Binûn

Enfâl Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: el-Keşşâf Tefsiri · Zemahşerî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وعن الحسن: أهل الكتاب.

Hasan'dan [nakledildiğine göre ise]: "Ehl-i kitaptır."

[سورة الأنفال (٨) : آية ٢٤]

[Enfâl Suresi (8), Ayet 24]

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْيِيكُمْ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ وَأَنَّهُ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٢٤)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ وَأَنَّهُ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٢٤) } “Ey iman edenler! Size hayat verecek şeylere sizi çağırdığı zaman Allah'a ve Resul'e icabet edin. Ve bilin ki Allah, kişi ile kalbi arasına girer ve siz kesinlikle O'nun huzurunda toplanacaksınız.”

إِذا دَعاكُمْ وحد الضمير كما وحده فيما قبله، لأن استجابة رسول الله ﷺ كاستجابته، وإنما يذكر أحدهما مع الآخر للتوكيد، والمراد بالاستجابة. الطاعة والامتثال.

{ إِذا دَعاكُمْ } “sizi çağırdığı zaman”: Tıpkı bundan öncekinde olduğu gibi zamiri tekil kılmıştır; zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e icabet etmek Allah'a icabet etmek gibidir. Birinin diğeriyle birlikte zikredilmesi ise tekit içindir. İcabetten maksat, itaat ve emre uymaktır.

وبالدعوة: البعث والتحريض. وروى أبو هريرة أن النبي ﷺ مرّ على باب أبىّ ابن كعب فناداه وهو في الصلاة فعجل في صلاته ثم جاء فقال: ما منعك عن إجابتى؟ قال: كنت أصلى. قال: ألم تخبر فيما أوحى إلىّ اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ قال: لا جرم لا تدعوني إلا أجبتك . وفيه قولان، أحدهما: إن هذا مما اختص به رسول الله ﷺ. والثاني أن دعاءه كان لأمر لم يحتمل التأخير، وإذا وقع مثله للمصلي فله أن يقطع صلاته لِما يُحْيِيكُمْ من علوم الديانات والشرائع، لأن العلم حياة، كما أنّ الجهل موت. ولبعضهم:

Davetten maksat ise teşvik ve sevk etmektir. Ebû Hüreyre rivayet etmiştir ki: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Übey b. Ka'b'ın kapısına uğrayıp ona seslendi. Übey namazdaydı; namazını çabucak bitirip geldi. [Resûlullah]: "Bana icabet etmekten seni alıkoyan neydi?" buyurdu. [Übey]: "Namaz kılıyordum" dedi. [Resûlullah]: "Bana vahyedilenler arasında { اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ } “Allah'a ve Resul'e icabet edin” [ayetini] işitmedin mi?" buyurdu. [Übey]: "Kuşkusuz sen beni her çağırdığında sana mutlaka icabet edeceğim" dedi. Bu hususta iki görüş vardır: Birincisi, bunun Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e has durumlardan biri olduğudur. İkincisi ise, onun çağırmasının ertelenemeyecek bir durum için olduğu ve namaz kılan bir kimsenin başına böyle bir şey geldiğinde namazını kesebileceğidir. { لِما يُحْيِيكُمْ } “size hayat verecek şeylere”: Din ilimlerine ve şeriatlara [çağırdığı zaman]; zira ilim hayattır, tıpkı cehaletin ölüm olduğu gibi. Nitekim bir şair şöyle demiştir:

لَا تُعْجِبَنَّ الْجَهُولَ حُلَّتُهُ … فَذَاكَ مَيْتٌ وَثَوْبُهُ كَفَنُ

Cahil kimseyi giysisi hayran bırakmasın sakın… / Çünkü o bir ölüdür, elbisesi de kefendir

وقبل لمجاهدة الكفار، لأنهم لو رفضوها لغلبوهم وقتلوهم، كقوله وَلَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ وقيل للشهادة، لقوله بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ. وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ يعنى أنه يميته فتفوته الفرصة التي هو واجدها وهي التمكن من إخلاص القلب ومعالجة أدوائه وعلله ورده سليما كما يريده الله، فاغتنموا هذه الفرصة، وأخلصوا قلوبكم لطاعة الله ورسوله وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ فيثيبكم على حسب سلامة القلوب وإخلاص الطاعة. وقيل:

Bir diğer görüşe göre [bu hayat/davet], kâfirlerle cihad etmektir; zira şayet cihadı terk etselerdi kâfirler onlara üstün gelir ve onları öldürürlerdi. Tıpkı { وَلَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ } “Kısasta sizin için hayat vardır” ayetinde olduğu gibi. Bir diğer görüşe göre ise şehadettir; zira { بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ } “Aksine onlar Rableri katında diridirler” buyrulmuştur. { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ } “Bilin ki Allah, kişi ile kalbi arasına girer”. Yani O, kişiyi öldürür de elinde bulunan şu fırsatı kaçırmış olur; o fırsat da kalbi ihlaslı kılma, kalbin dert ve hastalıklarını tedavi etme ve onu Allah'ın dilediği gibi selim bir şekilde [O'na] döndürme imkânıdır. O hâlde bu fırsatı ganimet bilin ve kalplerinizi Allah'a ve Resûlüne itaat hususunda ihlaslı kılın. { وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } “Ve bilin ki O'nun huzurunda toplanacaksınız”; böylece kalplerin selametine ve itaatin ihlasına göre size mükâfatınızı verecektir. Şöyle de denilmiştir:

معناه إنّ الله قد يملك على العبد قلبه فيفسخ عزائمه، ويغير نياته ومقاصده، ويبدله بالخوف أمناً وبالأمن خوفاً وبالذكر نسياناً، وبالنسيان ذكراً، وما أشبه ذلك مما هو جائز على الله تعالى.

Bunun anlamı: Allah kulunun kalbine hükmeder de onun azimlerini bozar, niyetlerini ve maksatlarını değiştirir; korkusunu emniyete, emniyetini korkuya, hatırlamasını unutmaya, unutmasını da hatırlamaya çevirir ve Allah Teâlâ hakkında caiz olan benzeri değişiklikleri yapar.

فأما ما يثاب عليه العبد ويعاقب من أفعال القلوب فلا، والمجبرة على أنه يحول بين المرء والإيمان إذا كفر، وبينه وبين الكفر إذا آمن، تعالى عما يقول الظالمون علوا كبيراً. وقيل معناه: أنه يطلع على كل ما يخطره المرء بباله، لا يخفى عليه شيء من ضمائره، فكأنه بينه وبين قلبه.

Kulun kalbî fiillerinden sevap ya da ceza göreceği şeylere gelince, hayır [araya girmez]. Mücbire ise O'nun, kâfir olduğu takdirde kişi ile iman arasına; mümin olduğu takdirde de kişi ile küfür arasına engel koyduğu görüşündedir. Allah, zalimlerin söylediklerinden çok yücedir, pek münezzehtir. Şöyle de denilmiştir: Bunun manası, insanın aklından geçirdiği her şeyi O'nun bildiği, içindekilerden hiçbir şeyin O'na gizli kalmadığı, dolayısıyla adeta kendisiyle kalbi arasında bulunduğudur.

وقرئ: بين المر، بتشديد الراء. ووجهه أنه قد حذف الهمزة وألقى حركتها على الراء، كالخب، ثم نوى الوقف على لغة من يقول: مررت بعمرّ.

[Bir kıraatte] ra harfinin şeddesiyle: (بَيْنَ الْمَرِّ) şeklinde okunmuştur. Bunun izahı şöyledir: Hemzeyi hazfetmiş ve onun harekesini ra'ya aktarmıştır; tıpkı (الْخَبْء) kelimesinin (الْخَبّ) olması gibi. Sonra da: (مَرَرْتُ بِعَمْرٍّ) diyenlerin lehçesine göre vakfı niyet etmiştir.

[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٢٥ الى ٢٦]

[Enfâl Suresi (8), Ayetler 25-26]

وَاتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ (٢٥) وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِي الْأَرْضِ تَخافُونَ أَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ فَآواكُمْ وَأَيَّدَكُمْ بِنَصْرِهِ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٢٦)

{ وَاتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ (٢٥) وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِي الْأَرْضِ تَخافُونَ أَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ فَآواكُمْ وَأَيَّدَكُمْ بِنَصْرِهِ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٢٦) } “Ve öyle bir fitneden sakının ki, aranızdan sadece zulmedenlere isabet etmekle kalmaz. Bilin ki Allah'ın cezalandırması pek şiddetlidir. Ve hatırlayın o zamanı ki siz yeryüzünde azdınız, zayıf bırakılmıştınız; insanların sizi kapıp götürmesinden korkuyordunuz. Derken [Allah] sizi barındırdı, yardımıyla sizi destekledi ve şükredesiniz diye sizi temiz rızıklarla rızıklandırdı.”

فِتْنَةً ذنبا. قيل هو إقرار المنكر بين أظهرهم. وقيل: افتراق الكلمة. وقيل فِتْنَةً عذاباً. وقوله: لا تُصِيبَنَّ لا يخلو من أن يكون جواباً للأمر. أو نهياً بعد أمر. أو صفة لفتنة، فإذا كان جواباً، فالمعنى إن إصابتكم لا تصيب الظالمين منكم خاصة ولكنها تعمكم وهذا كما يحكى أن علماء بنى إسرائيل نهوا عن المنكر تعذيراً فعمهم الله بالعذاب، وإذا كانت نهياً بعد أمر فكأنه قيل: واحذروا ذنباً أو عقاباً، ثم قيل: لا تتعرضوا للظلم فيصيب العقاب أو أثر الذنب ووباله من ظلم منكم خاصة، وكذلك إذا جعلته صفة على إرادة القول، كأنه قيل:

{ فِتْنَةً } bir günahtan [sakının]. Denildi ki: O, münkerin kendi aralarında kalmasına rıza göstermektir. Bir görüşe göre: Tefrikaya düşmektir. Bir görüşe göre de: { فِتْنَةً } bir azaptan [sakının demektir]. { لا تُصِيبَنَّ } ifadesi ise: Ya emrin cevabı, ya emirden sonra gelen bir nehiy yahut { فِتْنَةً } kelimesinin sıfatı olmaktan uzak değildir. Şayet emrin cevabı olursa anlam şudur: Şayet o size isabet ederse, sadece aranızdan zulmedenlere isabet etmekle kalmaz, aksine hepinizi kuşatır. Bu da İsrailoğulları âlimlerinin münkeri göstermelik bir mazeret kabilinden nehyetmeleri ve Allah'ın da azapla hepsini kuşatması rivayetindeki gibidir. Eğer emirden sonra gelen bir nehiy ise sanki şöyle denilmiştir: Bir günahtan veya azaptan sakının; sonra da: Zulme bulaşmayın ki, o takdirde azap yahut günahın eseri ve vebali sadece aranızdan zulmedenlere isabet eder. Aynı şekilde, takdiri bir söz (kavl) irade edilerek sıfat kılındığında da sanki şöyle denilmiş gibidir:

واتقوا فتنة مقولا فيها لا تصيبنّ، ونظيره قوله:

Hakkında "Kesinlikle isabet etmesin" denilen bir fitneden sakının. Bunun benzeri şairin şu sözüdür:

حَتَّي إذَا جَنَّ الظَّلَامُ وَاخْتَلَطْ … جَاؤُا بِمَذْقٍ هَلْ رَأَيْتَ الذِّئْبَ قَطْ

Nihayet karanlık basıp [ortalık] iyice karıştığında, / Sulandırılmış bir süt getirdiler ki, sen hiç kurt gördün mü?!

أى بمذق مقول فيه هذا القول، لأنه سمار فيه لون الورقة التي هي لون الذئب. ويعضد المعنى الأخير قراءة ابن مسعود: لتصيبنّ، على جواب القسم المحذوف. وعن الحسن: نزلت في علىّ وعمار وطلحة والزبير وهو يوم الجمل خاصة. قال الزبير: نزلت فينا وقرأناها زماناً، وما أرانا من أهلها، فإذا نحن المعنيون بها. وعن السدى: نزلت في أهل بدر فاقتتلوا يوم الجمل. وروى «أن الزبير كان يساير النبي ﷺ يوماً، إذ أقبل علىّ رضى الله عنه، فضحك إليه الزبير فقال رسول الله ﷺ كيف حبك لعلّى؟ فقال يا رسول الله، بأبى أنت وأمى، إنى أحبه كحبي لوالدي أو أشدّ حبا. قال: فكيف أنت إذا سرت إليه تقاتله» فإن قلت: كيف جاز أن يدخل النون المؤكدة في جواب الأمر؟ قلت: لأنّ فيه معنى النهى، إذا قلت: انزل عن الدابة لا تطرحك، فلذلك جاز لا تطرحنك ولا تصيبنّ ولا يحطمنكم. فإن قلت: فما معنى «من» في قوله الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ؟ قلت: التبعيض على الوجه الأوّل، والتبيين على الثاني، لأنّ المعنى: لا تصيبنكم خاصة على ظلمكم، لأن الظلم أقبح منكم من سائر الناس .

Yani hakkında bu söz söylenmiş sulandırılmış bir süt [kastedilmektedir]; çünkü o, kurdun rengi olan kül rengini/boz rengi barındıran duru süttür (semâr). İbn Mes‘ûd’un mahzuf bir yeminin cevabı olarak { لَتُصِيبَنَّ } “[o fitne] kesinlikle isabet edecektir” şeklindeki kıraati de bu son anlamı desteklemektedir. Hasan[-ı Basrî]’den şöyle rivayet edilmiştir: “Bu ayet özellikle Ali, Ammâr, Talha ve Zübeyr hakkında Cemel gününde inmiştir.” Zübeyr şöyle demiştir: “Bu ayet bizim hakkımızda indi; biz onu uzun bir zaman okuduk da kendimizi onun muhataplarından görmezdik, meğer kastedilen bizmişiz.” es-Süddî’den şöyle rivayet edilmiştir: “Ayet Bedir ehli hakkında inmiştir; nitekim Cemel gününde birbirleriyle savaştılar.” Şöyle rivayet edilmiştir: « Bir gün Zübeyr, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte yürürken Ali radıyallâhu anh çıkageldi. Zübeyr ona gülümsedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Ali’yi ne kadar seversin?” buyurdu. Zübeyr: “Ey Allah’ın Resûlü, anam babam sana feda olsun, onu babamı sevdiğim gibi, hatta daha çok severim” dedi. [Resûlullah]: “Peki ona doğru yürüyüp onunla savaşacağın zaman hâlin nice olur?” buyurdu ». Eğer: “Emrin cevabına tekit nûnunun dahil olması nasıl caiz olmuştur?” dersen; derim ki: Çünkü onda nehiy (yasaklama) anlamı vardır. Nitekim “Binek hayvanından in ki seni yere atmasın (lâ tatrahke)” dediğinde [aynı durum geçerlidir]. İşte bu sebeple “lâ tatrahannake” (seni kesinlikle yere atmasın), “lâ tusîbenne” (kesinlikle isabet etmesin) ve { لَا يَحْطِمَنَّكُمْ } “sizi kesinlikle ezmesin” [şeklindeki kullanımlar] caiz olmuştur. Eğer: “{ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ } “içinizden zulmedenler” ifadesindeki «min» edatının anlamı nedir?” dersen; derim ki: İlk veche göre teb‘îz (bazılık bildirme), ikinci veche göre ise tebyîn (açıklama) içindir. Çünkü anlam: “Zulmünüz sebebiyle özellikle size isabet etmesin; zira zulüm sizden [sâdır olduğunda], diğer insanlara nispetle çok daha çirkindir” şeklindedir.

إِذْ أَنْتُمْ نصبه على أنه مفعول به مذكور لا ظرف: أى اذكروا وقت كونكم أقلة أذلة مستضعفين فِي الْأَرْضِ أرض مكة قبل الهجرة تستضعفكم قريش تَخافُونَ أَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ لأن الناس كانوا جميعا لهم أعداء منافين مضادّين فَآواكُمْ إلى المدينة وَأَيَّدَكُمْ بِنَصْرِهِ بمظاهرة الأنصار وبإمداد الملائكة يوم بدر وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ من الغنائم لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ إرادة أن تشكروا هذه النعم. وعن قتادة: كان هذا الحىّ من العرب أذلّ الناس، وأشقاهم عيشا، وأعراهم جلداً، وأبينهم ضلالا، يؤكلون ولا يأكلون، فمكن الله لهم في البلاد، ووسع لهم في الرزق والغنائم وجعلهم ملوكا.

{ إِذْ أَنْتُمْ } ifadesi zarf olarak değil, zikredilmiş bir mef'ûlün bih (nesne) olarak mensuptur; yani: { فِي الْأَرْضِ } hicretten önce Mekke toprağında, Kureyş'in sizi ezdiği, az, zelil ve mustaz'af olduğunuz vakti hatırlayın. { تَخافُونَ أَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ } "insanların sizi kapıp götürmesinden korkuyordunuz"; zira insanların hepsi onlara düşman, aykırı ve zıttı. { فَآواكُمْ } derken sizi Medine'ye barındırdı. { وَأَيَّدَكُمْ بِنَصْرِهِ } Ensar'ın desteğiyle ve Bedir günü meleklerin yardımıyla sizi destekledi. { وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ } ganimetlerden [rızıklandırdı]. { لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } bu nimetlere şükredesiniz diye. Katâde'den şöyle rivayet edilmiştir: "Arapların bu kabilesi insanların en zelili, yaşantısı en sıkıntılı olanı, teni en çıplak olanı ve apaçık bir sapıklık içinde bulunanıydı; yenilirlerdi ama yiyemezlerdi. Allah onları memleketlerde yerleşik kıldı, rızıklarını ve ganimetlerini genişletti ve onları melikler yaptı."

[سورة الأنفال (٨) : آية ٢٧]

[Enfâl Suresi (8), Ayet 27]

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ وَتَخُونُوا أَماناتِكُمْ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٢٧)

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ وَتَخُونُوا أَماناتِكُمْ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٢٧) } “Ey iman edenler! Allah'a ve Resul'e hainlik etmeyin; bile bile kendi emanetlerinize de hainlik etmeyin.”

معنى الخون: النقص، كما أن معنى الوفاء التمام. ومنه: تخوّنه، إذا تنقصه، ثم استعمل في ضدّ الأمانة والوفاء، لأنك إذا خنت الرجل في شيء فقد أدخلت عليه النقصان فيه، وقد استعير فقيل: خان الدلو الكرب، وخان المشتار السبب لأنه إذا انقطع به فكأنه لم يف له.

Hıyanet kelimesinin anlamı eksiltmektir; tıpkı vefa kelimesinin manasının tamamlamak olduğu gibi. Nitekim bir şeyi eksilttiğinde (تَخَوَّنَهُ) denilmesi de bundandır. Daha sonra emanet ve vefanın zıddı manasında kullanılmıştır; zira bir kimseye bir hususta hıyanet ettiğinde ona eksiklik sokmuş olursun. Bu kelime istiare yoluyla da kullanılmış ve: "Kovanın ipi kovaya hıyanet etti" ve "Petek toplayıcısının ipi ona hıyanet etti" denilmiştir; zira ip koptuğunda adeta ona vefa göstermemiş olur.

ومنه قوله تعالى وَتَخُونُوا أَماناتِكُمْ والمعنى لا تخونوا الله بأن تعطلوا فرائضه، ورسوله بأن لا تستنوا به. وأَماناتِكُمْ فيما بينكم بأن لا تحفظوها وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ تبعة ذلك ووباله، وقيل وأنتم تعلمون أنكم تخونون، يعنى أن الخيانة توجد منكم عن تعمد لا عن سهو. وقيل: وأنتم علماء تعلمون قبح القبيح وحسن الحسن. وروى أن نبى الله ﷺ حاصر يهود بنى قريظة إحدى وعشرين ليلة فسألوا الصلح كما صالح إخوانهم

Yüce Allah'ın: { وَتَخُونُوا أَماناتِكُمْ } “emanetlerinize de hainlik etmeyin” kavli de bu köktendir. Manası şudur: Farzlarını terk ederek Allah'a, sünnetine uymayarak Resulü'ne ve aranızdaki emanetleri korumayarak { وأَماناتِكُمْ } “emanetlerinize” [hainlik etmeyin]. { وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Bile bile” [ifadesi], bunun getireceği sorumluluğu ve vebalini bildiğiniz halde demektir. Bir görüşe göre, "hainlik ettiğinizi bildiğiniz halde" demektir; yani hıyanet sizden bir yanılgı sonucu değil, kasıtlı olarak meydana gelmektedir. Bir diğer görüşe göre ise: "Sizler çirkinin çirkinliğini, güzelin de güzelliğini bilen alimlersiniz" demektir. Rivayet edildiğine göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem, Yahudi Benî Kureyza kabilesini yirmi bir gece muhasara etti. Onlar da kardeşleri...

بنى النضير على أن يسيروا إلى أذرعات وأريحاء من أرض الشام، فأبى رسول الله ﷺ إلا أن ينزلوا على حكم سعد بن معاذ، فأبوا وقالوا: أرسل إلينا أبا لبابة مروان بن عبد المنذر وكان مناصحاً لهم لأنّ عياله وماله في أيديهم، فبعثه إليهم فقالوا له: ما ترى، هل ننزل على حكم سعد؟ فأشار إلى حلقه إنه الذبح، قال أبو لبابة فما زالت قدماي حتى علمت أنى قد خنت الله ورسوله فنزلت، فشدّ نفسه على سارية من سوارى المسجد وقال: والله لا أذوق طعاماً ولا شراباً حتى أموت أو يتوب الله علىّ، فمكث سبعة أيام حتى خر مغشياً عليه ثم تاب الله عليه، فقيل له: قد تيب عليك فحل نفسك. فقال: لا والله لا أحلها حتى يكون رسول الله ﷺ هو الذي يحلني، فجاءه فحله بيده فقال: إنّ من تمام توبتي أن أهجر دار قومي التي أصبت فيها الذنب، وأن أنخلع من مالى. فقال ﷺ: يجزيك الثلث أن تتصدّق به. وعن المغيرة: نزلت في قتل عثمان بن عفان رضى الله عنه. وقيل أَماناتِكُمْ ما ائتمنكم الله عليه من فرائضه وحدوده. فإن قلت: وَتَخُونُوا جزم هو أم نصب؟ قلت: يحتمل أن يكون جزما داخلا في حكم النهى «وأن يكون نصباً بإضمار «أن» كقوله وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ وقرأ مجاهد:

Benî Nadîr'in sulh yaptığı gibi Şam topraklarındaki Ezriât ve Erîhâ'ya gitmek üzere sulh istediler. Fakat Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Sa'd b. Muâz'ın hükmüne boyun eğmelerinden başka bir şeyi kabul etmedi. Onlar da bunu kabul etmeyip: "Bize Ebû Lübâbe Mervân b. Abdilmünzir'i gönder" dediler. Ebû Lübâbe onlara nasihat eden biriydi; zira çoluk çocuğu ve malı onların elindeydi. Resûlullah onu kendilerine gönderdi. Ona: "Ne dersin, Sa'd'ın hükmüne inelim mi?" dediler. O da boğazına işaret ederek bunun boğazlanmak olduğunu ima etti. Ebû Lübâbe dedi ki: "Henüz ayaklarım yerinden oynamamıştı ki, Allah'a ve Resulü'ne hainlik ettiğimi anladım." Bunun üzerine bu ayet indi. O da kendini mescidin direklerinden birine bağladı ve: "Vallahi ya ölünceye kadar yahut Allah tevbemi kabul edinceye kadar ne bir yiyecek ne de bir içecek tadacağım" dedi. Yedi gün öylece kaldı, nihayet bayılarak yere düştü. Sonra Allah onun tevbesini kabul etti. Kendisine: "Tevben kabul edildi, kendini çöz" denildi. O ise: "Hayır, vallahi beni çözen bizzat Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem olmadıkça kendimi çözmem" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gelip onu kendi eliyle çözdü. [Ebû Lübâbe]: "Tevbemin tam olması için içinde günah işlediğim kavmimin yurdunu terk etmem ve malımdan tamamen soyunmam gerekir" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Üçte birini sadaka olarak vermen sana yeter" buyurdu. Mugīre'den ise: "Bu ayet Osman b. Affân radıyallâhu anh'ın öldürülmesi hakkında inmiştir" rivayeti gelmiştir. Şöyle de denilmiştir: { أَماناتِكُمْ } "emanetleriniz": Allah'ın farzları ve sınırları olarak size emanet ettiği şeylerdir. Eğer dersen ki: "{ وَتَخُونُوا } fiili mezmûm mudur yoksa mansûb mudur?" Derim ki: Nehiy hükmüne dahil olarak mezmûm olması da, { وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ } kavlinde olduğu gibi takdiri bir "en" (أن) ile mansûb olması da muhtemeldir. Mücâhid ise:

وتخونوا أمانتكم، على التوحيد.

(وَتَخُونُوا أَمَانَتَكُمْ) şeklinde tekil olarak okumuştur.

[سورة الأنفال (٨) : آية ٢٨]

[Enfâl Suresi (8), Ayet 28]

وَاعْلَمُوا أَنَّما أَمْوالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ وَأَنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ (٢٨)

{ وَاعْلَمُوا أَنَّما أَمْوالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ وَأَنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ (٢٨) } “Ve bilin ki mallarınız ve evlatlarınız ancak bir fitnedir (imtihandır). Ve şüphesiz Allah katında büyük bir mükâfat vardır.”

جعل الأموال والأولاد فتنة، لأنهم سبب الوقوع في الفتنة وهي الإثم أو العذاب. أو محنة من الله ليبلوكم كيف تحافظون فيهم على حدوده وَأَنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ

Malları ve evlatları fitne kılmıştır; zira onlar fitneye düşmenin sebebidir ki o da günah yahut azaptır. Yahut onlar hususunda Allah'ın sınırlarını nasıl koruyacağınızı sınamak için Allah'tan bir imtihandır. { وَأَنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ } “Ve şüphesiz Allah katında büyük bir mükâfat vardır.”

فعليكم أن تنوطوا بطلبه وبما تؤدى إليه هممكم، وتزهدوا في الدنيا، ولا تحرصوا على جمع المال وحب الولد، حتى تورّطوا أنفسكم من أجلهما، كقوله الْمالُ وَالْبَنُونَ الآية. وقيل: هي من جملة ما نزل في أبى لبابة وما فرط منه لأجل ماله وولده.

O halde himmetlerinizi onu talep etmeye ve ona ulaştıran şeylere bağlamanız, dünyada zahid olmanız, mal toplama ve evlat sevgisi hırsına kapılıp da bu ikisi yüzünden kendinizi tehlikeye atmamanız gerekir; tıpkı { الْمالُ وَالْبَنُونَ } ayetinde olduğu gibi. Şöyle de denilmiştir: Bu ayet, Ebû Lübâbe hakkında ve malı ile evladı yüzünden kendisinden sadır olan hata sebebiyle inen ayetlerdendir.

[سورة الأنفال (٨) : آية ٢٩]

[Enfâl Suresi (8), Ayet 29]

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقاناً وَيُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (٢٩)

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقاناً وَيُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (٢٩) } “Ey iman edenler! Eğer Allah'tan sakınırsanız, O size [hakkı batıldan ayıran] bir furkan verir, kötülüklerinizi örter ve sizi bağışlar. Allah büyük lütuf sahibidir.”

فُرْقاناً نصراً، لأنه يفرق بين الحق والباطل وبين الكفر بإذلال حزبه، والإسلام بإعزاز أهله. ومنه قوله تعالى يَوْمَ الْفُرْقانِ أو بياناً وظهورا يشهر أمركم ويبث صيتكم وآثاركم في أقطار الأرض، من قولهم «بتّ أفعل كذا» حتى سطع الفرقان: أى طلع الفجر. أو مخرجا من الشبهات وتوفيقاً وشرحاً للصدور. أو تفرقة بينكم وبين غيركم من أهل الأديان، وفضلا ومزية في الدنيا والآخرة.

{ فُرْقاناً } bir zafer [verir]; çünkü o hak ile batılın arasını ve taraftarlarını zelil kılarak küfür ile mensuplarını aziz kılarak İslam'ın arasını ayırır. Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَ الْفُرْقانِ } “Furkan günü” buyruğu da bundandır. Yahut namınızı duyuran, şanınızı ve izlerinizi yeryüzünün dört bir yanına yayan bir açıklık ve galebe [verir]. Bu da onların: "Furkan parıldayıncaya -yani fecir doğuncaya- kadar şöyle yapmaya devam ettim" sözünden alınmadır. Yahut şüphelerden bir çıkış yolu, bir tevfik ve göğüs genişliği [verir]. Yahut sizinle diğer din mensupları arasında bir ayrım, dünyada ve ahirette bir fazilet ve üstünlük [verir].

[سورة الأنفال (٨) : آية ٣٠]

[Enfâl Suresi (8), Ayet 30]

وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ (٣٠)

{ وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ (٣٠) } “Hani inkâr edenler seni bağlayıp tutmak veya öldürmek yahut [yurdundan] çıkarmak için sana tuzak kuruyorlardı. Onlar tuzak kuruyorlardı, Allah da tuzaklarını bozuyordu. Allah, tuzak kuranların en hayırlısıdır.”

لما فتح الله عليه، ذكره مكر قريش به حين كان بمكة، ليشكر نعمة الله ﷿ في نجاته من مكرهم واستيلائه عليهم وما أتاح الله له من حسن العاقبة، والمعنى: واذكر إذ يمكرون بك وذلك أن قريشا- لما أسلمت الأنصار وبايعوه- فرقوا أن يتفاقم أمره ، فاجتمعوا في دار الندوة متشاورين في أمره، فدخل عليهم إبليس في صورة شيخ وقال: أنا شيخ من نجد، ما أنا من تهامة دخلت مكة فسمعت باجتماعكم، فأردت أن أحضركم ولن تعدموا منى رأيا ونصحا، فقال أبو البختري: رأيى أن تحبسوه في بيت وتشدّوا وثاقه وتسدوا بابه غير كوّة تلقون إليه طعامه وشرابه منها، وتتربصوا به ريب المنون. فقال إبليس: بئس الرأى، يأتيكم من يقاتلكم من قومه ويخلصه من أيديكم: فقال هشام بن عمرو: رأيى أن تحملوه على جمل وتخرجوه من بين أظهركم، فلا يضركم ما صنع واسترحتم. فقال إبليس: بئس الرأى يفسد قوما غيركم ويقاتلكم بهم. فقال أبو جهل: أنا أرى أن تأخذوا من كل بطن غلاماً وتعطوه سيفاً صارماً، فيضربوه ضربة رجل واحد فيتفرق دمه في القبائل، فلا يقوى بنو هاشم على حرب قريش كلهم، فإذا طلبوا العقل عقلناه واسترحنا. فقال الشيخ- لعنه الله-: صدق هذا الفتى، هو أجودكم رأياً.

Allah ona fethi nasip edince, onların tuzaklarından kurtulması, onlara galip gelmesi ve Allah'ın ona bahşettiği güzel akıbet sebebiyle Allah azze ve celle'nin nimetine şükretsin diye, Mekke'de bulunduğu sırada Kureyş'in ona kurduğu tuzağı hatırlattı. Anlamı şudur: Onların sana tuzak kurdukları vakti hatırla. Şöyle ki: Ensar Müslüman olup ona biat edince Kureyş onun işinin büyümesinden korktu. Bunun üzerine onun durumu hakkında istişare etmek için Dârü'n-Nedve'de toplandılar. İblis de yaşlı bir adam kılığında yanlarına girdi ve: "Ben Necidli bir ihtiyarım, Tihâmeli değilim. Mekke'ye girdim ve toplandığınızı işittim; bu sebeple yanınızda bulunmak istedim, benden bir fikir ve nasihat eksik olmaz" dedi. Ebu'l-Bahterî: "Benim fikrim, onu bir eve hapsetmeniz, bağını sıkıca bağlamanız ve kendisine yemek ve içeceğini atacağınız bir delik hariç kapısını kapatıp ölüm felaketine uğramasını beklemenizdir" dedi. İblis: "Ne kötü bir fikir! Kavminden sizinle savaşacak biri gelir ve onu elinizden kurtarır" dedi. Hişâm b. Amr: "Benim fikrim, onu bir deveye bindirip aranızdan çıkarıp atmanızdır; böylece ne yaparsa yapsın size zarar veremez ve rahatlarsınız" dedi. İblis: "Ne kötü bir fikir! Sizden başka bir topluluğu ifsât eder ve onlarla sizin üzerinize yürüyüp savaşır" dedi. Ebû Cehil: "Bence her kabileden bir genç almalı, eline keskin bir kılıç vermelisiniz; hep birlikte tek bir adamın vuruşu gibi vurup onu öldürmeliler. Böylece kanı kabileler arasına dağılır ve Benî Hâşim bütün Kureyş ile savaşmaya güç yetiremez. Diyet istediklerinde de diyetini öder ve rahata ereriz" dedi. Lanet olası o ihtiyar: "Bu genç doğru söyledi, aranızda en isabetli görüş sahibi odur" dedi.

فتفرقوا على رأى أبى جهل مجتمعين على قتله. فأخبر جبريل ﵇ رسول الله ﷺ وأمره أن لا يبيت في مضجعه، وأذن الله له في الهجرة، فأمر علياً رضى الله عنه فنام في مضجعه، وقال له: اتشح ببردتي، فإنه لن يخلص إليك أمر تكرهه، وباتوا مترصدين، فلما أصبحوا ثاروا إلى مضجعه، فأبصروا علياً فبهتوا وخيب الله ﷿ سعيهم، واقتصوا أثره فأبطل الله مكرهم لِيُثْبِتُوكَ ليسجنوك أو يوثقوك أو يثخنوك بالضرب والجرح، من قولهم:

Bunun üzerine Ebû Cehil'in fikri üzerinde ve onu öldürmek hususunda birleşerek dağıldılar. Cebrail aleyhisselâm bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bildirdi ve yatağında gecelememesini emretti; Allah da ona hicret izni verdi. Resûlullah Ali radıyallâhu anh'a emretti, o da onun yatağında yattı. Ona: "Hırkama bürün, zira hoşlanmayacağın hiçbir şey sana ulaşamayacaktır" buyurdu. Müşrikler gözetleyerek sabahladılar. Sabah olunca yatağına hücum ettiler; Ali'yi görünce şaşırıp kaldılar ve Allah azze ve celle onların çabalarını boşa çıkardı. İzini sürdüler fakat Allah onların tuzaklarını iptal etti. { لِيُثْبِتُوكَ } "seni bağlayıp tutmak için": Seni hapsetmek yahut bağlamak yahut darp ve yaralamayla seni hareketsiz bırakmak için. Nitekim: "Ona öyle vurdular ki hareket edemez ve yerinden kıpırdayamaz hale getirdiler (أَثْبَتُوهُ)" ve "Falan adam acıdan kıpırdayamaz haldedir (مُثْبَتٌ)" denilir.

ضربوه حتى أثبتوه لا حراك به ولا براح، وفلان مثبت وجعاً. وقرئ: ليثبتوك، بالتشديد. وقرأ النخعي: ليبيتوك، من البيات، وعن ابن عباس: ليقيدوك، وهو دليل لمن فسره بالإيثاق

[Nitekim bu ifade], «Onu kımıldayamayacak ve yerinden ayrılamayacak hale gelene kadar dövdüler» ve «Falanca acıdan kımıldayamaz/hareketsiz haldedir» sözlerinden [gelmektedir]. [Ayet] şeddeli olarak { لِيُثَبِّتُوكَ } şeklinde de okunmuştur. en-Nehaî ise gece baskını yapmak manasındaki el-beyât (البيات) kökünden { لِيُبَيِّتُوكَ } şeklinde okumuştur. İbn Abbâs'tan da [seni bağlasınlar/hapsetsinler anlamında] { لِيُقَيِّدُوكَ } şeklinde rivayet edilmiştir ki bu, [kelimeyi] bağlamakla (el-îsâk) tefsir edenlerin delilidir.

وَيَمْكُرُونَ ويخفون المكايد له وَيَمْكُرُ اللَّهُ ويخفى الله ما أعد لهم حتى يأتيهم بغتة وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ أى مكره أنفذ من مكر غيره وأبلغ تأثيراً، أو لأنه لا ينزل إلا ما هو حق وعدل ولا يصيب إلا بما هو مستوجب.

{ وَيَمْكُرُونَ } onlar onun için tuzaklar gizlerler. { وَيَمْكُرُ اللَّهُ } Allah da ansızın başlarına gelinceye kadar onlar için hazırladığı şeyi gizler. { وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ } yani O'nun tuzağı başkasının tuzağından daha nafiz ve tesiri daha güçlüdür; yahut O sadece hak ve adalet olanı indirir ve sadece müstahak olunan cezayı verir.

[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٣١ الى ٣٤]

[Enfâl Suresi (8), Ayetler 31-34]

وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا قالُوا قَدْ سَمِعْنا لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هذا إِنْ هذا إِلاَّ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٣١) وَإِذْ قالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هذا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ (٣٢) وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ (٣٣) وَما لَهُمْ أَلاَّ يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَما كانُوا أَوْلِياءَهُ إِنْ أَوْلِياؤُهُ إِلاَّ الْمُتَّقُونَ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٣٤)

{ وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا قالُوا قَدْ سَمِعْنا لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هذا إِنْ هذا إِلاَّ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٣١) وَإِذْ قالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هذا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ (٣٢) وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ (٣٣) وَما لَهُمْ أَلاَّ يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَما كانُوا أَوْلِياءَهُ إِنْ أَوْلِياؤُهُ إِلاَّ الْمُتَّقُونَ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٣٤) } “Ayetlerimiz onlara okunduğu zaman: 'İşittik, dilersek biz de bunun benzerini söyleriz; bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir' derlerdi. Hani onlar: 'Allah'ım! Eğer bu senin katından gelen hakkın ta kendisi ise gökten üzerimize taş yağdır veya bize acı bir azap ver' demişlerdi. Halbuki sen onların arasındayken Allah onlara azap edecek değildi; onlar bağışlanma dilerken de Allah onlara azap edecek değildi. Onlar Mescid-i Haram'dan [müminleri] menederken Allah onlara ne diye azap etmesin? Üstelik onlar O'nun velileri (hizmetkârları) de değillerdi. O'nun velileri ancak takva sahipleridir; fakat onların çoğu bilmezler.”

لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هذا نفاجة منهم وصلف تحت الراعدة، فإنهم لم يتوانوا في مشيئتهم لو ساعدتهم الاستطاعة، وإلا فما منعهم إن كانوا مستطيعين أن يشاءوا غلبة من تحدّاهم وقرعهم بالعجز، حتى يفوزوا بالقدح المعلى دونه، مع فرط أنفتهم واستنكافهم أن يغلبوا في باب البيان خاصة، وأن يماتنهم واحد، فيتعللوا بامتناع المشيئة، ومع ما علم وظهر ظهور الشمس، من حرصهم على أن يقهروا رسول الله ﷺ، وتهالكهم على أن يغمروه . وقيل: قائله النضر بن الحرث المقتول صبراً، حين سمع اقتصاص الله أحاديث القرون: لو شئت لقلت مثل هذا. وهو الذي جاء من بلاد فارس بنسخة حديث رستم وإسفنديار فزعم أن هذا مثل ذاك، وأنه من جملة تلك الأساطير، وهو القائل إِنْ كانَ هذا هُوَ الْحَقَّ وهذا أسلوب من الجحود بليغ، يعنى إن كان القرآن هو الحق فعاقبنا على إنكاره بالسجيل، كما فعلت بأصحاب الفيل، أو بعذاب آخر. ومراده نفى كونه حقاً، وإذا انتفى كونه حقا لم يستوجب منكره عذاباً فكان تعليق العذاب بكونه حقا مع اعتقاد أنه ليس بحق، كتعليقه بالمحال في قولك:

{ لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هذا } “dilersek biz de bunun benzerini söyleriz”: Bu onların bir kibri ve kuru gürültü altındaki böbürlenmesidir. Zira güçleri yetmiş olsaydı dilemekte asla tereddüt etmezlerdi. Aksi takdirde, güçleri yetiyor idiyse, kendilerine meydan okuyan ve acziyetlerini yüzlerine vuran zata karşı galebe çalmayı dileyip ona karşı en büyük payeyi elde etmekten onları alıkoyan neydi? Üstelik özellikle beyan sahasında yenilgiye uğramaktan aşırı derecede gocunup gururları kırılırken ve tek bir adam kendilerine kafa tutarken; onlar dilemenin imkânsızlığını öne sürerek bahane ürettiler. Oysa Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i alt etme hırsları ve onu bastırmaya can atışları güneş gibi açıkça bilinmekteydi. Denildi ki: Bunu söyleyen, hapsedilerek öldürülen Nadr b. el-Hâris'tir; Allah'ın geçmiş nesillerin kıssalarını anlattığını işittiğinde: "Dileseydim ben de bunun benzerini söylerdim" demiştir. Fars diyarından Rüstem ve İsfendiyâr hikâyesinin nüshasını getiren ve bunun da onun gibi olduğunu, bunların da o masallardan ibaret bulunduğunu iddia eden kişi odur. { إِنْ كانَ هذا هُوَ الْحَقَّ } "Eğer bu hakkın ta kendisi ise" diyen de odur. Bu, inkârın beliğ bir üslubudur; yani şayet Kur'an hak ise, Fil sahiplerine yaptığın gibi gökten taş yağdırarak yahut başka bir azapla onu inkâr ettiğimiz için bizi cezalandır [demektir]. Onun maksadı hak oluşunu nefyetmektir; zira onun hak oluşu nefyedilince onu inkâr eden azabı hak etmez. Dolayısıyla onun hak olmasına azabı bağlamak -hak olmadığı inancıyla birlikte- tıpkı senin: "Şayet batıl hak ise üzerimize taş yağdır" sözündeki gibi imkânsız bir şeye bağlamak gibidir.

إن كان الباطل حقا، فأمطر علينا حجارة. وقوله: هُوَ الْحَقَّ تهكم بمن يقول على سبيل التخصيص والتعيين: هذا هو الحق. وقرأ الأعمش «هو الحق» بالرفع، على أن هو مبتدأ غير

[Bu sözleriyle adeta:] “Eğer batıl hak ise, üzerimize taş yağdır” [demiş olurlar]. Cenâb-ı Hakk'ın { هُوَ الْحَقَّ } “hakkın ta kendisi” buyruğu, tahsis ve tayin yoluyla “İşte hak budur” diyen kimseyle alay etmektir. el-A‘meş ise { هُوَ الْحَقُّ } şeklinde [lafzı] merfû olarak okumuştur; bu kıraate göre “hüve” (هُوَ) zamiri, [fasıl zamiri] olmayan bir mübtedadır...

فصل. وهو في القراءة الأولى فصل. ويقال: أمطرت السماء، كقولك أنجمت وأسبلت ومطرت، كقولك: هتنت وهتلت. وقد كثر الأمطار في معنى العذاب. فإن قلت: ما فائدة قوله مِنَ السَّماءِ؟ والأمطار لا تكون إلا منها. قلت: كأنه يريد أن يقال: فأمطر علينا السجيل وهي الحجارة المسوّمة للعذاب، فوضع حِجارَةً مِنَ السَّماءِ موضع السجيل، كما تقول:

İlk kıraatte ise fasıl zamiridir. Göğün yağmur yağdırması için hem (أَمْطَرَتِ السَّمَاءُ) hem de (مَطَرَتِ السَّمَاءُ) denilir. [Arapçada] yağdırmak (imtâr) kelimesi azap anlamında çokça kullanılmıştır. Eğer dersen ki: "Yağmur ancak gökten yağdığı halde { مِنَ السَّماءِ } 'gökten' buyrulmasının faydası nedir?" Derim ki: Sanki o: "Bize siccîl yağdır" -ki o, azap için damgalanmış taşlardır- denilmesini murad etmiştir; böylece { حِجارَةً مِنَ السَّماءِ } ifadesini siccîl yerine koymuştur; tıpkı senin zırhı kastederek:

صب عليه مسرودة من حديد، تريد درعاً بِعَذابٍ أَلِيمٍ أى بنوع آخر من جنس العذاب الأليم، يعنى أن أمطار السجيل بعض العذاب الأليم، فعذبنا به أو بنوع آخر من أنواعه.

"Üzerine demirden örülmüş olanı döktü" demen gibi. { بِعَذابٍ أَلِيمٍ } “acı bir azap [ver]”: Yani acı veren azap cinsinden başka bir tür azap ver; yani siccîl yağdırmak acı veren azabın bir parçasıdır, binaenaleyh bize onunla yahut onun diğer türlerinden başka bir türle azap et [demektir].

وعن معاوية أنه قال لرجل من سبإ ما أجهل قومك حين ملكوا عليهم امرأة! قال: أجهل من قومي قومك قالوا لرسول الله ﷺ حين دعاهم إلى الحق إِنْ كانَ هذا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً ولم يقولوا: إن كان هذا هو الحق فاهدنا له. اللام لتأكيد النفي، والدلالة على أنّ تعذيبهم وأنت بين أظهرهم غير مستقيم في الحكمة، لأن عادة الله وقضية حكمته أن لا يعذب قوما عذاب استئصال ما دام نبيهم بين أظهرهم وفيه إشعار بأنهم مرصدون بالعذاب إذا هاجر عنهم. والدليل على هذا الإشعار قوله وَما لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وإنما يصح هذا بعد إثبات التعذيب، كأنه قال: وما كان الله ليعذبهم وأنت فيهم، وهو معذبهم إذا فارقتهم، وما لهم أن لا يعذبهم وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ في موضع الحال. ومعناه نفى الاستغفار عنهم: أى ولو كانوا ممن يؤمن ويستغفر من الكفر لما عذبهم، كقوله: وما كان ربك ليهلك القرى بظلم وأهلها مصلحون، ولكنهم لا يؤمنون ولا يستغفرون، ولا يتوقع ذلك منهم. وقيل: معناه وما كان الله معذبهم وفيهم من يستغفر، وهم المسلمون بين أظهرّهم ممن تخلف عن رسول الله ﷺ من المستضعفين، وَما لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وأى شيء لهم في انتفاء العذاب عنهم، يعنى:

Muâviye'den rivayet edildiğine göre o, Sebe halkından bir adama: "Başlarına bir kadını hükümdar yaptıklarında kavmin ne kadar da cahilmiş!" demiştir. Adam da: "Benim kavmimden daha cahili, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerini hakka davet ettiğinde: { إِنْ كانَ هذا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً } 'Eğer bu senin katından gelen hakkın ta kendisi ise üzerimize taş yağdır' diyen, 'Eğer bu hak ise bizi ona hidayet et' demeyen senin kavmindir" diye cevap vermiştir. [Ayetin başındaki] lâm (لِ) harfi, nefyi (olumsuzluğu) tekit etmek ve sen onların arasındayken onlara azap edilmesinin ilahi hikmete uygun düşmediğini göstermek içindir; çünkü Allah'ın âdeti ve hikmetinin gereği, peygamberleri aralarında bulunduğu müddetçe bir kavme köklerini kurutan bir azap vermemektir. Bunda, Peygamber aralarından hicret ettiğinde azabın onları beklediğine dair bir ima da vardır. Bu imanın delili ise: { وَما لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ } buyruğudur. Bu ise ancak azabın sübut bulmasından sonra sahih olur; sanki şöyle denilmiştir: Sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildir; fakat sen onlardan ayrıldığında onlara azap edecektir. { وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ } hal konumundadır. Anlamı ise onlardan istiğfarı nefyetmektir; yani iman edip küfürden istiğfar eden kimselerden olsalardı onlara azap etmezdi; tıpkı: 'Halkı ıslah edici kimselerken Rabbin o şehirleri zulümle helak edecek değildi' buyruğunda olduğu gibi; fakat onlar iman etmezler, istiğfar etmezler ve onlardan bu da beklenmez. Şöyle de denilmiştir: Bunun manası; içlerinde istiğfar edenler varken Allah onlara azap edecek değildir; onlar da aralarında kalmış, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ardından hicret edememiş zayıf bırakılmış (mustaz'af) Müslümanlardır. { وَما لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ } “Allah onlara ne diye azap etmesin?”: Yani azabın onlardan nefyedilmesinde onlar için ne hak olabilir ki?

لاحظّ لهم في ذلك وهم معذبون لا محالة. وكيف لا يعذبون وحالهم أنهم يصدّون عن المسجد الحرام كما صدّوا رسول الله ﷺ عام الحديبية، وإخراجهم رسول الله ﷺ والمؤمنين من الصدّ، وكانوا يقولون: نحن ولاة البيت والحرم فنصدّ من نشاء وندخل من نشاء وَما كانُوا أَوْلِياءَهُ وما استحقوا مع إشراكهم وعداوتهم للدين أن يكونوا ولاة أمره وأربابه إِنْ أَوْلِياؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ من المسلمين ليس كل مسلم أيضاً ممن يصلح لأن يلي أمره، إنما يستأهل ولايته من كان برا تقياً، فكيف بالكفرة عبدة الأصنام وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ كأنه استثنى من كان يعلم وهو يعاند ويطلب الرياسة. أو أراد بالأكثر: الجميع، كما يراد بالقلة: العدم.

Onların bunda hiçbir payı yoktur ve onlar kaçınılmaz olarak azap göreceklerdir. Nasıl azap görmesinler ki; Hudeybiye senesinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i alıkoydukları gibi [insanları] Mescid-i Harâm'dan alıkoymaktadırlar! Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve müminleri [Mekke'den] çıkarmaları da alıkoyma (sedd) kapsamındadır. Onlar: "Biz Beyt'in ve Harem'in velileriyiz (yöneticileriyiz); dilediğimizi engeller, dilediğimizi içeri alırız" diyorlardı. { وَما كانُوا أَوْلِياءَهُ } “Halbuki onlar O'nun dostları (yöneticileri) değillerdi”; şirke batmışlıkları ve dine olan düşmanlıklarıyla birlikte onun işlerini üstlenen idarecileri ve sahipleri olmayı hak etmemişlerdi. { إِنْ أَوْلِياؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ } “O'nun dostları ancak takvâ sahipleridir”; yani Müslümanlardan [takvâ sahipleridir]. Üstelik her Müslüman da onun idaresini üstlenmeye ehil değildir; onun idaresini ancak takvâ sahibi, sâlih kimseler hak eder. Durum böyleyken putlara tapan kâfirler nasıl hak etsin! { وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ } “Fakat onların çoğu bilmezler”; sanki [gerçeği] bildiği halde inat eden ve liderlik peşinde koşan kimseleri istisna etmiştir. Yahut "çoğu" (ekser) ifadesiyle "hepsi" kastedilmiştir; nitekim "azlık" (kıllet) ifadesiyle de "yokluk" (adem) kastedilmektedir.

[سورة الأنفال (٨) : آية ٣٥]

[Enfâl Suresi (8), Ayet 35]

وَما كانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلاَّ مُكاءً وَتَصْدِيَةً فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (٣٥)

{ وَما كانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلاَّ مُكاءً وَتَصْدِيَةً فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (٣٥) } “Onların Beytullah yanındaki namazları (ibadetleri) ıslık çalmaktan ve el çırpmaktan başka bir şey değildi. İnkâr etmekte olduğunuz şeylerden ötürü azabı tadın!”

المكاء: فعال بوزن الثغاء والرغاء من مكا يمكو إذا صفر: ومنه المكاء، كأنه سمى بذلك لكثرة مكائه. وأصله الصفة، نحو الوضاء والفراء. وقرئ: مكا بالقصر. ونظيرهما:

Mükâ' (مُكاء); (ثُغَاء) ve (رُغَاء) vezninde fual kalıbında bir kelimedir. Islık çaldığı zaman kullanılan (مَكَا يَمْكُو) fiilinden gelir. Çöl kuşuna (المُكَّاء) denilmesi de çok ıslık çalmasından ötürüdür. Aslı ise (الوَضَّاء) ve (الفَرَّاء) gibi sıfattır. Bir kıraatte kasr ile: (مُكًا) şeklinde okunmuştur. Bu ikisinin benzeri:

البكى والبكاء. والتصدية: التصفيق، تفعلة من الصدى أو من صدَّ يصدّ إِذا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ وقرأ الأعمش: وما كان صلاتهم، بالنصب على تقديم خبر كان على اسمه، فإن قلت: ما وجه هذا الكلام؟ قلت: هو نحو من قوله:

(البُكَى) ve (البُكَاء) kelimeleridir. Tasdiye (تَصْدِيَة) ise el çırpmak demektir; (الصَّدَى) veya { إِذا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ } ayetinde geçen (صَدَّ يَصِدُّ) fiilinden tef'ile veznindedir. A'meş 'kâne'nin haberini isminin önüne geçirerek nasb ile: (وَمَا كَانَ صَلاَتَهُمْ) şeklinde okumuştur. Eğer dersen ki: "Bu ifadenin izahı nasıldır?" Derim ki: Şairin şu sözü kabilindendir:

وَمَا كُنْتُ أخْشَى أنْ يَكُونَ عَطَاؤُهُ … أدَاهِمَ سُوداً أوْ مُحَدْرَجَةً سُمْرَا

Onun ihsanının… / Kara prangalar yahut esmer bükülmüş kırbaçlar olmasından korkmazdım

والمعنى أنه وضع القيود والسياط موضع العطاء، ووضعوا المكاء والتصدية موضع الصلاة، وذلك أنهم كانوا يطوفون بالبيت عراة: الرجال والنساء، وهم مشبكون بين أصابعهم يصفرون فيها ويصفقون، وكانوا يفعلون نحو ذلك إذا قرأ رسول الله ﷺ في صلاته يخلطون عليه فَذُوقُوا عذاب القتل والأسر يوم بدر، بسبب كفركم وأفعالكم التي لا يقدم عليها إلا الكفرة.

Manası şudur: Şair prangaları ve kırbaçları ihsanın yerine koymuştur; onlar da ıslık çalmayı ve el çırpmayı namazın yerine koymuşlardır. Şöyle ki: Onlar Kâbe'yi kadın erkek çıplak olarak tavaf ederler, parmaklarını birbirine geçirip ıslık çalar ve el çırparlardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem namazında Kur'an okuduğu zaman da onun okuyuşunu karıştırmak için buna benzer şeyler yaparlardı. { فَذُوقُوا } inkârınız ve ancak kâfirlerin cüret edebileceği fiilleriniz sebebiyle Bedir günü öldürülme ve esir edilme azabını tadın!

[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٣٦ الى ٣٧]

[Enfâl Suresi (8), Âyetler 36-37]

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ فَسَيُنْفِقُونَها ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً ثُمَّ يُغْلَبُونَ وَالَّذِينَ كَفَرُوا إِلى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ (٣٦) لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَيَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلى بَعْضٍ فَيَرْكُمَهُ جَمِيعاً فَيَجْعَلَهُ فِي جَهَنَّمَ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٣٧)

{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ فَسَيُنْفِقُونَها ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً ثُمَّ يُغْلَبُونَ وَالَّذِينَ كَفَرُوا إِلى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ (٣٦) لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَيَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلى بَعْضٍ فَيَرْكُمَهُ جَمِيعاً فَيَجْعَلَهُ فِي جَهَنَّمَ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٣٧) } “Şüphesiz inkâr edenler mallarını Allah yolundan alıkoymak için harcarlar. Onu harcayacaklar, sonra bu kendilerine bir yürek acısı (hasret) olacak, sonra da mağlup edileceklerdir. İnkâr edenler cehenneme toplanacaklardır. (36) Allah murdarı temizden ayıklasın, murdarı üst üste koyup hepsini yığarak cehenneme atsın diye [böyle yapar]. İşte onlar, hüsrana uğrayanların ta kendileridir. (37)”

قيل نزلت في المطعمين يوم بدر، كان يطعم كل واحد منهم كلّ يوم عشر جزائر. وقيل:

[Bu âyetin] Bedir günü [müşrik ordusuna] yemek yedirenler hakkında indiği söylenmiştir; onlardan her biri her gün onar deve kesip yediriyordu. Şöyle de denilmiştir:

قالوا لكل من كان له تجارة في العير: أعينوا بهذا المال على حرب محمد، لعلنا ندرك منه ثأرنا بما أصيب منا ببدر. وقيل: نزلت في أبى سفيان وقد استأجر ليوم أحد ألفين من الأحابيش سوى من استجاش من العرب، وأنفق عليهم أربعين أوقية. والأوقية اثنان وأربعون مثقالا لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ أى كان غرضهم في الإنفاق الصدّ عن اتباع محمد وهو سبيل الله، وإن لم يكن عندهم كذلك ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً أى تكون عاقبة إنفاقها ندماً وحسرة، فكأنّ ذاتها تصير ندما وتنقلب حسرة ثُمَّ يُغْلَبُونَ آخر الأمر وإن كانت الحرب بينهم وبين المؤمنين سجالا قبل ذلك فيرجعون طلقاء كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي. وَالَّذِينَ كَفَرُوا والكافرون منهم إِلى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ لأنّ منهم من أسلم وحسن إسلامه لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ الفريق الخبيث من الكفار مِنَ الفريق الطَّيِّبِ من المؤمنين، فيجعل الفريق الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلى بَعْضٍ فَيَرْكُمَهُ جَمِيعاً عبارة عن الجمع والضم، حتى يتراكبوا، كقوله تعالى: كادُوا يَكُونُونَ عَلَيْهِ لِبَداً يعنى لفرط ازدحامهم أُولئِكَ إشارة إلى الفريق الخبيث، وقيل: ليميز المال الخبيث الذي أنفقه المشركون في عداوة رسول الله ﷺ، من المال الطيب الذي أنفقه المسلمون كأبى بكر وعثمان في نصرته فَيَرْكُمَهُ فيجعله في جهنم في جملة ما يعذّبون به، كقوله فَتُكْوى بِها جِباهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ … الآية، واللام على هذا متعلقة بقوله ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً وعلى الأوّل بيحشرون، وأولئك: إشارة إلى الذين كفروا. وقرئ: ليميز على التخفيف.

Kervanda ticareti bulunan herkese: "Bu malla Muhammed'e karşı yapılacak savaşa yardım edin; umulur ki Bedir'de uğradığımız kayıpların öcünü ondan alırız" dedikleri rivayet edildi. Uhud günü Araplardan topladığı ordunun dışında iki bin Habşî askeri ücretle tutan ve onlara kırk ukiyye harcayan Ebû Süfyân hakkında indiği de söylenmiştir. Bir ukiyye kırk iki miskaldir. { لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolundan alıkoymak için”: Yani onların infaktaki maksatları, kendi nezdinde öyle olmasa da Allah'ın yolu olan Muhammed'e tâbi olmaktan alıkoymaktı. { ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً } “Sonra bu kendilerine bir yürek acısı (hasret) olacak”: Yani mallarını harcamalarının akıbeti pişmanlık ve hasret olacaktır; sanki harcamanın kendisi pişmanlığa dönüşmekte ve hasret halini almaktadır. { ثُمَّ يُغْلَبُونَ } “Sonra da mağlup edileceklerdir”: Öncesinde onlarla müminler arasındaki savaş nöbetleşe olsa bile, işin sonunda [yenilecekler] ve serbest bırakılmış kimseler (tulekâ) olarak döneceklerdir. { كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي } “Allah: 'Elbette ben ve elçilerim galip geleceğiz' diye yazmıştır.” { وَالَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenler ise”: Onlardan inkâr üzere kalanlar { إِلى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ } “cehenneme toplanacaklardır”; çünkü içlerinden Müslüman olup İslam'ı güzelleşenler de vardır. { لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ } “Allah murdarı ayıklasın diye”: Kâfirlerden oluşan murdar fırkayı, { مِنَ } [...] { الطَّيِّبِ } “temizden”: Müminlerden oluşan temiz fırkadan [ayırsın]. Sonra murdar fırkayı { بَعْضَهُ عَلى بَعْضٍ فَيَرْكُمَهُ جَمِيعاً } “üst üste koyup hepsini yığarak”: Bir araya toplayıp bitiştirmeyi, üst üste yığılmayı ifade eder; nitekim Allah Teâlâ'nın: { كادُوا يَكُونُونَ عَلَيْهِ لِبَداً } “Neredeyse birbirine geçmiş keçeler gibi olacaklardı” buyruğu da aşırı izdihamlarını ifade eder. { أُولئِكَ } “İşte onlar”: Murdar fırkaya işarettir. Bir görüşe göre de: Müşriklerin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e düşmanlık yolunda harcadıkları murdar malı, Müslümanların Ebû Bekir ve Osman gibi onun yardımında harcadıkları temiz maldan ayırsın da, { فَيَرْكُمَهُ } “onları yığıp” cehenneme koysun; böylece bu mallar, { فَتُكْوى بِها جِباهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ } “...alınları ve böğürleri onunla dağlanacaktır...” ayetinde olduğu gibi kendisiyle azap görecekleri şeylerin arasına katılsın. Bu görüşe göre lâm harfi { ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً } sözüne bağlıdır; ilk görüşe göre ise { يُحْشَرُونَ } fiiline bağlıdır. { أُولئِكَ } ise inkâr edenlere işarettir. [Bir kıraatte] (لِيَمِيزَ) tahfif ile (şeddesiz) okunmuştur.

[سورة الأنفال (٨) : آية ٣٨]

[Enfâl Suresi (8), Âyet 38]

قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ وَإِنْ يَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الْأَوَّلِينَ (٣٨)

{ قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ وَإِنْ يَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الْأَوَّلِينَ (٣٨) } “İnkâr edenlere de ki: Eğer vazgeçerlerse, geçmişteki günahları bağışlanır. Şayet [inkâra ve savaşa] dönerlerse, öncekilere uygulanan ilahi kanun (sünnet) zaten geçmişti.”

قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا من أبى سفيان وأصحابه. أى قل لأجلهم هذا القول وهو إِنْ يَنْتَهُوا ولو كان بمعنى خاطبهم به لقيل: إن تنتهوا يغفر لكم، وهي قراءة ابن مسعود. ونحوه:

{ قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenlere de ki”: Ebû Süfyân ve ashabına. Yani onlar hakkında şu sözü söyle: { إِنْ يَنْتَهُوا } “Eğer vazgeçerlerse”. Eğer bu ifade onlara doğrudan hitap anlamında olsaydı, İbn Mes'ûd'un kıraatinde olduğu gibi: (إِنْ تَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَكُمْ) "Eğer vazgeçerseniz size bağışlanır" denilirdi. Nitekim şu ayet de böyledir:

وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا لَوْ كانَ خَيْراً ما سَبَقُونا إِلَيْهِ خاطبوا به غيرهم لأجلهم ليسمعوه، أى إن ينتهوا عماهم عليه من عداوة رسول الله ﷺ وقتاله بالدخول في الإسلام يُغْفَرْ لَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ لهم من العداوة وَإِنْ يَعُودُوا لقتاله فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الْأَوَّلِينَ منهم الذين حاق بهم مكرهم يوم بدر. أو فقد مضت سنة الذين تحزّبوا على أنبيائهم من الأمم فدمّروا، فليتوقعوا مثل ذلك إن لم ينتهوا. وقيل: معناه أنّ الكفار إذا انتهوا عن

{ وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا لَوْ كانَ خَيْراً ما سَبَقُونا إِلَيْهِ } “İnkâr edenler, iman edenler hakkında: ‘Eğer o hayırlı bir şey olsaydı, ona ulaşmakta bizi geçemezlerdi’ dediler” [ayetinde olduğu gibi]; onlar işitsinler diye onlar hakkında başkasına hitap etmişlerdir. Yani eğer İslâm'a girerek Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e düşmanlık etmekten ve onunla savaşmaktan vazgeçerlerse, geçmişteki düşmanlıkları bağışlanır { يُغْفَرْ لَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ }. { وَإِنْ يَعُودُوا } “Şayet [savaşmaya] dönerlerse”, { فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الْأَوَّلِينَ } “öncekilere uygulanan kanun (sünnet) zaten geçmişti”; Bedir günü kurdukları tuzak başlarına geçen onlardan öncekiler [hakkındaki ilahi kanun gerçekleşmiştir]. Yahut peygamberlerine karşı birleşip helâk edilen geçmiş ümmetlerin kanunu geçmiştir; öyleyse vazgeçmezlerse benzerini beklesinler! Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı; kâfirler vazgeçtikleri takdirde...

الكفر وأسلموا غفر لهم ما قد سلف لهم من الكفر والمعاصي، وخرجوا منها كما تنسلّ الشعرة من العجين. ومنه قوله ﵊ «الإسلام يجب ما قبله» وقالوا: الحربي إذا أسلم لم يبق عليه تبعة قط. وأما الذي فلا يلزمه قضاء حقوق الله وتبقى عليه حقوق الآدميين.

küfürden vazgeçip Müslüman olduklarında, geçmişteki küfür ve günahları bağışlanır ve kılın hamurdan çekildiği gibi bunlardan sıyrılıp çıkarlar. Nitekim Aleyhisselâm'ın: «İslam öncesini siler (yıkar)» hadisi de bundandır. Âlimler şöyle demiştir: Harbî kâfir Müslüman olduğunda üzerinde kesinlikle hiçbir sorumluluk kalmaz. Zımmîye gelince; Allah haklarının kazası gerekmez, fakat kul hakları üzerinde kalır.

وبه احتجّ أبو حنيفة ﵀ في أنّ المرتدَّ إذا أسلم لم يلزمه قضاء العبادات المتروكة في حال الردّة. وقبلها، وفسر وَإِنْ يَعُودُوا بالارتداد. وقرئ يُغْفَرْ لَهُمْ على أن الضمير لله ﷿

Ebû Hanîfe rahimehullâh, mürtedin Müslüman olduğunda irtidat halinde ve irtidat öncesinde terk ettiği ibadetleri kaza etmesinin gerekmeyeceğine bu ayetle delil getirmiş ve { وَإِنْ يَعُودُوا } ifadesini "irtidata dönerlerse" şeklinde tefsir etmiştir. Bir kıraatte zamirin Allah Teâlâ'ya ait olması üzere { يُغْفَرْ لَهُمْ } (يَغْفِرْ لَهُمْ) şeklinde okunmuştur.

[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٣٩ الى ٤٠]

[Enfâl Suresi (8), Âyetler 39-40]

وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ بِما يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٣٩) وَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَوْلاكُمْ نِعْمَ الْمَوْلى وَنِعْمَ النَّصِيرُ (٤٠)

{ وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ بِما يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٣٩) وَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَوْلاكُمْ نِعْمَ الْمَوْلى وَنِعْمَ النَّصِيرُ (٤٠) } “Fitne kalmayıncaya ve din bütünüyle Allah'ın oluncaya kadar onlarla savaşın. Şayet vazgeçerlerse, şüphesiz ki Allah onların yaptıklarını hakkıyla görendir. (39) Eğer yüz çevirirlerse, bilin ki Allah sizin mevlanızdır. O ne güzel mevla, ne güzel yardımcıdır! (40)”

وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ إلى أن لا يوجد فيهم شرك قط وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ ويضمحل عنهم كل دين باطل، ويبقى فيهم دين الإسلام وحده فَإِنِ انْتَهَوْا عن الكفر وأسلموا فَإِنَّ اللَّهَ بِما يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ يثيبهم على توبتهم وإسلامهم. وقرئ: تعملون، بالتاء، فيكون المعنى: فإن الله بما تعملون من الجهاد في سبيله والدعوة إلى دينه والإخراج من ظلمة الكفر إلى نور الإسلام بَصِيرٌ يجازيكم عليه أحسن الجزاء وَإِنْ تَوَلَّوْا ولم ينتهوا فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَوْلاكُمْ أى ناصركم ومعينكم، فثقوا بولايته ونصرته.

{ وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ } “Fitne kalmayıncaya kadar onlarla savaşın”: İçlerinde hiçbir şirk bulunmayıncaya kadar. { وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ } “Ve din bütünüyle Allah'ın oluncaya kadar”: Onlardan her batıl din yok olup yalnız İslam dini kalıncaya kadar. { فَإِنِ انْتَهَوْا } “Şayet vazgeçerlerse”: Küfürden vazgeçip Müslüman olurlarsa, { فَإِنَّ اللَّهَ بِما يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “şüphesiz ki Allah onların yaptıklarını hakkıyla görendir”: Tevbeleri ve İslamları sebebiyle onları mükâfatlandırır. Bir kıraatte hitap tasıyla (تَعْمَلُونَ) okunmuştur. Bu durumda mana şöyle olur: Şüphesiz Allah, O'nun yolunda cihat etmekten, dinine davetten ve küfrün karanlığından İslam'ın nuruna çıkarmaktan ibaret olan amellerinizi { بَصِيرٌ } hakkıyla görendir; bunun karşılığını size en güzel mükâfatla verecektir. { وَإِنْ تَوَلَّوْا } “Eğer yüz çevirirlerse”: Ve vazgeçmezlerse, { فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَوْلاكُمْ } “bilin ki Allah sizin mevlanızdır”: Yani yardımcınız ve destekçinizdir; O'nun velayetine ve yardımına güvenin.

[سورة الأنفال (٨) : آية ٤١]

[Enfâl Suresi (8), Âyet 41]

وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَما أَنْزَلْنا عَلى عَبْدِنا يَوْمَ الْفُرْقانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٤١)

{ وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَما أَنْزَلْنا عَلى عَبْدِنا يَوْمَ الْفُرْقانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Bilin ki ganimet olarak aldığınız herhangi bir şeyin beşte biri mutlaka Allah'a, Peygamber'e, [onun] akrabalarına, yetimlere, yoksullara ve yolculara aittir; eğer Allah'a ve Furkan günü, [yani] iki topluluğun karşılaştığı gün kulumuza indirdiğimize iman etmişseniz. Allah her şeye hakkıyla kadirdir.” (41)

أَنَّما غَنِمْتُمْ ما موصولة. ومِنْ شَيْءٍ بيانه. قيل: من شيء حتى الخيط والمخيط، فَأَنَّ لِلَّهِ مبتدأ خبره محذوف، تقديره: فحق، أو فواجب أن الله خمسه. وروى الجعفي عن أبى عمرو، فإن الله بالكسر. وتقويه قراءة النخعي: فلله خمسه. والمشهورة آكد وأثبت للإيجاب، كأنه قيل: فلا بد من ثبات الخمس فيه، لا سبيل إلى الإخلال به والتفريط فيه، من حيث إنه إذا حذف الخبر واحتمل غير واحد من المقدرات، كقولك: ثابت واجب حق لازم، وما أشبه ذلك، كان أقوى لإيجابه من النص على واحد، وقرئ: خمسه بالسكون فإن قلت: كيف قسمة الخمس؟ قلت: عند أبى حنيفة ﵀ أنها كانت في عهد رسول الله ﷺ على خمسة أسهم: سهم لرسول الله ﷺ، وسهم لذوي قرباء من بنى هاشم وبنى المطلب، دون بنى عبد شمس وبنى نوفل، استحقوه حينئذ بالنصرة والمظاهرة، لما روى عن عثمان وجبير بن مطعم رضى الله عنهما، أنهما قالا لرسول الله ﷺ:

{ أَنَّما غَنِمْتُمْ } ifadesindeki (مَا) mevsûledir. { مِنْ شَيْءٍ } ise onun beyanıdır. İğne ve ipliğe varıncaya kadar herhangi bir şey denilmiştir. { فَأَنَّ لِلَّهِ } mübtedadır; haberi mahzuftur, takdiri: "Allah'a beşte biri [ait olması] haktır veya vaciptir" şeklindedir. Cu'fî, Ebû Amr'dan kesre ile: (فَإِنَّ للهِ) rivayet etmiştir. Nehaî'nin (فَللهِ خُمُسُهُ) kıraati de bunu güçlendirir. Meşhur olan ise vücubiyeti daha pekiştirici ve daha sabittir; sanki şöyle denilmiştir: "Onda beşte birin sabit olması şarttır, onda bir kusur ve ihmale yol yoktur." Zira haber hazfedilip "sâbittir, vâciptir, haktır, lâzımdır" gibi birden fazla takdire ihtimalli olunca, tek bir lafzın sarahaten zikredilmesinden vücubiyet bakımından daha kuvvetli olur. [Bir kıraatte] (خُمْسَهُ) şeklinde sükûn ile okunmuştur. Eğer: "Beşte birin (humus) taksimi nasıldır?" dersen, derim ki: Ebû Hanîfe rahimehullâh'a göre bu taksim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde beş hisse üzereydi: Bir hisse Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e, bir hisse de Benî Abdişems ve Benî Nevfel hariç Benî Hâşim ve Benî Muttalib'den olan akrabalarına aitti. O dönemde bunu yardım ve destekleri sebebiyle hak etmişlerdi. Nitekim Osman ve Cübeyr b. Mut'ım radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle demişlerdir:

هؤلاء إخوتك بنو هاشم لا ننكر فضلهم لمكانك الذي جعلك الله منهم، أرأيت إخواننا بنى المطلب أعطيتهم وحرمتنا، وإنما نحن وهم بمنزلة واحدة: فقال ﷺ: إنهم لم يفارقونا في جاهلية ولا إسلام، إنما بنو هاشم وبنو المطلب شيء واحد، وشبك بين أصابعه وثلاثة أسهم: لليتامى والمساكين، وابن السبيل. وأمّا بعد رسول الله ﷺ فسهمه ساقط بموته، وكذلك سهم ذوى القربى، وإنما يعطون لفقرهم، فهم أسوة سائر الفقراء، ولا يعطى أغنياؤهم فيقسم على اليتامى والمساكين وابن السبيل. وأمّا عند الشافعي ﵀ فيقسم على خمسة أسهم: سهم لرسول الله ﷺ يصرف إلى ما كان يصرفه إليه من مصالح المسلمين: كعدّة الغزاة من السلاح والكراع ونحو ذلك. وسهم لذوي القربى من أغنيائهم وفقرائهم، يقسم بينهم الذكر مثل حظ الأنثيين. والباقي للفرق الثلاث. وعند مالك ابن أنس ﵀: الأمر فيه مفوّض إلى اجتهاد الإمام إن رأى قسمه بين هؤلاء، وإن رأى أعطاه بعضهم دون بعض، وإن رأى غيرهم أولى وأهم فغيرهم. فإن قلت: ما معنى ذكر الله ﷿ وعطف الرسول وغيره عليه قلت: يحتمل أن يكون معنى لله وللرسول، لرسول الله

[Osman b. Affân ve Cübeyr b. Mut'im şöyle dediler:] «Şunlar kardeşlerin Hâşimoğullarıdır; Allah'ın seni onlardan kılması sebebiyle onların faziletini inkâr etmeyiz. Peki, kardeşlerimiz Muttaliboğulları hakkında ne dersin? Onlara verdin, bizi ise mahrum bıraktın; oysa biz ve onlar aynı konumdayız.» Bunun üzerine [Hz. Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem: «Onlar ne Câhiliye'de ne de İslâm'da bizden ayrılmadılar; Hâşimoğulları ile Muttaliboğulları tek bir şeydir» buyurdu ve parmaklarını birbirine kenetledi. Üç hisse ise yetimler, yoksullar ve yolda kalmışlar içindir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatından sonrasına gelince; onun hissesi vefatıyla düşmüştür. Zevi'l-kurbânın (akrabaların) hissesi de böyledir; onlar ancak fakirlikleri sebebiyle alırlar, dolayısıyla onlar diğer fakirlerle aynı hükümdedir; zenginlerine verilmez. Bu durumda [humus] yetimler, yoksullar ve yolda kalmışlar arasında paylaştırılır. Şâfiî'ye -rahimehullâh- göre ise beş hisseye taksim edilir: Bir hisse Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem içindir; gazilerin teçhizatından olan silah ve binek atları ve benzeri Müslümanların maslahatlarından [sağlığında] onu nereye sarf ediyorsa oraya sarf edilir. Bir hisse, zenginleri ve fakirleri dâhil olmak üzere, erkeğe iki kadına bir hisse verilerek aralarında taksim edilmek üzere zevi'l-kurbâ içindir. Geriye kalan kısım ise [diğer] üç zümreye aittir. Mâlik b. Enes'e -rahimehullâh- göre ise bu husustaki karar imamın (devlet başkanının) içtihadına bırakılmıştır: Uygun görürse bunlar arasında paylaştırır, uygun görürse bir kısmına verip diğerlerine vermez, şayet başkalarını daha liyakatli ve daha mühim görürse [onlara değil] başkalarına verir. Eğer «Allah azze ve celle'nin zikredilmesinin ve Resûl'ün ve diğerlerinin O'na atfedilmesinin anlamı nedir?» dersen, derim ki: 'Allah'a ve Resûl'e' ifadesinin anlamının Resûlullah...

صلى الله عليه وسلم، كقوله وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ وأن يراد بذكره إيجاب سهم سادس يصرف إلى وجه من وجوه القرب. وأن يراد بقوله فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ أن من حق الخمس أن يكون متقرّبا به إليه لا غير. ثم خص من وجوه القرب هذه الخمسة، تفضيلا لها على غيرها. كقوله تعالى وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ فعلى الاحتمال الأول مذهب الإمامين. وعلى الثاني ما قال أبو العالية:

sallallâhu aleyhi ve sellem için olması muhtemeldir; nitekim { وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ } “Oysa razı etmelerine Allah ve Resûlü daha lâyıktır” buyrulmuştur. Yine O'nun zikredilmesiyle, kurbet (hayır) yollarından birine sarf edilecek altıncı bir hissenin vacip kılınmasının kastedilmiş olması da muhtemeldir. Keza { فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ } sözüyle, humusun hakkının başkasına değil yalnızca O'na yaklaşma vesilesi kılınması olduğu manasının kastedilmiş olması da muhtemeldir. Sonra diğerlerine üstün kılmak amacıyla kurbet yollarından bu beş tanesi tahsis edilmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın { وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ } “Cebrail'e ve Mikail'e...” buyruğu da böyledir. Birinci ihtimale göre iki imamın [Ebû Hanîfe ve Şâfiî] mezhebi geçerlidir. İkinci ihtimale göre ise Ebü'l-Âliye'nin şu sözü geçerlidir:

أنه يقسم على ستة أسهم: سهم لله تعالى يصرف إلى رتاج الكعبة . وعنه: كان رسول الله ﷺ يأخذ الخمس فيضرب بيده فيه، فيأخذ منه قبضة فيجعلها للكعبة وهو سهم الله تعالى، ثم يقسم ما بقي على خمسة . وقيل: إن سهم الله تعالى لبيت المال، وعلى الثالث مذهب مالك بن أنس. وعن ابن عباس رضى الله عنه أنه كان على ستة أسهم لله وللرسول سهمان، وسهم لأقاربه حتى قبض، فأجرى أبو بكر رضى الله عنه الخمس على ثلاثة. وكذلك روى عن عمر ومن بعده من الخلفاء. وروى أنّ أبا بكر رضى الله عنه منع بنى هاشم الخمس وقال: إنما لكم أن يعطى فقيركم ويزوّج أيمكم ويخدم من لا خادم له منكم، فأما الغنى منكم فهو بمنزلة ابن سبيل غنىّ لا يعطى من الصدقة شيئا، ولا يتيم موسر. وعن زيد بن على رضى الله عنه: كذلك قال، ليس لنا أن نبنى منه قصوراً، ولا أن نركب منه البراذين. وقيل: الخمس كله للقرابة. وعن على رضى الله عنه أنه قيل له: إنّ الله تعالى قال وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ فقال: أيتامنا ومساكيننا.

"Altı hisseye taksim edilir: Bir hisse Allah Teâlâ içindir ve Kâbe'nin kapı örtüsüne sarf edilir." Ondan nakledilen diğer bir rivayette: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem humusu alır, elini içine daldırır, ondan bir avuç alıp Kâbe'ye ayırırdı ki bu Allah Teâlâ'nın hissesiydi; sonra geriye kalanı beşe bölerdi." Allah Teâlâ'nın hissesinin beytülmale ait olduğu da söylenmiştir. Üçüncü ihtimale göre ise Mâlik b. Enes'in mezhebidir. İbn Abbâs radıyallâhu anh'tan nakledildiğine göre o altı hisse üzereydi: Allah ve Resûlü için iki hisse, vefat edene kadar akrabaları için bir hisseydi; Ebû Bekir radıyallâhu anh ise humusu üç hisse üzere uyguladı. Ömer ve ondan sonraki halifelerden de böyle rivayet edilmiştir. Ebû Bekir radıyallâhu anh'ın Hâşimoğullarını humustan menedip şöyle dediği rivayet edilir: "Sizin hakkınız ancak fakirinizin doyurulması, bekârınızın evlendirilmesi ve hizmetçisi olmayana hizmetçi verilmesidir. Zengin olanınıza gelince, o hiçbir şekilde sadakadan verilmeyen zengin yolcu ve varlıklı yetim konumundadır." Zeyd b. Alî radıyallâhu anh'tan da şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Bizim ondan saraylar yapma veya cins atlara binme hakkımız yoktur." Humusun tamamının akrabalara ait olduğu da söylenmiştir. Ali radıyallâhu anh'a: "Allah Teâlâ { وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ } buyurdu" denildiğinde: "Bizim yetimlerimiz ve bizim miskinlerimiz" demiştir.

وعن الحسن رضى الله عنه في سهم رسول الله ﷺ: أنه لولى الأمر من بعده.

Hasan [el-Basrî] radıyallâhu anh'tan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hissesi hakkında: "Ondan sonraki devlet başkanına (emir sahibine) aittir" dediği nakledilmiştir.

وعن الكلبي رضى الله عنه أنّ الآية نزلت ببدر. وقال الواقدي: كان الخمس في غزوة بنى قينقاع بعد بدر بشهر وثلاثة أيام للنصف من شوال، على رأس عشرين شهراً من الهجرة. فإن قلت:

Kelbî radıyallâhu anh'tan bu ayetin Bedir'de indiği rivayet edilmiştir. Vâkıdî ise şöyle demiştir: Humus, Bedir'den bir ay üç gün sonra, hicretin yirminci ayının başında, Şevval ayının ortasında Benî Kaynukâ Gazvesi'nde uygulanmıştır. Eğer:

بم تعلق قوله إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ؟ قلت: بمحذوف يدل عليه وَاعْلَمُوا المعنى: إن كنتم آمنتم بالله فاعلموا أنّ الخمس من الغنيمة يجب التقرب به، فاقطعوا عنه أطماعكم واقتنعوا بالأخماس الأربعة، وليس المراد بالعلم المجرّد، ولكنه العلم المضمن بالعمل، والطاعة لأمر الله تعالى،

“{ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ } “Eğer Allah’a iman etmişseniz...” ifadesi neye taalluk etmektedir (bağlıdır)?” dersen; derim ki: { وَاعْلَمُوا } “Bilin ki...” ifadesinin delalet ettiği mahzuf (düşürülmüş) bir fiile taalluk etmektedir. [Cümlenin] manası şudur: “Eğer Allah’a iman ettiyseniz ganimetin beşte birinin [O'na] yakınlaşma vesilesi kılınması gerektiğini bilin; artık ona olan tamahınızı kesin ve beşte dörtlük payla yetinin.” Burada bilgiden maksat kuru/yalın bir bilgi değil; ameli ve Allah Teâlâ’nın emrine itaati tazammun eden (içeren) bilgidir.

لأنّ العلم المجرّد يستوي فيه المؤمن والكافر وَما أَنْزَلْنا معطوف على بِاللَّهِ أى إن كنتم آمنتم بالله وبالمنزل عَلى عَبْدِنا وقرئ عبدنا كقوله وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ بضمتين يَوْمَ الْفُرْقانِ يوم بدر. والْجَمْعانِ الفريقان من المسلمين والكافرين. والمراد ما أنزل عليه من الآيات والملائكة والفتح يومئذ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ يقدر على أن ينصر القليل على الكثير والذليل على العزيز، كما فعل بكم ذلك اليوم.

Çünkü kuru bilgide mümin ile kâfir eşittir. { وَما أَنْزَلْنا } sözü { بِاللَّهِ } lafzına matuftur; yani "Eğer Allah'a ve kulumuza indirilene iman etmişseniz" demektir. { عَلى عَبْدِنا } ifadesi { وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ } ayetinde olduğu gibi iki damme ile (عَبُدِنَا) şeklinde de okunmuştur. { يَوْمَ الْفُرْقانِ } Bedir günüdür. { الْجَمْعانِ } ise Müslümanlar ve kâfirlerden oluşan iki topluluktur. İndirilen şeyden maksat da o gün ona indirilen ayetler, melekler ve zaferdir. { وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Allah her şeye hakkıyla kâdirdir”: O gün size yaptığı gibi, azı çoğa, zelili de azize galip kılmaya kadirdir.

[سورة الأنفال (٨) : آية ٤٢]

[Enfâl Suresi (8), Âyet 42]

إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيا وَهُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوى وَالرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَلَوْ تَواعَدْتُمْ لاخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعادِ وَلكِنْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولاً لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَيَحْيى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ وَإِنَّ اللَّهَ لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ (٤٢)

{ إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيا وَهُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوى وَالرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَلَوْ تَواعَدْتُمْ لاخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعادِ وَلكِنْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولاً لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَيَحْيى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ وَإِنَّ اللَّهَ لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ (٤٢) } “Hani siz vadinin yakın yamacında, onlar uzak yamacında idiler; kervan ise sizden daha aşağıdaydı. Eğer sözleşmiş olsaydınız, belirlenen vakit hususunda mutlaka anlaşmazlığa düşerdiniz. Fakat Allah, olması gereken bir işi yerine getirmek; helak olanın apaçık bir delille helak olması, yaşayanın da apaçık bir delille yaşaması için [bunu yaptı]. Şüphesiz ki Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”

إِذْ بدل من يوم الفرقان. والعدوة: شط الوادي بالكسر والضم والفتح. وقرئ بهنّ وبالعدية، على قلب الواو ياء، لأنّ بينها وبين الكسرة حاجزاً غير حصين كما في الصبية.

{ إِذْ } lafzı "yevme'l-furkân"dan bedeldir. Udve (عُدْوَة): Vadinin kenarı demektir; kesre, damme ve fetha ile [idve, udve, edve] okunur. Bu üç vecihle de okunmuştur; ayrıca (الصِّبْيَة) kelimesinde olduğu gibi vâv ile kesre arasında koruyucu olmayan bir engel bulunduğu için vâvın yâya kalbedilmesiyle (العِدْيَة) şeklinde de okunmuştur.

والدنيا والقصوى: تأنيث الأدنى والأقصى. فإن قلت: كلتاهما «فعلى» من بنات الواو، فلم جاءت إحداهما بالياء والثانية بالواو؟ قلت: القياس هو قلب الواو ياء كالعليا. وأما القصوى فكالقود في مجيئه على الأصل. وقد جاء القصيا، إلا أنّ استعمال القصوى أكثر، كما كثر استعمال «استصوب» مع مجيء «استصاب» و «أغيلت» مع «أغالت» والعدوة الدنيا مما يلي المدينة، والقصوى مما يلي مكة وَالرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ يعنى الركب الأربعين الذين كانوا يقودون العير أسفل منكم بالساحل. وأسفل: نصب على الظرف، معناه: مكانا أسفل من مكانكم، وهو مرفوع المحل، لأنه خبر للمبتدإ. فإن قلت: ما فائدة هذا التوقيت وذكر مراكز الفريقين «وأن العير كانت أسفل منهم ؟ قلت: الفائدة فيه الإخبار عن الحال الدالة على قوة شأن العدوّ وشوكته، وتكامل عدّته، وتمهد أسباب الغلبة له، وضعف شأن المسلمين والتياث أمرهم وأنّ غلبتهم في مثل هذه الحال ليست إلا صنعاً من الله سبحانه، ودليلا على أنّ ذلك أمر لم يتيسر إلا بحوله وقوّته وباهر قدرته، وذلك أنّ العدوة القصوى التي أناخ بها المشركون كان فيها الماء، وكانت أرضاً لا بأس بها ولا ماء بالعدوة الدنيا وهي خبار

ed-Dünyâ (الدُّنْيَا) ve el-Kusvâ (القُصْوَى), el-Ednâ (الأَدْنَى) ile el-Aksâ (الأَقْصَى) kelimelerinin müennesidir (dişilidir). Eğer dersen ki: "Her ikisi de vâvî [asıldan gelen] 'fa'lâ' (فُعْلَى) veznindedir; peki neden biri yâ ile diğeri vâv ile gelmiştir?" Derim ki: Kural (kıyas), el-'Ulyâ (العُلْيَا) kelimesinde olduğu gibi vâvın yâya kalbedilmesidir (dönüştürülmesidir). el-Kusvâ (القُصْوَى) kelimesine gelince, bu da el-kavad (القَوَد) kelimesi gibi aslı üzere gelmiştir. el-Kusyâ (القُصْيَا) şeklinde de gelmiştir; ancak [istisâbe (اسْتَصَابَ) gelmiş olmakla birlikte] istesvebe (اسْتَصْوَبَ) ve [eğâlet (أَغَالَتْ) gelmiş olmakla birlikte] uğîlet (أُغِيلَتْ) kelimelerinin kullanımının çok olması gibi el-Kusvâ (القُصْوَى) kullanımı da daha yaygındır. Yakın yamaç (el-'udvetü'd-dünyâ) Medine tarafında olan, uzak yamaç (el-kusvâ) ise Mekke tarafında olan kısımdır. { وَالرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ } “Kervan ise sizden daha aşağıda idi”: Yani kervanı sevk ve idare eden kırk kişilik süvari birliği, sahil tarafında sizden daha aşağıda bulunuyordu. "Esfele" (أَسْفَلَ) lafzı zarf olarak mensuptur; anlamı: "sizin yerinizden daha aşağı bir mekânda" demektir. [Lafzan mensup olsa da] mübtedanın haberi olduğu için mahallen merfudur. Eğer dersen ki: "Bu vakitlendirmenin, iki tarafın mevzilerinin zikredilmesinin ve kervanın onlardan daha aşağıda olduğunun belirtilmesinin faydası nedir?" Derim ki: Bundaki fayda; düşmanın durumunun gücünü ve heybetini, teçhizatının tamlığını, üstünlük sebeplerinin onlar lehine hazır olduğunu; Müslümanların ise durumlarının zayıflığını ve işlerinin dağınıklığını/karışıklığını haber vermek, böylesi bir durumda kazanılan zaferin ancak Allah Sübhânehu'nun bir lütfu/eseri ve bu işin O'nun havli, kuvveti ve göz kamaştırıcı kudreti olmaksızın gerçekleşemeyeceğinin bir delili olduğunu ortaya koymaktır. Şöyle ki: Müşriklerin konakladığı uzak yamaçta su vardı ve zemin elverişliydi; yakın yamaçta ise su yoktu ve zemin yumuşak, gevşek ve çukurlarla dolu bir topraktı (habâr).

تسوخ فيها الأرجل، ولا يمشى فيها إلا بتعب ومشقة. وكانت العير وراء ظهور العدوّ مع كثرة عددهم، فكانت الحماية دونها، تضاعف حميتهم وتشحذ في المقاتلة عنها نياتهم. ولهذا كانت العرب تخرج إلى الحرب بظعنهم وأموالهم، ليبعثهم الذب عن الحريم والغيرة على الحرم على بذلك جهيداهم في القتال، وأن لا يتركوا وراءهم ما يحدّثون أنفسهم بالانحياز إليه، فيجمع ذلك قلوبهم ويضبط هممهم ويوطن نفوسهم على أن لا يبرحوا مواطنهم ولا يخلوا مراكزهم، ويبذلوا منتهى نجدتهم وقصارى شدّتهم. وفيه تصوير ما دبر سبحانه من أمر وقعة بدر، ليقضى أمراً كان مفعولا من إعزاز دينه وإعلاء كلمته حين وعد المسلمين إحدى الطائفتين مبهمة غير مبينة، حتى خرجوا ليأخذوا الغير راغبين في الخروج، وشخص بقريش مرعوبين مما بلغهم من تعرّض رسول الله ﷺ لأموالهم، حتى نفروا ليمنعوا عيرهم، وسبب الأسباب حتى أناخ هؤلاء بالعدوة الدنيا وهؤلاء بالعدوة القصوى ووراءهم العير يحامون عليها، حتى قامت الحرب على ساق وكان ما كان وَلَوْ تَواعَدْتُمْ أنتم وأهل مكة وتواضعتم بينكم على موعد تلتقون فيه للقتال، لخالف بعضكم بعضاً فثبطكم قلتكم وكثرتهم عن الوفاء بالموعد، وثبطهم ما في قلوبهم من تهيب رسول الله ﷺ والمسلمين، فلم يتفق لكم من التلاقي في ما وفقه الله وسبب له لِيَقْضِيَ متعلق بمحذوف، أى ليقضى أمراً كان واجباً أن يفعل، وهو نصر أوليائه وقهر أعدائه دبر ذلك. وقوله لِيَهْلِكَ بدل منه. واستعير الهلاك والحياة للكفر والإسلام، أى ليصدر كفر من كفر عن وضوح بينة، لا عن مخالجة شبهة، حتى لا تبقى له على الله حجة، ويصدر إسلام من أسلم أيضاً عن يقين وعلم بأنه دين الحق الذي يجب الدخول فيه والتمسك به وذلك أن ما كان من وقعة بدر من الآيات الغرّ المحجلة التي من كفر بعدها كان مكابراً لنفسه مغالطاً لها.

ayaklar içine batar, orada ancak meşakkat ve zorlukla yürünürdü. Kervan ise sayıca çokluklarıyla birlikte düşmanın arkasındaydı; kervanı koruma gayesi onların hamiyetini katlıyor ve onu savunma uğrundaki savaş azimlerini biliyordu. İşte bu yüzden Araplar savaşa kadınları ve mallarıyla çıkarlardı ki namuslarını savunma ve kadınlarına duydukları kıskançlık onları savaşta son güçlerini harcamaya yöneltsin; arkalarında sığınmayı düşünecekleri bir şey bırakmasınlar; böylece bu durum kalplerini toplasın, azimlerini sağlamlaştırsın, mevzilerinden ayrılmama ve yerlerini terk etmeme hususunda kararlılıklarını pekiştirsin ve son derece cesaret ve olanca güçlerini sarf etsinler. Bu ifadede, Sübhânehu'nun Bedir Vakası hususunda takdir ettiği düzenin bir tasviri vardır; ta ki dinini aziz kılmak ve kelimesini yüceltmek üzere olması gereken bir işi yerine getirsin: Müslümanlara iki taifeden birini açıkça belirtmeyip müphem olarak vadetti; öyle ki onlar çıkmaya istekli olarak kervanı ele geçirmek için yola çıktılar. Kureyş'i de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mallarına kastettiği haberi kendilerine ulaştığında korku içinde harekete geçirdi; nihayet kervanlarını korumak için seferber oldular. Sebepleri öyle var etti ki bunlar yakın yamaca, onlar uzak yamaca indiler; kervan da arkalarında olup onu koruyorlardı; nihayet savaş bütün şiddetiyle koptu ve olan oldu. { وَلَوْ تَواعَدْتُمْ } “Eğer sözleşmiş olsaydınız”: Siz ve Mekke halkı savaşmak üzere karşılaşacağınız bir vakit hususunda aranızda anlaşıp sözleşseydiniz, birbirinize muhalefet ederdiniz; sizin azlığınız ve onların çokluğu sizi sözü tutmaktan alıkoyar, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve Müslümanlara karşı duydukları heybet de onların kalplerine korku salıp onları engellerdi. Dolayısıyla Allah'ın kolaylaştırdığı ve sebeplerini hazırladığı bu buluşma gibi bir karşılaşma aranızda gerçekleşmezdi. { لِيَقْضِيَ } “Yerine getirmek için” ifadesi mahzuf bir kelimeye bağlıdır; yani yapılması vacip olan bir işi yerine getirmek için ki o da dostlarına yardım edip düşmanlarını kahretmektir, bunu takdir etti. { لِيَهْلِكَ } sözü ondan bedeldir. Helak ve hayat, küfür ve İslam için istiare edilmiştir; yani küfredenin küfrü bir şüphe karışıklığından değil apaçık bir delilden neşet etsin de Allah'a karşı bir hücceti kalmasın; iman edenin imanı da bunun girilmesi ve sarılınması gereken hak din olduğuna dair kesin bir yakîn ve ilimden neşet etsin. Zira Bedir Vakası öyle parlak ve apaçık mucizelerden ibaretti ki ondan sonra inkâr eden kimse ancak nefsine karşı kibirlenen ve onu yanıltan bir kimsedir.

وقرئ: ليهلك، بفتح اللام. وحيي، بإظهار التضعيف لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ يعلم كيف يدبر أموركم ويسوى مصالحكم. أو لسميع عليم بكفر من كفر وعقابه، وبإيمان من آمن وثوابه.

[Bir kıraatte] lâm'ın fethasıyla (لِيَهْلَكَ) okunmuştur. Şeddenin izharıyla (حَيِيَ) şeklinde de okunmuştur. { لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir”: İşlerinizi nasıl yöneteceğini ve maslahatlarınızı nasıl yoluna koyacağını bilendir. Yahut inkâr edenin inkârını ve cezasını, iman edenin imanını ve sevabını hakkıyla işiten ve bilendir.

[سورة الأنفال (٨) : آية ٤٣]

[Enfâl Suresi (8), Âyet 43]

إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ فِي مَنامِكَ قَلِيلاً وَلَوْ أَراكَهُمْ كَثِيراً لَفَشِلْتُمْ وَلَتَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَلكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (٤٣)

{ إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ فِي مَنامِكَ قَلِيلاً وَلَوْ أَراكَهُمْ كَثِيراً لَفَشِلْتُمْ وَلَتَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَلكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (٤٣) } “Hani Allah sana uykunda onları az gösteriyordu. Eğer sana onları çok gösterseydi, mutlaka korkaklık gösterir ve bu hususta çekişirdiniz. Fakat Allah [sizi bundan] kurtardı. Şüphesiz O, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir.”

إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ نصبه بإضمار اذكر. أو هو بدل ثان من يوم الفرقان، أو متعلق بقوله لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ أى يعلم المصالح إذ يقللهم في عينك فِي مَنامِكَ في رؤياك. وذلك أن الله ﷿ أراه إياهم في رؤياه قليلا، فأخبر بذلك أصحابه فكان تثبيتاً لهم وتشجيعاً على عدوهم. وعن

{ إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ } [ifadesindeki { إِذْ }] gizli bir "hatırla" (uzkür) [fiilinin mefulü olarak] mensuptur. Yahut { يَوْمَ الْفُرْقَانِ } [ifadesinden] ikinci bir bedeldir veya { لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ } kavline taalluk etmektedir; yani onları senin gözünde azalttığı vakit maslahatları bilmektedir. { فِي مَنامِكَ } rüyanda [demektir]. Şöyle ki Allah Azze ve Celle, rüyasında onları ona az gösterdi; o da bunu ashabına haber verdi; bu da onlar için bir sebat ve düşmanlarına karşı bir cesaretlendirme vesilesi oldu. Hasan'dan [nakledildiğine göre]:

الحسن: في منامك في عينك، لأنها مكان النوم، كما قيل للقطيفة : المنامة، لأنه ينام فيها.

Hasan'dan nakledildiğine göre: { فِي مَنامِكَ } senin gözünde demektir; çünkü göz uyku yeridir, nitekim içinde uyunulduğu için kadife örtüye (el-menâme) denilmiştir.

وهذا تفسير فيه تعسف، وما أحسب الرواية صحيحة فيه عن الحسن، وما يلائم علمه بكلام العرب وفصاحته لَفَشِلْتُمْ لجبنتم وهبتم الإقدام وَلَتَنازَعْتُمْ في الرأى، وتفرقت فيما تصنعون كلمتكم، وترجحتم بين الثبات والفرار وَلكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ أى عصم وأنعم بالسلامة من الفشل والتنازع والاختلاف إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ يعلم ما سيكون فيها من الجرأة والجبن والصبر والجزع.

Bu, içinde zorlama bulunan bir tefsirdir; Hasan'dan gelen bu rivayetin sahih olduğunu sanmıyorum; zira onun Arap kelamına dair ilmine ve fesahatine uygun düşmemektedir. { لَفَشِلْتُمْ } korkaklık gösterir, ileri atılmaktan çekinirdiniz. { وَلَتَنازَعْتُمْ } görüş ayrılığına düşer, yapacağınız iş hususunda sözünüz bölünür, sebat etmek ile kaçmak arasında bocalardınız. { وَلكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ } yani [sizi] korudu ve korkaklıktan, çekişmekten ve ihtilaftan kurtulma nimetini bahşetti. { إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } göğüslerde meydana gelecek cesareti, korkaklığı, sabrı ve sabırsızlığı hakkıyla bilendir.

[سورة الأنفال (٨) : آية ٤٤]

[Enfâl Suresi (8), Âyet 44]

وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلاً وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولاً وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (٤٤)

{ وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلاً وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولاً وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (٤٤) } “Hani karşılaştığınızda Allah, olması gereken bir işi yerine getirmek için onları sizin gözlerinizde az gösteriyor, sizi de onların gözlerinde azaltıyordu. Bütün işler ancak Allah'a döndürülür.”

وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ الضميران مفعولان. يعنى: وإذ يبصركم إياهم. وقَلِيلًا نصب على الحال، وإنما قللهم في أعينهم تصديقاً لرؤية رسول الله ﷺ، وليعاينوا ما أخبرهم به فيزداد يقينهم ويجدّوا ويثبتوا. قال ابن مسعود رضى الله عنه: لقد قللوا في أعيننا حتى قلت لرجل إلى جنبي: أتراهم سبعين؟ قال: أراهم مائة، فأسرنا رجلا منهم فقلنا له: كم كنتم؟ قال.

{ وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ } ibaresindeki iki zamir de mef'uldür. Yani: "Hani onları size gösteriyordu." { قَلِيلًا } kelimesi hal olarak mansuptur. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in rüyasını doğrulamak ve onlara haber verdiği şeyi bizzat görsünler de yakînleri artsın, gayret edip sebat göstersinler diye onları gözlerinde azalttı. İbn Mes'ûd radıyallâhu anh şöyle demiştir: "Gözlerimizde o kadar az gösterildiler ki yanımdaki adama: 'Onları yetmiş kişi görüyor musun?' dedim. O: 'Yüz kişi görüyorum' dedi. İçlerinden bir adamı esir aldığımızda ona: 'Kaç kişiydiniz?' diye sorduk. O:

ألفاً وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ حتى قال قائل منهم: إنما هم أكلة جزور. فإن قلت: الغرض في تقليل الكفار في أعين المؤمنين ظاهر، فما الغرض في تقليل المؤمنين في أعينهم؟ قلت:

'Bin kişi' dedi." { وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ } “Sizi de onların gözlerinde azaltıyordu”: Hatta içlerinden biri: "Onlar ancak bir devenin yiyeceği kadardır" dedi. Eğer: "Kâfirlerin müminlerin gözünde az gösterilmesindeki maksat açıktır; peki müminlerin onların gözünde az gösterilmesindeki maksat nedir?" dersen, derim ki:

قد قللهم في أعينهم قبل اللقاء، ثم كثرهم فيها بعده ليجترءوا عليهم، قلة مبالاة بهم، ثم تفجؤهم الكثرة فيبهتوا ويهابوا، وتفل شوكتهم حين يرون ما لم يكن في حسابهم وتقديرهم، وذلك قوله يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ رَأْيَ الْعَيْنِ ولئلا يستعدوا لهم، وليعظم الاحتجاج عليهم باستيضاح الآية البينة من قلتهم أوّلا وكثرتهم آخراً. فإن قلت: بأى طريق يبصرون الكثير قليلا ؟ قلت بأن يستر الله عنهم

[Allah], onları [savaşta] karşılaşmadan önce gözlerinde azalttı; sonra [karşılaşmanın] ardından gözlerinde çoğalttı ki, onları önemsemeyerek üzerlerine hücum etmeye cüret etsinler; sonra da [beklemedikleri bu] çokluk onları aniden bastırsın da şaşkına dönsünler, korkuya kapılsınlar ve hesap ve tahminlerinde olmayan bir şeyi gördüklerinde güçleri kırılsın. İşte { يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ رَأْيَ الْعَيْنِ } “[Müminler] onları göz göre göre kendilerinin iki katı görüyorlardı” ayeti bunu ifade etmektedir. Hem onlara karşı hazırlık yapmasınlar hem de başlangıçta az, neticede ise çok görünmelerindeki açık mucizenin tecelli etmesiyle aleyhlerindeki hüccet kesinleşsin [diye böyle yaptı]. Eğer: "Hangi yolla çoğu az görürler?" dersen, derim ki: Allah'ın onlardan

بعضه بساتر أو يحدث في عيونهم ما يستقلون به الكثير، كما أحدث في أعين الحول ما يرون به الواحد اثنين. قيل لبعضهم: إن الأحول يرى الوحد اثنين، وكان بين يديه ديك واحد فقال:

bir kısmını bir örtü ile gizlemesiyle veya şaşının gözünde biri iki gördürecek şeyi yarattığı gibi onların gözlerinde de çoğu az görecekleri bir hal yaratmasıyla olur. Şaşılardan birine: "Şaşı olan biri iki görür" denilmişti; önünde de bir tek horoz vardı. Bunun üzerine:

مالى لا أرى هذين الديكين أربعة؟

"Bana ne oluyor da şu iki horozu dört tane görmüyorum?" dedi.

[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٤٥ الى ٤٦]

[Enfâl Suresi (8), Âyetler 45-46]

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيراً لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٤٥) وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ وَاصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ (٤٦)

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيراً لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٤٥) وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ وَاصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ (٤٦) } “Ey iman edenler! Bir toplulukla karşılaştığınız zaman sebat edin ve Allah'ı çokça zikredin ki kurtuluşa eresiniz. (45) Allah'a ve Resûlü'ne itaat edin, birbirinizle çekişmeyin; sonra korkaklaşırsınız ve rüzgârınız (gücünüz) gider. Sabredin; şüphesiz Allah sabredenlerle beraberdir. (46)”

إِذا لَقِيتُمْ فِئَةً إذا حاربتم جماعة من الكفار، وترك أن يصفها لأن المؤمنين ما كانوا يلقون إلا الكفار. واللقاء اسم للقتال غالب فَاثْبُتُوا لقتالهم ولا تفرّوا وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيراً في مواطن الحرب مستظهرين بذكره، مستنصرين به، داعين له على عدوكم: اللهم اخذلهم، اللهم اقطع دابرهم لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ لعلكم تظفرون بمرادكم من النصرة والمثوبة. وفيه إشعار بأنّ على العبد أن لا يفتر عن ذكر ربه أشغل ما يكون قلباً وأكثر ما يكون هما، وأن تكون نفسه مجتمعة لذلك وإن كانت متوزعة عن غيره. وناهيك بما في خطب أمير المؤمنين ﵇ في أيام صفين وفي مشاهده مع البغاة والخوارج- من البلاغة والبيان ولطائف المعاني وبليغات المواعظ والنصائح- دليلا على أنهم كانوا لا يشغلهم عن ذكر الله شاغل وإن تفاقهم الأمر وَلا تَنازَعُوا قرئ بتشديد التاء فَتَفْشَلُوا منصوب بإضمار أن، أو مجزوم لدخوله في حكم النهى، وتدل على التقديرين قراءة من قرأ وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ بالتاء والنصب، وقراءة من قرأ: ويذهب ريحكم، بالياء والجزم. والريح: الدولة، شبهت في نفوذ أمرها وتمشيه بالريح وهبوبها، فقيل:

{ إِذا لَقِيتُمْ فِئَةً } Kâfirlerden bir toplulukla savaştığınız zaman; topluluğu nitelemeyi terk etti, zira müminler ancak kâfirlerle karşılaşıyorlardı. Karşılaşma (likâ) ismi çoğunlukla savaş için kullanılır. { فَاثْبُتُوا } Onlarla savaşmak için sebat edin, kaçmayın. { وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيراً } Savaş meydanlarında O'nun zikrine sığınarak, O'ndan yardım dileyerek ve düşmanınız aleyhine: "Allahım, onları hezimete uğrat; Allahım, onların kökünü kazı!" diye dua ederek [Allah'ı çokça zikredin]. { لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } Zafer ve mükâfattan ibaret olan muradınıza eresiniz diye. Bunda kulun, kalbinin en meşgul ve kaygısının en çok olduğu anda bile Rabbini zikretmekten geri durmaması gerektiğine; nefsi başka şeylerden dağılmış olsa bile bu hususta toparlanmış bulunması icap ettiğine dair bir işaret vardır. Müminlerin Emîri aleyhisselâm'ın Sıffîn günlerinde, bâğîlerle ve Hâricîlerle olan karşılaşmalarındaki hutbelerinde bulunan belagat, beyan, latif manalar, beliğ vaaz ve nasihatler, durum ne kadar çetin olursa olsun hiçbir meşguliyetin onları Allah'ın zikrinden alıkoymadığına delil olarak sana yeter de artar bile. { وَلا تَنازَعُوا } te'nin şeddesiyle [ve lâ tennâze'û] de okunmuştur. { فَتَفْشَلُوا } gizli 'en' ile mansuptur veya nehiy hükmüne dâhil olduğu için meczumdur. Bu iki takdire de { وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ } ifadesini te ve nasb ile okuyanların kıraati ile yâ ve cezm ile (وَيَذْهَبْ رِيحُكُمْ) okuyanların kıraati delalet eder. Rüzgâr (er-rîh): Devlet (güç, hâkimiyet) demektir; emrinin geçerliliği ve yürümesi bakımından rüzgâra ve esişine benzetilmiştir. Nitekim şöyle denir:

هبت رياح فلان إذا دالت له الدولة ونفذ أمره. ومنه قوله:

Devlet ona döndüğünde ve emri geçerli kılındığında "Filanın rüzgârı esti" denir. Şairin şu sözü de bundandır:

يَا صَاحِبَىَّ ألَا لَاحَىَّ بِالْوَادِى … إلّا عبِيدٌ قُعُودٌ بَيْنَ أذوَادِ

Ey iki dostum! Vadide hiçbir canlı yok… / Develer arasında oturan kölelerden başka.

أتُنْظِرَانِ قَلِيلًا رَيْثَ غَفْلَتِهِمْ … أمْ تَعْدُوَانِ فَإنَّ الرِّيحَ لِلْعَادِى

Azıcık bekleyip onların gaflet anını mı kollayacaksınız, yoksa hemen hücum mu edeceksiniz? Zira rüzgâr (üstünlük ve talih), koşanındır (atılgan davrananındır).

وقيل لم يكن نصر قط إلا بريح يبعثها الله تعالى. وفي الحديث: «نصرت بالصبا وأهلكت عاد بالدبور»

Hiçbir zaferin, Allah Teâlâ'nın gönderdiği bir rüzgâr olmaksızın gerçekleşmediği de söylenmiştir. Hadiste de: «Ben sabâ rüzgârı ile zafere ulaştırıldım; Âd kavmi ise debûr rüzgârı ile helak edildi» buyrulmuştur.

[سورة الأنفال (٨) : آية ٤٧]

[Enfâl Suresi (8), Âyet 47]

وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بَطَراً وَرِئاءَ النَّاسِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَاللَّهُ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ (٤٧)

{ وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بَطَراً وَرِئاءَ النَّاسِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَاللَّهُ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ (٤٧) } “Yurtlarından çalım satarak, insanlara gösteriş yaparak ve Allah yolundan alıkoyarak çıkanlar gibi olmayın! Allah, onların yaptıklarını çepeçevre kuşatıcıdır.”