قَالَتْ لَهُ رِيحُ الصَّبَا قَرْقَارِ
Saba rüzgârı ona: 'Gürle!' dedi.
ومعلوم أنه لا قول ثم، وإنما هو تمثيل وتصوير للمعنى أَنْ تَقُولُوا مفعول له، أى فعلنا ذلك من نصب الأدلة الشاهدة على صحتها العقول، كراهة أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هذا غافِلِينَ لم ننبه عليه أَوْ كراهة أن تَقُولُوا إِنَّما أَشْرَكَ آباؤُنا مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ فاقتدينا بهم، لأن نصب الأدلة على التوحيد وما نبهوا عليه قائم معهم، فلا عذر لهم في الإعراض عنه والإقبال على التقليد والاقتداء بالآباء. كما لا عذر لآبائهم في الشرك- وأدلة التوحيد منصوبة لهم- فإن قلت: بنو آدم وذرّياتهم من هم ؟ قلت: عنى ببني آدم: أسلاف اليهود الذين أشركوا بالله، حيث قالوا: عزير ابن الله. وبذرّياتهم: الذين كانوا في عهد رسول الله ﷺ من أخلافهم المقتدين بآبائهم. والدليل على أنها في المشركين وأولادهم:
Malumdur ki orada gerçekte bir söz yoktur; bu ancak manayı temsil ve tasvir etmek içindir. { أَنْ تَقُولُوا } mef'ûlün leh'tir. Yani; akılların sıhhatine şahitlik ettiği delilleri dikme işini, { أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هذا غافِلِينَ } “kıyamet günü: 'Biz bundan habersizdik'” [veya] bizi buna karşı uyaran olmadı “demenizden” hoşlanmadığımız için yaptık. Yahut { أَوْ تَقُولُوا إِنَّما أَشْرَكَ آباؤُنا مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ } “'Daha önce ancak atalarımız ortak koşmuştu, biz ise onlardan sonra gelen bir nesildik'” dolayısıyla onlara uyduk “demenizden” [hoşlanmadığımız için bunu yaptık]. Çünkü tevhide dair delillerin ikame edilmesi ve onların uyarıldığı hususlar önlerinde sabittir; dolayısıyla bundan yüz çevirip taklide ve atalara uymaya yönelmeleri için hiçbir mazeretleri yoktur. Nitekim tevhid delilleri önlerine konmuşken atalarının da şirk koşmakta hiçbir mazereti yoktur. Eğer: 'Âdemoğulları ve onların zürriyetleri kimlerdir ?' dersen, derim ki: Âdemoğullarından kasıt, 'Üzeyir Allah'ın oğludur' diyerek Allah'a ortak koşan Yahudilerin selefleridir. Zürriyetlerinden kasıt ise, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) döneminde yaşayan ve atalarına uyan onların halefleridir. Bu ayetin müşrikler ve onların çocukları hakkında olduğuna delil:
قوله أَوْ تَقُولُوا إِنَّما أَشْرَكَ آباؤُنا مِنْ قَبْلُ والدليل على أنها في اليهود: الآيات التي عطفت عليها هي، والتي عطفت عليها وهي على نمطها وأسلوبها، وذلك قوله وَسْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ، إِذْ قالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ، وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ، وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ، وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْناهُ آياتِنا. أَفَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ أى كانوا السبب في شركنا، لتأسيسهم الشرك، وتقدّمهم فيه، وتركه سنة لنا وَكَذلِكَ ومثل ذلك التفصيل البليغ نُفَصِّلُ الْآياتِ لهم وَلَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ وإرادة أن يرجعوا عن شركهم نفصلها. وقرئ: ذريتهم، على التوحيد. وأن يقولوا: بالياء.
Allah Teâlâ'nın: { أَوْ تَقُولُوا إِنَّما أَشْرَكَ آباؤُنا مِنْ قَبْلُ } “Yahut: 'Daha önce ancak atalarımız ortak koşmuştu' demeniz [içindir]” buyruğudur. Yahudiler hakkında olduğuna delil ise; bu ayetin üzerine atfedildiği ve aynı üslup ve tarzda devam eden şu ayetlerdir: { وَسْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ } “Onlara o kasabayı sor”, { إِذْ قالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ } “Hani içlerinden bir topluluk: 'Niçin öğüt veriyorsunuz?' demişti”, { وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ } “Hani Rabbin bildirmişti”, { وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ } “Hani dağı onların üzerlerine kaldırmıştık”, { وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْناهُ آياتِنا } “Onlara, kendisine ayetlerimizi verdiğimiz kimsenin haberini oku”. { أَفَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ } “Bâtılı işleyenlerin yaptıkları yüzünden bizi helak mi edeceksin?” ifadesi, yani; şirkin temelini attıkları, onda öne geçtikleri ve onu bize bir sünnet (yol) olarak bıraktıkları için şirk koşmamıza onlar sebep oldular, demektir. { وَكَذلِكَ } işte böyle beliğ bir açıklama ile, { نُفَصِّلُ الْآياتِ } ayetleri onlara ayrıntılı olarak açıklıyoruz; { وَلَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ } şirklerinden dönmelerini dilediğimiz için onları açıklıyoruz. Bir kıraatte tekil olarak { ذريتهم } şeklinde, bir diğerinde ise ya ile { وأن يقولوا } şeklinde okunmuştur.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٧٥ الى ١٧٦]
[A'râf Suresi (7), Âyetler 175-176]
وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْناهُ آياتِنا فَانْسَلَخَ مِنْها فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطانُ فَكانَ مِنَ الْغاوِينَ (١٧٥) وَلَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها وَلكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَاتَّبَعَ هَواهُ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ ذلِكَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ (١٧٦)
{ وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْناهُ آياتِنا فَانْسَلَخَ مِنْها فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطانُ فَكانَ مِنَ الْغاوِينَ } “Onlara, kendisine ayetlerimizi verdiğimiz halde onlardan sıyrılıp çıkan, derken şeytanın peşine taktığı ve nihayet azgınlardan olan kimsenin haberini oku.” (175) { وَلَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها وَلكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَاتَّبَعَ هَواهُ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ ذلِكَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ } “Eğer dileseydik onu o [ayetler] sebebiyle muhakkak yüceltirdik; fakat o dünyaya meyletti ve hevasına uydu. Artık onun durumu, üstüne varsan da dilini sarkıtıp soluyan, kendi haline bıraksan da dilini sarkıtıp soluyan köpeğin durumuna benzer. İşte ayetlerimizi yalanlayan kavmin misali böyledir. Artık bu kıssayı anlat, umulur ki düşünürler.” (176)
وَاتْلُ عَلَيْهِمْ على اليهود نَبَأَ الَّذِي آتَيْناهُ آياتِنا فَانْسَلَخَ مِنْها هو عالم من علماء بنى إسرائيل. وقيل: من الكنعانيين، اسمه بلعم بن باعوراء أوتى علم بعض كتب الله فَانْسَلَخَ مِنْها من الآيات، بأن كفر بها ونبذها وراء ظهره فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطانُ فلحقه الشيطان وأدركه وصار قرينا له. أو فأتبعه خطواته. وقرئ: فاتبعه، بمعنى فتبعه فَكانَ مِنَ الْغاوِينَ فصار من الضالين الكافرين. روى أن قومه طلبوا إليه أن يدعو على موسى ومن معه فأبى وقال: كيف أدعو على من معه الملائكة، فألحوا عليه ولم يزالوا به حتى فعل وَلَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها لعظمناه ورفعناه إلى منازل الأبرار من العلماء بتلك الآيات وَلكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ مال إلى الدنيا ورغب فيها. وقيل: مال إلى السفالة. فإن قلت:
{ وَاتْلُ عَلَيْهِمْ } Yahudilere oku, { نَبَأَ الَّذِي آتَيْناهُ آياتِنا فَانْسَلَخَ مِنْها } bu kimse İsrâiloğulları âlimlerinden biridir. Denildi ki: O, Ken'anlılardan olup ismi Bel'am b. Bâûrâ'dır; kendisine Allah'ın bazı kitaplarının ilmi verilmişti. { فَانْسَلَخَ مِنْها } yani onları inkâr edip arkasına atmak suretiyle ayetlerden sıyrılıp çıktı. { فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطانُ } şeytan ona yetişti, onu yakaladı ve onun yoldaşı oldu. Yahut şeytan onu adımlarına tabi kıldı. Şeddesiz olarak { فاتبعه } şeklinde 'ona uydu' manasında da okunmuştur. { فَكانَ مِنَ الْغاوِينَ } böylece sapan kâfirlerden oldu. Rivayet edildiğine göre kavmi ondan Mûsâ ve beraberindekilere beddua etmesini istemiş, o ise reddederek: 'Beraberinde melekler olan birine nasıl beddua edeyim?' demiştir. Fakat kavmi ısrar etmiş ve sonunda bunu yaptırıncaya kadar peşini bırakmamışlardır. { وَلَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها } eğer dileseydik bu ayetler sayesinde onu yüceltir ve âlimlerden ebrâr olanların makamlarına yükseltirdik. { وَلكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ } fakat o dünyaya meyletti ve ona rağbet etti. Denildi ki: Alçaklığa meyletti. Eğer:
كيف علق رفعه بمشيئة الله تعالى ولم يعلق بفعله الذي يستحق به الرفع؟ قلت: المعنى: ولو لزم العمل بالآيات ولم ينسلخ منها لرفعناه بها. وذلك أن مشيئة الله تعالى رفعه تابعة للزومه الآيات فذكرت المشيئة. والمراد: ما هي تابعة له ومسببة عنه، كأنه قيل: ولو لزمها لرفعناه بها. ألا ترى إلى قوله وَلكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ فاستدرك المشيئة بإخلاده الذي هو فعله، فوجب أن يكون وَلَوْ شِئْنا في معنى ما هو فعله، ولو كان الكلام على ظاهره لوجب أن يقال: ولو شئنا لرفعناه ولكنا لم نشأ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ فصفته التي هي مثل في الخسة والضعة كصفة الكلب في أخس أحواله وأذلها وهي حال دوام اللهث به واتصاله، سواء حمل عليه- أى شدّ عليه وهيج فطرد- أو ترك غير متعرّض له بالحمل عليه. وذلك أنّ سائر الحيوان لا يكون منه اللهث إلا إذا هيج منه وحرّك، وإلا لم يلهث، والكلب يتصل لهثه في الحالتين جميعاً، وكان حق الكلام أن يقال: ولو شئنا لرفعناه بها ولكنه أخلد إلى الأرض فحططناه ووضعنا منزلته، فوضع قوله فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ موضع حططناه أبلغ حط، لأنّ تمثيله بالكلب في أخس أحواله وأذلها في معنى ذلك. وعن ابن عباس رضى الله عنه، الكلب منقطع الفؤاد، يلهث إن حمل عليه أو لم يجمل عليه. وقيل: معناه إن وعظته فهو ضال وإن لم تعظه فهو ضال، كالكلب إن طردته فسعى لهث، وإن تركته على حاله لهث. فإن قلت: ما محل الجملة الشرطية؟ قلت: النصب على الحال، كأنه قيل: كمثل الكلب ذليلا دائم الذلة لاهثاً في الحالتين. وقيل: لما دعا بلعم على موسى ﵇ خرج لسانه فوقع على صدره، وجعل يلهث كما يلهث الكلب ذلِكَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا من اليهود بعد ما قرءوا نعت رسول الله ﷺ في التوراة،
Eğer: “Onun yükseltilmesi niçin yükselmeyi hak edeceği kendi fiiline değil de Allah Teâlâ'nın dilemesine bağlandı?” dersen, derim ki: Anlam şudur: “Şayet o ayetlerle amel etmeye devam edip onlardan sıyrılıp çıkmasaydı, o [ayetler] sayesinde onu mutlaka yükseltirdik.” Çünkü Allah Teâlâ'nın onu yükseltmeyi dilemesi, onun ayetlere sarılmasına tâbidir. Böylece dileme zikredilmiş, fakat kastedilen şey, dilemenin tâbi olduğu ve kendisinden kaynaklandığı şey [yani kulun fiili] olmuştur. Sanki “Şayet o ayetlere sarılsaydı, onlar sayesinde onu yükseltirdik” denilmiş gibidir. Görmez misin ki { وَلكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ } “Fakat o dünyaya saplanıp kaldı” buyurarak [Allah], kendi fiili olan dünyaya saplanıp kalması ile dilemeyi istidrâk etmiştir (düzeltip tamamlamıştır). Bu durumda { وَلَوْ شِئْنا } “Eğer dileseydik” ifadesinin, onun fiili anlamında olması vacip olur. Şayet söz zahirine göre olsaydı, “Eğer dileseydik onu yükseltirdik, fakat biz dilemedik” denmesi gerekirdi. { فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ } “Onun durumu köpeğin durumu gibidir”; yani onun alçaklık ve düşüklükte darbımesel olan sıfatı, köpeğin en aşağı ve en zelil hallerindeki sıfatı gibidir; o da üzerine varılsa –yani üzerine yürünüp kışkırtılarak kovulsa– da, üzerine varılmayıp kendi haline bırakılsa da solumasının sürekli ve kesintisiz olması halidir. Çünkü diğer hayvanlar ancak kışkırtılıp hareket ettirildiğinde solur, aksi halde solumaz; köpek ise her iki durumda da aralıksız solur. Sözün gelişine göre asıl olan şöyle denmesiydi: “Şayet dileseydik onu [ayetlerle] yükseltirdik; fakat o dünyaya saplandı, biz de onu alçalttık ve mertebesini düşürdük.” İşte { فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ } “Onun durumu köpeğin durumu gibidir” ifadesinin “onu alçalttık” yerine konulması, alçaltmanın en beliğ şeklidir. Çünkü onun, en aşağı ve en zelil halleriyle köpeğe benzetilmesi bu anlama gelmektedir. İbn Abbâs’tan (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre: “Köpek yüreği kopuk/tükenmiş bir hayvandır; üzerine varsan da varmasan da solur.” Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı, “Sen ona vaaz etsen de sapıktır, vaaz etmesen de sapıktır; tıpkı köpeğin kovarsan koşup soluması, kendi haline bıraksan yine soluması gibi.” Eğer: “Şart cümlesinin [iraptaki] mahalli nedir?” dersen, derim ki: Hal olarak nasptır. Sanki “Her iki durumda da soluyan, sürekli bir zillet içinde zelil bir köpek gibi” denilmiştir. Denildi ki: Bel'am, Mûsâ’ya (aleyhisselâm) beddua edince dili dışarı fırlayıp göğsünün üzerine düştü ve köpeğin soluduğu gibi solumaya başladı. { ذلِكَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا } “İşte bu, ayetlerimizi yalanlayan kavmin durumudur”; yani Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) Tevrat'taki vasfını okuduktan sonra [yalanlayan] Yahudilerin [durumudur].
وذكر القرآن المعجز وما فيه، وبشروا الناس باقتراب مبعثه، وكانوا يستفتحون به فَاقْصُصِ قصص بلعم الذي هو نحو قصصهم لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ فيحذرون مثل عاقبته، إذ ساروا نحو سيرته، وزاغوا شبه زيغه، ويعلمون أنك علمته من جهة الوحى فيزدادوا إيقاناً بك وتزداد الحجة لزوماً لهم.
Ki onlar muciz Kur'an'ı ve içindekileri zikrederler, onun gönderilme vaktinin yaklaştığını insanlara müjdelerler ve onunla fetih/yardım dilerlerdi. { فَاقْصُصِ } durumları onların durumuna benzeyen Bel'am'ın kıssasını anlat, { لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ } umulur ki düşünürler de, onun tuttuğu yoldan gidip onun sapmasına benzer bir sapmaya düştükleri için onun akıbeti gibi bir akıbetten sakınırlar; ayrıca senin bunu vahiy yoluyla bildiğini anlayıp sana olan yakînlerini (inançlarını) artırırlar ve aleyhlerindeki hüccet daha da pekişir.
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٧٧]
[A'râf Suresi (7), Âyet 177]
ساءَ مَثَلاً الْقَوْمُ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَأَنْفُسَهُمْ كانُوا يَظْلِمُونَ (١٧٧)
{ ساءَ مَثَلاً الْقَوْمُ الَّذِينَ كَذَّbُوا بِآياتِنا وَأَنْفُسَهُمْ كانُوا يَظْلِمُونَ (١٧٧) } “Ayetlerimizi yalanlayan ve ancak kendilerine zulmetmekte olan topluluğun durumu ne kötüdür!”
ساءَ مَثَلًا الْقَوْمُ أى مثل القوم. أو ساء أصحاب مثل القوم. وقرأ الجحدري ساء مثل القوم. وَأَنْفُسَهُمْ كانُوا يَظْلِمُونَ إما أن يكون معطوفا على كذبوا، فيدخل في حيز الصلة بمعنى:
{ ساءَ مَثَلًا الْقَوْمُ } yani o kavmin hali/meseli ne kötüdür! Yahut o kavmin halinin sahipleri ne kötüdür! Cahderî { ساء مثل القوم } şeklinde [izafetle] okumuştur. { وَأَنْفُسَهُمْ كانُوا يَظْلِمُونَ } cümlesi ya { كذبوا } fiiline matuftur, dolayısıyla sıla cümlesinin kapsamına girerek şu manada olur:
الذين جمعوا بين التكذيب، بآيات الله وظلم أنفسهم. وإما أن يكون كلاما منقطعا عن الصلة، بمعنى: وما ظلموا إلا أنفسهم بالتكذيب، وتقديم المفعول به للاختصاص، كأنه قيل:
Allah'ın ayetlerini yalanlama ile kendilerine zulmetmeyi bir arada toplayanlar... Ya da sıla cümlesinden kopuk müstakil bir kelam olup şu manadadır: Yalanlamakla ancak kendilerine zulmettiler. Mef'ûlün bih'in öne geçirilmesi tahsis (vurgu) içindir, sanki şöyle denilmiştir:
وخصوا أنفسهم بالظلم لم يتعدّها إلى غيرها.
Zulmü sadece kendi nefislerine tahsis ettiler, başkasına geçirmediler.
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٧٨]
[A'râf Suresi (7), Âyet 178]
مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي وَمَنْ يُضْلِلْ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (١٧٨)
{ مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي وَمَنْ يُضْلِلْ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (١٧٨) } “Allah kime hidayet verirse, doğru yolu bulan odur. Kimi de saptırırsa, işte asıl ziyana uğrayanlar onlardır.”
فَهُوَ الْمُهْتَدِي حمل على اللفظ. وفَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ حمل على المعنى.
{ فَهُوَ الْمُهْتَدِي } lafza hamledilmiştir (tekil getirilmiştir). { فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ } ise manaya hamledilmiştir (çoğul getirilmiştir).
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٧٩]
[A'râf Suresi (7), Âyet 179]
وَلَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِها وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِها وَلَهُمْ آذانٌ لا يَسْمَعُونَ بِها أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ (١٧٩)
{ وَلَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِها وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِها وَلَهُمْ آذانٌ لا يَسْمَعُونَ بِها أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ (١٧٩) } “Andolsun biz, cinlerden ve insanlardan birçoğunu cehennem için yarattık. Onların kalpleri vardır, onlarla anlamazlar; gözleri vardır, onlarla görmezler; kulakları vardır, onlarla işitmezler. İşte onlar hayvanlar gibidir, hatta daha da sapıktırlar. İşte asıl gafiller onlardır.”
كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ هم المطبوع على قلوبهم الذين علم الله أنه لا لطف لهم. وجعلهم في أنهم لا يلقون أذهانهم إلى معرفة الحق، ولا ينظرون بأعينهم إلى ما خلق الله نظر اعتبار، ولا يسماعون ما يتلى عليهم من آيات الله سماع تدبر، كأنهم عدموا فهم القلوب وإبصار العيون واستماع الآذان، وجعلهم- لإعراقهم في الكفر وشدّة شكائمهم فيه، وأنه لا يأتى منهم إلا أفعال أهل النار- مخلوقين للنار، دلالة على توغلهم في الموجبات وتمكنهم فيما يؤهلهم لدخول النار ومنه كتاب عمر رضى الله عنه إلى خالد بن الوليد: بلغني أن أهل الشام اتخذوا لك دلوكا عجن
{ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ } "[Cinlerden ve insanlardan birçoğunu]": Onlar, kalpleri mühürlenmiş olan ve Allah'ın kendilerine hiçbir lütfun [fayda vermeyeceğini] bildiği kimselerdir. Zihinlerini hakkı tanımaya yöneltmemeleri, gözleriyle Allah'ın yarattıklarına ibret nazarıyla bakmamaları ve kendilerine okunan Allah'ın ayetlerini tefekkürle dinlememeleri sebebiyle, sanki kalplerin anlayışından, gözlerin görmesinden ve kulakların işitmesinden mahrum kalmış gibidirler. Küfürde kök salmaları, bu husustaki inat ve dirençleri ile kendilerinden ancak cehennemliklerin amellerinin sâdır olması sebebiyle [Allah] onları -[azabı] gerektiren hallere dalıp gitmelerine ve kendilerini cehenneme girmeye ehil kılan durumlara iyice yerleşmelerine bir delalet olmak üzere- ateş için yaratılmış kılmıştır. Ömer radıyallâhu anh'ın Hâlid b. Velîd'e yazdığı şu mektup da bu kabildendir: "Bana ulaştığına göre Şam ehli senin için, yoğrulmuş bir dülûk...
بخمر وإنى لأظنكم آل المغيرة ذره النار . ويقال لمن كان عريقا في بعض الأمور: ما خلق فلان إلا لكذا. والمراد وصف حال اليهود في عظم ما أقدموا عليه من تكذيب رسول الله ﷺ، مع علمهم أنه النبي الموعود. وأنهم من جملة الكثير الذين لا يكاد الإيمان يتأتى منهم، كأنهم خلقوا للنار أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ في عدم الفقه والنظر للاعتبار والاستماع للتدبر بَلْ هُمْ أَضَلُّ من الأنعام عن الفقه والاعتبار والتدبر أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ الكاملون في الغفلة. وقيل: الأنعام تبصر منافعها ومضارّها فتلزم بعض ما تبصره، وهؤلاء أكثرهم يعلم أنه معاند فيقدم على النار.
Ben sizin, ey Mugīre ailesi, cehennemin yaratılmışları olduğunuzu sanıyorum.' Bir işte kökleşmiş kimse için: 'Filan kişi ancak şu iş için yaratılmıştır' denilir. Kastedilen, vaat edilen peygamber olduğunu bildikleri halde Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) yalanlamak gibi büyük bir cürüm işlemeleri hususunda Yahudilerin durumunu tavsif etmektir. Onlar, kendilerinden imanın sadır olması neredeyse imkânsız olan o çok kimselerdendir; sanki cehennem için yaratılmış gibidirler. { أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ } anlamamakta, ibret için bakmamakta ve düşünerek dinlememekte hayvanlar gibidirler. { بَلْ هُمْ أَضَلُّ } anlamaktan, ibret almaktan ve tefekkürden uzaklıkta hayvanlardan da daha sapıktırlar. { أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ } gafletleri tam/eksiksiz olanlar işte bunlardır. Denildi ki: Hayvanlar fayda ve zararlarını görüp anlarlar da gördükleri bazı şeylere bağlanırlar; bunların çoğu ise kendisinin inatçı olduğunu bildiği halde yine de cehenneme atılmaktadır.
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٨٠]
[A'râf Suresi (7), Âyet 180]
وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمائِهِ سَيُجْزَوْنَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (١٨٠)
{ وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمائِهِ سَيُجْزَوْنَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (١٨٠) } “En güzel isimler Allah'ındır; O'na o güzel isimlerle dua edin. O'nun isimleri hakkında eğriliğe sapanları bırakın. Onlar yapmakta olduklarının cezasını göreceklerdir.”
وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى التي هي أحسن الأسماء ، لأنها ندل على معان حسنة من تمجيد وتقديس وغير ذلك فَادْعُوهُ بِها فسموه بتلك الأسماء وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمائِهِ واتركوا تسمية الذين يميلون عن الحق والصواب فيها فيسمونه بغير الأسماء الحسنى، وذلك أن يسموه بما لا يجوز عليه، كما سمعنا البدو يقولون بجهلهم : يا أبا المكارم، يا أبيض الوجه، يا نخىّ. أو أن يأبوا تسميته ببعض أسمائه الحسنى، نحو أن يقولوا: يا الله، ولا يقولوا: يا رحمن وقد قال الله تعالى قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ، أَيًّا ما تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى ويجوز أن يراد: ولله الأوصاف الحسنى ، وهي الوصف بالعدل والخير والإحسان وانتفاء شبه الخلق
{ وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى } “En güzel isimler Allah'ındır”; yani en güzel olan isimlerdir; çünkü bunlar yüceltme, tenzih ve benzeri güzel anlamlara delalet eder. { فَادْعُوهُ بِها } “O'na o güzel isimlerle dua edin”; yani O'nu bu isimlerle adlandırıp [dua edin]. { وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمائِهِ } “O'nun isimleri hakkında eğriliğe sapanları bırakın”; O'nun isimleri hususunda haktan ve doğrudan sapanların adlandırmalarını terk edin ki onlar O'nu en güzel isimlerin dışındakilerle adlandırırlar. Bu da O'nun hakkında caiz olmayan şeylerle O'nu isimlendirmeleridir; nitekim bedevilerin cehaletleri yüzünden şöyle dediklerini işitmişizdir: "Ey keremler babası (Ebe'l-Mekârim)! Ey ak yüzlü! Ey hamiyetli (Nahiyy)!" Yahut da O'nu en güzel isimlerinden bazılarıyla isimlendirmekten kaçınmalarıdır; mesela "Yâ Allah" deyip "Yâ Rahmân" dememeleri gibi. Halbuki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ، أَيًّا ما تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى } “De ki: İster Allah deyin, ister Rahmân deyin. Hangisini derseniz deyin, en güzel isimler O'nundur.” Şöyle kastedilmiş olması da caizdir: "Allah'ın en güzel sıfatları vardır"; bunlar da adalet, hayır ve ihsan ile nitelenmek ve yaratılmışlara benzemekten münezzeh olmaktır.
فصفوه بها، وذروا الذين يلحدون في أوصافه فيصفونه بمشيئة القبائح وخلق الفحشاء والمنكر وبما يدخل في التشبيه كالرؤية ونحوها وقيل: إلحادهم في أسمائه: تسميتهم الأصنام آلهة، واشتقاقهم اللات من الله، والعزى من العزيز.
O'nu bu sıfatlarla vasıflayın ve O'nun sıfatları hususunda eğriliğe sapanları terk edin ki onlar O'nu çirkin şeyleri dilemekle, fahşâ ve münkeri yaratmakla, ayrıca rü'yet (görülme) ve benzeri teşbihe giren şeylerle vasıflarlar. Denildi ki: İsimlerinde eğriliğe sapmaları; putları ilahlar diye adlandırmaları, Lât ismini 'Allah'tan, Uzzâ ismini de 'Azîz'den türetmeleridir.
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٨١]
[A'râf Suresi (7), Âyet 181]
وَمِمَّنْ خَلَقْنا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ (١٨١)
{ وَمِمَّنْ خَلَقْنا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ (١٨١) } “Yarattıklarımızdan öyle bir topluluk da vardır ki, hak ile doğru yolu gösterirler ve onunla adaleti sağlarlar.”
لما قال وَلَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً فأخبر أنّ كثيراً من الثقلين عاملون بأعمال أهل النار، أتبعه قوله وَمِمَّنْ خَلَقْنا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وعن النبي ﷺ أنه كان يقول إذا قرأها «هذه لكم، وقد أعطى القوم بين أيديكم مثلها » وَمِنْ قَوْمِ مُوسى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وعنه ﷺ «إنّ من أمتى قوما على الحق حتى ينزل عيسى ﵇ » وعن الكلبي:
{ وَلَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً } “Andolsun biz, cehennem için birçoğunu yarattık” buyurup iki zümrenin (insan ve cinlerin) çoğunun cehennemliklerin amellerini işlediğini haber verince, hemen peşinden: { وَمِمَّنْ خَلَقْنا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ } “Yarattıklarımızdan öyle bir topluluk da vardır ki, hak ile doğru yolu gösterirler” buyruğunu getirdi. Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet edildiğine göre, o bu ayeti okuduğunda şöyle derdi: «Bu sizin içindir; sizden önceki kavme de bunun bir benzeri verilmiştir: { وَمِنْ قَوْمِ مُوسى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ } “Mûsâ'nın kavminden de hak ile doğru yolu gösteren bir topluluk vardır”». Yine ondan (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle rivayet edilmiştir: «Ümmetimden İsa (aleyhisselâm) ininceye kadar hak üzere olan bir topluluk bulunacaktır». Kelbî'den [rivayet edildiğine göre]:
هم الذين آمنوا من أهل الكتاب. وقيل: هم العلماء والدعاة إلى الدين.
Onlar, Ehl-i Kitap'tan iman edenlerdir. Denildi ki: Onlar âlimler ve dine davet edenlerdir.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٨٢ الى ١٨٥]
[A'râf Suresi (7), Âyetler 182-185]
وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ (١٨٢) وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ (١٨٣) أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا ما بِصاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلاَّ نَذِيرٌ مُبِينٌ (١٨٤) أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْ عَسى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ (١٨٥)
{ وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا سَنَسْتَدْرِجُهُم مِّنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ } “Âyetlerimizi yalanlayanları ise, hiç bilmeyecekleri bir yerden derece derece helake yaklaştıracağız.” (182) { وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ } “Onlara mühlet veririm. Şüphesiz benim tuzağım pek sağlamdır.” (183) { أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا مَا بِصَاحِبِهِم مِّن جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ مُّبِينٌ } “Düşünmediler mi ki, arkadaşlarında hiçbir delilik yoktur. O, apaçık bir uyarıcıdan başkası değildir.” (184) { أَوَلَمْ يَنظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا خَلَقَ اللَّهُ مِن شَيْءٍ وَأَن عَسَىٰ أَن يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ } “Göklerin ve yerin hükümranlığına, Allah'ın yarattığı herhangi bir şeye ve ecellerinin gerçekten yaklaşmış olabileceğine hiç bakmadılar mı? Artık bundan sonra hangi söze inanacaklar?” (185)
الاستدراج: استفعال من الدرجة بمعنى الاستصعاد، أو الاستنزال درجة بعد درجة.
İstidrâc (استدراج); derece (درجة) kökünden istif'âl babında olup derece derece yukarı çıkarmak veya derece derece aşağı indirmek demektir.
قال الأعشى:
A'şâ şöyle demiştir:
فلو كنت في جبّ ثمانين قامة … ورقيت أسباب السّماء بسلّم
Seksen kulaçlık bir kuyuda olsaydın da... bir merdivenle göğün katlarına çıksaydın,
ليستدر جنك القول حتّى تهرّه … وتعلم أنّى عنكم غير مفحم
Söz seni mutlaka derece derece çekip sonunda senden hoşlanmayacağın şeyleri çıkarır... ve bilirsin ki ben sizden aciz kalmış/susturulmuş değilim.
ومنه: درج الصبى إذا قارب بين خطاه. وأدرج الكتاب: طواه شيئاً بعد شيء. ودرج القوم: مات بعضهم في أثر بعض. ومعنى سَنَسْتَدْرِجُهُمْ سنستدنيهم قليلا قليلا إلى ما يهلكهم ويضاعف عقابهم مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ ما يراد بهم. وذلك أن يواتر الله نعمه عليهم مع انهماكهم في الغىّ، فكلما جدّد عليهم نعمة ازدادوا بطراً وجدّدوا معصية، فيتدرّجون في المعاصي بسبب ترادف النعم، ظانين أنّ مواترة النعم أثرة من الله وتقريب، وإنما هي خذلان منه وتبعيد، فهو استدراج الله تعالى، نعوذ بالله منه وَأُمْلِي لَهُمْ عطف على سَنَسْتَدْرِجُهُمْ وهو داخل في حكم السين إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ سماه كيداً لأنه شبيه بالكيد، من حيث أنه في الظاهر إحسان وفي الحقيقة خذلان ما بِصاحِبِهِمْ بمحمد ﷺ مِنْ جِنَّةٍ من جنون، وكانوا يقولون شاعر مجنون. وعن قتادة أنّ النبي ﷺ علا الصفا فدعاهم فخذاً فخذاً يحذرهم بأس الله، فقال قائلهم: إن صاحبكم هذا لمجنون، بات يهوّت إلى الصباح أَوَلَمْ يَنْظُرُوا نظر استدلال فِي مَلَكُوتِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ فيما تدلان عليه من عظم الملك. والملكوت: الملك العظيم وَما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ وفيما خلق الله مما يقع عليه اسم الشيء، من أجناس لا يحصرها العدد ولا يحيط بها الوصف وَأَنْ عَسى أن مخففة من الثقيلة، والأصل: وأنه عسى، على أن الضمير ضمير الشأن. والمعنى: أو لم ينظروا في أن الشأن والحديث عسى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ ولعلهم يموتون عما قريب، فيسارعوا إلى النظر وطلب الحق وما ينجيهم. قبل مغافصة الأجل وحلول العقاب. ويجوز أن يراد باقتراب الأجل: اقتراب الساعة، ويكون من «كان» التي فيها ضمير الشأن. فإن قلت: بم يتعلق قوله فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ؟ قلت: بقوله عَسى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ كأنه قيل: لعلّ أجلهم قد اقترب، فما لهم لا يبادرون إلى الإيمان
Bu köktendir: [Örneğin] çocuk adımlarını sıklaştırdığında (küçük adımlarla yürüdüğünde) derace’s-sabiyy (دَرَجَ الصَّبِيُّ) denir. Edrece’l-kitâb (أَدْرَجَ الْكِتَابَ) ise onu peyderpey sardı/katladı demektir. Derace’l-kavm (دَرَجَ الْقَوْمُ) da peş peşe birbiri ardınca öldüler anlamına gelir. { سَنَسْتَدْرِجُهُمْ } “Onları derece derece helake yaklaştıracağız” [ifadesinin] anlamı: Kendilerine ne yapılmak istendiğini bilmedikleri bir şekilde ({ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ } “hiç bilmedikleri bir yerden”), onları helak edecek ve cezalarını katlayacak şeye azar azar yaklaştıracağız [demektir]. Bu da, onlar azgınlığa dalmışken Allah'ın onlara nimetlerini ardı ardına vermesiyle [olur]. Öyle ki Allah kendilerine her yeni nimet bahşettiğinde şımarıklıkları artar ve yeni bir günah işlerler. Böylece nimetlerin peş peşe gelmesi sebebiyle günahlarda derece derece ilerlerler; nimetlerin ardı ardına gelişini Allah katından bir lütuf ve yakınlık zannederler. Oysa bu, Allah'tan bir hüsran ve uzaklaştırmadır. İşte Allah Teâlâ'nın istidracı budur; bundan Allah'a sığınırız! { وَأُمْلِي لَهُمْ } “Onlara mühlet veririm” [ifadesi], { سَنَسْتَدْرِجُهُمْ } üzerine matuftur ve [gelecek zaman bildiren] sîn harfinin hükmüne dâhildir. { إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ } “Şüphesiz benim tuzağım/planım pek çetindir”. [Allah Teâlâ bu muameleyi] keyd (tuzak) olarak isimlendirmiştir; zira bu, görünüşte bir ihsan, gerçekte ise bir hüsran/yardımsız bırakma olması bakımından tuzağa benzemektedir. { ما بِصاحِبِهِمْ } “Arkadaşlarında yoktur” yani Muhammed’de (sallallâhu aleyhi ve sellem) [yoktur], { مِنْ جِنَّةٍ } “cinnetten bir eser” yani hiçbir delilik [yoktur]. Onlar [onun hakkında] "mecnun bir şair" diyorlardı. Katâde'den rivayet edildiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Safâ tepesine çıkıp onları Allah'ın azabına karşı uyararak kabile kabile çağırdı. Bunun üzerine içlerinden biri: "Bu arkadaşınız mutlaka delirmiş; sabaha kadar bağırıp çağırdı durdu" dedi. { أَوَلَمْ يَنْظُرُوا } “Bakıp düşünmediler mi?” yani istidlâl (delil çıkarma) nazarıyla [bakmadılar mı?], { فِي مَلَكُوتِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin melekûtuna (büyük hükümranlığına)” yani bu ikisinin delalet ettiği mülkün azametine [bakmadılar mı?]. Melekût (مَلَكُوت), azametli mülk/hükümranlık demektir. { وَما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ } “Ve Allah'ın yarattığı herhangi bir şeye [bakmadılar mı?]”; Allah'ın yarattığı ve sayıya sığmayan, nitelendirilmesi mümkün olmayan türlerden olup üzerine "şey" ismi düşen varlıklara [bakmadılar mı?]. { وَأَنْ عَسى } [ibaresindeki] en (أَنْ), şeddeli olandan hafifletilmiştir (muhaffefe mine's-sekîle). Aslı, zamirin zamîru'ş-şe'n olması üzere "ve ennehû 'asâ" (وَأَنَّهُ عَسَى) şeklindedir. Anlam şudur: "Onlar durumun ve meselenin, { أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ } “ecellerinin yaklaşmış olabileceği” ve belki de pek yakında ölecekleri hususuna bakıp düşünmediler mi ki, ecelin ansızın bastırmasından ve cezanın inmesinden önce tefekküre, hakkı aramaya ve kendilerini kurtaracak şeylere yönelmeye acele etsinler?" Ecelin yaklaşmasından maksadın Kıyamet'in yaklaşması olması da caizdir; bu takdirde [fiil], içinde zamîru'ş-şe'n bulunan kâne (كَانَ) türünden olur. Eğer: "{ فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ } “Artık bundan sonra hangi söze inanacaklar?” sözü nereye taalluk etmektedir (bağlanmaktadır)?" dersen, derim ki: { عَسى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ } “Belki de ecelleri yaklaşmıştır” sözüne bağlıdır; sanki şöyle denilmiştir: "Belki de ecelleri yaklaşmıştır; o halde neden imana koşmuyorlar...
بالقرآن قبل الفوت، وماذا ينتظرون بعد وضوح الحقِّ، وبأىّ حديث أحقّ منه يريدون أن يؤمنوا.
Hak bu kadar açıkça ortaya çıktıktan sonra daha neyi bekliyorlar ve ondan daha layık hangi söze inanmak istiyorlar?' denilmiştir.
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٨٦]
[A'râf Suresi (7), Âyet 186]
مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلا هادِيَ لَهُ وَيَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ (١٨٦)
{ مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلا هادِيَ لَهُ وَيَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ (١٨٦) } “Allah kimi saptırırsa, artık ona doğru yolu gösterecek yoktur. Onları azgınlıkları içinde şaşkınca bocalayıp durur halde bırakır.”
قرئ وَيَذَرُهُمْ بالياء والنون، والرفع على الاستئناف، ويذرهم، بالياء والجزم عطفا على محل فَلا هادِيَ لَهُ كأنه قيل: من يضلل الله لا يهده أحد ويذرهم.
{ وَيَذَرُهُمْ } kelimesi ya ile ve nun ile; istînâf olarak ref ile okunmuştur. Ya ile ve cezm ile { ويذرهم } şeklinde, { فَلا هادِيَ لَهُ } ifadesinin mahalline atfen de okunmuştur; sanki: 'Allah kimi saptırırsa kimse ona hidayet edemez ve onları bırakır' denilmiştir.
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٨٧]
[A'râf Suresi (7), Âyet 187]
يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي لا يُجَلِّيها لِوَقْتِها إِلاَّ هُوَ ثَقُلَتْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ لا تَأْتِيكُمْ إِلاَّ بَغْتَةً يَسْئَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْها قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ اللَّهِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ (١٨٧)
{ يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي لا يُجَلِّيها لِوَقْتِها إِلاَّ هُوَ ثَقُلَتْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ لا تَأْتِيكُمْ إِلاَّ بَغْتَةً يَسْئَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْها قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ اللَّهِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ (١٨٧) } “Sana kıyametin ne zaman demir atacağını (kopacağını) soruyorlar. De ki: 'Onun bilgisi ancak Rabbimin katındadır. Onun vaktini O'ndan başkası açıklayamaz. O, göklerde ve yerde ağır basmıştır. O size ancak ansızın gelir.' Sanki sen onu çok iyi biliyormuşsun gibi sana soruyorlar. De ki: 'Onun bilgisi ancak Allah'ın katındadır; fakat insanların çoğu bilmezler.'”
يَسْئَلُونَكَ قيل إن قوما من اليهود قالوا: يا محمد أخبرنا متى الساعة إن كنت نبياً، فإنا نعلم متى هي، وكان ذلك امتحاناً منهم، مع علمهم أن الله تعالى قد استأثر بعلمها. وقيل: السائلون قريش. والسَّاعَةِ من الأسماء الغالبة، كالنجم للثريا. وسميت القيامة بالساعة، لوقوعها بغتة أو لسرعة حسابها، أو على العكس لطولها، أو لأنها عند الله على طولها كساعة من الساعات عند الخلق. أَيَّانَ بمعنى متى. وقيل: اشتقاقه من أىّ فعلان منه، لأن معناه أىّ وقت وأى فعل، من أويت إليه، لأن البعض آو إلى الكل متساند إليه، قاله ابن جنى، وأبى أن يكون من «أين» لأنه زمان، «وأين» مكان. وقرأ السلمى: إيان، بكسر الهمزة مُرْساها إرساؤها، أو وقت إرسائها، أى إثباتها وإقرارها. وكل شيء ثقيل رسوّه ثباته واستقراره. ومنه: رسى الجبل وأرسى السفينة. والمرسى: الأنجر الذي ترسى به، ولا أثقل من الساعة، بدليل قوله ثَقُلَتْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ والمعنى: متى يرسيها الله إِنَّما عِلْمُها أى علم وقت إرسائها عنده قد استأثر به، لم يخبر به أحداً من ملك مقرّب ولا نبىّ مرسل، يكاد يخفيها من نفسه، ليكون ذلك أدعى إلى الطاعة وأزجر عن المعصية كما أخفى الأجل الخاص وهو وقت الموت لذلك لا يُجَلِّيها لِوَقْتِها إِلَّا هُوَ أى لا تزال خفية، لا يظهر أمرها ولا يكشف خفاء علمها إلا هو وحده إذا جاء بها في وقتها بغتة، لا يجليها بالخبر عنها قبل مجيئها أحد من خلقه، لاستمرار الخفاء بها على غيره إلى وقت وقوعها ثَقُلَتْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أى كل من أهلها من الملائكة
{ يَسْئَلُونَكَ } [Sana soruyorlar]. Denildi ki: Yahudilerden bir topluluk: "Ey Muhammed! Eğer gerçekten bir peygambersen kıyametin ne zaman olduğunu bize bildir; zira biz onun ne zaman olduğunu biliyoruz" dediler. Bu, Allah Teâlâ'nın onun bilgisini zatına has kıldığını bildikleri halde bir imtihan mahiyetindeydi. Bir görüşe göre de soranlar Kureyş'tir. { السَّاعَةِ } [kıyamet/saat] kelimesi, tıpkı "en-Necm"in Süreyyâ yıldızı için kullanılması gibi galebe yoluyla isimleşen kelimelerdendir. Kıyamete "es-Sâat" (saat) denilmesinin sebebi; ansızın vuku bulması yahut hesabının çok süratli görülmesi veya bunun aksine uzunluğu yahut da Allah katında -uzunluğuna rağmen- yaratılmışların nezdindeki bir saat gibi olması sebebiyledir. { أَيَّانَ } "ne zaman" anlamındadır. Denildi ki: Türeyişi "eyyü" (أَىّ) kelimesinden fe'lân veznindedir; çünkü anlamı "hangi vakit"tir ve "eveytu ileyh" (ona sığındım/yöneldim) kökündendir, zira parça bütüne sığınır ve ona dayanır. Bunu İbn Cinnî söylemiş ve zaman bildirdiği için mekân bildiren "eyne" (أين) kelimesinden türemiş olmasını reddetmiştir. es-Sülemî, hemzenin kesresiyle { إيان } (İyyâne) şeklinde okumuştur. { مُرْساها } onun demir atması yahut demir atacağı vakit, yani onun tahakkuk ettirilip yerleştirilmesidir. Ağır olan her şeyin "rusüvv"ü, onun sabitlenmesi ve karar kılmasıdır. "Dağ sabit durdu" anlamındaki رَسَى الجَبَلُ ve "gemiyi demirletti" anlamındaki أَرْسَى السَّفِينَةَ tabirleri de bundandır. "Mersâ" ise kendisiyle geminin demirlendiği çapadır. Kıyametten daha ağırı da yoktur; nitekim { ثَقُلَتْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } buyruğu buna delildir. Anlam şudur: "Allah onu ne zaman sabit kılacaktır?" { إِنَّما عِلْمُها } yani onun demir atacağı (kopacağı) vaktin bilgisi, O'nun katındadır; O bu bilgiyi sadece Kendi zatına tahsis etmiştir, onu mukarreb bir meleğe yahut gönderilmiş bir peygambere bildirmemiştir. Neredeyse onu kendi zatından bile gizleyecektir; ta ki bu durum itaate daha çok sevk edici ve günahtan daha çok sakındırıcı olsun. Nitekim özel ecel olan ölüm vaktini de aynı sebeple gizlemiştir. { لا يُجَلِّيها لِوَقْتِها إِلَّا هُوَ } Yani o daima gizli kalır; vakti geldiğinde onu ansızın getirecek olan yalnızca O olduğu gibi, onun durumunu O'ndan başka kimse açığa çıkaramaz ve hakkındaki bilginin gizliliğini O'ndan başka kimse gideremez. Vuku bulma vaktine kadar başkaları için gizliliğinin devam etmesi sebebiyle, gelmesinden önce mahlûkatından hiç kimse onun haberini vererek onu açığa çıkaramaz. { ثَقُلَتْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } Yani göklerin ve yerin ehlinden melekler...
والثقلين أهمه شأن الساعة، ويودّه أن يتجلى له علمها وشق عليه خفاؤها وثقل عليه. أو ثقلت فيها لأن أهلها يتوقعونها ويخافون شدائدها وأهوالها. أو لأن كل شيء لا يطيقها ولا يقوم لها فهي ثقيلة فيها إِلَّا بَغْتَةً إلا فجأة على غفلة منكم. وعن النبي ﷺ «إن الساعة تهيج بالناس والرجل يصلح حوضه والرجل يسقى ماشيته، والرجل يقوّم سلعته في سوقه، والرجل يخفض ميزانه ويرفعه » كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْها كأنك عالم بها. وحقيقته: كأنك بليغ في السؤال عنها ، لأن من بالغ في المسألة عن الشيء والتنقير عنه، استحكم علمه فيه ورصن وهذا التركيب معناه المبالغة. ومنه: إحفاء الشارب. واحتفاء البقل: استئصاله. وأحفى في المسألة، إذا ألحف . وحفى بفلان وتحفى به: بالغ في البرّ به. وعن مجاهد: استحفيت عنها
[gökler, yer] ve iki ağırlığı (insan ve cinleri) kıyametin durumu tasalandırmış, onun bilgisinin kendisine aşikâr olmasını arzu etmiş, gizli kalması ona ağır ve meşakkatli gelmiştir. Veya gökler ve yer ehline ağır gelmiştir; çünkü onlar onu beklemekte, şiddetlerinden ve dehşetlerinden korkmaktadırlar. Yahut hiçbir şey ona güç yetiremeyeceği ve karşısında duramayacağı için o, göklerde ve yerde ağır basmıştır. { إِلَّا بَغْتَةً } “Ansızın”, yani siz gaflet içindeyken aniden [kopacaktır]. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: « إن الساعة تهيج بالناس والرجل يصلح حوضه والرجل يسقى ماشيته، والرجل يقوّم سلعته في سوقه، والرجل يخفض ميزانه ويرفعه » «Kıyamet insanları öyle bir halde ansızın yakalar ki; kişi havuzunu onarmakta, kişi davarlarını sulamakta, kişi çarşısında malına fiyat biçmekte ve kişi terazisinin kefesini indirip kaldırmaktadır.» { كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْها } “Sanki sen onu çok iyi biliyormuşsun gibi”, yani sanki sen onun bilgisine sahipmişsin gibi. Bunun asıl manası: Sanki sen onu sormada aşırıya kaçmış/derinleşmişsin gibidir; zira bir şeyi sormada ve onu inceden inceye araştırmada aşırıya kaçan kimsenin o konudaki bilgisi sağlamlaşır ve pekişir. Bu terkip mübalağa ifade eder. Bıyığı kökünden kesmek anlamındaki İhfâu'ş-şârib (إحفاء الشارب) ve bitkiyi kökünden sökmek anlamındaki İhtifâu'l-bakl (احتفاء البقل) tabirleri de bundandır. Bir şeyi ısrarla istediğinde Ahfâ fi'l-mes'ele (أحفى في المسألة إذا ألحف) denir. Hafiye bi-filânin ve tehaffâ bihî (حفى بفلان وتحفى به) ise birine son derece ikramda bulunup iyi davranmak demektir. Mücâhid'den: 'Onu öğrenmek için ısrarla soru sordun...' rivayeti nakledilmiştir.
السؤال حتى علمت. وقرأ ابن مسعود: كأنك حفىّ بها، أى عالم بها بليغ في العلم بها. وقيل عَنْها متعلق بيسئلونك: أى يسئلونك عنها كأنك حفىّ أى عالم بها. وقيل: إن قريشاً قالوا له إن بيننا وبينك قرابة، فقل لنا متى الساعة؟ فقيل: يسئلونك عنها كأنك حفىّ تتحفى بهم فتختصهم بتعليم وقتها لأجل القرابة وتزوى علمها عن غيرهم، ولو أحبرت بوقتها لمصلحة عرفها الله في إخبارك به، لكنت مبلغه القريب والبعيد من غير تخصيص، كسائر ما أوحى إليك.
İbn Mes'ûd { كأنك حفىّ بها } şeklinde okumuştur; yani 'onu çok iyi bilen, hakkında derin bilgi sahibi olan' demektir. Denildi ki: { عَنْها } ifadesi { يسئلونك } fiiline taalluk eder; yani: 'Sanki sen çok iyi biliyormuşsun gibi sana onu soruyorlar.' Şöyle de denildi: Kureyşliler ona: 'Aramızda bir akrabalık var, kıyametin ne zaman olduğunu bize söyle' demişlerdi. Bunun üzerine: 'Akrabalık sebebiyle onlara özel ilgi gösterip vaktinin bilgisini başkalarından gizleyerek sadece onlara öğretecekmişsin gibi sana onu soruyorlar. Oysa Allah'ın bunu haber vermendeki bildiği bir maslahat sebebiyle vakti sana bildirilseydi, sana vahyedilen diğer şeyler gibi ayrım yapmaksızın onu yakına da uzağa da tebliğ ederdin' denilmiştir.
وقيل: كأنك حفىّ بالسؤال عنها تحبه وتؤثره، يعنى أنك تكره السؤال عنها لأنها من علم الغيب الذي استأثر الله به ولم يؤته أحداً من خلقه. فإن قلت: لم كرر يسئلونك وإنما علمها عند الله؟
Denildi ki: 'Sanki sen onun sorulmasını seviyor ve arzu ediyormuşsun gibi'; yani sen onun sorulmasından hoşlanmıyorsun, çünkü o Allah'ın kendine has kıldığı ve yaratıklarından hiçbirine vermediği gayb ilmindendir. Eğer: 'Kıyametin bilgisi yalnızca Allah katında olduğu halde, neden { يسئلونك } (sana soruyorlar) ifadesi tekrar edilmiştir?' dersen,
قلت: للتأكيد، ولما جاء به من زيادة قوله كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْها وعلى هذا تكرير العلماء الحذاق في كتبهم لا يخلون المكرر من فائدة زائدة، منهم محمد بن الحسن صاحب أبى حنيفة رحمهما الله وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ أنه العالم بها، وأنه المختص بالعلم بها.
Derim ki: Pekiştirmek için ve { كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْها } sözünün getirdiği ilave fayda içindir. Mahir âlimlerin kitaplarındaki tekrarları da bu kabildendir; tekrarlanan lafzı fazladan bir faydadan hali bırakmazlar; Ebû Hanîfe'nin talebesi Muhammed b. el-Hasan (rahimehumallâh) bunlardandır. { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ } fakat insanların çoğu, kıyameti bilenin sadece O olduğunu ve bu ilmin yalnızca O'na mahsus olduğunu bilmezler.
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٨٨]
[A'râf Suresi (7), Âyet 188]
قُلْ لا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعاً وَلا ضَرًّا إِلاَّ ما شاءَ اللَّهُ وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ وَما مَسَّنِيَ السُّوءُ إِنْ أَنَا إِلاَّ نَذِيرٌ وَبَشِيرٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (١٨٨)
{ قُلْ لا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعاً وَلا ضَرًّا إِلاَّ ما شاءَ اللَّهُ وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ وَما مَسَّنِيَ السُّوءُ إِنْ أَنَا إِلاَّ نَذِيرٌ وَبَشِيرٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (١٨٨) } “De ki: 'Ben Allah'ın dilediğinden başka kendi kendime ne bir fayda sağlayabilirim ne de bir zararı defedebilirim. Eğer gaybı bilseydim, daha çok hayır elde ederdim ve bana kötülük dokunmazdı. Ben, inanan bir kavim için sadece bir uyarıcı ve bir müjdeciyim.'”
قُلْ لا أَمْلِكُ لِنَفْسِي هو إظهار للعبودية والانتفاء عما يختص بالربوبية من علم الغيب:
{ قُلْ لا أَمْلِكُ لِنَفْسِي } ifadesi kulluğu ikrar etmek ve gayb ilmi gibi rubûbiyete mahsus olan şeylerden uzak olduğunu ortaya koymaktır:
أى أنا عبد ضعيف لا أملك لنفسي اجتلاب نفع ولا دفع ضرر كالمماليك والعبيد إِلَّا ما شاءَ ربى ومالكى من النفع لي والدفع عنى وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لكانت حالى على خلاف ما هي عليه، ومن استكثار الخير، واستغزار المنافع، واجتناب السوء والمضارّ، حتى لا يمسني شيء منها. ولم أكن غالباً مرة ومغلوبا أخرى في الحروب، ورابحا وخاسرا في التجارات، ومصيبا مخطئا في التدابير إِنْ أَنَا إِلَّا عبد أرسالات نذيراً وبشيراً، وما من شأنى أنى أعلم الغيب لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ يجوز أن يتعلق بالنذير والبشير جميعاً، لأن النذارة والبشارة إنما تنفعان فيهم.
Yani; ben köleler ve kullar gibi kendime ne bir menfaat celbedebilirim ne de bir zararı defedebilirim; { إِلَّا ما شاءَ اللَّهُ } ancak Rabbimin ve Sahibimin benim için dilediği menfaat ve benden savdığı zarar müstesnadır. { وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ } şayet gaybı bilseydim halim şu anki durumumdan farklı olurdu; hayırları çoğaltır, menfaatleri artırır, kötülük ve zararlardan da bana hiçbir şey dokunmayacak şekilde sakınırdım. Savaşlarda bir galip bir mağlup olmazdım, ticarette kâh kâr edip kâh zarar etmezdim ve tedbirlerimde kâh isabet edip kâh yanılmazdım. { إِنْ أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ وَبَشِيرٌ } ben ancak uyarıcı ve müjdeci olarak gönderilmiş bir kulum, gaybı bilmek benim harcım/şanım değildir. { لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } ifadesinin hem 'nezîr'e hem de 'beşîr'e taalluk etmesi caizdir; zira uyarma ve müjdeleme ancak onlara fayda verir.
أو يتعلق بالبشير وحده ويكون المتعلق بالنذير محذوفا أى إلا نذير للكافرين، وبشير لقوم يؤمنون.
Veya sadece 'beşîr'e taalluk eder; bu durumda 'nezîr'e taalluk eden kısım hazfedilmiş olur. Yani: [Ey Muhammed!] Ancak kâfirler için bir uyarıcı, inanan bir kavim için de bir müjdeciyim.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٨٩ الى ١٩٠]
[A'râf Suresi (7), Âyet 189-190]
هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْها زَوْجَها لِيَسْكُنَ إِلَيْها فَلَمَّا تَغَشَّاها حَمَلَتْ حَمْلاً خَفِيفاً فَمَرَّتْ بِهِ فَلَمَّا أَثْقَلَتْ دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُما لَئِنْ آتَيْتَنا صالِحاً لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ (١٨٩) فَلَمَّا آتاهُما صالِحاً جَعَلا لَهُ شُرَكاءَ فِيما آتاهُما فَتَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ (١٩٠)
{ هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْها زَوْجَها لِيَسْكُنَ إِلَيْها فَلَمَّا تَغَشَّاها حَمَلَتْ حَمْلاً خَفِيفاً فَمَرَّتْ بِهِ فَلَمَّا أَثْقَلَتْ دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُما لَئِنْ آتَيْتَنا صالِحاً لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ (١٨٩) فَلَمَّا آتاهُما صالِحاً جَعَلا لَهُ شُرَكاءَ فِيما آتاهُما فَتَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ (١٩٠) } “Sizi tek bir nefisten yaratan ve gönlü ısınsın diye ondan eşini var eden O'dur. [Erkek] eşini örtüp bürüyünce [kadın] hafif bir yük yüklendi ve bununla [bir süre] geçindi. Ağırlaşınca ikisi, Rableri olan Allah'a şöyle dua ettiler: 'Eğer bize kusursuz, salih bir çocuk verirsen, andolsun şükredenlerden olacağız.' Fakat [Allah] onlara salih [bir çocuk] verince, kendilerine verdiği bu çocuk hususunda O'na ortaklar koştular. Allah, onların ortak koştukları şeylerden yücedir.”
مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وهي نفس آدم ﵇ وَجَعَلَ مِنْها زَوْجَها وهي حواء، خلقها من جسد آدم من ضلع من أضلاعه. أو من جنسها كقوله جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً.
{ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ } yani Âdem'in (aleyhisselâm) nefsinden, { وَجَعَلَ مِنْها زَوْجَها } ve eşi olan Havva'yı, onun kendi bedeninden, kaburga kemiklerinden birinden yarattı. Veya: { جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً } “Kendi cinsinizden eşler var etti” ayetinde olduğu gibi, kendi cinsinden [yarattı].
لِيَسْكُنَ إِلَيْها ليطمئن إليها ويميل ولا ينفر، لأن الجنس إلى الجنس أميل وبه آنس، وإذا كانت بعضا منه كان السكون والمحبة أبلغ، كما يسكن الإنسان إلى ولده ويحبه محبة نفسه لكونه بضعة منه. وقال لِيَسْكُنَ فذكر بعد ما أنث في قوله: واحدة. منها زوجها، ذهابا إلى معنى النفس ليبين أن المراد بها آدم. ولأن الذكر هو الذي يسكن إلى الأنثى ويتغشاها، فكان التذكير أحسن طباقا للمعنى. والتغسى: كناية عن الجماع، وكذلك الغشيان والإتيان حَمَلَتْ حَمْلًا خَفِيفاً خف عليها، ولم تلق منه ما يلقى بعض الحبالى من حملهن من الكرب والأذى، ولم تستثقله كما يستثقلنه، وقد تسمع بعضهن تقول في ولدها: ما كان أخفه على كبدي حين حملته فَمَرَّتْ بِهِ فمضت به إلى وقت ميلاده من غير إخداج ولا إزلاق وقيل حَمَلَتْ حَمْلًا خَفِيفاً يعنى النطفة فَمَرَّتْ بِهِ فقامت به وقعدت. وقرأ ابن عباس رضى الله عنه:
{ لِيَسْكُنَ إِلَيْها } ona ısınsın, meyletsin ve nefret edip kaçmasın diye; çünkü cins cinse daha çok meyleder ve onunla ünsiyet kurar. Kadın onun bir parçası olunca sükûn ve sevgi daha da kuvvetli olur; nitekim insan evladına da ısınır ve kendisinin bir parçası olduğu için onu kendi canı gibi sever. { لِيَسْكُنَ } diyerek, { واحِدَةٍ } ve { مِنْها زَوْجَها } ifadelerindeki müenneslikten sonra müzekker lafız kullanmıştır; bu, 'nefis' kelimesinin manasına gidilerek onunla Âdem'in kastedildiğini açıklamak içindir. Bir de erkeğin kadına ısınması ve onu örtüp bürümesi hasebiyle müzekker getirilmesi mana ile daha güzel bir uyum sağlamıştır. 'et-Teğassî' (التغسى / bürüyüp örtmek) cinsel ilişkiden kinayedir; 'el-ğışyân' ve 'el-ityân' da böyledir. { حَمَلَتْ حَمْلاً خَفِيفاً } ona hafif geldi ve bazı hamile kadınların gebeliklerinden çektikleri sıkıntı ve eziyeti çekmedi, onların ağır bulduğu gibi onu ağır bulmadı; nitekim bazılarının çocuğu hakkında, 'Ona hamileyken içimde ne kadar da hafifti!' dediğini duyarsın. { فَمَرَّتْ بِهِ } hiçbir düşük veya erken doğum olmadan doğum vaktine kadar onu taşıdı. Şöyle de denmiştir: { حَمَلَتْ حَمْلاً خَفِيفاً } yani nutfeyi [yüklendi], { فَمَرَّتْ بِهِ } onunla kalkıp oturdu. İbn Abbâs (radıyallâhu anh) şöyle okumuştur:
فاستمرت به، وقرأ يحيى بن يعمر: فمرت به، بالتخفيف. وقرأ غيره: فمارت به، من المرية، كقوله أَفَتُمارُونَهُ وأ فتمرونه. ومعناه: فوقع في نفسها ظن الحمل، فارتابت به فَلَمَّا أَثْقَلَتْ حان وقت ثقل حملها كقولك: أقربت . وقرئ: أثقلت، على البناء المفعول: أى أثقلها الحمل دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُما دعا آدم وحواء ربهما ومالك أمرهما الذي هو الحقيقي بأن يدعى ويلتجأ إليه فقالا لَئِنْ آتَيْتَنا لئن وهبت لنا صالِحاً ولداً سوياً قد صلح بدنه وبريء . وقيل. ولداً ذكراً، لأن الذكورة من الصلاح والجودة. والضمير في آتَيْتَنا ولَنَكُونَنَّ. لهما ولكل من يتناسل من ذرّيتهما
[Bunun üzerine] onunla (hafif yüküyle) devam etti. Yahyâ b. Ya‘mer [şeddesiz olarak] hafifletmeyle { فَمَرَّتْ بِهِ } şeklinde okumuştur. Bir başkası ise, { أَفَتُمارُونَهُ } ve { أَفَتَمْرُونَهُ } ayetlerinde olduğu gibi 'şüphe' (el-mirye) kökünden { فَمَارَّتْ بِهِ } şeklinde okumuştur. Bunun anlamı şudur: İçine hamile olduğuna dair bir zan düştü ve bundan şüphelendi. { فَلَمَّا أَثْقَلَتْ } “[Hamileliği] ağırlaşınca”, [yani] tıpkı "kadının doğumu yaklaştı" (akrabat) denmesi gibi, karnındaki yükün ağırlaşma vakti geldi. Meçhul sîgada { أُثْقِلَتْ } şeklinde de okunmuştur ki anlamı: "Yükü onu ağırlaştırdı" demektir. { دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُما } “Rableri olan Allah'a dua ettiler”; Âdem ve Havva, kendilerine dua edilmeye ve sığınılmaya layık gerçek olan Rablerine ve işlerinin sahibine dua edip şöyle dediler: { لَئِنْ آتَيْتَنا } “Eğer bize verirsen”, [yani] eğer bize bahşedersen { صالِحاً } “salih”, [yani] bedeni düzgün ve kusurlardan arınmış düzgün bir çocuk [verirsen]. Bir görüşe göre ise: "Erkek bir çocuk [verirsen]"; zira erkeklik de salah ve üstünlüktendir. { آتَيْتَنا } ve { لَنَكُونَنَّ } lafızlarındaki zamir, hem o ikisine hem de onların zürriyetinden üreyecek olan herkese aittir.
فَلَمَّا آتاهُما ما طلباه من الولد الصالح السوىّ جَعَلا لَهُ شُرَكاءَ أى جعل أولادهما له شركاء، على حذف المضاف وإقامة المضاف إليه مقامه، وكذلك فِيما آتاهُما أى آتى أولادهما، وقد دلّ على ذلك بقوله فَتَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ حيث جمع الضمير. وآدم وحواء بريئان من الشرك. ومعنى إشراكهم فيما آتاهم الله: تسميتهم أولادهم بعبد العزى وعبد مناة وعبد شمس وما أشبه ذلك، مكان عبد الله وعبد الرحمن وعبد الرحيم. ووجه آخر وهو أن يكون الخطاب لقريش الذين كانوا في عهد رسول الله ﷺ، وهم آل قصى ألا ترى إلى قوله في قصة أم معبد :
{ فَلَمَّا آتاهُما } istedikleri o salih ve kusursuz çocuğu onlara verince, { جَعَلا لَهُ شُرَكاءَ } yani muzafın hazfedilip muzafun ileyhin onun yerine geçirilmesiyle 'çocukları O'na ortaklar koştular' demektir. Aynı şekilde { فِيما آتاهُما } yani 'çocuklarına verdiği şeyde' demektir. Nitekim { فَتَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ } “Allah, onların ortak koştuklarından yücedir” buyurarak zamiri çoğul getirmesi buna delalet etmiştir. Âdem ve Havva şirkten beridirler. Allah'ın kendilerine verdiklerinde şirk koşmalarının manası; Abdullah, Abdurrahman ve Abdurrahim yerine çocuklarına Abduluzzâ, Abdumenât, Abduşşems ve benzeri isimler vermeleridir. Diğer bir vecih de şudur: Hitap, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) döneminde yaşayan ve Kusayy ailesi olan Kureyş'e yöneliktir. Baksana, Ümmü Ma'bed kıssasında şöyle denmiştir:
فَيَا لَقُصَىّ مَا زَوَى اللَّهُ عَنْكُمُ … بِهِ مِنْ فَخَارٍ لَا يُبَارَى وَسُودَدِ
Ey Kusayyoğulları! Allah onun vesilesiyle sizden yarışılmaz hangi övüncü ve yüceliği uzaklaştırdı ki!
ويراد هو الذي خلقكم من نفس قصىّ، وجعل من جنسها زوجها عربية قرشية ليسكن إليها، فلما آتاهما ما طلبا من الولد الصالح السوىّ جعلا له شركاء فيما آتاهما، حيث سميا أولادهما
Bununla; sizi Kusay'ın şahsından yaratan, sükûnet bulsun diye kendi cinsinden Arap ve Kureyşli olan eşini var eden O'dur; [Allah] onlara diledikleri salih ve kusursuz çocuğu verince, çocuklarına [müşrikçe isimler] vererek kendilerine lütfettiği şeyde O'na ortaklar koştular, manası kastedilmektedir.
الأربعة بعبد مناف وعبد العزى وعبد قصىّ وعبد الدار، وجعل الضمير في يُشْرِكُونَ لهما ولأعقابهما الذين اقتدوا بهما في الشرك، وهذا تفسير حسن لا إشكال فيه. وقرئ: شركاء أى ذوى شرك وهم الشركاء، أو أحدثا الله شركا في الولد.
Dört [oğullarına] Abdümenâf, Abdüluzzâ, Abdükusay ve Abdüddâr adlarını verdiler. { يُشْرِكُونَ } fiilindeki zamir ise o ikisine ve şirk hususunda onlara uyan soylarına racidir. Bu, içinde hiçbir müşkillik bulunmayan güzel bir tefsirdir. Bir kıraatte { شِرْكًا } şeklinde okunmuştur; yani şirk sahibi kıldılar ki onlar ortaklardır; ya da çocuk konusunda Allah'a şirk koştular demektir.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٩١ الى ١٩٣]
[A'râf Suresi (7), Âyet 191-193]
أَيُشْرِكُونَ ما لا يَخْلُقُ شَيْئاً وَهُمْ يُخْلَقُونَ (١٩١) وَلا يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ نَصْراً وَلا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ (١٩٢) وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدى لا يَتَّبِعُوكُمْ سَواءٌ عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صامِتُونَ (١٩٣)
{ أَيُشْرِكُونَ ما لا يَخْلُقُ شَيْئاً وَهُمْ يُخْلَقُونَ (١٩١) وَلا يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ نَصْراً وَلا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ (١٩٢) وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدى لا يَتَّبِعُوكُمْ سَواءٌ عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صامِتُونَ (١٩٣) } “Hiçbir şeyi yaratamayan, kendileri yaratılmış olan varlıkları mı [Allah'a] ortak koşuyorlar? Halbuki [putlar] ne onlara bir yardım edebilirler ne de kendi kendilerine yardım edebilirler. Onları doğru yola çağırsanız size uymazlar. Onları ha çağırmışsınız, ha susmuşsunuz, sizin için birdir.”
أجريت الأصنام مجرى أولى العلم في قوله وَهُمْ يُخْلَقُونَ بناء على اعتقادهم فيها وتسميتهم إياها آلهة. والمعنى: أيشركون ما لا يقدر على خلق شيء كما يخلق الله، وهم يخلقون؟ لأن الله ﷿ خالقهم. أو لا يقدر على اختلاق شيء، لأنه جماد، وهم يخلقون، لأن عبدتهم يختلقونهم، فهم أعجز من عبدتهم وَلا يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ لعبدتهم نَصْراً وَلا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ فيدفعون عنها ما يعتريها من الحوادث، بل عبدتهم هم الذين يدفعون عنهم ويحامون عليهم وَإِنْ تَدْعُوهُمْ وإن تدعوا هذه الأصنام إِلَى الْهُدى أى إلى ما هو هدى ورشاد، وإلى أن يهدوكم. والمعنى: وإن تطلبوا منهم كما تطلبون من الله الخير والهدى، لا يتبعوكم إلى مرادكم وطلبتكم، ولا يجيبوكم كما يجيبكم الله. ويدل عليه قوله فَادْعُوهُمْ فَلْيَسْتَجِيبُوا لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ سَواءٌ عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أم صمتم عن دعائهم، في أنه لا فلاح معهم. فإن قلت: هلا قيل: أم صمتم؟ ولم وضعت الجملة الاسمية موضع الفعلية؟ قلت: لأنهم كانوا إذا حزبهم أمر دعوا الله دون أصنامهم، كقوله وَإِذا مَسَّ النَّاسَ ضُرٌّ فكانت حالهم المستمرة أن يكونوا صامتين عن دعوتهم، فقيل: إن دعوتموهم لم تفترق الحال بين إحداثكم دعاءهم، وبين ما أنتم عليه من عادة صمتكم عن دعائهم.
{ وَهُمْ يُخْلَقُونَ } kavlinde putlar, müşriklerin onlara dair inançları ve onları ilah diye isimlendirmeleri sebebiyle akıl sahipleri konumuna konulmuştur. Manası şudur: Allah'ın yarattığı gibi hiçbir şey yaratmaya gücü yetmeyen ve üstelik kendileri yaratılan şeyleri mi ortak koşuyorlar? Çünkü onların yaratıcısı Aziz ve Celil olan Allah'tır. Ya da; cansız varlık oldukları için bir şey uydurup yapmaya güç yetiremeyen, aksine kendilerine tapanlar onları yontup uydurduğu için kendileri yaratılan varlıkları mı ortak koşuyorlar? Dolayısıyla onlar kendilerine tapanlardan daha acizdirler. { وَلا يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ } kendilerine tapanlara { نَصْراً } bir yardımda bulunamazlar, { وَلا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ } başlarına gelen musibetleri kendi nefislerinden de savamazlar; bilakis onlara tapanlar onları savunur ve korurlar. { وَإِنْ تَدْعُوهُمْ } bu putları çağırırsanız, { إِلَى الْهُدى } yani doğru yol ve hidayet olan şeye veya sizi hidayete erdirmelerine [çağırırsanız], manası: Allah'tan hayır ve hidayet istediğiniz gibi onlardan da talep ederseniz, { لا يَتَّبِعُوكُمْ } maksadınıza ve talebinize uymazlar ve Allah'ın size icabet ettiği gibi onlar size icabet edemezler. Buna delil şu ayettir: { فَادْعُوهُمْ فَلْيَسْتَجِيبُوا لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Hadi onları çağırın da size icabet etsinler, eğer doğru sözlü iseniz!” { سَواءٌ عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ } onları çağırsanız da, yoksa onlara dua etmekten sussanız da onların yanında bir kurtuluş olmaması bakımından farksızdır. Şayet: 'Neden { أم صمتم } denilmedi de fiil cümlesi yerine isim cümlesi getirildi?' dersen, derim ki: Çünkü onların başlarına çetin bir iş geldiğinde putlarını bırakıp Allah'a dua ederlerdi; nitekim { وَإِذا مَسَّ النَّاسَ ضُرٌّ } “İnsanlara bir zarar dokunduğu zaman...” buyurulmuştur. Dolayısıyla onların sürekli hali putlarına dua etmekten susmaktı. Bu sebeple denildi ki: 'Şayet onları çağırırsanız, sizin onlara yeni baştan dua etmeniz ile adetiniz gereği onlara dua etmekten susmanız arasında hiçbir fark yoktur.'
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٩٤ الى ١٩٥]
[A'râf Suresi (7), Âyet 194-195]
إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبادٌ أَمْثالُكُمْ فَادْعُوهُمْ فَلْيَسْتَجِيبُوا لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٩٤) أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِها أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِها أَمْ لَهُمْ أَعْيُنٌ يُبْصِرُونَ بِها أَمْ لَهُمْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها قُلِ ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ ثُمَّ كِيدُونِ فَلا تُنْظِرُونِ (١٩٥)
{ إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبادٌ أَمْثالُكُمْ فَادْعُوهُمْ فَلْيَسْتَجِيبُوا لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٩٤) أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِها أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِها أَمْ لَهُمْ أَعْيُنٌ يُبْصِرُونَ بِها أَمْ لَهُمْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها قُلِ ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ ثُمَّ كِيدُونِ فَلا تُنْظِرُونِ (١٩٥) } “Allah'tan başka yalvardıklarınız da sizin gibi kullardır. Eğer doğru sözlü iseniz, haydi onları çağırın da size cevap versinler! Onların yürüyecek ayakları mı var, yoksa tutacak elleri mi var, ya da görecek gözleri mi var, yahut işitecek kulakları mı var? De ki: 'Ortaklarınızı çağırın, sonra bana tuzak kurun ve bana hiç mühlet de vermeyin!'”
إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أى تعبدونهم وتسمونهم آلهة من دون الله عِبادٌ أَمْثالُكُمْ وقوله عِبادٌ أَمْثالُكُمْ استهزاء بهم، أى قصارى أمرهم أن يكونوا أحياء عقلاء فإن ثبت ذلك فهم عباد أمثالكم لا تفاضل بينكم. ثم أبطل أن يكونوا عباداً أمثالهم فقال أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِها وقيل: عباد أمثالكم مملوكون أمثالكم. وقرأ سعيد بن جبير: إن الذين تدعون من دون الله عباداً أمثالكم بتخفيف إن ونصب عباداً أمثالكم، والمعنى: ما الذين تدعون من دون الله عباداً أمثالكم، على إعمال «إن» النافية عمل «ما» الحجازية قُلِ ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ واستعينوا بهم في عداوتي ثُمَّ كِيدُونِ جميعاً أنتم وشركاؤكم فَلا تُنْظِرُونِ فإنى لا أبالى بكم، ولا يقول هذا إلا واثق بعصمة الله، وكانوا قد خوّفوه آلهتهم فأمر أن يخاطبهم بذلك، كما قال قوم هود له: إِنْ نَقُولُ إِلَّا اعْتَراكَ بَعْضُ آلِهَتِنا بِسُوءٍ قال لهم: أَنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ مِنْ دُونِهِ فَكِيدُونِي جَمِيعاً ثُمَّ لا تُنْظِرُونِ.
{ إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } yani Allah'tan başka ibadet ettiğiniz ve ilah olarak isimlendirdiğiniz varlıklar, { عِبادٌ أَمْثالُكُمْ } sizin gibi kullardır. { عِبادٌ أَمْثالُكُمْ } kavli onlarla alay etmektir; yani onların durumu en fazla diri ve akıllı varlıklar olabilmeleridir; bu sabit olsa bile onlar sizin gibi kullardır, aranızda bir üstünlük yoktur. Sonra onların kendileri gibi kullar olmasını da iptal edip şöyle buyurdu: { أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِها } “Onların yürüyecek ayakları mı var?” Bir görüşe göre: Sizin gibi yaratılmış, mahluk varlıklardır demektir. Saîd b. Cübeyr: { إن الذين تدعون من دون الله عباداً أمثالكم } şeklinde, 'in' edatını şeddesiz ve { عباداً أمثالكم } lafızlarını mansub okumuştur. Bu durumda mana; olumsuzluk bildiren 'in' edatının Hicaz lehçesindeki 'mâ' gibi amel etmesiyle 'Allah'tan başka taptıklarınız sizin gibi kullar değildir' şeklinde olur. { قُلِ ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ } bana düşmanlık etmede onlardan yardım isteyin; { ثُمَّ كِيدُونِ } sonra siz ve ortaklarınız hep birlikte bana tuzak kurun, { فَلا تُنْظِرُونِ } bana hiç mühlet vermeyin; zira ben sizden perva etmem. Bu sözü ancak Allah'ın korumasına tam güvenen biri söyleyebilir. Müşrikler onu ilahlarıyla korkutmuşlardı; bunun üzerine onlara böyle hitap etmesi emredildi. Nitekim Hûd'un kavmi de ona: { إِنْ نَقُولُ إِلَّا اعْتَراكَ بَعْضُ آلِهَتِنا بِسُوءٍ } “Biz sadece 'İlahlarımızdan biri seni fena çarpmış' deriz” dediklerinde, onlara şöyle demişti: { أَنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ مِنْ دُونِهِ فَكِيدُونِي جَمِيعاً ثُمَّ لا تُنْظِرُونِ } “Şüphesiz ben, sizin O'ndan başka ortak koştuğunuz şeylerden uzağım; haydi hepiniz bana tuzak kurun, sonra da bana hiç mühlet vermeyin!”
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٩٦ الى ١٩٧]
[A'râf Suresi (7), Âyet 196-197]
إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ الَّذِي نَزَّلَ الْكِتابَ وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ (١٩٦) وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَكُمْ وَلا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ (١٩٧)
{ إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ الَّذِي نَزَّلَ الْكِتابَ وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ (١٩٦) وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَكُمْ وَلا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ (١٩٧) } “Şüphesiz benim velim, Kitab'ı indiren Allah'tır ve O, salihleri dost edinip korur. O'ndan başka yalvardıklarınız ise ne size yardım edebilirler ne de kendi kendilerine yardım edebilirler.”
إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ أى ناصري عليكم الله الَّذِي نَزَّلَ الْكِتابَ الذي أوحى إلىّ كتابه وأعزنى برسالته وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ ومن عادته أن ينصر الصالحين من عباده وأنبيائه ولا يخذلهم.
{ إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ } yani size karşı benim yardımcım Allah'tır; { الَّذِي نَزَّلَ الْكِتابَ } bana Kitabını vahyeden ve beni peygamberliğiyle aziz kılan O'dur. { وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ } kullarından ve peygamberlerinden salih olanlara yardım etmek ve onları yardımsız bırakmamak O'nun adetindendir.
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٩٨]
[A'râf Suresi (7), Âyet 198]
وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدى لا يَسْمَعُوا وَتَراهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لا يُبْصِرُونَ (١٩٨)
{ وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدى لا يَسْمَعُوا وَتَراهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لا يُبْصِرُونَ (١٩٨) } “Onları doğru yola çağırırsanız işitmezler. Onların sana baktıklarını görürsün, oysa görmezler.”
يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ يشبهون الناظرين إليك، لأنهم صوّروا أصنامهم بصورة من قلب حدقته إلى الشيء ينظر إليه وَهُمْ لا يُبْصِرُونَ وهم لا يدركون المرئىّ
{ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ } sana bakan kimselere benzerler; çünkü putlarını gözbebeğini bir şeye çevirip ona bakan birinin suretinde yapmışlardır. { وَهُمْ لا يُبْصِرُونَ } oysa onlar görülen şeyi idrak edemezler.
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٩٩]
[A'râf Suresi (7), Âyet 199]
خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ (١٩٩)
{ خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ (١٩٩) } “Sen af yolunu tut, iyiliği emret ve cahillerden yüz çevir.”
الْعَفْوَ ضد الجهد: أى خذ ما عفا لك من أفعال الناس وأخلاقهم وما أتى منهم، وتسهل من غير كلفة، ولا تداقهم، ولا تطلب منهم الجهد وما يشق عليهم حتى لا ينفروا، كقوله ﷺ «يسروا ولا تعسروا» قال:
{ الْعَفْوَ } zorlamanın (el-cehd) zıddıdır; yani insanların fiillerinden ve ahlakından sana kendiliğinden kolay gelen, külfetsizce ortaya konanı al; onları ince eleyip sık dokuma, nefret edip kaçmasınlar diye onlardan güçlerini aşanı ve kendilerine ağır geleni isteme. Nitekim Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Kolaylaştırın, zorlaştırmayın” buyurmuştur. Şair şöyle demiştir:
خذي العفو منى تستديمى مودّتى … ولا تنطقى في سورتي حين أغضب
Benden kolay geleni al ki sevgim sende daim olsun; öfkelendiğim sırada, öfkemin şiddetlendiği anda sakın konuşma!
وقيل: خذ الفضل وما تسهل من صدقاتهم، وذلك قبل نزول آية الزكاة، فلما نزلت أمر أن يأخذهم بها طوعاً أو كرهاً. والعرف: المعروف والجميل من الأفعال وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ ولا تكافئ السفهاء بمثل سفههم، ولا تمارهم، واحلم عنهم، وأغض على ما يسوؤك منهم. وقيل:
Şöyle de denmiştir: Onların sadakalarından ihtiyaç fazlası olanı ve kolay geleni al; bu, zekât ayeti inmeden önceydi. Zekât ayeti inince onları ister istemez zekâtla mükellef tutması emredildi. 'el-Urf' (العُرْف) ise iyilik ve güzel fiiller demektir. { وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ } beyinsizlere onların beyinsizliği gibi karşılık verme, onlarla münakaşa etme, onlara karşı yumuşak davran ve onların sana verdikleri eziyetlere göz yum. Şöyle rivayet edilmiştir:
لما نزلت الآية سأل جبريل فقال: لا أدرى حتى أسأل ، ثم رجع فقال: يا محمد، إن ربك أمرك أن تصل من قطعك، وتعطى من حرمك، وتعفو عمن ظلمك. وعن جعفر الصادق:
Ayet indiğinde [Hz. Peygamber] Cebrail'e [bunun manasını] sordu; Cebrail: “Rabbime soruncaya kadar bilemem” dedi. Sonra dönüp şöyle dedi: “Ey Muhammed! Şüphesiz Rabbin sana, seninle bağını koparanla akrabalık bağını sürdürmeni, seni mahrum edene vermeni ve sana zulmedeni bağışlamanı emrediyor.” Ca'fer es-Sâdık'tan ise şöyle rivayet edilmiştir:
أمر الله نبيه ﵊ بمكارم الأخلاق، وليس في القرآن آية أجمع لمكارم الأخلاق منها.
Allah Nebîsi'ne (aleyhisselâm) güzel ahlakı emretmiştir; Kur'an'da güzel ahlakı bu ayetten daha fazla kendinde toplayan başka bir ayet yoktur.
[سورة الأعراف (٧) : آية ٢٠٠]
[A'râf Suresi (7), Âyet 200]
وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٠٠)
{ وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٠٠) } “Eğer şeytandan gelen bir vesvese seni dürterse hemen Allah'a sığın. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”
وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطانِ نَزْغٌ وإما ينخسنك منه نخس، بأن يحملك بوسوسته على خلاف ما أمرت به فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ ولا تطعه. النزغ والنسغ: الغرز والنخس، كأنه ينخس الناس حين يغريهم على المعاصي. وجعل النزغ نازغا، كما قيل جدّ جدّه. وروى أنها لما نزلت قال رسول الله ﷺ «كيف يا رب والغضب » فنزل وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطانِ نَزْغٌ ويجوز أن يراد بنزغ الشيطان اعتراء الغضب، كقول أبى بكر رضى الله عنه: إنّ لي شيطاناً يعتريني
{ وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطانِ نَزْغٌ } eğer şeytandan sana bir dürtme dokunur da vesvesesiyle seni emrolunduğun şeyin hilafına sevk etmeye çalışırsa, { فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ } hemen Allah'a sığın ve ona itaat etme. 'en-Nezğ' (النزغ) ve 'en-nesğ' (النسغ); batırmak ve dürtmek demektir; şeytan insanları günahlara kışkırttığında sanki onları dürtmektedir. Tıpkı 'çalışması gayretlendi' (جد جده) denildiği gibi, dürtme fiili dürtücü kılınmıştır. Rivayet edildiğine göre bu ayet indiğinde Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Ya Rabbi, öfke anında nasıl olacak?” dedi ve bunun üzerine { وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطانِ نَزْغٌ } ayeti indi. Şeytanın dürtmesinden kastın öfkeye kapılmak olması da caizdir; nitekim Ebû Bekir (radıyallâhu anh) şöyle demiştir: “Beni zaman zaman yoklayan bir şeytanım vardır.”
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٢٠١ الى ٢٠٢]
[A'râf Suresi (7), Âyet 201-202]
إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّيْطانِ تَذَكَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ (٢٠١) وَإِخْوانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الغَيِّ ثُمَّ لا يُقْصِرُونَ (٢٠٢)
{ إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّيْطانِ تَذَكَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ } “Kuşkusuz takvâ sahipleri, kendilerine şeytandan bir vesvese/dürtü dokunduğunda [Allah'ı ve emirlerini] hatırlayıverirler; bir de bakarsın ki onlar gerçeği görüp basiret sahibi olmuşlardır.” (201) { وَإِخْوانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الغَيِّ ثُمَّ لا يُقْصِرُونَ } “[Şeytanların] kardeşleri ise onları sapıklıkta sürüklerler; sonra da bundan asla geri durmazlar [yakalarını bırakmazlar].” (202)
طائِفٌ مِنَ الشَّيْطانِ لمة منه مصدر، من قولهم: طاف به الخيال يطيف طيفاً. قال:
{ طائِفٌ مِنَ الشَّيْطانِ } ondan gelen bir vesvese, dokunuştur; Arapların 'طاف به الخيال يطيف طيفاً' (hayal ona gelip dokundu) sözünden gelen bir masdardır. Şair şöyle demiştir:
أنَّى ألَمَّ بِكَ الْخَيَالُ بَطِيفُ
O hayal bir hayalet gibi nereden gelip sana dokundu?
أو هو تخفيف طيف فيعل، من طاف يطيف كلين. أو من طاف يطوف كهين. وقرئ: طائف، وهو يحتمل الأمرين أيضاً. وهذا تأكيد وتقرير لما تقدم من وجوب الاستعاذة بالله عند نزغ الشيطان، وأنّ المتقين هذه عادتهم: إذا أصابهم أدنى نزغ من الشيطان وإلمام بوسوسته تَذَكَّرُوا ما أمر الله به ونهى عنه، فأبصروا السداد ودفعوا ما وسوس به إليهم ولم يتبعوه أنفسهم. وأما إخوان الشياطين الذين ليسوا بمتقين، فإن الشياطين يمدونهم في الغى، أى يكونون مدداً لهم فيه ويعضدونهم. وقرئ: يمُدّونهم من الامداد. ويمادّونهم، بمعنى يعاونونهم ثُمَّ لا يُقْصِرُونَ ثم لا يمسكون عن إغوائهم حتى يصروا ولا يرجعوا. وقوله وَإِخْوانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ كقوله:
Veya 'طيف' lafzının fey'al vezninde tahfif edilmiş halidir; tıpkı 'لين' kelimesi gibi 'طاف يطيف' fiilindendir. Ya da 'هين' kelimesi gibi 'طاف يطوف' fiilindendir. Bir kıraatte { طائف } şeklinde okunmuştur ki her iki duruma da ihtimali vardır. Bu, şeytanın dürtmesi anında Allah'a sığınmanın vacip olduğuna ve takva sahiplerinin adetinin şu olduğuna dair önceki ifadenin teyidi ve takriridir: Onlara şeytandan en ufak bir dürtme ve vesvesesinden bir temas dokunduğunda, { تَذَكَّرُوا } Allah'ın neyi emredip neyi yasakladığını hatırlarlar; böylece doğru yolu görürler, şeytanın vesvese ettiği şeyi defederler ve nefislerini ona uydurmazlar. Müttaki olmayan şeytanların kardeşlerine gelince; şeytanlar onları azgınlıkta artırırlar, yani bu konuda onlara destek olur ve arka çıkarlar. İmdad kökünden { يُمِدُّونَهُمْ } ve yardımlaşmak manasında { يُمَادُّونَهُمْ } şeklinde de okunmuştur. { ثُمَّ لا يُقْصِرُونَ } sonra onlar ısrar edip geri dönmeyinceye kadar onları saptırmaktan vazgeçmezler. { وَإِخْوانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ } kavli,
قَوْمٌ إذَا الْخَيْلُ جَالُوا فِى كَوَاثِبِهَا
Onlar öyle bir topluluktur ki, atlar [şahlandığında] onların omuzlarına/sağrılarına tutunurlar
في أنّ الخبر جار على ما هو له. ويجوز أن يراد بالإخوان الشياطين، ويرجع الضمير المتعلق به إلى الجاهلين، فيكون الخبر جاريا على ما هو له، والأوّل أوجه، لأن إخوانهم في مقابلة الذين اتقوا. فإن قلت: لم جمع الضمير في إخوانهم والشيطان مفرد؟ قلت: المراد به الجنس، كقوله أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ.
[bu durumda] haberin kendi sahibine (ait olduğu mübtedaya) raci olması bakımındandır. 'İhvan' (kardeşler) ile şeytanların kastedilmesi ve ona bağlı zamirin de cahillere dönmesi de caizdir; bu durumda da haber kendi sahibine ait olur. Ancak birinci [ihtimal] daha tercihe şayandır; zira { إخوانهم } ifadesi, { الَّذِينَ اتَّقَوْا } “takva sahipleri” ifadesinin mukabilinde yer almaktadır. Eğer: “{ إخوانهم } lafzındaki zamir çoğul kılındığı halde [önceki ayette geçen] eş-şeytân (الشيطان) lafzı neden tekildir?” dersen; derim ki: Bununla cins kastedilmiştir; nitekim { أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ } “Onların dostları ise tâğûttur” kavlinde olduğu gibidir.
[سورة الأعراف (٧) : آية ٢٠٣]
[A'râf Suresi (7), Âyet 203]
وَإِذا لَمْ تَأْتِهِمْ بِآيَةٍ قالُوا لَوْلا اجْتَبَيْتَها قُلْ إِنَّما أَتَّبِعُ ما يُوحى إِلَيَّ مِنْ رَبِّي هذا بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٢٠٣)
{ وَإِذا لَمْ تَأْتِهِمْ بِآيَةٍ قالُوا لَوْلا اجْتَبَيْتَها قُلْ إِنَّما أَتَّبِعُ ما يُوحى إِلَيَّ مِنْ رَبِّي هذا بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٢٠٣) } “Onlara bir ayet getirmediğin zaman: 'Onu [kendiliğinden] derleyip toplasaydın ya!' derler. De ki: 'Ben ancak Rabbimden bana vahyolunana uyarım. Bu [Kur'an], Rabbinizden gelen basiretler (deliller), inanan bir kavim için bir hidayet ve bir rahmettir.'”
اجتبى الشيء، بمعنى جباه لنفسه: أى جمعه، كقولك: اجتمعه، أو جبى إليه فاجتباه: أى أخذه، كقولك: جليت إليه العروس فاجتلاها، ومعنى لَوْلا اجْتَبَيْتَها هلا اجتمعتها، افتعالا من عند نفسك، لأنهم كانوا يقولون: ما هذا إِلَّا إِفْكٌ مُفْتَرىً أو هلا أخذتها منزّلة عليك مقترحة؟ قُلْ إِنَّما أَتَّبِعُ ما يُوحى إِلَيَّ مِنْ رَبِّي ولست بمفتعل للآيات، أو لست بمقترح لها هذا بَصائِرُ هذا القرآن بصائر مِنْ رَبِّكُمْ أى حجج بينة يعود المؤمنون بها بصراء بعد العمى، أو هو بمنزلة بصائر القلوب.
Bir şeyi 'ictibâ' etmek (اجتبى الشيء), onu kendisi için toplamak demektir; tıpkı 'onu topladı' demen gibi; veya kendisine toplanıp onu almasıdır, tıpkı 'gelin ona gösterildi, o da onu aldı' demen gibi. { لَوْلا اجْتَبَيْتَها } sözünün manası: 'Onu kendiliğinden uydurup derleseydin ya!' demektir; çünkü onlar { ما هذا إِلَّا إِفْكٌ مُفْتَرىً } “Bu ancak uydurulmuş bir yalandır” diyorlardı. Yahut 'Sana indirilen bu ayeti kendi isteğine göre alsaydın ya!' demektir. { قُلْ إِنَّما أَتَّبِعُ ما يُوحى إِلَيَّ مِنْ رَبِّي } de ki: Ben ayetleri uyduran biri değilim veya onları kendi arzumla teklif edip getiremem. { هذا بَصائِرُ } bu Kur'an basiretlerdir, { مِنْ رَبِّكُمْ } Rabbinizdendir; yani müminlerin körlükten sonra kendisiyle basiret sahibi olduğu apaçık delillerdir veya kalplerin basiretleri mesabesindedir.
[سورة الأعراف (٧) : آية ٢٠٤]
[A'râf Suresi (7), Âyet 204]
وَإِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٢٠٤)
{ وَإِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٢٠٤) } “Kur'an okunduğu zaman onu dinleyin ve susun ki size merhamet edilsin.”
وَإِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا ظاهره وجوب الاستماع والإنصات وقت قراءة القرآن في صلاة وغير صلاة. وقيل: كانوا يتكلمون في الصلاة فنزلت، ثم صار سنة في غير الصلاة أن ينصت القوم إذا كانوا في مجلس يقرأ فيه القرآن. وقيل معناه: وإذا تلا عليكم الرسول القرآن عند نزوله فاستمعوا له. وقيل: معنى فاستمعوا له: فاعملوا بما فيه ولا تجاوزوه.
{ وَإِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا } ayetinin zahiri, namazda olsun namaz dışında olsun, Kur'an okunduğu vakit dinlemenin ve susmanın farz olduğunu gösterir. Denildi ki: Namazda konuşuyorlardı, bunun üzerine indi; ardından Kur'an okunan bir mecliste bulunan topluluğun susması namaz dışı için de sünnet oldu. Şöyle de denilmiştir: Bunun manası; Resul [Kur'an] indiği zaman onu size okuduğunda onu dinleyin demektir. Bir görüşe göre de 'onu dinleyin' ifadesinin manası; içindekilerle amel edin ve onun sınırlarını aşmayın demektir.
[سورة الأعراف (٧) : آية ٢٠٥]
[A'râf Suresi (7), Âyet 205]
وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعاً وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ وَلا تَكُنْ مِنَ الْغافِلِينَ (٢٠٥)
{ وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعاً وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ وَلا تَكُنْ مِنَ الْغافِلِينَ (٢٠٥) } “Rabbini, içinden yalvararak ve korkarak, yüksek olmayan bir sesle sabah akşam an ve gafillerden olma.”
وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ هو عامّ في الأذكار من قراءة القرآن والدعاء والتسبيح والتهليل وغير ذلك تَضَرُّعاً وَخِيفَةً متضرعاً وخائفاً وَدُونَ الْجَهْرِ ومتكلما كلاماً دون الجهر، لأنّ الإخفاء أدخل في الإخلاص وأقرب إلى حسن التفكر بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ لفضل هذين الوقتين. أو أراد الدوام. ومعنى بالغدوّ: بأوقات الغدوّ، وهي الغدوات. وقرئ:
{ وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ } bu emir Kur'an okumak, dua, tesbih, tehlil ve benzeri zikirlerin tamamı için umumidir. { تَضَرُّعاً وَخِيفَةً } yalvararak ve korkarak; { وَدُونَ الْجَهْرِ } aşikâr olmaktan daha düşük bir sesle konuşarak [zikret], zira gizlilik ihlasa daha yatkın ve güzel tefekküre daha yakındır. { بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ } bu iki vaktin fazileti sebebiyle [sabah ve akşam zikret]. Veyahut bununla devamlılık kastedilmiştir. 'bi'l-ğudüvv' (بالغدوّ) ifadesinin manası; sabah vakitlerinde demektir ki bunlar 'ğadavât'tır. Bir kıraatte:
والإيصال، من آصل إذا دخل في الأصيل، كأقصر وأعتم وهو مطابق للغدوّ وَلا تَكُنْ مِنَ الْغافِلِينَ من الذين يغفلون عن ذكر الله ويلهون عنه.
'el-Îsâl' (والإيصال) kelimesi, tıpkı 'akşama girdi' (أقصر) ve 'gece karanlığına girdi' (أعتم) denildiği gibi, akşam vaktine girdiğinde kullanılan 'âsale' (آصل) fiilindendir ve 'el-ğudüvv' (sabah) kelimesinin dengidir/zıddıdır. { وَلا تَكُنْ مِنَ الْغافِلِينَ } Allah'ın zikrinden gafil olup ondan yüz çevirenlerden olma.
[سورة الأعراف (٧) : آية ٢٠٦]
[A'râf Suresi (7), Âyet 206]