırı hırslarından ve gayretlerinden ileri gelmiştir. Şöyle de denilmiştir: O topluluk, kendilerine öğüt verilenlerdir; öğüt verildiklerinde öğüt verenlere: 'Allah'ın helak edeceğini veya azaplandıracağını iddia ettiğiniz bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?' demişlerdir. İbn Abbas'tan (radıyallâhu anh) şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Ah keşke bilseydim, { لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً } diyenlere ne yapıldı?' İkrime dedi ki: 'Bunun üzerine ben: Canım sana feda olsun, görmüyor musun ki onlar onların içinde bulunduğu şeyi çirkin gördüler, onlara muhalefet ettiler ve: «Allah'ın helak edeceği bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?» dediler, dedim. Onların kurtulduğunu ona anlatıncaya kadar dil döktüm.' Hasan'dan [rivayet edildiğine göre]:
نجت فرقتان وهلكت فرقة، وهم الذين أخذوا الحيتان. وروى أنّ اليهود أُمروا باليوم الذين أُمرنا به وهو يوم الجمعة، فتركوه واختاروا يوم السبت، فابتلوا به وحرّم عليهم فيه الصيد، وأمروا بتعظيمه، فكانت الحيتان تأتيهم يوم السبت شرعا بيضا سمانا كأنها المخاض، لا يرى الماء من كثرتها، ويوم لا يستبون لا تأتيهم، فكانوا كذلك برهة من الدهر، ثم جاءهم إبليس فقال لهم: إنما نهيتم عن أخذها يوم السبت فاتخذوا حياضا تسوقون الحيتان إليها يوم السبت، فلا تقدر على الخروج منها. وتأخذونها يوم الأحد، وأخذ رجل منهم حوتا وربط في ذنبه خيطا إلى خشبة في الساحل، ثم شواه يوم الأحد، فوجد جاره ريح السمك فتطلع في تنوره فقال له: إنى أرى الله سيعذبك، فلما لم يره عذب أخذ في السبت القابل حوتين، فلما رأوا أنّ العذاب لا يعاجلهم، صادوا وأكلوا وملحوا وباعوا، وكانوا نحوا من سبعين ألفاً، فصار أهل القرية أثلاثا، ثلث نهوا وكانوا نحواً من اثنى عشر ألفاً، وثلث قالوا: لم تعظون قوما؟ وثلث هم أصحاب الخطيئة. فلما لم ينتهوا قال المسلمون: إنا لا نساكنكم، فقسموا القرية بجدار: للمسلمين باب، وللمعتدين باب. ولعنهم داود ﵇، فأصبح الناهون ذات يوم في مجالسهم ولم يخرج من المعتدين أحد، فقالوا: إن للناس شأنا، فعلوا الجدار فنظروا فإذا هم قردة، ففتحوا الباب ودخلوا عليهم فعرفت القرود أنسباءها من الإنس، والإنس لا يعرفون أنسباءهم من القرود، فجعل القرد يأتى نسيبه فيشم ثيابه ويبكى، فيقول: ألم ننهك فيقول برأسه: بلى. وقيل: صار الشباب قردة، والشيوخ خنازير. وعن الحسن: أكلوا والله أو خم أكلة أكلها أهلها، أثقلها خزيا في الدنيا وأطولها عذابا في الآخرة، هاه وايم الله، ماحوت أخذه قوم فأكلوه أعظم عند الله من قتل رجل مسلم. ولكن الله جعل موعدا، والساعة أدعى وأمرّ بَئِيسٍ شديد. يقال: بؤس يبؤس بأسا، إذا اشتدّ، فهو بئيس. وقرئ: بئس، بوزن حَذِر. وبئس على تخفيف العين ونقل حركتها إلى الفاء، كما يقال: كبد في كبد. وبيس على قلب الهمزة ياء، كذيب في ذئب، وبيئس على فيعل، بكسر الهمزة وفتحها. وبيس، بوزن ريس، على قلب همزة بيئس ياء وإدغام الياء فيها،
İki fırka kurtuldu, bir fırka helak oldu; onlar da balıkları tutanlardı. Rivayet edildiğine göre Yahudilere bizim emrolunduğumuz gün olan cuma günü emredilmişti; fakat onlar onu terk edip cumartesi gününü seçtiler. Bunun üzerine onunla imtihan edildiler, o günde avlanmak kendilerine haram kılındı ve onu tazim etmeleri emredildi. Balıklar cumartesi günü suyun yüzeyinde bembeyaz, semiz, sanki gebe develer gibi akın akın geliyor, çokluğundan su görünmüyordu; tatil yapmadıkları gün ise gelmiyordu. Bir müddet böyle devam ettiler. Sonra İblis onlara gelip şöyle dedi: 'Siz sadece cumartesi günü onları tutmaktan menedildiniz; öyleyse cumartesi günü balıkları içine sevk edeceğiniz havuzlar yapın, böylece oradan çıkamazlar, siz de onları pazar günü tutarsınız.' İçlerinden bir adam bir balık yakalayıp kuyruğundan sahildeki bir tahtaya bir iplikle bağladı, sonra pazar günü onu kızarttı. Komşusu balık kokusunu alıp tandırına baktı ve ona: 'Görüyorum ki Allah sana mutlaka azap edecek' dedi. Azap görmediğini görünce, sonraki cumartesi iki balık tuttu. Azabın acele gelmediğini görünce avladılar, yediler, tuzladılar ve sattılar. Yaklaşık yetmiş bin kişi idiler; şehir halkı üç fırkaya ayrıldı: Üçte biri nehyetti -ki yaklaşık on iki bin kişi idiler-, üçte biri 'Ne diye öğüt veriyorsunuz?' dedi, üçte biri de günahkârlardı. Vazgeçmeyince Müslümanlar: 'Biz sizinle bir arada oturmayız' dediler ve şehri bir duvarla böldüler: Müslümanlar için bir kapı, haddi aşanlar için bir kapı ayrıldı. Dâvûd (aleyhisselâm) onlara lanet etti. Bir gün nehyedenler sabah meclislerine çıktılar ve haddi aşanlardan hiç kimse dışarı çıkmadı. 'Bu insanlara bir şey oldu' dediler, duvara çıkıp baktılar ki hepsi maymun olmuş! Kapıyı açıp yanlarına girdiler; maymunlar insanlardan olan akrabalarını tanıdı, insanlar ise maymunlardan olan akrabalarını tanıyamıyordu. Maymun akrabasının yanına geliyor, elbiselerini koklayıp ağlıyordu; akrabası: 'Biz sizi men etmemiş miydik?' diyor, o da başıyla: 'Evet' diye işaret ediyordu. Gençlerin maymun, yaşlıların ise domuz olduğu söylenmiştir. Hasan'dan [şöyle rivayet edilmiştir]: 'Vallahi bir kavmin yediği en zehirli yemeği yediler; dünyada rüsvaylığı en ağır, ahirette azabı en uzun olanını! Dikkat edin, Allah'a yemin olsun ki bir kavmin bir balık tutup yemesinin günahı, Allah katında Müslüman bir adamı öldürmekten daha büyük değildir. Fakat Allah bir vakit tayin etmiştir; kıyamet ise daha dehşetli ve daha acıdır.' { بَئِيسٍ } 'şiddetli' demektir. [Bir şey] şiddetlendiğinde 'beuse yeb'üsü be'sen' (بؤس يبؤس بأسا) denir; o şey de 'beîs' (بئيس) olur. 'Hazir' (حَذِر) vezninde { بَئِسٍ }, ayın harfinin hafifletilip harekesinin fâ harfine nakledilmesiyle -tıpkı 'kebid' yerine 'kebd' denildiği gibi- { بِئْسٍ }, hemzenin yâ'ya kalbedilmesiyle -tıpkı 'zi'b' yerine 'zîb' denildiği gibi- { بَيْسٍ }, hemzenin kesresi ve fethasıyla 'fey'al' vezninde { بَيْئِسٍ }, 'reys' vezninde 'bey'is' kelimesinin hemzesinin yâ'ya kalbedilip yâ'nın ona idgam edilmesiyle { بَيّسٍ },
وبيس على تخفيف بيس، كهين في هين. وبائس على فاعل فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ ما نُهُوا عَنْهُ فلما تكبروا عن ترك ما نهوا عنه، كقوله وَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ، قُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً عبارة عن مسخهم قردة، كقوله إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ والمعنى: أنّ الله تعالى عذبهم أوّلا بعذاب شديد، فعتوا بعد ذلك فمسخهم. وقيل: فلما عتوا، تكرير لقوله فَلَمَّا نَسُوا والعذاب البئيس: هو المسخ.
'hey'in' yerine 'heyn' denilmesi gibi 'beys'in hafifletilmesiyle { بَيْسٍ } ve 'fâil' vezninde { بَائِسٍ } şeklinde de okunmuştur. { فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ ما نُهُوا عَنْهُ } “Kendilerine yasaklanan şeylerden vazgeçmeyip haddi aşınca”; menedildikleri şeyi terk etmekten kibirlenip kaçındıklarında. Tıpkı: { وَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ } “Rablerinin emrinden çıkıp haddi aştılar” sözünde olduğu gibi. { قُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً } “onlara: 'Maymunlar olun!' dedik”; onların maymuna dönüştürülmesini (mesh edilmesini) ifade eder. Tıpkı: { إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “O'nun emri, bir şeyi dilediğinde ona 'Ol!' demekten ibarettir, o da hemen oluverir” sözünde olduğu gibi. Manası şudur: Allah Teâlâ onları önce şiddetli bir azapla cezalandırdı; onlar bundan sonra da haddi aşınca onları meshetti. Şöyle de denilmiştir: { فَلَمَّا عَتَوْا } sözü, { فَلَمَّا نَسُوا } sözünün tekrarıdır ve şiddetli azap (el-azâbü'l-beîs) meshin ta kendisidir.
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٦٧]
[A'râf Suresi (7), Âyet 167]
وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذابِ إِنَّ رَبَّكَ لَسَرِيعُ الْعِقابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٦٧)
{ وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذابِ إِنَّ رَبَّكَ لَسَرِيعُ الْعِقابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٦٧) } “Hani Rabbin, kıyamet gününe kadar onlara azabın en kötüsünü tattıracak kimseleri üzerlerine mutlaka göndereceğini bildirmişti. Şüphesiz Rabbin, cezayı çarçabuk verendir ve şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
تَأَذَّنَ رَبُّكَ عزم ربك، وهو تفعل من الإيذان وهو الإعلام، لأنّ العازم على الأمر يحدّث نفسه به ويؤذنها بفعله، وأجرى مجرى فعل القسم، كعلم الله، وشهد الله. ولذلك أجيب بما يجاب به القسم وهو قوله لَيَبْعَثَنَّ والمعنى: وإذ حتم ربك وكتب على نفسه ليبعثنَّ على اليهود إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذابِ فكانوا يؤدّون الجزية إلى المجوس، إلى أن بعث الله محمدا ﷺ فضربها عليهم، فلا تزال مضروبة عليهم إلى آخر الدهر. ومعنى ليبعثنّ عليهم ليسلطنّ عليهم، كقوله: بعثنا عليكم عبادا لنا أولى بأس شديد.
{ تَأَذَّنَ رَبُّكَ } Rabbin azmetti; 'tefe''ul' babında olup bildirmek manasındaki 'îzân'dan (الإيذان) gelir; zira bir işe azmeden kişi onu kendi kendine söyler ve nefsine onun yapılacağını bildirir. 'Alimallâh' ve 'Şehidallâh' gibi kasem fiili yerine geçer kılınmıştır; bu sebeple kaseme verilen cevapla cevaplanmış ve { لَيَبْعَثَنَّ } buyrulmuştur. Manası: Rabbin kesin olarak hükmedip kıyamet gününe kadar Yahudilerin üzerine azabın en kötüsünü tattıracak kimseleri göndereceğini kendi nefsine yazmıştır. Nitekim Allah Muhammed'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) gönderip onlara cizyeyi vurana kadar Mecûsîlere cizye ödüyorlardı; bu cizye zamanın sonuna kadar üzerlerine vurulmuş olarak devam edecektir. 'Üzerlerine mutlaka gönderecektir' sözünün manası: 'Üzerlerine musallat kılacaktır' demektir; tıpkı: { بَعَثْنا عَلَيْكُمْ عِباداً لَنا أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ } “Üzerinize pek güçlü kullarımızı gönderdik” sözünde olduğu gibi.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٦٨ الى ١٦٩]
[A'râf Suresi (7), Âyetler 168-169]
وَقَطَّعْناهُمْ فِي الْأَرْضِ أُمَماً مِنْهُمُ الصَّالِحُونَ وَمِنْهُمْ دُونَ ذلِكَ وَبَلَوْناهُمْ بِالْحَسَناتِ وَالسَّيِّئاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (١٦٨) فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وَرِثُوا الْكِتابَ يَأْخُذُونَ عَرَضَ هذَا الْأَدْنى وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنا وَإِنْ يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثاقُ الْكِتابِ أَنْ لا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلاَّ الْحَقَّ وَدَرَسُوا ما فِيهِ وَالدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلا تَعْقِلُونَ (١٦٩)
{ وَقَطَّعْناهُمْ فِي الْأَرْضِ أُمَماً مِنْهُمُ الصَّالِحُونَ وَمِنْهُمْ دُونَ ذلِكَ وَبَلَوْناهُمْ بِالْحَسَناتِ وَالسَّيِّئاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (١٦٨) فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وَرِثُوا الْكِتابَ يَأْخُذُونَ عَرَضَ هذَا الْأَدْنى وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنا وَإِنْ يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثاقُ الْكِتابِ أَنْ لا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلاَّ الْحَقَّ وَدَرَسُوا ما فِيهِ وَالدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلا تَعْقِلُونَ (١٦٩) } “Biz onları yeryüzünde topluluklara ayırdık. İçlerinde salih olanlar da vardı, bundan aşağı olanlar da. Belki dönerler diye onları iyiliklerle ve kötülüklerle sınadık. Onların ardından yerlerine öyle bir nesil geçti ki Kitab'a vâris oldular; şu değersiz dünyanın geçici menfaatini alıyorlar ve: 'Nasıl olsa bağışlanacağız' diyorlardı. Kendilerine ona benzer bir menfaat daha gelse onu da alırlardı. Allah hakkında haktan başka bir şey söylemeyeceklerine dair Kitap'ta onlardan kesin söz alınmamış mıydı? Halbuki onun içindekini okuyup öğrenmişlerdi de. Ahiret yurdu ise sakınanlar için daha hayırlıdır. Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?”
وَقَطَّعْناهُمْ فِي الْأَرْضِ أُمَماً وفرقناهم فيها، فلا يكاد يخلو بلد من فرقة منهم مِنْهُمُ الصَّالِحُونَ الذين آمنوا منهم بالمدينة، أو الذين وراء الصين وَمِنْهُمْ دُونَ ذلِكَ ومنهم ناس دون ذلك الوصف منحطون عنه، وهم الكفرة والفسقة. فإن قلت: ما محل دون ذلك؟ قلت:
{ وَقَطَّعْناهُمْ فِي الْأَرْضِ أُمَماً } onları yeryüzünde parça parça dağıttık; öyle ki hiçbir memleket hemen hemen onlardan bir gruptan yoksun kalmaz. { مِنْهُمُ الصَّالِحُونَ } “İçlerinde salih olanlar vardır”; onlardan Medine'de iman edenler yahut Çin'in arkasında bulunanlar. { وَمِنْهُمْ دُونَ ذلِكَ } “ve onlardan bundan aşağı olanlar da vardır”; onlardan bu vasfın altında kalan, derecece düşük olan insanlar vardır ki onlar da kâfirler ve fâsıklardır. Eğer: '{ دُونَ ذلِكَ } ifadesinin iraptaki yeri nedir?' dersen, derim ki:
الرفع، وهو صفة لموصوف محذوف، معناه: ومنهم ناس منحطون عن الصلاح، ونحوه وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ بمعنى: وما منا أحد إلا له مقام وَبَلَوْناهُمْ بِالْحَسَناتِ وَالسَّيِّئاتِ بالنعم والنقم لَعَلَّهُمْ ينتهون فينيبون فَخَلَفَ من بعد المذكورين خَلْفٌ وهم الذين كانوا في زمن رسول الله
Ref mahallindedir ve hazfedilmiş bir mevsubun sıfatıdır; manası: 'Onlardan salihlikten aşağı düşmüş insanlar vardır' demektir. Bunun benzeri { وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ } “Bizden her birinin bilinen bir makamı vardır” ayetidir; yani 'Bizden hiçbir kimse yoktur ki onun bir makamı olmasın' manasındadır. { وَبَلَوْناهُمْ بِالْحَسَناتِ وَالسَّيِّئاتِ } “onları iyiliklerle ve kötülüklerle sınadık”; nimetlerle ve musibetlerle [sınadık], { لَعَلَّهُمْ } vazgeçip dönsünler diye. { فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ } zikredilenlerin ardından arkalarından kötü bir nesil geldi; onlar da Resûlullah
صلى الله عليه وسلم وَرِثُوا الْكِتابَ التوراة بقيت في أيديهم بعد سلفهم يقرءونها ويقفون على ما فيها من الأوامر والنواهي والتحليل والتحريم، ولا يعملون بها يَأْخُذُونَ عَرَضَ هذَا الْأَدْنى أى حطام هذا الشيء الأدنى، يريد الدنيا وما يتمتع به منها. وفي قوله هذَا الْأَدْنى تخسيس وتحقير. والأدنى: إما من الدنوّ بمعنى القرب، لأنه عاجل قريب، وإما من دنوّ الحال وسقوطها وقلتها، والمراد: ما كانوا يأخذونه من الرشا في الأحكام على تحريف الكلم للتسهيل على العامة وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنا لا يؤاخذنا الله بما أخذنا. وفاعل سَيُغْفَرُ الجار والمجرور، وهو لَنا ويجوز أن يكون الأخذ الذي هو مصدر يأخذون وَإِنْ يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ الواو للحال، أى يرجون المغفرة وهم مصرون عائدون إلى مثل فعلهم، غير تائبين. وغفران الذنوب لا يصح إلا بالتوبة، والمصر لا غفران له أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثاقُ الْكِتابِ يعنى قوله في التوراة: من ارتكب ذنبا عظيما فإنه لا يغفر له إلا بالتوبة وَدَرَسُوا ما فِيهِ في الكتاب من اشتراط التوبة في غفران الذنوب، والذي عليه المجبرة هو مذهب اليهود بعينه كما ترى. وعن مالك بن دينار ﵀، يأتى على الناس زمان إن قصروا عما أمروا به، قالوا: سيغفر لنا، لأنا لم نشرك بالله شيئا، كل أمرهم إلى الطمع، خيارهم فيهم المداهنة، فهؤلاء من هذه الأمّة أشباه الذين ذكرهم الله، وتلا الآية. وَالدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ من ذلك العرض الخسيس لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ الرشا ومحارم الله. وقرئ: ورّثوا الكتاب. وألا تقولوا، بالتاء. وادّارسوا، بمعنى تدارسوا. وأفلا تعقلون، بالياء والتاء. فإن قلت: ما موقع قوله أَنْ لا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ؟ قلت: هو عطف بيان لميثاق الكتاب. ومعنى ميثاق الكتاب. الميثاق المذكور في الكتاب. وفيه أن إثبات المغفرة بغير توبة خروج عن ميثاق الكتاب وافتراء على الله.
(sallallâhu aleyhi ve sellem) zamanında bulunanlardır. { وَرِثُوا الْكِتابَ } Tevrat, geçmişlerinden sonra onların ellerinde kaldı; onu okuyorlar, içindeki emirleri, yasakları, helal ve haramları görüyorlar fakat onunla amel etmiyorlardı. { يَأْخُذُونَ عَرَضَ هذَا الْأَدْنى } şu en bayağı şeyin geçici metaını alıyorlar; bununla dünyayı ve onun nimetlerini kastetmektedir. { هذَا الْأَدْنى } sözünde bir alçaltma ve tahkir vardır. el-Ednâ (الأدنى): Ya yakınlık manasındaki 'dünüvv'den (الدنو) gelir; çünkü dünya peşin ve yakındır; yahut durumun bayağılığından, düşüklüğünden ve azlığından gelir. Kastedilen: Avam tabakasına kolaylık sağlamak için kelimeleri tahrif etme karşılığında hükümlerde aldıkları rüşvetlerdir. { وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنا } “ve: 'Nasıl olsa bağışlanacağız' diyorlardı”; yani aldığımız şeylerden ötürü Allah bizi cezalandırmaz [derler]. { سَيُغْفَرُ } fiilinin faili (nâib-i fâili), car ve mecrur olan { لَنا } ifadesidir; { يَأْخُذُونَ } fiilinin masdarı olan 'el-Ahz' (alma fiili) olması da caizdir. { وَإِنْ يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ } cümlesindeki vâv harfi hâl içindir; yani tövbe etmeksizin, fiillerinin benzerine tekrar dönen ısrarcı kimseler oldukları halde bağışlanmayı umarlar. Oysa günahların bağışlanması ancak tövbe ile sahih olur; günahta ısrar edene bağışlanma yoktur. { أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثاقُ الْكِتابِ } Tevrat'taki şu sözü kastetmektedir: 'Büyük bir günah işleyen kimse, ancak tövbe ile bağışlanır.' { وَدَرَسُوا ما فِيهِ } günahların bağışlanmasında tövbenin şart koşulduğunu Kitap'ta okuyup öğrendiler. Mücbire'nin benimsediği görüş, gördüğün gibi bizzat Yahudilerin mezhebidir. Mâlik b. Dînâr'dan (rahmetullâhi aleyh) [şöyle rivayet edilmiştir]: 'İnsanlar üzerine öyle bir zaman gelecek ki emrolundukları şeylerde kusur ettiklerinde: «Biz Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmadığımız için bağışlanacağız» diyecekler. Bütün işleri tamaha dayanır, onların en hayırlıları ise dalkavukluk yapar; işte bu ümmetten olan o kimseler, Allah'ın zikrettiği o kimselerin benzerleridir' dedi ve bu ayeti okudu. { وَالدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ } o adi menfaatten daha hayırlıdır, { لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ } rüşvetlerden ve Allah'ın haram kıldıklarından sakınanlar için. Şeddeli olarak { وَرَّثُوا الْكِتَابَ }, tâ harfiyle { أَنْ لَا تَقُولُوا }, 'tedâresû' manasında { وَادَّارَسُوا } ve yâ ile tâ ile { أَفَلَا تَعْقِلُونَ / أَفَلَا يَعْقِلُونَ } şeklinde de okunmuştur. Eğer: '{ أَنْ لا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ } sözünün iraptaki yeri nedir?' dersen, derim ki: { مِيثاقُ الْكِتابِ } terkibinin atf-ı beyanıdır. 'Kitabın misakı'nın manası: Kitap'ta zikredilen söz demektir. Bunda, tövbesiz bağışlanma iddia etmenin Kitab'ın misakından çıkmak ve Allah'a iftira etmek olduğuna delalet vardır.
وتقوّل عليه ما ليس بحق. وإن فسر ميثاق الكتاب بما تقدم ذكره كان أَنْ لا يَقُولُوا مفعولا له. ومعناه: لئلا يقولوا. ويجوز أن تكون إِنْ مفسرة، ولا يَقُولُوا نهياً، كأنه قيل: ألم يقل لهم لا تقولوا على الله إلا الحق؟ فإن قلت: علام عطف قوله وَدَرَسُوا ما فِيهِ؟ قلت: على أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ لأنه تقرير، فكأنه قيل: أخذ عليهم ميثاق الكتاب ودرسوا ما فيه.
Ve O'na karşı hak olmayan bir şeyi uydurmaktır. Eğer Kitab'ın misakı daha önce zikredilenle tefsir edilirse, { أَنْ لا يَقُولُوا } mef'ûlün leh olur; manası da: 'Söylemesinler diye' (لئلا يقولوا) demektir. { أَنْ } harfinin müfessire, { لا يَقُولُوا } lafzının da nehiy olması caizdir; sanki: 'Onlara Allah hakkında haktan başka bir şey söylemeyin denilmedi mi?' denilmiş gibidir. Eğer: '{ وَدَرَسُوا ما فِيهِ } sözü nereye matuftur?' dersen, derim ki: { أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ } ifadesine matuftur; çünkü o bir takrirdir (onaylatmadır), sanki: 'Onlardan Kitab'ın misakı alındı ve onlar içindekini okuyup öğrendiler' denilmiş gibidir.
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٧٠]
[A'râf Suresi (7), Âyet 170]
وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتابِ وَأَقامُوا الصَّلاةَ إِنَّا لا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ (١٧٠)
{ وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتابِ وَأَقامُوا الصَّلاةَ إِنَّا لا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ (١٧٠) } “Kitab'a sımsıkı sarılanlar ve namazı dosdoğru kılanlar var ya, şüphesiz biz iyilik yapanların mükâfatını zayi etmeyiz.”
وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتابِ فيه وجهان، أحدهما: أن يكون مرفوعا بالابتداء وخبره إِنَّا لا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ والمعنى: إنا لا نضيع أجرهم، لأنّ المصلحين في معنى الذين يمسكون
{ وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتابِ } “Kitab'a sımsıkı sarılanlar...” [ifadesinde] iki vecih vardır. Birincisi: Mübteda (özne) olarak merfû olması, haberinin ise { إِنَّا لا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ } “Şüphesiz biz iyilik yapanların mükâfatını zayi etmeyiz” [cümlesi] olmasıdır. Mana: “Biz onların mükâfatını zayi etmeyiz” şeklindedir; zira { الْمُصْلِحِينَ } (iyilik yapanlar), Kitab'a sımsıkı sarılanlar manasındadır.
بالكتاب، كقوله إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ إِنَّا لا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا والثاني:
manasındadır; tıpkı: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ إِنَّا لا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا } “İman edip salih ameller işleyenlere gelince, şüphesiz biz iyi amel işleyenlerin mükâfatını zayi etmeyiz” sözünde olduğu gibi. İkincisi:
أن يكون مجروراً عطفاً على الذين يتقون، ويكون قوله إِنَّا لا نُضِيعُ اعتراضا. وقرئ:
{ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ } ifadesine matuf olarak mecrûr olması, { إِنَّا لا نُضِيعُ } cümlesinin ise itiraziye (ara cümle) olmasıdır. [Fiil]
يمسكون، بالتشديد. وتنصره قراءة أبىّ. والذين مسكوا بالكتاب. فإن قلت: التمسك بالكتاب يشتمل على كل عبادة. ومنها إقامة الصلاة، فكيف أفردت؟ قلت: إظهارا لمزية الصلاة لكونها عماد الدين، وفارقة بين الكفر والإيمان. وقرأ ابن مسعود رضى الله عنه. والذين استمسكوا بالكتاب.
şedde ile { يُمَسِّكُونَ } şeklinde de okunmuştur. Übeyy'in { وَالَّذِينَ مَسَّكُوا بِالْكِتَابِ } şeklindeki kıraati de bunu destekler. Eğer: 'Kitab'a sarılmak namazı dosdoğru kılmak da dahil her ibadeti kapsar; öyleyse namaz niçin ayrıca tek başına zikredilmiştir?' dersen, derim ki: Dinin direği ve küfürle imanı birbirinden ayıran bir ibadet olması hasebiyle namazın üstünlüğünü ortaya koymak içindir. İbn Mes'ûd (radıyallâhu anh) { وَالَّذِينَ اسْتَمْسَكُوا بِالْكِتَابِ } şeklinde okumuştur.
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٧١]
[A'râf Suresi (7), Âyet 171]
وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ وَظَنُّوا أَنَّهُ واقِعٌ بِهِمْ خُذُوا ما آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا ما فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٧١)
{ وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ وَظَنُّوا أَنَّهُ واقِعٌ بِهِمْ خُذُوا ما آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا ما فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٧١) } “Hani dağı sanki bir gölgelikmiş gibi onların üzerine kaldırmıştık da onlar onun tepelerine düşeceğini sanmışlardı. 'Size verdiğimizi kuvvetle tutun ve içindekini hatırlayın ki sakınasınız' [demiştik].”
وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ قلعناه ورفعناه، كقوله: ورفعنا فوقهم الطور. ومنه: نتق السقاء، إذا نفضه ليقتلع الزبدة منه. والظلة: كل ما أظلك من سقيفة أو سحاب. وقرئ بالطاء، من أهل عليه إذا أشرف وَظَنُّوا أَنَّهُ واقِعٌ بِهِمْ وعلموا أنه ساقط عليهم، وذلك أنهم أبوا.
{ وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ } dağı yerinden söküp üzerlerine kaldırdık; tıpkı: { وَرَفَعْنا فَوْقَهُمُ الطُّورَ } “Tûr'u üzerlerine kaldırdık” sözünde olduğu gibi. Bu köktendir: Yağı sütten ayırmak için tulum çalkalandığında 'netaka's-sikâ'' (نتق السقاء) denir. Zulle (ظُلَّة): Çardak veya bulut gibi seni gölgeleyen her şeydir. Tâ harfiyle [tulle], üzerlerine tepeleme yaklaştığında kullanılan 'etalle aleyhi' (أطل عليه) ifadesinden [hareketle de] okunmuştur. { وَظَنُّوا أَنَّهُ واقِعٌ بِهِمْ } onun üzerlerine düşeceğini kesin olarak bildiler; bu da şundan dolayı idi ki onlar
أن يقبلوا أحكام التوراة. لغلظها وثقلها، فرفع الله الطور على رؤسهم مقدار عسكرهم، وكان فرسخا في فرسخ. وقيل لهم: إن قبلتموها بما فيها وإلا ليقعن عليكم، فلما نظروا إلى الجبل خرّ كل رجل منهم ساجداً على حاجبه الأيسر وهو ينظر بعينه اليمنى إلى الجبل فرقا من سقوطه، فلذلك لا ترى يهوديا يسجد إلا على حاجبه الأيسر، ويقولون: هي السجدة التي رفعت عنا بها العقوبة. ولما نشر موسى الألواح وفيها كتاب الله. لم يبق جبل ولا شجر ولا حجر إلا اهتز، فلذلك لا ترى يهوديا تقرأ عليه التوراة إلا اهتز وأنغض لها رأسه خُذُوا ما آتَيْناكُمْ على إرادة القول. أى: وقلنا خذوا ما آتيناكم، أو قائلين: خذوا ما آتيناكم من الكتاب بِقُوَّةٍ وعزم على احتمال مشاقه وتكاليفه وَاذْكُرُوا ما فِيهِ من الأوامر والنواهي ولا تنسوه.
katılığı ve ağırlığı sebebiyle Tevrat'ın hükümlerini kabul etmekten kaçınmışlardı. Bunun üzerine Allah Tûr dağını ordularının büyüklüğü kadar başlarının üzerine kaldırdı; dağ bir fersaha bir fersah genişliğindeydi. Onlara: 'Eğer içindekilerle birlikte onu kabul ederseniz ne âlâ, aksi takdirde mutlaka üzerinize düşecektir' denildi. Dağa baktıklarında her biri düşmesinden korkarak sağ gözüyle dağa bakarken sol kaşı üzerine secdeye kapandı. Bu sebepledir ki bir Yahudiyi ancak sol kaşı üzerine secde ederken görürsün ve: 'Bu, üzerimizden cezanın kaldırıldığı secdedir' derler. Musa içinde Allah'ın kitabı bulunan levhaları açtığında, sarsılmayan hiçbir dağ, ağaç ve taş kalmadı. Bundan dolayıdır ki Tevrat kendisine okunduğunda sarsılmayan ve başını eğip sallamayan hiçbir Yahudi göremezsin. { خُذُوا ما آتَيْناكُمْ } “Size verdiğimizi tutun”; 'söz' iradesi üzeredir; yani 'Biz: Size verdiğimizi tutun dedik' yahut 'Size Kitap'tan verdiğimiz şeyi tutun diyerek...' { بِقُوَّةٍ } onun meşakkatlerine ve mükellefiyetlerine katlanma azmiyle. { وَاذْكُرُوا ما فِيهِ } içindeki emir ve yasakları hatırlayın ve onu unutmayın.
أو واذكروا ما فيه من التعريض للثواب العظيم فارغبوا فيه. ويجوز أن يراد: خذوا ما آتيناكم من الآية العظيمة بقوّة إن كنتم تطيقونه، كقوله إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطارِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ فانفذوا. وَاذْكُرُوا ما فِيهِ من الدلالة على القدرة الباهرة والإنذار لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ ما أنتم عليه. وقرأ ابن مسعود: وتذكروا. وقرئ: واذّكروا، بمعنى. وتذكروا.
Veya [şöyle de anlaşılabilir]: İçindeki büyük mükâfata yapılan vaadi hatırlayın da ona rağbet gösterin! Şunun kastedilmiş olması da caizdir: Şayet güç yetirebiliyorsanız size verdiğimiz bu muazzam mucizeyi var gücünüzle savuşturun! Tıpkı: { إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطارِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Eğer göklerin ve yerin sınırlarından geçip gitmeye gücünüz yetiyorsa [geçin]” sözünde olduğu gibi. { وَاذْكُرُوا ما فِيهِ } “İçindekini hatırda tutun”, yani [Allah'ın] apaçık kudretine ve uyarıya dair onda bulunan delilleri [hatırlayın] ki, { لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “sakınabilesiniz”, yani içinde bulunduğunuz [kötü] durumdan sakınasınız. İbn Mes‘ûd: «Ve tezekkerû» (وَتَذَكَّرُوا) şeklinde okumuştur. «Ve'z-zekkerû» (وَاذَّكَّرُوا) şeklinde de okunmuştur ki [bu da] «ve tezekkerû» (ve öğüt alasınız) anlamındadır.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٧٢ الى ١٧٤]
[A'râf Suresi (7), Âyetler 172-174]
وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى شَهِدْنا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هذا غافِلِينَ (١٧٢) أَوْ تَقُولُوا إِنَّما أَشْرَكَ آباؤُنا مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ أَفَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ (١٧٣) وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ وَلَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (١٧٤)
{ وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى شَهِدْنا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هذا غافِلِينَ (١٧٢) أَوْ تَقُولُوا إِنَّما أَشْرَكَ آباؤُنا مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ أَفَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ (١٧٣) وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ وَلَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (١٧٤) } “Hani Rabbin Âdemoğullarından, onların bellerinden zürriyetlerini çıkarmış ve onları kendilerine şahit tutarak: 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' demişti. Onlar da: 'Evet, [buna] şahitlik ettik' demişlerdi. [Bu], kıyamet günü: 'Biz bundan habersizdik' dememeniz içindir. Yahut: 'Daha önce ancak atalarımız ortak koşmuştu, biz ise onlardan sonra gelen bir nesildik; bâtılı işleyenlerin yaptıkları yüzünden bizi helak mi edeceksin?' dememeniz içindir. İşte ayetleri böyle ayrıntılı olarak açıklıyoruz; umulur ki dönerler.”
مِنْ ظُهُورِهِمْ بدل من بنى آدم بدل البعض من الكل. ومعنى أخذ ذرّياتهم من ظهورهم:
{ مِنْ ظُهُورِهِمْ } ifadesi, { مِنْ بَنِي آدَمَ } lafzından bedel-i ba'z olarak bedeldir. Zürriyetlerini sırtlarından/bellerinden almanın manası:
إخراجهم من أصلابهم نسلا وإشهادهم على أنفسهم. وقوله أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ؟ قالُوا: بَلى شَهِدْنا من باب التمثيل والتخييل ! ومعنى ذلك أنه نصب لهم الأدلة على ربوبيته ووحدانيته، وشهدت بها عقولهم وبصائرهم التي ركبها فيهم وجعلها مميزة بين الضلالة والهدى، فكأنه أشهدهم على أنفسهم وقررهم وقال لهم: ألست بربكم؟ وكأنهم قالوا: بلى أنت ربنا، شهدنا على أنفسنا وأقررنا بوحدانيتك. وباب التمثيل واسع في كلام الله تعالى ورسوله ﵇، وفي كلام العرب.
Onları sulblerinden bir nesil olarak çıkarması ve onları kendi nefislerine şahit tutmasıdır. { أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى شَهِدْنا } sözü temsil ve tahyîl (somutlaştırma ve canlandırma) babındandır! Bunun manası şudur: Allah onlara rubûbiyetine ve vahdaniyetine dair delilleri dikmiş; içlerine yerleştirdiği ve dalalet ile hidayeti birbirinden ayırt edici kıldığı akılları ve basiretleri de buna şahitlik etmiştir. Sanki onları kendi nefislerine şahit tutmuş, ikrarda bulundurmuş ve onlara: 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' demiştir; onlar da sanki: 'Evet, Sen bizim Rabbimizsin, kendi nefislerimize şahitlik ettik ve Senin birliğini ikrar ettik' demişlerdir. Temsil babı Allah Teâlâ'nın ve Resulü'nün (aleyhisselâm) kelamında da, Arapların kelamında da geniştir.
ونظيره قوله تعالى إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ، فَقالَ لَها وَلِلْأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ وقوله:
Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu ayetleridir: { إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “Bir şeyi dilediğimiz zaman bizim ona sözümüz sadece 'Ol!' dememizdir, o da hemen oluverir”, { فَقالَ لَها وَلِلْأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ } “Ona ve yere: 'İsteyerek veya istemeyerek gelin!' dedi. İkisi de: 'İsteyerek geldik' dediler.” Ve [şairin] şu sözü:
إذْ قَالَتِ الأَنْسَاعُ لِلْبَطْنِ الْحَقِ
Hani devenin bağları karna: 'Sırtla birleş!' dediğinde...