قال القاضي أبو محمد: فالآية على هذا أعم من القتل في سبيل الله، ومبايعة الخلفاء هي منتزعة من هذه الآية. كان الناس يعطون الخلفاء طاعتهم ونصائحهم وجدهم ويعطيهم الخلفاء عدلهم ونظرهم والقيام بأمورهم، وحدثني أبي ﵁ أنه سمع الواعظ أبا الفضل بن الجوهري يقول على المنبر بمصر:
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Buna göre ayet, Allah yolunda öldürülmekten daha geneldir. Halifelere yapılan biat da bu ayetten alınmadır. İnsanlar halifelere itaatlerini, samimi öğütlerini ve gayretlerini verirlerdi; halifeler de onlara adaletlerini, ihtimamlarını ve işlerini çekip çevirmeyi verirlerdi. Babam (radıyallâhu anh), Mısır'da minberde vaiz Ebü'l-Fadl b. el-Cevherî'nin şöyle dediğini işittiğini bana anlattı:
ناهيك من صفقة البائع فيها رب العلى والثمن جنة المأوى والواسطة محمد المصطفى ﷺ، وقوله يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ مقطوع ومستأنف، وذلك على تأويل سفيان بن عيينة، وأما على تأويل الجمهور من أن الشراء والبيع إنما هو مع المجاهدين فهو في موضع الحال، وقرأ ابن كثير ونافع وعاصم وابن عامر وأبو عمرو والحسن وقتادة وأبو رجاء وغيرهم: «فيقتلون» على البناء للفاعل «ويقتلون» على البناء للمفعول، وقرأ حمزة والكسائي والنخعي وابن وثاب وطلحة والأعمش بعكس ذلك، والمعنى واحد إذ الغرض أن المؤمنين يقاتلون فيوجد فيهم من يقتل وفيهم من يقتل وفيهم من يجتمعان له وفيهم من لا تقع له واحدة منهما، وليس الغرض أن يجتمع ولا بد لكل واحد واحد، وإذا اعتبر هذا بان، وقوله سبحانه وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا مصدر مؤكد لأن ما تقدم من الآية هو في معنى الوعد فجاء هو مؤكدا لما تقدم من قوله: بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ، وقال المفسرون: يظهر من قوله: فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ، أن كل أمة أمرت بالجهاد ووعدت عليه.
"Ne yüce bir alışveriştir ki satıcısı [bu alışverişi yaptıranı] Yüceler Rabbi, bedeli Me'vâ cenneti, aracısı ise Muhammed el-Mustafâ'dır (sallallâhu aleyhi ve sellem)." Yüce Allah'ın: { يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda savaşırlar...” sözü, Süfyân b. Uyeyne'nin yorumuna göre [önceki ifadeden] bağımsız bir başlangıç (istînâf) cümlesidir. Alım ve satımın bizzat mücahidlerle yapıldığı yönündeki cumhurun yorumuna göre ise hâl konumundadır. İbn Kesîr, Nâfi', Âsım, İbn Âmir, Ebû Amr, Hasan, Katâde, Ebû Recâ ve başkaları: { فَيَقْتُلُونَ } “...öldürürler...” kelimesini etken (mâlum), { وَيُقْتَلُونَ } “...ve öldürülürler...” kelimesini edilgen (mechul) okumuşlardır. Hamza, Kisâî, Nehaî, İbn Vessâb, Talha ve A'meş ise bunun tersiyle okumuşlardır. Anlam birdir; zira maksat müminlerin savaşmalarıdır; böylece onların içinde öldüren de bulunur, öldürülen de, her ikisi birden başına gelen de, hiçbirine uğramayan da bulunur. Maksat, bunların her birinin mutlaka her bir fertte bir araya gelmesi değildir; bu düşünüldüğünde durum açıklık kazanır. Yüce Allah'ın: { وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا } “...Bu, O'nun üzerine hak bir vaaddir...” sözü, tekit edici bir masdardır; çünkü ayetin öncesi vaad anlamındadır ve bu ifade, daha önce geçen { بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ } “...kendilerine cennet verilmek üzere...” sözünü pekiştirmek için gelmiştir. Müfessirler: { فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ } “...Tevrat'ta, İncil'de ve Kur'an'da...” ifadesinden, her ümmete cihadın emredildiği ve karşılığında bu mükâfatın vaad edildiği anlaşılmaktadır, demişlerdir.
قال القاضي أبو محمد: ويحتمل أن ميعاد أمة محمد ﷺ تقدم ذكره في هذه الكتب، وقوله وَمَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ استفهام على جهة التقرير أي لا أحد أوفى بعهده من الله، وقوله فَاسْتَبْشِرُوا فعل جاء فيه استفعل بمعنى أفعل وليس هذا من معنى طلب الشيء، كما تقول: استوقد نارا
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) ümmetine yapılan bu vaadin söz konusu kitaplarda daha önceden zikredilmiş olması da muhtemeldir. Yüce Allah'ın: { وَمَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ } “...Allah'tan daha çok ahdine vefa gösteren kim vardır?...” sözü, takrir (onaylatma) amaçlı bir soru olup, yani "Allah'tan daha çok ahdine vefa gösteren hiç kimse yoktur" demektir. Yüce Allah'ın: { فَاسْتَبْشِرُوا } “...O halde sevinin...” sözü ise, "istef'ale" kalıbının "ef'ale" anlamında geldiği bir fiildir ve bu, bir şeyi talep etme anlamında değildir; nitekim birinin ateş yakması,
واستهدى مالا واستدعى نصرا بل هو كعجب واستعجب، ثم وصف تعالى ذلك البيع بأنه الْفَوْزُ الْعَظِيمُ، أي أنه الحصول على الحظ الأغبط من حط الذنوب ودخول الجنة بلا حساب.
mal istemesi veya yardım çağırması gibi değildir; bilakis şaşırmak ve hayran kalmak gibidir. Sonra Allah Teâlâ bu alışverişi: { الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } “...büyük kurtuluş...” olarak nitelemiştir; yani günahların silinmesi ve hesapsız cennete girilmesi suretiyle en çok gıpta edilecek payı elde etmektir.
قوله ﷿:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة التوبة (٩) : الآيات ١١٢ الى ١١٣]
[Tevbe Suresi (9), Âyetler 112-113]
التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ الْحامِدُونَ السَّائِحُونَ الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَالْحافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ (١١٢) ما كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كانُوا أُولِي قُرْبى مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحابُ الْجَحِيمِ (١١٣)
{ التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ الْحامِدُونَ السَّائِحُونَ الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَالْحافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ (١١٢) ما كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كانُوا أُولِي قُرْبى مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحابُ الْجَحِيمِ (١١٣) } “Tövbe edenler, ibadet edenler, hamdedenler, seyahat edenler [oruç tutanlar], rükû edenler, secde edenler, iyiliği emredip kötülükten alıkoyanlar ve Allah'ın sınırlarını koruyanlar... Müminleri müjdele! (112) Cehennem ehli oldukları kendilerine açıkça belli olduktan sonra, akraba dahi olsalar, müşrikler için mağfiret dilemek ne Peygamber'e ne de iman edenlere yakışmaz. (113)”
هذه الأوصاف هي من صفات المؤمنين الذين ذكر الله أنه اشترى منهم أنفسهم، وارتفعت هذه الصفات لما جاءت مقطوعة في ابتداء آية على معنى: «هم التائبون» ، ومعنى الآية على ما تقتضيه أقوال العلماء والشرع أنها أوصاف الكملة من المؤمنين ذكرها الله تعالى ليستبق إليها أهل التوحيد حتى يكونوا في أعلى رتبة والآية الأولى مستقلة بنفسها يقع تحت تلك المبايعة كل موحد قاتل في سبيل الله لتكون كلمة الله هي العليا وإن لم يتصف بهذه الصفات التي هي في هذه الآية الثانية أو بأكثرها وقالت فرقة: بل هذه الأوصاف جاءت على جهة الشرط، والآيتان مرتبطتان فلا يدخل في المبايعة إلا المؤمنون الذين هم على هذه الأوصاف ويبذلون أنفسهم في سبيل الله، وأسند الطبري في ذلك عن الضحاك بن مزاحم أن رجلا سأله عن قول الله ﷿: إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى [التوبة: ١١١] وقال الرجل ألا أحمل على المشركين فأقاتل حتى أقتل، فقال الضحاك: ويلك أين الشرط التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ الآية، وهذا القول تحريج وتضييق والله أعلم، والأول أصوب، والشهادة ماحية لكل ذنب إلا لمظالم العباد، وقد روي أن الله تعالى يحمل عن الشهيد مظالم العباد ويجازيهم عنه ختم الله لنا بالحسنى، وقالت فرقة: إن رفع «التائبين» إنما هو على الابتداء وما بعده صفة، إلا قوله الْآمِرُونَ فإنه خبر الابتداء كأنه قال «هم الآمرون» ، وهذا حسن إلا أن معنى الآية ينفصل من معنى التي قبلها وذلك قلق فتأمله، وفي مصحف عبد الله بن مسعود «التائبين العابدين» إلى آخرها، ولذلك وجهان أحدهما: الصفة للمؤمنين على اتباع اللفظ والآخر النصب على المدح، والتَّائِبُونَ لفظ يعم الرجوع من الشر إلى الخير كان ذلك من كفر أو معصية والرجوع من حالة إلى ما هي أحسن منها، وإن لم تكن الأولى شرا بل خيرا، وهكذا توبة النبي ﷺ واستغفاره سبعين مرة في اليوم، والتائب هو المقلع عن الذنب العازم على التمادي على الإقلاع النادم على ما سلف، والتائب عن ذنب يسمى تائبا وإن قام على غيره إلا أن يكون من نوعه فليس بتائب والتوبة ونقضها دائبا خير من الإصرار، ومن تاب ثم نقض ووافى على النقض فإن ذنوبه الأولى تبقى عليه لأن توبته منها علم الله أنها منقوضة، ويحتمل الأمر غير ذلك والله أعلم.
Bu nitelikler, Allah'ın kendilerinden canlarını satın aldığını belirttiği müminlerin sıfatlarındandır. Bu sıfatlar, ayet başında bağımsız (maktû) olarak geldiklerinden "onlar tövbe edenlerdir" takdiriyle merfû olmuştur. Âlimlerin ve şeriatın görüşlerinin gerektirdiği üzere ayetin anlamı şudur: Bunlar müminlerin kâmil olanlarının nitelikleridir; tevhîd ehli en yüce dereceye ulaşmak için bunlarda yarışsınlar diye Allah Teâlâ onları zikretmiştir. Birinci ayet ise kendi başına müstakildir; Allah'ın kelimesi en yüce olsun diye Allah yolunda savaşan her muvahhid, bu ikinci ayetteki sıfatlarla veya bunların çoğuyla nitelenmemiş olsa bile o biatin kapsamına girer. Bir grup ise şöyle demiştir: Bilakis bu nitelikler şart kılınma yoluyla gelmiştir ve iki ayet birbirine bağlıdır; dolayısıyla bu niteliklere sahip olup da canlarını Allah yolunda feda eden müminlerden başkası o biate dahil olmaz. Taberî bu hususta Dahhâk b. Müzâhim'den naklettiğine göre bir adam ona Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى } [Tevbe: 111] sözünü sormuş ve: 'Müşriklerin üzerine saldırıp öldürülünceye kadar savaşmayayım mı?' demiştir. Dahhâk da: 'Yazık sana! { التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ } ayetindeki şart nerede?' demiştir. Bu görüş zorlaştırma ve daraltmadır, doğrusunu Allah bilir; birinci görüş daha isabetlidir. Şehadet, kul hakları dışındaki bütün günahları siler. Şehidin üzerindeki kul haklarını Allah Teâlâ'nın üstlenip onun yerine hak sahiplerini mükâfatlandıracağı da rivayet edilmiştir; Allah sonumuzu hayreylesin. Bir grup da şöyle demiştir: 'et-Tâibûn' kelimesinin merfû oluşu mübtedâ (özne) olmasındandır, sonrasındakiler ise sıfattır; ancak { الْآمِرُونَ } sözü mübtedânın haberidir (yüklemidir), sanki 'onlar emredenlerdir' demiştir. Bu güzel bir izah olmakla birlikte ayetin anlamı kendisinden öncekinin anlamından kopmaktadır ki bu da zorlamadır, bunu iyi düşün! Abdullah b. Mes'ûd'un mushafında sonuna kadar «التائبين العابدين» [mansub olarak] yer alır. Bunun iki yönü vardır: Birincisi, lafza uyarak 'el-mü'minîn' kelimesine sıfat olması; diğeri ise övgü (medih) üzere mansub olmasıdır. { التَّائِبُونَ } lafzı, ister küfürden ister günahtan olsun şerden hayra dönmeyi ve birinci durum şer olmayıp hayır olsa bile bir hâlden daha güzel bir hâle dönmeyi kapsayan genel bir lafzdır. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) günde yetmiş defa tövbe ve istiğfar etmesi de böyledir. Tövbe eden kimse; günahtan vazgeçen, vazgeçişini sürdürmeye azmeden ve geçmişte yaptığına pişmanlık duyan kimsedir. Bir günahtan tövbe eden kimse, başka bir günahı işlemeye devam etse bile tövbekâr olarak isimlendirilir; meğerki devam ettiği günah tövbe ettiğinin türünden olsun, o takdirde tövbekâr sayılmaz. Tövbe edip ardından onu bozmayı sürekli tekrarlamak bile [günah üzerinde] ısrar etmekten daha hayırlıdır. Kim tövbe edip sonra onu bozar ve bozmuş hâlde ölürse, önceki günahları üzerinde kalır; çünkü Allah onun bu tövbesinin bozulduğunu bilmektedir. Meselenin bundan farklı olması da muhtemeldir, doğrusunu Allah bilir.
وقال الحسن في تفسير الآية: التَّائِبُونَ معناه من الشرك، والْعابِدُونَ لفظ يعم القيام بعبادة الله والتزام شرعه وملازمة ذلك والمثابرة عليه والدوام، والعابد هو المحسن الذي فسر رسول الله صلى الله عليه
Hasan ayetin tefsirinde şöyle demiştir: { التَّائِبُونَ } ifadesinin anlamı, şirkten tövbe edenlerdir. { الْعابِدُونَ } ifadesi ise, Allah'a kulluğu yerine getirmeyi, O'nun şeriatına bağlanmayı, buna sarılıp sebat etmeyi ve devamlılığı kapsayan genel bir lafzdır. İbadet eden (âbid), Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in
وسلم في قوله، «أن تعبد الله كأنك تراه» الحديث، وبأدنى عبادة يؤديها المرء المسلم يقع عليه اسم عابد ويحصل في أدنى رتبته وعلى قدر زيادته في العبادة يحصل الوصف، والْحامِدُونَ معناه: الذاكرون لله بأوصافه الحسنى في كل حال وعلى السراء والضراء وحمده لأنه أهل لذلك، وهو أعم من الشكر إذ الشكر إنما هو على النعم الخاصة بالشاكر، والسَّائِحُونَ معناه الصائمون، وروي عن عائشة أنها قالت: سياحة هذه الأمة الصيام، وأسنده الطبري وروي أنه من كلام النبي ﷺ، وفي الحديث «إن لله ملائكة سياحين مشائين في الآفاق يبلغوني صلاة أمتي عليّ» ، ويروى الحديث «صياحين» بالصاد من الصياح والسياحة في الأرض مأخوذ من السيح وهو الماء الجاري على الأرض إلى غير غاية، وقال بعض الناس وهو في كتاب النقاش: السَّائِحُونَ هم الجائلون بأفكارهم في قدرة الله وملكوته، وهذا قول حسن وهي من أفضل العبادات، ومن ذلك قول معاذ بن جبل: اقعد بنا نؤمن ساعة، ويروى أن بعض العباد أخذ القدح ليتوضأ لصلاة الليل فأدخل أصبعه في أذن القدح وجعل يفكر حتى طلع الفجر فقيل له في ذلك فقال: أدخلت أصبعي في أذن القدح فتذكرت قول الله تعالى: إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ وَالسَّلاسِلُ [غافر: ٧١] وفكرت كيف أتلقى الغل وبقيت في ذلك ليلي أجمع، والرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ هم المصلون الصلوات الخمس كذا قال أهل العلم، ولكن لا يختلف في أن من يكثر النوافل هو أدخل في الاسم وأغرق في الاتصاف، وقوله: الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ هو أمر فرض على أمة محمد ﷺ بالجملة ثم يفترق الناس فيه مع التعيين، فأما ولاة الأمر والرؤساء فهو فرض عليهم في كل حال، وأما سائر الناس فهو فرض عليهم بشروط: منها أن لا تلحقه مضرة وأن يعلم أن قوله يسمع ويعمل به ونحو هذا ثم من تحمل بعد في ذات الله مشقة فهو أعظم أجرا، وأسند الطبري عن بعض العلماء أنه قال: حيثما ذكر الله الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر فهو الأمر بالإسلام والنهي عن الكفر.
«Allah'a O'nu görüyormuşsun gibi ibadet etmendir...» hadisinde açıkladığı muhsin kimsedir. Müslüman bir kimsenin eda ettiği en asgari ibadetle bile üzerine âbid ismi verilir ve bunun en alt derecesini elde eder; ibadetteki artışı ölçüsünde de bu niteliği tam olarak kazanır. { الْحامِدُونَ } ifadesinin anlamı: Her durumda, darlıkta ve genişlikte Allah'ı güzel sıfatlarıyla zikredenler ve O buna layık olduğu için O'na hamdedenlerdir. Bu, şükürden daha kapsamlıdır; zira şükür sadece şükredene ulaşan özel nimetlere karşı yapılır. { السَّائِحُونَ } ifadesinin anlamı, oruç tutanlardır. Âişe'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Bu ümmetin seyahati oruçtur.' Bunu Taberî senediyle rivayet etmiş olup bunun Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) sözü olduğu da rivayet edilmiştir. Hadiste: «Şüphesiz Allah'ın yeryüzünde dolaşan (seyyâhîn) ve ümmetimin bana getirdiği salâtı bana ulaştıran melekleri vardır» buyrulmuştur. Hadis, haykırmak kökünden gelen sad harfiyle «sıyyâhîn» şeklinde de rivayet edilmiştir. Yeryüzünde seyahat (siyâhat) kelimesi, yeryüzünde bir hedefe bağlı kalmaksızın akıp giden su demek olan seyh (سَيْح) kökünden alınmıştır. Bazı kimseler -ki bu Nakkâş'ın kitabında da vardır- şöyle demiştir: { السَّائِحُونَ }, fikirleriyle Allah'ın kudretinde ve melekûtunda dolaşan kimselerdir. Bu güzel bir sözdür ve ibadetlerin en faziletlilerindendir. Muâz b. Cebel'in: 'Bizimle otur da bir saat iman edelim' sözü de bu kabildendir. Âbidlerden birinin gece namazı için abdest almak üzere su kabını aldığı, parmağını kabın kulbuna sokup fecir doğuncaya kadar tefekküre daldığı rivayet edilir. Kendisine bu durum sorulduğunda şöyle demiştir: 'Parmağımı kabın kulbuna soktum, derken Allah Teâlâ'nın: { إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ وَالسَّلاسِلُ } [Gâfir: 71] sözünü hatırladım ve boyundurukları nasıl karşılayacağımı düşündüm; bütün gecemi bu şekilde geçirdim.' { الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ }, beş vakit namazı kılan kimselerdir; ilim ehli böyle demiştir. Ancak nafileleri çok kılan kimsenin bu isme daha çok layık olduğu ve bu niteliğe daha derinden büründüğü hususunda ihtilaf yoktur. Yüce Allah'ın: { الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ } sözü ise, toptan Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) ümmetine farz kılınmış bir emirdir; fertler bazında ise insanlar farklı durumlara ayrılır: Yöneticiler ve idareciler için bu her hâlükârda farzdır. Diğer insanlara gelince; kendilerine bir zarar dokunmaması, sözünün dinlenip gereğinin yapılacağını bilmesi ve benzeri birtakım şartlarla farzdır. Bundan sonra Allah uğrunda sıkıntıya katlanan kimsenin mükâfatı ise daha büyüktür. Taberî bazı âlimlerden Allah'ın iyiliği emredip kötülükten nehyetmeyi zikrettiği her yerde bunun İslam'ı emretmek ve küfürden alıkoymak anlamına geldiğini nakletmiştir.
قال القاضي أبو محمد: ولا شك أنه يتناول هذا وهو أحرى، إذ يتناول ما دونه فتعميم اللفظ أولى، وأما هذه الواو التي في قوله وَالنَّاهُونَ ولم يتقدم في واحدة من الصفات قبل فقيل معناها الربط بين هاتين الصفتين وهي «الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر» إذ هما من غير قبيل الصفات الأول.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Şüphe yok ki bu ifade bunu da kapsar ve buna daha layıktır; bunun altındakileri de kapsadığı için lafzı genel tutmak daha evladır. Yüce Allah'ın: { وَالنَّاهُونَ } sözündeki bu vâv harfine gelince -ki daha önceki sıfatların hiçbirinde geçmemiştir-, bunun anlamının bu iki sıfatı, yani 'iyiliği emretme ve kötülükten alıkoyma' sıfatlarını birbirine bağlamak olduğu söylenmiştir; zira bu ikisi önceki sıfatların türünden farklıdır.
قال القاضي أبو محمد: لأن الأول فيما يخص المرء، وهاتان بينه وبين غيره، ووجب الربط بينهما لتلازمهما وتناسبهما، وقيل هي زائدة وهذا قول ضعيف لا معنى له، وقيل هي واو الثمانية لأن هذه الصفة جاءت ثامنة في الرتبة، ومن هذا قوله في أبواب الجنة وَفُتِحَتْ أَبْوابُها [الزمر: ٧٣] ، وقوله وَثامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ [الكهف: ٢٢] ، ومن هذا قوله ثَيِّباتٍ وَأَبْكاراً [التحريم: ٥] .
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Çünkü öncekiler kişinin kendisiyle ilgilidir; bu ikisi ise kendisi ile başkaları arasındadır. Birbirini gerektirmeleri ve uyumlu olmaları sebebiyle aralarının bağlanması gerekmiştir. Bu vâvın zâid (fazlalık) olduğu da söylenmiştir ki bu anlamsız, zayıf bir görüştür. Bu sıfat sıralamada sekizinci geldiği için bunun sekiz vâvı (vâvu's-semâniye) olduğu da söylenmiştir. Cennet kapıları hakkındaki: { وَفُتِحَتْ أَبْوابُها } [Zümer: 73] sözü, { وَثامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ } [Kehf: 22] sözü ve: { ثَيِّباتٍ وَأَبْكاراً } [Tahrîm: 5] sözü de bu kabildendir.
قال القاضي أبو محمد: على أن هذه تعترض حتى لا يلزم أن يكون واو ثمانية، لأنها فرقت بين فصلين يعمان بمجموعهما جميع النساء، ولا يصح أن يكون «ثيبات أبكارا» [التحريم: ٥] ، فهي فاصلة ضرورة، وواو الثمانية قد ذكرها ابن خالويه، في مناظرته لأبي علي الفارسي في معنى قوله وَفُتِحَتْ أَبْوابُها [الزمر: ٧٣] ، وأنكرها أبو علي، وحدثني أبي ﵁ عن الأستاذ أبي عبد الله الكفيف المالقي وكان ممن استوطن غرناطة وقرأ فيها في مدة ابن حبوس أنه قال: هي لغة فصيحة لبعض العرب من
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Ne var ki bu son ayete sekiz vâvı olmasının gerekmediği gerekçesiyle itiraz edilir; çünkü o, toplamları bütün kadınları kapsayan iki kısmı birbirinden ayırmıştır; nitekim [vâvsız olarak] { ثَيِّباتٍ وَأَبْكاراً } [Tahrîm: 5] denmesi sahih olmaz; dolayısıyla o zorunlu bir ayırıcıdır. Sekiz vâvını İbn Hâleveyh, Ebû Ali el-Fârisî ile: { وَفُتِحَتْ أَبْوابُها } [Zümer: 73] sözünün anlamı hakkındaki münazarasında zikretmiş, Ebû Ali ise bunu reddetmiştir. Babam (radıyallâhu anh), Gırnata'ya yerleşen ve İbn Habbûs döneminde orada kıraat okutan Üstat Ebû Abdullah el-Kefîf el-Mâlakî'nin şöyle dediğini bana anlattı: Bu, bazı Arapların fasih bir lehçesi olup onların
شأنهم أن يقولوا إذا عدوا واحد اثنان ثلاثة أربعة خمسة ستة سبعة وثمانية تسعة عشرة، فهكذا هي لغتهم، ومتى جاء في كلامهم أمر ثمانية أدخلوا الواو، وقوله وَالْحافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ لفظ عام تحته إلزام الشريعة والانتهاء عما نهى الله في كل شيء وفي كل فن، وقوله وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ قيل هو لفظ عام أمر به النبي ﷺ أن يبشر أمته جميعا بالخير من الله، وقيل بل هذه الألفاظ خاصة لمن لم يغز أي لما تقدم في الآية وعد المجاهدين وفضلهم أمر أن يبشر سائر الناس ممن لم يغز بأن الإيمان مخلص من النار والحمد لله رب العالمين، وقوله تعالى ما كانَ لِلنَّبِيِّ الآية، يقتضي التأنيب ومنع الاستغفار للمشركين مع اليأس عن إيمانهم إما بموافاتهم على الكفر وموتهم، ومنه قول عمر بن الخطاب في العاصي بن وائل لا جزاه الله خيرا، وإما بنص من الله تعالى على أحد كأبي لهب وغيره فيمتنع الاستغفار له وهو حي، واختلف المفسرون في سبب هذه الآية فقال الجمهور ومداره على ابن المسيب وعمرو بن دينار، نزلت في شأن أبي طالب، وذلك أن رسول الله ﷺ دخل عليه حين احتضر ووعظه وقال: أي عم قل لا إله إلا الله كلمة أحاج لك بها عند الله تعالى، وكان بالحضرة أبو جهل وعبد الله بن أمية، فقالا له: يا أبا طالب أترغب عن ملة عبد المطلب، فقال أبو طالب: يا محمد والله لولا أني أخاف أن يعير بها ولدي من بعدي لأقررت بها عينك ثم قال: أنا على ملة عبد المطلب، ومات على ذلك، إذ لم يسمع منه النبي ﷺ ما قال للعباس، فنزلت: إِنَّكَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ [القصص: ٥٦] فقال رسول الله ﷺ: والله لأستغفرن لك ما لم أنه عنك، فكان يستغفر له حتى نزلت هذه الآية فترك رسول الله ﷺ الاستغفار لأبي طالب، وروي أن المؤمنين لما رأوا رسول الله ﷺ يستغفر لأبي طالب جعلوا يستغفرون لموتاهم، فلذلك دخلوا في التأنيب والنهي.
âdeti saydıklarında: 'Bir, iki, üç, dört, beş, altı, yedi ve sekiz, dokuz, on' demektir. Dilleri böyledir ve sözlerinde sekizinci bir husus geldiğinde vâv harfini dahil ederler. Yüce Allah'ın: { وَالْحافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ } sözü, şeriata bağlanmayı ve her şeyde, her alanda Allah'ın yasakladığı şeylerden kaçınmayı içeren genel bir lafzdır. Yüce Allah'ın: { وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ } sözünün, Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) bütün ümmetini Allah'tan gelecek hayırla müjdelemesi emredilen genel bir lafız olduğu söylenmiştir. Bu ifadelerin savaşa katılmayan kimselere özel olduğu da söylenmiştir; yani önceki ayette mücahidlerin vaadi ve fazileti zikredilince, imanın insanı cehennemden kurtaracağı hususunda savaşa katılmayan diğer insanları müjdelemesi emredilmiştir; âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun. Yüce Allah'ın: { ما كانَ لِلنَّبِيِّ } ayeti, kınamayı ve artık imanlarından ümit kesilmiş olan müşrikler için mağfiret dilemenin yasaklanmasını gerektirir; bu da ya küfür üzere ölüp gitmeleriyle olur -ki Ömer b. el-Hattâb'ın el-Âs b. Vâil hakkında 'Allah ona hayır vermesin' demesi bu kabildendir- ya da Ebû Leheb ve diğerleri gibi Allah Teâlâ'nın bir kimse hakkında açık nass bildirmesiyle olur ki bu durumda o kimse hayattayken bile onun için bağışlanma dilenemez. Müfessirler bu ayetin iniş sebebi hakkında ihtilaf etmişlerdir. İbnü'l-Müseyyeb ve Amr b. Dînâr ekseninde rivayet eden cumhur şöyle demiştir: Ebû Tâlib hakkında inmiştir. Şöyle ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ölüm döşeğindeyken onun yanına girip ona öğüt vermiş ve: 'Ey amca! Lâ ilâhe illallâh de ki Allah Teâlâ katında senin lehine onunla hüccet getireyim' buyurmuştur. Orada Ebû Cehil ve Abdullah b. Ebî Ümeyye de vardı; onlar: 'Ey Ebû Tâlib! Abdülmuttalib'in dininden yüz mü çevireceksin?' dediler. Bunun üzerine Ebû Tâlib: 'Ey Muhammed! Vallahi benden sonra çocuklarımın bununla ayıplanmasından korkmasaydım, [bu sözü söyleyerek] mutlaka senin gözünü aydın ederdim' dedi ve sonra: 'Ben Abdülmuttalib'in dini üzereyim' diyerek bu hâl üzere öldü; çünkü Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) onun Abbâs'a söylediklerini işitmemişti. Bunun üzerine: { إِنَّكَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ } [Kasas: 56] ayeti indi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) de: «Vallahi bana yasaklanmadığı sürece senin için mutlaka mağfiret dileyeceğim» buyurdu ve bu ayet ininceye kadar onun için mağfiret dilemeye devam etti; ayet inince Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Ebû Tâlib için bağışlanma dilemeyi bıraktı. Müminlerin Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) Ebû Tâlib için mağfiret dilediğini görünce kendi ölüleri için de mağfiret dilemeye başladıkları ve bu sebeple azarlama ve yasağa dahil oldukları rivayet edilmiştir.
والآية على هذا ناسخة لفعل النبي ﷺ إذ أفعاله في حكم الشرع المستقر وقال فضيل بن عطية وغيره: إن رسول الله ﷺ لما فتح مكة أتى قبر أمه فوقف عليه حتى سخنت عليه الشمس، وجعل يرغب في أن يؤذن له في الاستغفار لها، فلم يؤذن له فأخبر أصحابه أنه أذن له في زيارة قبرها، ومنع أن يستغفر لها، فما رئي باكيا أكثر من يومئذ، ونزلت الآية في ذلك، وقالت فرقة: إنما نزلت بسبب قول رسول الله ﷺ في المنافقين: والله لأزيدن على السبعين، وقال ابن عباس وقتادة وغيرهما: إنما نزلت الآية بسبب جماعة من المؤمنين قالوا: نستغفر لموتانا كما استغفر إبراهيم ﷺ لأبيه فنزلت الآية في ذلك، وعلى كل حال ففي ورود النهي عن الاستغفار للمشركين موضع اعتراض بقصة إبراهيم ﷺ على نبينا وعليه، فنزل رفع ذلك الاعتراض في الآية التي بعدها، وقوله مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ يريد من بعد الموت على الكفر فحينئذ تبين أنهم أصحاب الجحيم أي سكانها وعمرتها، والاستغفار للمشرك الحي جائز إذ يرجى إسلامه ومن هذا قول أبي هريرة ﵁ رحم الله رجلا استغفر لأبي هريرة ولأمه، قيل له ولأبيه قال: لا، إن أبي مات كافرا، وقال عطاء بن أبي رباح:
Buna göre ayet, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) fiilini neshetmektedir; zira onun fiilleri yerleşik şeriat hükmündedir. Fudayl b. Atıyye ve başkaları şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Mekke'yi fethettiğinde annesinin kabrine geldi, güneş kendisini ısıtıncaya kadar başında durdu ve onun için mağfiret dilemesine izin verilmesini arzuladı; ancak izin verilmedi. Bunun üzerine ashabına, kabrini ziyaret etmesine izin verildiğini fakat onun için mağfiret dilemesinin yasaklandığını bildirdi; o günkünden daha çok ağladığı hiç görülmemişti ve ayet bu hususta indi. Bir grup şöyle demiştir: Bu ayet sadece Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) münafıklar hakkında: «Vallahi yetmişten fazlasını yapacağım» demesi sebebiyle inmiştir. İbn Abbâs, Katâde ve başkaları ise şöyle demiştir: Ayet müminlerden bir grubun: 'İbrâhim'in (aleyhisselâm) babasına mağfiret dilediği gibi biz de ölülerimize mağfiret dileriz' demeleri sebebiyle inmiştir. Her hâlükârda, müşrikler için mağfiret dileme yasağının gelmesinde İbrâhim'in (Peygamberimize ve ona selâm olsun) kıssası sebebiyle bir itiraz noktası vardı; işte bir sonraki ayette bu itirazın kaldırılması nazil oldu. Yüce Allah'ın: { مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ } sözüyle küfür üzere ölümü kastetmektedir; zira ancak o zaman onların cehennem ehli, yani onun sakinleri ve ahalisi oldukları açığa kavuşur. Hayatta olan müşrik için mağfiret dilemek ise caizdir; çünkü onun Müslüman olması umulur. Ebû Hureyre'nin (radıyallâhu anh): 'Ebû Hureyre ve annesi için mağfiret dileyen adama Allah rahmet etsin' demesi de bu kabildendir. Kendisine: 'Ya babası için?' denilince; 'Hayır, çünkü babam kâfir olarak öldü' demiştir. Atâ b. Ebî Rebâh ise şöyle demiştir:
الآية في النهي عن الصلاة على المشركين، والاستغفار هاهنا يراد به الصلاة.
Ayet müşriklerin cenaze namazını kılmayı yasaklama hakkındadır; buradaki istiğfardan maksat [cenaze] namazıdır.
قوله ﷿:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة التوبة (٩) : الآيات ١١٤ الى ١١٦]
[Tevbe Suresi (9), Âyetler 114-116]
وَما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ إِلاَّ عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ إِنَّ إِبْراهِيمَ لَأَوَّاهٌ حَلِيمٌ (١١٤) وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْماً بَعْدَ إِذْ هَداهُمْ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ ما يَتَّقُونَ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١١٥) إِنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ (١١٦)
{ وَما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ إِلاَّ عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ إِنَّ إِبْراهِيمَ لَأَوَّاهٌ حَلِيمٌ (١١٤) وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْماً بَعْدَ إِذْ هَداهُمْ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ ما يَتَّقُونَ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١١٥) إِنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ (١١٦) } “İbrâhim'in babası için mağfiret dilemesi, sadece ona verdiği bir sözden dolayı idi. Onun Allah düşmanı olduğu kendisine belli olunca ondan uzaklaştı. Şüphesiz İbrâhim çok içli/duygulu [ve] yumuşak huyludur. (114) Allah, bir kavmi doğru yola ilettikten sonra, sakınacakları şeyleri kendilerine açıklamadıkça onları saptıracak değildir. Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir. (115) Şüphesiz göklerin ve yerin mülkü yalnızca Allah'ındır; diriltir ve öldürür. Sizin için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı vardır. (116)”
المعنى لا حجة أيها المؤمنون في استغفار إبراهيم الخليل لأبيه فإن ذلك لم يكن إلا عن موعدة، واختلف في ذلك فقيل عن موعدة من إبراهيم في أن يستغفر لأبيه وذلك قوله سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي إِنَّهُ كانَ بِي حَفِيًّا [مريم: ٤٧] ، وقيل عن موعدة من أبيه له في أنه سيؤمن فكان إبراهيم قد قوي طمعه في إيمانه فحمله على الاستغفار له حتى نهي عنه، وقرأ طلحة: «وما يستغفر إبراهيم» وروي عنه «وما استغفر إبراهيم» ، ومَوْعِدَةٍ مفعلة من الوعد، وأما تبينه أنه عدو لله قيل ذلك بموت آزر على الكفر، وقيل ذلك بأنه نهي عنه وهو حي.
Anlam şudur: Ey müminler! Halîl İbrâhim'in babası için mağfiret dilemesinde sizin için bir delil yoktur; zira bu ancak bir sözden dolayı idi. Bu hususta ihtilaf edilmiştir: Bunun İbrâhim'in babasına mağfiret dileyeceğine dair verdiği sözden kaynaklandığı söylenmiştir ki bu da onun: { سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي إِنَّهُ كانَ بِي حَفِيًّا } [Meryem: 47] sözüdür. Babasının iman edeceğine dair ona verdiği sözden kaynaklandığı da söylenmiştir; böylece İbrâhim'in onun imanına dair ümidi kuvvetlenmiş, bu da yasaklanıncaya kadar onun için mağfiret dilemesine sebep olmuştur. Talha «وما يستغفر إبراهيم», ondan gelen bir rivayette de «وما استغفر إبراهيم» şeklinde okumuştur. { مَوْعِدَةٍ } kelimesi, "el-va'd" kökünden "mef'ale" kalıbındadır. Onun Allah düşmanı olduğunun açığa çıkmasına gelince; bunun Âzer'in küfür üzere ölmesiyle olduğu söylenmiş, henüz hayattayken İbrâhim'e onun için dua etmenin yasaklanmasıyla olduğu da söylenmiştir.
وقال سعيد بن جبير: ذلك كله يوم القيامة وذلك أن في الحديث أن إبراهيم يلقاه فيعرفه ويتذكر قوله:
Saîd b. Cübeyr ise şöyle demiştir: Bütün bunlar kıyamet günündedir; zira hadiste İbrâhim'in onunla karşılaşacağı, onu tanıyıp şu sözünü hatırlayacağı zikredilmiştir:
سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي [مريم: ٤٧] فيقول له الزم حقوي فلن أدعك اليوم لشيء، فيلزمه حتى يأتي الصراط فيلتفت إليه فإذا هو قد مسخ ضبعانا أمذر فيتبرأ منه حينئذ.
{ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي } [Meryem: 47]; ve ona: 'Belime sarıl, bugün seni hiçbir şeye bırakmayacağım' diyecektir. O da Sırat'a gelinceye kadar ona sarılacak, Sırat'a gelince ona dönüp bakacak, bir de görecek ki o pis kokulu bir sırtlan suretine dönüştürülmüştür; işte o zaman ondan uzaklaşacaktır.
قال القاضي أبو محمد: وربط أمر الاستغفار بالآخرة ضعيف، وقوله إِنَّ إِبْراهِيمَ لَأَوَّاهٌ حَلِيمٌ ثناء من الله تعالى على إبراهيم، و «الأواه» قال ابن مسعود هو الدعّاء، وقيل هو الداعي بتضرع، وقيل هو الموقن قاله ابن عباس، وقيل هو الرحيم قاله ابن مسعود أيضا، وقيل هو المؤمن التواب، وقيل هو المسبح وقيل هو الكثير الذكر لله ﷿، وقيل هو التلّاء للقرآن، وقيل هو الذي يقول من خوفه لله ﷿ أبدا أوه ويكثر ذلك.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: İstiğfar meselesini ahirete bağlamak zayıftır. Yüce Allah'ın: { إِنَّ إِبْراهِيمَ لَأَوَّاهٌ حَلِيمٌ } sözü, Allah Teâlâ'nın İbrâhim'e bir övgüsüdür. 'Evvâh' hakkında İbn Mes'ûd: 'Çokça dua eden kimsedir' demiştir. Yalvararak dua eden kimse olduğu söylenmiştir. İbn Abbâs'ın dediğine göre yakîn sahibi kimsedir. Yine İbn Mes'ûd'dan merhametli kimse olduğu söylenmiştir. Çokça tövbe eden mümin olduğu söylenmiştir. Tesbih eden kimse olduğu, Aziz ve Celil olan Allah'ı çokça zikreden kimse olduğu, [kendi kitaplarını] çokça okuyan kimse olduğu ve Aziz ve Celil olan Allah korkusundan dolayı sürekli 'âh' deyip bunu çokça tekrarlayan kimse olduğu da söylenmiştir.
وروي أن أبا ذر سمع رجلا يكثر ذلك في طوافه فشكاه إلى رسول الله ﷺ، فقال:
Rivayet edildiğine göre Ebû Zer, tavafında bunu çokça söyleyen bir adam işitmiş ve onu Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) şikâyet etmiştir; bunun üzerine Resûlullah:
«دعه فإنه أواه» .
«Onu bırak, çünkü o çok içli/duyguludur (evvâhtır)» buyurmuştur.
والتأوه التفجع الذي يكثر حتى ينطق الإنسان معه، ب «أوه» ، ويقال أوه فمن الأول قول رسول الله ﷺ لبلال في بيع أو شراء أنكره عليه: أوه، ذلك الربا بعينه ومن الثاني قول الشاعر:
Te'evvüh (inleme/âh etme); insanın onunla birlikte 'âh (evveh)' diyeceği kadar çok olan acılanma ve feryattır. 'Evveh' de denir. Birincisine örnek, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) Bilâl'e uygun bulmadığı bir alışveriş hakkında: «Âh, işte bu faizin ta kendisidir!» demesidir. İkincisine örnek ise şairin şu sözüdür:
[الطويل]
[Tavîl]
فأوه لذكراها إذا ما ذكرتها ... ومن بعد أرض بيننا وسماء
Âh onun hatırasına, onu andığım zaman! / Ne kadar da uzak aramızdaki yer ve gök!
ومن هذا المعنى قول المثقب العبدي: [الوافر]
Bu anlamda Müsekb el-Abdî'nin şu beyti de yer alır: [Vâfir]
إذا ما قمت أرحلها بليل ... تأوّه آهة الرجل الحزين
Geceleyin kalkıp deveyi eyerlediğimde / Hüzünlü bir adamın ah çekişi gibi inler.
ويروى آهة، ومن ذلك قول النبي ﷺ، «أوه لأفراخ محمد» ، وحَلِيمٌ معناه صابر محتمل عظيم العقل، والحلم العقل، وقوله تعالى: وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْماً الآية معناه التأنيس للمؤمنين، وقيل: إن بعضهم خاف على نفسه من الاستغفار للمشركين دون أمر من الله تعالى فنزلت الآية مؤنسة، أي ما كان الله بعد أن هدى إلى الإسلام وأنقذ من النار ليحبط ذلك ويضل أهله لمواقعتهم ذنبا لم يتقدم منه نهي عنه، فأما إذا بين لهم ما يتقون من الأمور ويتجنبون من الأشياء فحينئذ من واقع بعد النهي استوجب العقوبة، وقيل: إن هذه الآية إنما نزلت بسبب قوم من أصحاب رسول الله ﷺ كانوا غيبا فحولت القبلة فصلوا قبل أن يصلهم ذلك إلى بيت المقدس، وآخرين شربوا الخمر بعد تحريمها قبل أن يصل إليهم، فخافوا على أنفسهم وتكلموا في ذلك فنزلت الآية، والقول الأول أصوب وأليق بالآية، وذهب الطبري إلى أن قوله، يُحْيِي وَيُمِيتُ إشارة إلى أنها يجب أيها المؤمنون ألا تجزعوا من عدو وإن كثر، ولا تهابوا أحدا فإن الموت المخوف والحياة المحبوبة إنما هما بيد الله تعالى.
Beyitteki kelime «آهة» şeklinde de rivayet edilir. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Âh Muhammed'in yavrularına!» sözü de bu kabildendir. { حَلِيمٌ } kelimesinin anlamı ise sabırlı, tahammüllü ve üstün akıl sahibidir; hilm, akıl demektir. Yüce Allah'ın: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْماً } ayetinin anlamı müminleri teselli etmektir. Bir kısmının Allah Teâlâ'dan bir emir gelmeksizin müşrikler için mağfiret dilemekten ötürü kendileri adına korktuğu ve ayetin onları teselli etmek üzere indiği söylenmiştir; yani Allah onları İslam'a ilettikten ve cehennemden kurtardıktan sonra, daha önce kendisinden bir yasak gelmemiş bir günahı işlediler diye bunu boşa çıkaracak ve ehlini saptıracak değildir. Ancak sakınmaları ve kaçınmaları gereken hususları kendilerine açıkladığında, yasaktan sonra günahı işleyen kimse cezayı hak eder. Bu ayetin, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) uzakta olan, kıble değiştirildiğinde haber kendilerine ulaşmadan önce Beytülmakdis'e doğru namaz kılan ve içki haram kılındıktan sonra haber kendilerine ulaşmadan önce içki içen bir grup sahabesi sebebiyle indiği de söylenmiştir; zira onlar kendileri adına korkup bu hususta konuşmuşlar ve ayet inmiştir. Birinci görüş daha isabetli ve ayete daha uygundur. Taberî, Yüce Allah'ın: { يُحْيِي وَيُمِيتُ } sözünün şu anlama işaret ettiğini savunmuştur: Ey müminler! Düşman ne kadar çok olursa olsun paniklememeniz ve kimseden korkmamanız gerekir; zira korkulan ölüm de sevilen hayat da ancak Allah Teâlâ'nın elindedir.
قال القاضي أبو محمد: والمعنى الذي قال صحيح في نفسه ولكن قوله، إن القصد بالآية إنما هو لهذا قول يبعد، والظاهر في الآية إنما هو لما نص في الآية المتقدمة نعمته وفضله على عبيده في أنه متى منّ عليهم بهداية ففضله أسبغ من أن يصرفهم ويضلهم قبل أن تقع منهم معصية ومخالفة أمر أتبع ذلك بأوصاف فيها تمجيد الله ﷿ وتعظيمه وبعث النفوس على إدمان شكره والإقرار بعبوديته.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Onun söylediği anlam kendi içinde doğrudur; fakat ayetteki asıl kastedilenin bu olduğunu söylemesi uzak bir ihtimaldir. Ayette zahir olan şudur: Önceki ayette kullarına hidayet bahşettiğinde lütfunun, onlardan bir günah ve emre muhalefet vuku bulmadan önce onları çevirip saptırmaktan çok daha geniş olduğu şeklindeki nimetini ve fazlını açıkça belirttikten sonra, bunu Aziz ve Celil olan Allah'ı yüceltip tazim eden ve nefisleri O'na sürekli şükretmeye ve kulluğunu ikrar etmeye sevk eden niteliklerle pekiştirmiştir.
قوله ﷿:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة التوبة (٩) : الآيات ١١٧ الى ١١٩]
[Tevbe Suresi (9), Âyetler 117-119]
لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي ساعَةِ الْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ ما كادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ إِنَّهُ بِهِمْ رَؤُفٌ رَحِيمٌ (١١٧) وَعَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذا ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ وَضاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ وَظَنُّوا أَنْ لا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلاَّ إِلَيْهِ ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١١٨) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ (١١٩)
{ لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي ساعَةِ الْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ ما كادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ إِنَّهُ بِهِمْ رَؤُفٌ رَحِيمٌ (١١٧) وَعَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذا ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ وَضاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ وَظَنُّوا أَنْ لا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلاَّ إِلَيْهِ ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١١٨) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ (١١٩) } “Andolsun ki Allah, Peygamber'in, o güçlük anında kendisine uyan Muhacirler'in ve Ensar'ın tövbesini kabul etti; nitekim içlerinden bir grubun kalpleri neredeyse kaymak üzereydi. Sonra onların tövbesini kabul buyurdu. Şüphesiz O, onlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir. (117) [Haklarındaki hüküm] ertelenen o üç kişinin de [tövbesini kabul etti]. Sonunda yeryüzü bütün genişliğine rağmen onlara dar gelmiş, nefisleri de kendilerini sıktıkça sıkmış ve Allah'tan yine O'na sığınmaktan başka bir çare olmadığını anlamışlardı. Sonra tövbe etsinler diye onların tövbesini kabul buyurdu. Şüphesiz Allah, tövbeleri çokça kabul eden, çok merhametli olandır. (118) Ey iman edenler! Allah'a karşı takvalı olun ve doğrularla beraber olun! (119)”
«التوبة» من الله رجوعه بعبده من حالة إلى أرفع منها، فقد تكون في الأكثر رجوعا من حالة طاعة إلى أكمل منها وهذه توبته في هذه الآية على النبي ﷺ لأنه رجع به من حاله قبل تحصيل الغزوة وأجرها وتحمل مشقاتها إلى حاله بعد ذلك كله، وأما توبته على «المهاجرين والأنصار» فحالها معرضة لأن تكون من تقصير إلى طاعة وجد في الغزو ونصرة الدين، وأما توبته على الفريق الذي كاد أن يزيغ فرجوع من حالة محطوطة إلى حال غفران ورضا، واتَّبَعُوهُ معناه: دخلوا في أمره وانبعاثه ولم يرغبوا بأنفسهم عن نفسه، وقوله فِي ساعَةِ الْعُسْرَةِ، يريد في وقت العسرة فأنزل الساعة منزلة المدة والوقت والزمن، وإن كان عرف الساعة في اللغة أنه لما قلّ من الزمن كالقطعة من النهار.
Allah'tan olan tövbe (tevbe), kulunu bir hâlden daha üstün bir hâle döndürmesidir. Çoğunlukla bu, bir itaat hâlinden daha kâmil bir itaat hâline dönüştür; nitekim bu ayette Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) tövbesini kabul etmesi bu türdendir; çünkü onu gazvenin kazanılmasından, sevabından ve meşakkatlerine katlanılmasından önceki hâlinden bütün bunların sonrasındaki hâline döndürmüştür. 'Muhacirler ve Ensar'ın tövbesini kabul etmesine gelince; bu durum bir kusurdan gazvede itaate, gayrete ve dinin zaferine dönüştür. Kalpleri neredeyse kaymak üzere olan gruba yönelik tövbe ise düşük bir mertebeden bağışlanma ve rıza mertebesine dönüştür. { اتَّبَعُوهُ } sözünün anlamı: O'nun emrine ve seferine dahil oldular, kendi canlarını onun canından üstün tutmadılar demektir. Yüce Allah'ın: { فِي ساعَةِ الْعُسْرَةِ } sözü, 'güçlük vaktinde' demektir; böylece "saat" lafzını süre, vakit ve zaman yerine koymuştur; gerçi dilde saatin yaygın anlamı gündüzden bir parça gibi az bir zaman dilimidir.
ألا ترى قوله ﷺ في رواح يوم الجمعة «في الساعة الأولى وفي الثانية» الحديث،
Görmez misin Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) cuma gününe gitmek hakkındaki: «Birinci saatte, ikinci saatte...» hadisini;
فهي هنا بتجوز، ويمكن أن يريد بقوله فِي ساعَةِ الْعُسْرَةِ الساعة التي وقع فيها عزمهم وانقيادهم لتحمل المشقة إذ السفرة كلها تبع لتلك الساعة وبها وفيها يقع الأجر على الله، وترتبط النية، فمن اعتزم على الغزو وهو معسر فقد اتبع في ساعة العسرة ولو اتفق أن يطرأ لهم غنى في سائر سفرتهم لما اختل كونهم متبعين «في ساعة عسرة» والْعُسْرَةِ الشدة وضيق الحال والعدم، ومنه قوله تعالى: وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ [البقرة: ٢٨٠] وهذا هو جيش العسرة الذي قال رسول الله ﷺ فيه: من جهز جيش العسرة فله الجنة فجهزه عثمان بن عفان ﵁ بألف جمل وألف دينار.
Dolayısıyla buradaki kullanım mecazdır. Yüce Allah'ın: { فِي ساعَةِ الْعُسْرَةِ } sözüyle, meşakkate katlanmaya azmettikleri ve boyun eğdikleri saati kastetmiş olması da mümkündür; zira yolculuğun tamamı o saate bağlıdır ve ecir Allah katında onunla ve onda hâsıl olur, niyet ona bağlanır. Darlık içindeyken savaşa azmeden kimse, güçlük anında uymuş sayılır; yolculuklarının geri kalanında zenginleşmiş olsalar bile onların 'güçlük anında' uymuş olma vasıfları zedelenmez. el-Usra (الْعُسْرَة); şiddet, darlık ve yokluk demektir. Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ } [Bakara: 280] sözü de bu kabildendir. Bu, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) hakkında: «Kim Usre ordusunu donatırsa ona cennet vardır» buyurduğu ordudur; Osman b. Affân (radıyallâhu anh) da onu bin deve ve bin dinarla donatmıştır.
وروي أن رسول الله ﷺ، قلب الدنانير بيده وقال: وما على عثمان ما عمل بعد هذا، وجاء أيضا رجل من الأنصار بسبعمائة وسق من تمر، وقال مجاهد وقتادة: إن العسرة بلغت بهم في تلك الغزوة وهي غزوة تبوك إلى أن قسموا التمرة بين رجلين، ثم كان النفر يأخذون التمرة الواحدة فيمضغها أحدهم ويشرب عليها الماء ثم يفعل كلهم بها ذلك.
Rivayet edildiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) dinarları eliyle altüst edip çevirmiş ve: «Bundan sonra yaptığı hiçbir şey Osman'a zarar vermez!» buyurmuştur. Ensar'dan bir adam da yedi yüz vesk hurma getirmiştir. Mücâhid ve Katâde şöyle demişlerdir: Bu gazvede -ki Tebük Gazvesi'dir- darlık onlarda öyle bir boyuta ulaştı ki tek bir hurmayı iki adam arasında paylaştırdılar; sonra bir grup insan tek bir hurmayı alır, biri onu çiğner ve üzerine su içer, sonra hepsi sırayla o hurmaya aynı şeyi yapardı.
وقال عمر بن الخطاب ﵁: وأصابهم في بعضها عطش شديد حتى جعلوا ينحرون الإبل ويشربون ما في كروشها من الماء ويعصرون الفرث حتى استسقى لهم رسول الله ﷺ فرفع يديه يدعو فما رجعهما حتى انسكبت سحابة فشربوا وادخروا ثم ارتحلوا فإذا السحابة لم تخرج عن العسكر، وحينئذ قال رجل من المنافقين: وهل هذه إلا سحابة مرت، وكانت الغزوة في شدة الحر، وكان الناس كثيرا، فقل الظهر فجاءتهم العسرة من جهات، ووصل رسول الله ﷺ إلى أوائل بلد العدو فصالحه أهل أذرج وأيلة وغيرهما على الجزية ونحوها، وانصرف وأما «الزيغ» الذي كادت قلوب فريق منهم أن تواقعه، فقيل همت فرقة بالانصراف لما لقوا من المشقة والعسرة، قاله الحسن، وقيل زيغها إنما كان بظنون لها ساءت في معنى عزم رسول الله ﷺ على تلك الغزوة لما رأته من شدة العسرة وقلة الوفر وبعد المشقة وقوة العدو المقصود، وقرأ جمهور الناس وأبو بكر عن عاصم «تزيغ» بالتاء من فوق على لفظ القلوب.
Ömer b. el-Hattâb (radıyallâhu anh) şöyle demiştir: Bir kısmında öyle şiddetli bir susuzluğa maruz kaldılar ki develeri kesip işkembelerindeki suyu içer ve tersini sıkarlardı; nihayet Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlar için yağmur duası yaptı, ellerini kaldırıp dua etti ve ellerini henüz indirmeden bir bulut boşaldı; böylece içtiler ve su depoladılar. Sonra hareket ettiler; bir de gördüler ki bulut ordunun dışına taşmamıştı. O esnada münafıklardan biri: 'Bu sadece oradan geçen bir bulut değil mi?' dedi. Gazve şiddetli sıcakta gerçekleşmişti, insan sayısı çoktu, binek hayvanı ise azdı; dolayısıyla darlık onlara her yönden gelmişti. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) düşman beldesinin sınırlarına ulaştı; Ezruh ve Eyle halkı ile diğerleri cizye ve benzeri hususlarda onunla barış yaptılar; sonra da geri döndü. İçlerinden bir grubun kalplerinin neredeyse içine düşeceği kaymaya (zeyğ) gelince; Hasan'ın dediğine göre bir grubun karşılaştıkları meşakkat ve darlık yüzünden geri dönmeye niyetlenmesi olduğu söylenmiştir. Aşırı darlık, imkânların azlığı, meşakkatin uzaklığı ve hedeflenen düşmanın gücünü gördüklerinde Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu gazveye azmetmesi hakkında zihinlerine gelen kötü zanlar olduğu da söylenmiştir. İnsanların cumhuru ve Âsım'dan Ebû Bekr, 'el-kulûb' lafzına binaen üstten te ile «تزيغ» şeklinde okumuştur.
وروي عن أبي عمرو أنه كان يدغم الدال في التاء، وقرأ حمزة وحفص عن عاصم والأعمش والجحدري «يزيغ» بالياء على معنى جمع القلوب، وقرأ ابن مسعود «من بعد ما زاغت قلوب فريق» ، وقرأ أبي بن كعب «من بعد ما كادت تزيغ» ، وأما كان فيحتمل أن يرتفع بها ثلاثة أشياء أولها وأقواها القصة والشأن هذا مذهب سيبويه، وترتفع «القلوب» على هذا ب «تزيغ» ، والثاني أن يرتفع بها ما يقتضيه ذكر المهاجرين والأنصار أولا، ويقدر ذلك القوم فكأنه قال من بعد ما كاد القوم تزيغ قلوب فريق منهم، والثالث أن يرتفع بها «القلوب» ويكون في قوله «تزيغ» ضمير «القلوب» ، وجاز ذلك تشبيها بكان في قوله كانَ حَقًّا عَلَيْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ
Ebû Amr'dan dâl harfini te harfine idgam ettiği rivayet edilmiştir. Hamza, Âsım'dan Hafs, A'meş ve Cahderî kalplerin çoğul anlamı üzerine yâ ile «يزيغ» okumuşlardır. İbn Mes'ûd «من بعد ما زاغت قلوب فريق», Übey b. Ka'b ise «من بعد ما كادت تزيغ» şeklinde okumuştur. 'Kâne'ye gelince; onunla üç şeyin merfû olması muhtemeldir: Birincisi ve en kuvvetlisi, kıssa ve şân zamiridir; bu Sîbeveyh'in mezhebidir ve 'el-kulûb' buna göre 'tezyğu' fiiliyle merfû olur. İkincisi, başlangıçta Muhacirler ve Ensar'ın zikredilmesinin gerektirdiği şeyin onunla merfû olmasıdır ki bu 'el-kavm' olarak takdir edilir; sanki 'o kavmin içinden bir grubun kalpleri neredeyse kayacaktı' demiştir. Üçüncüsü ise 'el-kulûb'un onunla merfû olması ve 'tezyğu' fiilinde 'el-kulûb'a ait bir zamir bulunmasıdır; bu da Yüce Allah'ın: { كانَ حَقًّا عَلَيْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ }
[الروم: ٤٧] وأيضا فلأن هذا التقديم للخبر يراد به التأخير، وشبهت كادَ ب «كان» للزوم الخبر لها، قال أبو علي ولا يجوز ذلك في عسى.
[Rûm: 47] sözündeki 'kâne'ye kıyasla caiz görülmüştür. Ayrıca haberin bu şekilde öne geçirilmesiyle aslında tehir edilmesi kastedilmiştir. 'Kâde' ise haberin kendisine lazım olması bakımından 'kâne'ye benzetilmiştir; Ebû Ali bu durumun 'asâ'da caiz olmadığını söylemiştir.
ثم أخبر ﷿ أنه تاب أيضا على هذا الفريق وراجع به، وأنس بإعلامه للأمة بأنه رَؤُفٌ رَحِيمٌ، والثلاثة هم كعب بن مالك وهلال بن أمية الواقفي ومرارة بن الربيع العامري ويقال ابن ربيعة ويقال
Sonra Aziz ve Celil olan Allah bu grubun da tövbesini kabul edip onları geri döndürdüğünü haber vermiş ve ümmete kendisinin { رَؤُفٌ رَحِيمٌ } olduğunu bildirerek gönüllere ferahlık vermiştir. O üç kişi ise Ka'b b. Mâlik, Hilâl b. Ümeyye el-Vâkıfî ve Mürâre b. er-Rabî' el-Âmirî'dir -İbn Rebîa veya
ابن ربعي، وقد خرج حديثهم بكماله البخاري ومسلم وهو في السير، فلذلك اختصرنا سوقه، وهم الذين تقدم فيهم وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ [التوبة: ١٠٦] ، ومعنى خُلِّفُوا أخروا وترك أمرهم ولم تقبل منهم معذرة ولا ردت عليهم، فكأنهم خلفوا عن المعتذرين، وقيل معنى خُلِّفُوا أي عن غزوة تبوك، قاله قتادة وهذا ضعيف وقد رده كعب بن مالك بنفسه وقال: معنى خُلِّفُوا تركوا عن قبول العذر وليس بتخلفنا عن الغزو، ويقوي ذلك من اللفظة جعله إذا ضاقت غاية للتخليف ولم يكن ذلك عن تخليفهم عن الغزو، وإنما ضاقت عليهم الأرض عن تخليفهم عن قبول العذر، وقرأ الجمهور «خلّفوا» بضم الخاء وشد اللام المكسورة، وقرأ عكرمة بن هارون المخزومي وزر بن حبيش وعمرو بن عبيد وأبو عمرو أيضا «خلفوا» بفتح الخاء واللام غير مشددة، وقرأ أبو مالك «خلفوا» بضم الخاء وتخفيف اللام المكسورة، وقرأ أبو جعفر محمد بن علي وعلي بن الحسين وجعفر بن محمد وأبو عبد الرحمن «خالفوا» والمعنى قريب من التي قبلها، وقال أبو جعفر ولو خلفوا لم يكن لهم ذنب، وقرأ الأعمش «وعلى الثلاثة المخلفين» ، وقوله: بِما رَحُبَتْ معناه برحبها كأنه قال: على ما هي في نفسها رحبة، ف «ما» مصدرية، وَضاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ استعارة لأن الغم والهم ملأها، وَظَنُّوا في هذه الآية بمعنى أيقنوا وحصل علم لهم وقوله: ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا لما كان هذا القول في تعديد نعمه بدا في ترتيبه بالجهة التي هي عن الله ﷿ ليكون ذلك منبها على تلقي النعمة من عنده لا رب غيره، ولو كان القول في تعديد ذنب لكان الابتداء بالجهة التي هي عن المذنب كما قال الله تعالى:
İbn Rib'î de denilir-. Onların hadisini Buhârî ve Müslim tam olarak tahric etmiştir ve siyer kitaplarında mevcuttur; bu sebeple onu nakletmeyi kısa tuttuk. Bunlar daha önce haklarında: { وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ } [Tevbe: 106] ayeti geçen kimselerdir. { خُلِّفُوا } sözünün anlamı: [Hükümleri] ertelendi, durumları askıya alındı; ne mazeretleri kabul edildi ne de yüzlerine çarpıldı; sanki mazeret beyan edenlerden geriye bırakıldılar demektir. { خُلِّفُوا } ifadesinin anlamının Tebük Gazvesi'nden geri bırakıldıkları şeklinde olduğu da söylenmiştir; bunu Katâde söylemiştir fakat bu zayıftır ve bizzat Ka'b b. Mâlik bunu reddederek şöyle demiştir: '{ خُلِّفُوا } kelimesinin anlamı, mazeretin kabulünden geri bırakıldılar demektir; yoksa savaştan geri kalmamız değildir.' Lafız açısından bunu kuvvetlendiren husus; yeryüzünün daralmasını geriye bırakılmanın gayesi kılmasıdır ki bu, savaştan geri kalmalarından ötürü olmamıştır; bilakis mazeretlerinin kabul edilmeyip ertelenmesinden ötürü yeryüzü onlara dar gelmiştir. Cumhur, hâ harfinin zammesi ve kesreli lâmın şeddesiyle «خلّفوا» şeklinde okumuştur. İkrime b. Hârun el-Mahzûmî, Zirr b. Hubeyş, Amr b. Ubeyd ve yine Ebû Amr, hâ ve lâm harflerinin fethasıyla şeddesiz olarak «خلفوا» şeklinde okumuşlardır. Ebû Mâlik, hâ harfinin zammesi ve kesreli lâmın şeddesiz hâliyle «خُلفوا» okumuştur. Ebû Ca'fer Muhammed b. Ali, Ali b. el-Hüseyin, Ca'fer b. Muhammed ve Ebû Abdirrahmân ise «خالفوا» şeklinde okumuşlardır ve anlamı öncekine yakındır; Ebû Ca'fer: 'Şayet geride bırakılsalardı bir günahları olmazdı' demiştir. A'meş ise «وعلى الثلاثة المخلفين» şeklinde okumuştur. Yüce Allah'ın: { بِما رَحُبَتْ } sözünün anlamı: Geniş olmasına rağmen demektir; sanki 'kendi nefsinde geniş olduğu hâlde' demiştir; buradaki 'mâ' masdariyyedir. { وَضاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ } ifadesi bir istiaredir; zira keder ve gam nefislerini doldurmuştur. { وَظَنُّوا } sözü bu ayette kesin olarak bildiler ve kesin bilgiye ulaştılar anlamındadır. Yüce Allah'ın: { ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا } sözüne gelince; bu ifade nimetlerini sayma makamında olduğu için, nimetin O'ndan başkası olmayan Aziz ve Celil olan Allah katından geldiğine dikkat çekmek amacıyla sıralamaya Allah tarafından olan cihetle başlamıştır. Şayet söz bir günahı sayıp dökmek hakkında olsaydı, Allah Teâlâ'nın:
فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ [الصف: ٥] ليكون هذا أشد تقريرا للذنب عليهم، وهذا من فصاحة القرآن وبديع نظمه ومعجز اتساقه، وبيان هذه الآية ومواقع ألفاظها إنما يكمل مع مطالعة حديث «الثلاثة» الذين خلفوا في الكتب التي ذكرنا، وإنما عظم ذنبهم واستحقوا عليه ذلك لأن الشرع يطلبهم من الجد فيه بحسب منازلهم منه وتقدمهم فيه إذ هم أسوة وحجة للمنافقين والطاعنين، إذ كان كعب من أهل العقبة وصاحباه من أهل بدر.
{ فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ } [Saff: 5] buyurduğu gibi günahkârdan kaynaklanan cihetle başlanırdı ki bu, günahın onların aleyhine daha şiddetli tespiti olsun. İşte bu, Kur'an'ın fesahatinden, eşsiz nazmından ve mucizevi uyumundandır. Bu ayetin açıklaması ve lafızlarının yerli yerindeliği, ancak zikrettiğimiz kitaplarda savaştan geri kalan 'üç kişinin' hadisini incelemekle kemale erer. Onların günahlarının büyümesi ve buna müstahak olmaları, şeriatın dindeki konumları ve öncülükleri nispetinde onlardan ciddiyet talep etmesinden ileri gelmiştir; zira onlar münafıklar ve kusur arayanlar için birer örnek ve dayanak noktasıydılar; çünkü Ka'b Akabe ehlinden, iki arkadaşı ise Bedir ehlindendi.
وفي هذا يقتضي أن الرجل العالم والمقتدى به أقل عذرا في السقوط من سواه، وكتب الأوزاعي ﵀ إلى المنصور أبي جعفر في آخر رسالة: واعلم أن قرابتك من رسول الله ﷺ لن تزيد حق الله عليك إلا عظما ولا طاعته إلا وجوبا ولا الناس فيما خالف ذلك منك إلا إنكارا والسلام، ولقد أحسن القاضي التنوخي في قوله: [الكامل] والعيب يعلق بالكبير كبير وفي بعض طرق حديث «الثلاثة» أن رسول الله ﷺ كان ليلة نزول توبتهم في بيت أم سلمة، وكانت لهم صالحة فقال لها رسول الله ﷺ «يا أمّ سلمة: تيب على كعب بن مالك وصاحبيه» ، فقالت يا رسول الله ألا أبعث إليهم؟ فقال «إذا يحطمكم الناس سائر الليلة فيمنعوكم النوم» ، وقوله تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ، هذا الأمر بالكون مع أهل الصدق حسن بعد قصة الثلاثة حين نفعهم الصدق وذهب بهم عن منازل المنافقين، فجاء هذا الأمر اعتراضا في أثناء
Bu durum, âlim ve kendisine uyulan kimsenin hata yapma hususunda başkalarına göre mazeretinin daha az olduğunu gerektirir. Evzâî (rahimehullâh), bir mektubunun sonunda [Halife] Ebû Ca'fer el-Mansûr'a şöyle yazmıştır: 'Bil ki Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) olan akrabalığın, Allah'ın senin üzerindeki hakkını ancak daha da büyütür, O'na itaati ancak daha da zorunlu kılar ve insanların bu hususta sana aykırı gelen durumları kınamasını ancak daha da artırır; vesselâm.' Kadı et-Tenûhî şu sözünde ne kadar güzel söylemiştir: [Kâmil] / 'Büyüğe bulaşan ayıp da büyük olur.' / 'Üç kişi' hadisinin bazı tariklerinde geçtiğine göre; tövbelerinin indiği gece Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Ümmü Seleme'nin evindeydi. Ümmü Seleme onlara karşı hayırhah idi; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona: «Ey Ümmü Seleme! Ka'b b. Mâlik ve iki arkadaşının tövbesi kabul edildi» buyurdu. O da: 'Ey Allah'ın Resûlü, onlara [haberci] göndereyim mi?' dedi. Resûlullah: «O zaman insanlar bütün gece üzerinize akın eder de sizi uyutmazlar» buyurdu. Yüce Allah'ın: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ }, bu emir doğruluk kendilerine fayda verip onları münafıkların derekelerinden uzaklaştırdıktan sonra bu üç kişinin kıssasının ardından doğruluk ehliyle beraber olma emrinin gelmesi pek güzel düşmüştür; bu emir sözün arasına bir ara cümle (itirâz) olarak girmiştir;
الكلام إذ عن في القصة ما يجب التنبيه علي امتثاله، وقال ابن جريج وغيره: الصدق في هذه الآية هو صدق الحديث، وقال نافع والضحاك ما معناه: إن اللفظ أعم من صدق الحديث، وهو بمعنى الصحة في الدين والتمكن في الخير، كما تقول العرب: عود صدق ورجل صدق، وقالت هذه الفرقة: كونوا مع محمد وأبي بكر وعمر وأخيار المهاجرين الذين صدقوا الله في الإسلام ومع في هذه الآية تقتضي الصحبة في الحال والمشاركة في الوصف المقتضي للمدح، وقرأ ابن مسعود وابن عباس «وكونوا من الصادقين» ، ورويت عن النبي ﷺ وكان ابن مسعود ﵁ يتأوله في صدق الحديث.
zira kıssada yerine getirilmesi gereken hususa dikkat çekme gereği doğmuştur. İbn Cüreyc ve başkaları şöyle demiştir: Bu ayetteki doğruluk (sıdk), sözde doğruluktur. Nâfi' ve Dahhâk ise mealen şöyle demiştir: Bu lafız sözde doğruluktan daha geneldir; dinde sağlamlık ve hayırda sebat anlamındadır; nitekim Araplar 'sağlam ağaç' ve 'sağlam adam' derler. Bu grup şöyle demiştir: 'İslam'da Allah'a sadakat gösteren Muhammed, Ebû Bekir, Ömer ve Muhacirler'in hayırlıları ile beraber olun.' Bu ayetteki 'beraber (mea)' edatı, hâl üzere birlikteliği ve övgüyü gerektiren nitelikte ortaklığı ifade eder. İbn Mes'ûd ve İbn Abbâs «وكونوا من الصادقين» şeklinde okumuşlardır; bu kıraat Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) de rivayet edilmiştir. İbn Mes'ûd (radıyallâhu anh) bunu sözdeki doğruluk olarak yorumlardı.
وروي عنه أنه قال: الكذب لا يصلح منه جد ولا هزل، اقرأوا إن شئتم يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ.
Ondan şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Yalanın ne ciddisi ne de şakası helaldir; isterseniz: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ } “Ey iman edenler! Allah'a karşı takvalı olun ve doğrularla beraber olun!” ayetini okuyun.'
قوله ﷿:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة التوبة (٩) : الآيات ١٢٠ الى ١٢١]
[Tevbe Suresi (9), Âyetler 120-121]
ما كانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ وَلا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ لا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَلا نَصَبٌ وَلا مَخْمَصَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا يَطَؤُنَ مَوْطِئاً يَغِيظُ الْكُفَّارَ وَلا يَنالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلاً إِلاَّ كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صالِحٌ إِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (١٢٠) وَلا يُنْفِقُونَ نَفَقَةً صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً وَلا يَقْطَعُونَ وادِياً إِلاَّ كُتِبَ لَهُمْ لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (١٢١)
{ ما كانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ وَلا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ لا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَلا نَصَبٌ وَلا مَخْمَصَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا يَطَؤُنَ مَوْطِئاً يَغِيظُ الْكُفَّارَ وَلا يَنالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلاً إِلاَّ كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صالِحٌ إِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (١٢٠) وَلا يُنْفِقُونَ نَفَقَةً صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً وَلا يَقْطَعُونَ وادِياً إِلاَّ كُتِبَ لَهُمْ لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (١٢١) } “Medine halkına ve çevrelerindeki bedevilere, Allah’ın Resûlü’nden geri kalmak ve kendi canlarını onun canından üstün tutmak yakışmazdı. Bu, onların Allah yolunda çektikleri hiçbir susuzluk, hiçbir yorgunluk ve hiçbir açlık, kâfirleri öfkelendirecek bir yere ayak basmaları ve düşmana karşı elde ettikleri hiçbir zafer [veya kayıp] olmasın ki, karşılığında kendilerine salih bir amel yazılmış olmasındandır. Şüphesiz Allah, iyilik edenlerin ecrini zayi etmez. (120) Onların sarf ettikleri küçük veya büyük hiçbir harcama ve geçtikleri hiçbir vadi yoktur ki, Allah onları yaptıklarının en güzeliyle mükâfatlandırsın diye hesaplarına [salih bir amel olarak] yazılmış olmasın. (121)”
هذه معاتبة للمؤمنين من أهل يثرب وقبائل العرب المجاورة لها على التخلف عن رسول الله ﷺ في غزوه، وقوة الكلام تعطي الأمر بصحبته إلى توجهه غازيا وبذل النفوس دونه، واختلف المتأولون فقال قتادة: كان هذا الإلزام خاصا مع النبي ﷺ ووجوب النفر إلى الغزو إذا خرج هو بنفسه ولم يبق هذا الحكم مع غيره من الخلفاء، وقال زيد بن أسلم: كان هذا الأمر والإلزام في قلة الإسلام والاحتياج إلى اتصال الأيدي ثم نسخ عند قوة الإسلام بقوله: وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً [التوبة: ١٢٢] .
Bu [ayetler], gazvesinde Resûlullah’tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) geri kalan Yesrib halkı ile civardaki Arap kabilelerinden olan müminlere bir azarlamadır. Sözün gelişi, o savaşa yöneldiğinde onunla birlikte gitmeyi ve onun uğrunda canlarını feda etmeyi emretmektedir. Müfessirler ihtilaf etmişlerdir: Katâde, bu yükümlülüğün Peygamber’e (sallallâhu aleyhi ve sellem) has olduğunu, bizzat kendisi çıktığında sefere katılmanın farz kılındığını ve bu hükmün ondan sonraki halifeler için geçerli kalmadığını söylemiştir. Zeyd b. Eslem ise şöyle demiştir: Bu emir ve yükümlülük, İslam’ın az olduğu ve güç birliğine ihtiyaç duyulduğu dönemdeydi; daha sonra İslam güçlenince: { وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً } [Tevbe: 122] “Müminlerin hepsinin birden savaşa çıkmaları doğru olmaz” ayetiyle neshedildi.
قال القاضي أبو محمد: وهذا كله في الانبعاث إلى غزو العدو على الدخول في الإسلام، وأما إذا ألم العدو بجهة فمتعين على كل أحد القيام بذبه ومكافحته، وأما قوله تعالى: وَلا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ فمعناه أن لا يحتمل رسول الله ﷺ في الله مشقة ويجود بنفسه في سبيل الله فيقع منهم شح على أنفسهم ويكعون عما دخل هو فيه، ثم ذكر تعالى لم لم يكن لهم التخلف عن رسول الله ﷺ، بقوله: ذلِكَ بِأَنَّهُمْ ... الآية. و «النصب» التعب. ومنه قول النابغة: [الطويل] كليني لهم يا أميمة ناصب أي ذي نصب. ومنه قوله تعالى: لَقَدْ لَقِينا مِنْ سَفَرِنا هذا نَصَباً [الكهف: ٦٢] و «المخمصة»
Ebû Muhammed [İbn Atiyye] der ki: Bütün bunlar, düşmanı İslam’a girmesi için savaşa çağırmak amacıyla harekete geçmek hakkındadır. Ancak düşman bir bölgeye hücum ederse, onu defetmek ve onunla savaşmak herkese bizzat farz (farz-ı ayn) olur. Yüce Allah’ın: { وَلا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ } “ve kendi canlarını [onun canından] üstün tutmak [yakışmazdı]” ifadesine gelince; bunun anlamı, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Allah yolunda meşakkat çekerken ve Allah yolunda canını ortaya koyarken, onların kendi canlarına cimrilik etmeleri ve onun girdiği tehlikelerden kaçınmalarıdır. Ardından Yüce Allah: { ذلِكَ بِأَنَّهُمْ } “Bu, onların... olmasındandır” ayetiyle, Resûlullah’tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) geri kalmalarının neden doğru olmadığını açıklamıştır. En-Nasab (النَّصَب), yorgunluk demektir. Nâbiğa’nın şu beyti de bundandır: [Tavîl] / 'Ey Ümeyme, beni dertlerle baş başa bırak, o dert yorgunluk vericidir (nâsıb)' / yani yorgunluk sahibidir. Yüce Allah’ın şu buyruğu da bundandır: { لَقَدْ لَقِينا مِنْ سَفَرِنا هذا نَصَباً } [Kehf: 62] “Gerçekten bu yolculuğumuzdan yorgunluk çektik.” El-Mahmasa (الْمَخْمَصَة) kelimesi ise,
مفعلة من خموص البطن وهي ضموره، واستعير ذلك لحالة الجوع إذ الخموص ملازم له، ومن ذلك قول الأعشى: [الطويل]
karnın içeri çekilmesi ve incelmesi demek olan humûs (خموص) kökünden gelmiş bir mef'ale (مَفْعَلَة) veznidir. Karın çekilmesi açlığın ayrılmaz bir vasfı olduğu için açlık hali bundan istiare yoluyla türetilmiştir. A'şâ'nın şu beyti de bundandır: [Tavîl]
تبيتون في المشتى ملاء بطونكم ... وجاراتكم غرثى يبتن خمائصا
Kışın sizler karınlarınız tok olarak gecelersiniz ... Komşularınız olan kadınlar ise aç ve karınları çekilmiş olarak sabahlarlar.
ومنه أخمص القدم والخمصانة من النساء، وقوله تعالى: وَلا يَطَؤُنَ مَوْطِئاً أي ولا ينتهون من الأرض منتهى مؤذيا للكفار، وذلك هو الغائظ ومنه في المدونة كنا لا نتوضأ من موطىء من قول ابن مسعود، وقوله تعالى: وَلا يَنالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلًا لفظ عام لقليل ما يصنعه المؤمنون بالكفرة من أخذ مال أو إيراد هوان وكثيره، والنيل مصدر نال ينال وليس من قولهم نلت أنوله نولا ونوالا وقيل هو منه، وبدلت الواو ياء لخفتها هنا وهذا ضعيف، والطبري قد ذكر نحوه وضعفه وقال ليس ذلك المعروف من كلام العرب، وقوله وَلا يُنْفِقُونَ الآية، قدم الصغيرة للاهتمام أي إذا كتبت الصغيرة فالكبيرة أحرى، و «الوادي» ما بين جبلين كان فيه ماء أو لم يكن، وجمعه أودية، وليس في كلام العرب فاعل وأفعلة إلا في هذا الحرف وحده، وفي الحديث «ما ازداد قوم من أهليهم في سبيل الله بعدا إلا ازدادوا من الله قربا» .
Ayağın taban çukuruna 'ahmasu'l-kadem' (أخمص القدم) ve ince belli kadına da 'hamsâne' (الخمصانة) denmesi de bundandır. Yüce Allah'ın: { وَلا يَطَؤُنَ مَوْطِئاً } “bir yere ayak basmaları” ifadesi, kâfirlere zarar verecek şekilde bir toprağa varıp ulaşmaları demektir; bu da onları öfkelendiren durumdur. el-Müdevvene'de İbn Mes'ûd'un sözünden aktarılan: 'Biz ayak basılan yerden (mevtı') abdest almazdık' ifadesi de bu köktendir. Yüce Allah'ın: { وَلا يَنالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلًا } “düşmana karşı [hiçbir zafer veya kayıp] elde etmeleri” ifadesi, müminlerin kâfirlere uyguladığı mal alma ya da zillet yaşatma gibi az veya çok her türlü muameleyi kapsayan genel bir ifadedir. Neyl (النيل), nâle-yenâlü (نال ينال) fiilinin masdarıdır. 'Niltü enûluhû nevlen ve nevâlen' (نلت أنوله نولا ونوالا) ifadesinden değildir; ancak bu kökten geldiği ve hafifliği sebebiyle vav harfinin burada yâ harfine dönüştürüldüğü de söylenmiştir ki bu görüş zayıftır. Taberî de buna benzer bir görüşü zikretmiş ve zayıf bularak bunun Arapların bilinen kelamı olmadığını belirtmiştir. Yüce Allah'ın: { وَلا يُنْفِقُونَ } “onların sarf ettikleri...” ayetinde dikkati çekmek ve önem vurgulamak için küçüğü önce zikretmiştir; yani küçük harcama yazılırsa büyüğünün yazılması öncelikle hak olur. Vadi (الوادي), ister içinde su bulunsun ister bulunmasın iki dağ arasındaki yerdir; çoğulu evdiye (أودية) gelir. Arap kelamında fâil veznindeki bir kelimenin çoğulunun ef'ile vezninde gelmesi sadece bu kelimede vardır. Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Bir topluluk Allah yolunda ailelerinden ne kadar uzaklaşırsa, Allah'a o kadar yakınlaşır.»
قوله ﷿:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة التوبة (٩) : الآيات ١٢٢ الى ١٢٣]
[Tevbe Suresi (9), Âyetler 122-123]
وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ (١٢٢) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ (١٢٣)
{ وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ (١٢٢) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ (١٢٣) } “Müminlerin hepsinin birden savaşa çıkmaları doğru olmaz. Her fırkadan bir grubun dinde derin anlayış sahibi olmak (fıkıh kazanmak) ve kavimleri kendilerine döndüklerinde onları uyarmak için savaşa çıkmaması gerekmez miydi? Umulur ki sakınırlar. (122) Ey iman edenler! Kâfirlerden size yakın olanlarla savaşın; onlar sizde bir sertlik bulsunlar. Bilin ki Allah, takva sahipleriyle beraberdir. (123)”
قالت فرقة: سبب هذه الآية أن المؤمنين الذين كانوا بالبادية سكانا ومبعوثين لتعليم الشرع لما سمعوا قول الله ﷿: ما كانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرابِ [الكهف: ٦٢] أهمهم ذلك فنفروا إلى المدينة إلى رسول الله ﷺ خشية أن يكونوا مذنبين في التخلف عن الغزو فنزلت هذه الآية في نفرهم ذلك، وقالت فرقة: سبب هذه الآية أن المنافقين لما نزلت الآيات في المتخلفين قالوا هلك أهل البوادي فنزلت هذه الآية مقيمة لعذر أهل البوادي.
Bir grup şöyle demiştir: Bu ayetin iniş sebebi, çölde ikamet eden veya şeriatı öğretmek üzere gönderilmiş olan müminlerin, Yüce Allah'ın: { ما كانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرابِ } [Tevbe: 120] buyruğunu işittiklerinde telaşa kapılarak, savaştan geri kalmakla günahkâr olurlar korkusuyla Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine'ye akın etmeleridir; bunun üzerine onların bu şekilde akın etmeleri hakkında bu ayet inmiştir. Başka bir grup ise şöyle demiştir: Bu ayetin iniş sebebi, savaştan geri kalanlar hakkında ayetler inince münafıkların 'Çöl halkı helak oldu' demeleridir; bunun üzerine çöl halkının mazeretini ortaya koymak üzere bu ayet inmiştir.
قال القاضي أبو محمد: فيجيء قوله تعالى: ما كانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ [الكهف: ٦٢] عموم في اللفظ والمراد به في المعنى الجمهور والأكثر، وتجيء هذه الآية مبينة لذلك مطردة الألفاظ متصلة المعنى من قوله تعالى: ما كانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ إلى قوله يَحْذَرُونَ بين في آخر الآية العموم الذي في أولها إذ هو معرض أن يتأول فيه ألا يتخلف بشر، و «التفقه» هو من النافرين، و «الإنذار» هو منهم، والضمير في رَجَعُوا لهم أيضا، وقالت فرقة هذه: الآية ليست في معنى الغزو وإنما سببها أن قبائل من العرب لما دعا رسول الله ﷺ على مضر بالسنين أصابتهم مجاعة وشدة، فنفروا إلى المدينة لمعنى المعاش فكادوا أن يفسدوها، وكان أكثرهم غير صحيح الإيمان وإنما أضرعه الجوع فنزلت الآية في ذلك، فقال وما كان من صفته الإيمان لينفر مثل هذا النفر أي ليس هؤلاء المؤمنين، وقال ابن عباس ما معناه: إن
Ebû Muhammed [İbn Atiyye] der ki: Buna göre Yüce Allah'ın: { ما كانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ } [Tevbe: 120] buyruğu lafızda genel olup anlam bakımından çoğunluğu ve büyük kitleyi kastetmektedir; bu ayet ise bunu açıklamakta, Yüce Allah'ın: { ما كانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ } ifadesinden { يَحْذَرُونَ } ifadesine kadar lafızları tutarlı ve anlamı birbirine bağlı olarak gelmektedir. Ayetin sonu, başında yer alan ve hiç kimsenin geride kalmaması gerektiği şeklinde yorumlanmaya elverişli olan genelliği açıklamaktadır. 'Fıkıh elde etmek' (tefakkuh) sefere çıkanların fiilidir; 'uyarma' (inzâr) da onların fiilidir; { رَجَعُوا } 'döndükleri zaman' kelimesindeki zamir de yine onlara aittir. Bir grup da şöyle demiştir: Bu ayet savaş anlamında değildir; bilakis sebebi şudur: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Mudar kabilesi aleyhine kıtlık yılları için dua ettiğinde onlar kıtlık ve şiddetli darlığa maruz kaldılar; bu yüzden geçim arayışıyla Medine'ye akın ettiler ve neredeyse oradaki düzeni bozacaklardı. Çoğunun imanı sahih değildi, onları ancak açlık boyun eğdirmişti; bunun üzerine bu ayet inerek, mümin vasfına sahip olanların böyle bir amaçla akın etmelerinin uygun olmayacağını ifade etti; yani 'bunlar mümin değillerdir' denmek istendi. İbn Abbâs ise mealen şöyle demiştir:
هذه الآية مختصة بالبعوث والسرايا، والآية المتقدمة ثابتة الحكم مع خروج رسول الله ﷺ في الغزو، وهذه ثابتة الحكم مع تخلفه أي يجب إذا تخلف ألا ينفر الناس كافة فيبقى هو منفردا وإنما ينبغي أن تنفر طائفة وتبقى طائفة لتتفقه هذه الباقية في الدين، وينذروا النافرين إذا رجع النافرون إليهم، وقالت فرقة: هذه الآية ناسخة لكل ما ورد من إلزام الكافة النفير والقتال، والضمير في قوله لِيَتَفَقَّهُوا عائد أيضا على هذا التأويل على الطائفة المتخلفة مع النبي ﷺ، وهو القول الأول في ترتيبنا هذا عائد على الطائفة النافرة، وكذلك يترتب عوده مع بعض الأقوال على هذه ومع بعضها على هذه، والجمهور على أن «التفقه» إنما هو بمشاهدة رسول الله ﷺ وصحبته، وقالت فرقة يشبه أن يكون «التفقه» في الغزو في السرايا لما يرون من نصرة الله لدينه وإظهاره العدد القليل من المؤمنين على الكثير من الكافرين وعلمهم بذلك صحة دين الإسلام ومكانته من الله تعالى، ورجحه الطبري وقواه، والآخر أيضا قوي، والضمير في قوله لِيُنْذِرُوا عائد على المتفقهين بحسب الخلاف، و «الإنذار» عام للكفر والمعاصي والحذر منها أيضا كذلك، وقوله تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ الآية، قيل هذه الآية نزلت قبل الأمر بقتال الكفار كافة فهي من التدريج الذي كان في أول الإسلام.
Bu ayet sadece müfrezelere ve seriyyelere mahsustur. Önceki ayet, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bizzat savaşa çıktığındaki hükmü sabitlemektedir; bu ayet ise o bizzat sefere çıkmayıp geride kaldığı durumdaki hükmü sabitlemektedir. Yani o kaldığı zaman bütün insanların sefere çıkıp da onu tek başına bırakmaları caiz olmaz; bilakis bir grubun sefere çıkması, diğer grubun ise dinde derin anlayış sahibi olmak ve sefere çıkanlar kendilerine döndüklerinde onları uyarmak üzere [onun yanında] kalması gerekir. Bir grup da şöyle demiştir: Bu ayet, herkese savaşa ve sefere çıkmayı farz kılan bütün hükümleri neshetmiştir. { لِيَتَفَقَّهُوا } ifadesindeki zamir, bu yoruma göre de Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanında kalan gruba dönmektedir; bizim bu sıralamamıza göre birinci görüşte ise sefere çıkan gruba dönmektedir. Aynı şekilde zamirin dönüşü bazı görüşlere göre bir gruba, bazılarına göre diğer gruba racidir. Çoğunluğun benimsediği görüşe göre 'fıkıh elde etmek' ancak Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) görmek ve onunla beraber bulunmakla olur. Bir grup ise, Allah'ın dinine olan yardımını ve müminlerden oluşan az bir topluluğu kâfirlerin çokluğuna nasıl galip kıldığını görmeleri ve bununla İslam dininin hak olduğunu ve Allah katındaki yüce yerini bilmeleri sebebiyle 'dinde derin anlayış elde etmenin' seriyyelerdeki savaşta olmasının muhtemel olduğunu söylemiştir. Taberî bu görüşü tercih edip kuvvetlendirmiştir; diğer görüş de güçlüdür. { لِيُنْذِرُوا } ifadesindeki zamir, ihtilafa göre fıkıh elde edenlere döner. 'Uyarma' (inzâr) ise hem küfrü hem günahları kapsar, onlardan sakınmak da aynı şekildedir. Yüce Allah'ın: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ } “Ey iman edenler! Kâfirlerden size yakın olanlarla savaşın...” ayetine gelince; bu ayetin bütün kâfirlerle savaşma emrinden önce indiği, dolayısıyla İslam'ın başındaki aşamalılık (tedricilik) hükmünden olduğu söylenmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا قول يضعفه هذه الآية من آخر ما نزل، وقالت فرقة: إنما كان رسول الله ﷺ ربما تجاوز قوما من الكفار غازيا لقوم آخرين أبعد منهم، فأمر الله تعالى بغزو الأدنى فالأدنى إلى المدينة، وقالت فرقة: الآية مبينة صورة القتال كافة وهي مترتبة مع الأمر بقتال الكفار كافة، ومعناها أن الله ﵎ أمر فيها المؤمنين أن يقاتل كل فريق منهم الجنس الذي يصاقبه من الكفرة، وهذا هو القتال لكلمة الله ورد الناس إلى الإسلام، وأما إذا مال العدو إلى صقع من أصقاع المسلمين ففرض على من اتصل به من المسلمين كفاية عدو ذلك الصقع وإن بعدت الدار ونأت البلاد، وقال قائلو هذه المقالة: نزلت الآية مشيرة إلى قتال الروم بالشام لأنهم كانوا يومئذ العدو الذي يلى ويقرب إذ كانت العرب قد عمها الإسلام وكانت العراق بعيدة، ثم لما اتسع نطاق الإسلام توجه الفرض في قتال الفرس والديلم وغيرهما من الأمم، وسأل ابن عمر رجل عن قتال الديلم فقال: عليك بالروم، وقال الحسن: هم الروم والديلم.
Ebû Muhammed [İbn Atiyye] der ki: Bu zayıf bir görüştür; zira bu ayet en son inen ayetlerdendir. Bir grup ise şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bazen bir kâfir topluluğu bırakıp onlardan daha uzaktaki başka bir toplulukla savaşmaya giderdi; bunun üzerine Yüce Allah, Medine'ye en yakın olandan başlanarak sırayla savaşılmasını emretti. Bir diğer grup ise şöyle demiştir: Bu ayet topyekûn savaşın biçimini açıklamakta olup bütün kâfirlerle savaşma emriyle uyumludur. Anlamı şudur: Allah (azze ve celle) müminlere, her bir birliğin kendisine komşu olan kâfir kavimle savaşmasını emretmiştir. Allah'ın kelimesini yüceltmek ve insanları İslam'a döndürmek için yapılan savaş budur. Fakat düşman Müslümanların beldelerinden bir bölgeye hücum ederse, yurtları uzak ve memleketleri ayrı olsa bile, oraya bitişik olan Müslümanlara o beldenin düşmanını savuşturmak farz olur. Bu görüşü savunanlar şöyle demiştir: Ayet Şam'daki Bizanslılarla (Rûm) savaşmaya işaret ederek inmiştir; zira o gün Arapların geneli İslam'a girmiş ve Irak uzak kalmışken, [Müslümanlara] bitişik ve en yakın olan düşman onlardı. Daha sonra İslam'ın sınırları genişleyince Farslar, Deylemliler ve diğer milletlerle savaşma farziyeti doğdu. Bir adam İbn Ömer'e Deylemlilerle savaşmayı sordu; o da: 'Bizanslılarla savaşmaya bak' dedi. Hasan [el-Basrî] ise: 'Onlar Bizanslılar ve Deylemlilerdir' demiştir.
قال القاضي أبو محمد: يعني في زمنه ذلك، وقاله علي بن الحسين، وقال ابن زيد: المراد بهذه الآية وقت نزولها العرب، فلما فرغ منهم نزلت في الروم وغيرهم قاتِلُوا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ [التوبة: ٢٩] إلى قوله حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صاغِرُونَ [التوبة: ٢٩] ، وقرأ جمهور الناس «غلظة» بكسر الغين، وقرأ المفضل عن عاصم والأعمش «غلظة» بفتحها، وقرأ أبو عبد الرحمن السلمي وأبان بن ثعلبة وابن أبي عبلة «غلظة» بضمها، وهي قراءة أبي حيوة ورواها المفضل عن عاصم أيضا، قال أبو حاتم رويت الوجوه الثلاثة عن أبي عمرو، وفي هاتين القراءتين شذوذ وهي لغات، ومعنى الكلام وليجدوا فيكم خشونة وبأسا، وذلك مقصود به القتال، ومنه عَذابٍ غَلِيظٍ [إبراهيم: ١٧، لقمان: ٢٤، فصلت: ٥٠، هود: ٥٨] وغَلِيظَ الْقَلْبِ [آل عمران: ١٢٩] وغِلاظٌ شِدادٌ [التحريم: ٦] في صفة الزبانية، وغلظت علينا كبده في حفر الخندق إلى غير ذلك، ثم وعد تعالى في
Ebû Muhammed [İbn Atiyye] der ki: Yani [Hasan] kendi dönemini kastetmiştir; Ali b. el-Hüseyin de böyle demiştir. İbn Zeyd ise şöyle demiştir: İndiği sırada bu ayetle kastedilenler Araplardı. Onların işi bitince Bizanslılar ve diğerleri hakkında: { قاتِلُوا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Allah'a ve ahiret gününe inanmayanlarla savaşın...” ayetinden { حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صاغِرُونَ } [Tevbe: 29] “...kendi elleriyle küçülmüş olarak cizyeyi verinceye kadar” ifadesine kadar olan kısım indi. İnsanların cumhuru «غلظة» kelimesini gayn harfinin kesresiyle (gılzaten) okumuştur. Mufaddal'ın Âsım'dan rivayetinde ve A'meş'in kıraatinde gayn harfinin fethasıyla «غلظة» (galzaten) okunmuştur. Ebû Abdirrahmân es-Sülemî, Ebân b. Sa'lebe ve İbn Ebî Abele gayn harfinin zammesiyle «غلظة» (gulzaten) okumuşlardır; bu Ebû Hayve'nin de kıraatidir ve Mufaddal bunu da Âsım'dan rivayet etmiştir. Ebû Hâtim, bu üç vechin de Ebû Amr'dan rivayet edildiğini söylemiştir. Bu son iki kıraatte şâzlık vardır, bunlar farklı lehçelerdir. Sözün anlamı: 'Sizde bir sertlik ve çetinlik bulsunlar' demektir; bununla kastedilen savaştır. { عَذابٍ غَلِيظٍ } [İbrâhîm: 17; Lokmân: 24; Fussilet: 50; Hûd: 58] “çetin bir azap”, { غَلِيظَ الْقَلْبِ } [Âl-i İmrân: 159] “katı kalpli”, zebânilerin vasfında geçen { غِلاظٌ شِدادٌ } [Tahrîm: 6] “katı ve şiddetli” ile Hendek kazılırken söylenen 'ciğeri/karnı bize sertleşti' ifadeleri ve benzerleri de bu köktendir. Ardından Yüce Allah,
آخر الآية وحض على التقوى التي هي ملاك الدين والدنيا وبها يلقى العدو، وقد قال بعض الصحابة: إنما تقاتلون الناس بأعمالكم وأهلها هم المجدون في طرق الحق فوعد تعالى أنه مع أهل التقوى ومن كان الله معه فلن يغلب.
ayetin sonunda vaatte bulunmuş ve din ile dünyanın esası olan, düşmanla kendisi sayesinde karşılaşılan takvaya teşvik etmiştir. Sahabeden bazıları şöyle demiştir: 'Siz insanlarla ancak amellerinizle savaşırsınız; takva ehli olanlar hak yollarda gayret gösterenlerdir.' Yüce Allah takva sahipleriyle beraber olduğunu vaat etmiştir; Allah kiminle beraberse o asla mağlup olmaz.
قوله ﷿:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة التوبة (٩) : الآيات ١٢٤ الى ١٢٦]
[Tevbe Suresi (9), Âyetler 124-126]
وَإِذا ما أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زادَتْهُ هذِهِ إِيماناً فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزادَتْهُمْ إِيماناً وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (١٢٤) وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ وَماتُوا وَهُمْ كافِرُونَ (١٢٥) أَوَلا يَرَوْنَ أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ فِي كُلِّ عامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ لا يَتُوبُونَ وَلا هُمْ يَذَّكَّرُونَ (١٢٦)
{ وَإِذا ما أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زادَتْهُ هذِهِ إِيماناً فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزادَتْهُمْ إِيماناً وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (١٢٤) وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ وَماتُوا وَهُمْ كافِرُونَ (١٢٥) أَوَلا يَرَوْنَ أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ فِي كُلِّ عامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ لا يَتُوبُونَ وَلا هُمْ يَذَّكَّرُونَ (١٢٦) } “Bir sure indirildiği zaman onlardan kimi: 'Bu hanginizin imanını artırdı?' der. İman edenlere gelince, bu onların imanını artırmıştır ve onlar birbirlerine müjde vermektedirler. (124) Kalplerinde hastalık bulunanlara gelince, bu onların pisliklerine pislik katmış ve onlar kâfir olarak ölüp gitmişlerdir. (125) Görmüyorlar mı ki onlar her yıl bir veya iki kez imtihana çekiliyorlar da sonra yine tövbe etmiyorlar ve ibret almıyorlar? (126)”
هذه الآية نزلت في شأن المنافقين، والضمير في قوله فَمِنْهُمْ عائد على المنافقين، وقوله تعالى:
Bu ayet münafıklar hakkında inmiştir. { فَمِنْهُمْ } 'onlardan' ifadesindeki zamir münafıklara dönmektedir. Yüce Allah'ın şu buyruğuna gelince:
أَيُّكُمْ زادَتْهُ هذِهِ إِيماناً يحتمل أن يكون لمنافقين مثلهم، ويحتمل أن يكون لقوم من قراباتهم من المؤمنين يستنيمون إليهم ويثقون بسترهم عليهم ويطمعون في ردهم إلى النفاق، ومعنى أَيُّكُمْ زادَتْهُ هذِهِ إِيماناً الاستخفاف والتحقير لشأن السورة كما تقول أي غريب في هذا أو أي دليل، ثم ابتدأ ﷿ الرد عليهم والحكم بما يهدم لبسهم فأخبر أن المؤمنين الموقنين قد «زادتهم إيمانا» وأنهم يَسْتَبْشِرُونَ من ألفاظها ومعانيها برحمة الله ورضوانه، والزيادة في الإيمان موضع تخبط للناس وتطويل، وتلخيص القول فيه أن الإيمان الذي هو نفس التصديق ليس مما يقبل الزيادة والنقص في نفسه، وإنما تقع الزيادة في المصدق به، فإذا نزلت سورة من الله تعالى، حدث للمؤمنين بها تصديق خاص لم يكن قبل، فتصديقهم بما تضمنته السورة من إخبار وأمر ونهي أمر زائد على الذي كان عندهم قبل، فهذا وجه من زيادة الإيمان، ووجه آخر أن السورة ربما تضمنت دليلا أو تنبيها عليه فيكون المؤمن قد عرف الله بعدة أدلة، فإذا نزلت السورة زادت في أدلته، وهذه أيضا جهة أخرى من الزيادة، وكلها خارجة عن نفس التصديق إذا حصل تاما، فإنه ليس يبقى فيه موضع زيادة، ووجه آخر من وجوه الزيادة أن الرجل ربما عارضه شك يسير أو لاحت له شبهة مشغبة فإذا نزلت السورة ارتفعت تلك الشبهة واستراح منها، فهذا أيضا زيادة في الإيمان إذ يرتقي اعتقاده عن مرتبة معارضة تلك الشبهة إلى الخلوص منها، وأما على قول من يسمي الطاعات إيمانا وذلك مجاز عند أهل السنة فتترتب الزيادة بالسورة إذ تتضمن أوامر ونواهي وأحكاما، وهذا حكم من يتعلم العلم في معنى زيادة الإيمان ونقصانه إلى يوم القيامة، فإن تعلم الإنسان العلم بمنزلة نزول سورة القرآن والَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ هم المنافقون، وهذا تشبيه وذلك أن السالم المعتقد المنشرح الصدر بالإيمان يشبهه الصحيح، والفاسد المعتقد يشبهه المريض، ففي العبارة مجاز فصيح لأن المرض والصحة إنما هي خاصة في الأعضاء، فهي في المعتقدات مجاز، و «الرجس» في هذه الآية عبارة عن حالهم التي جمعت معنى الرجس في اللغة، وذلك أن الرجس في اللغة يجيء بمعنى القذر ويجيء بمعنى العذاب، وحال هؤلاء المنافقين هي قذر وهي عذاب عاجل كفيل بآجل، وزيادة «الرجس إلى الرجس» هي عمههم في الكفر
{ أَيُّكُمْ زادَتْهُ هذِهِ إِيماناً } “Bu hanginizin imanını artırdı?” sözünü, kendileri gibi münafıklara söylemiş olmaları muhtemel olduğu gibi, yakınları olan, kendilerine meylettikleri, sırlarını saklayacaklarına güvendikleri ve nifaka döndürmeyi umdukları müminlerden bir gruba söylemiş olmaları da muhtemeldir. { أَيُّكُمْ زادَتْهُ هذِهِ إِيماناً } sözünün anlamı, surenin değerini hafife almak ve küçümsemektir; nitekim 'Bunun neresi garip?' veya 'Bunun nesi delil?' dersin. Ardından Yüce Allah onlara cevap vermeye ve onların yanıltmasını boşa çıkaracak hükmü koymaya başlayarak, yakin sahibi müminlerin bu sure sebebiyle 'imanlarının arttığını' ve surenin lafız ve anlamlarından dolayı Allah'ın rahmeti ve rızasıyla { يَسْتَبْشِرُونَ } 'birbirlerine müjde verip sevindiklerini' haber vermiştir. İmandaki artış, insanların ihtilafa düştüğü ve sözü uzattığı bir konudur. Bu konudaki sözün özeti şudur: Tasdikin kendisi olan iman, bizzat kendi zatında artma ve eksilmeyi kabul eden bir nitelikte değildir; artış ancak tasdik edilen şeylerde (tasdik konularında) meydana gelir. Yüce Allah'tan bir sure indiğinde, müminlerde o sureye dair daha önce var olmayan özel bir tasdik meydana gelir. Dolayısıyla surenin içerdiği haberleri, emirleri ve yasakları tasdik etmeleri, daha önce yanlarında bulunan [tasdike] eklenmiş fazla bir husustur. İşte bu, imanın artış yönlerinden biridir. Diğer bir yön ise şudur: Sure bir delil veya delile bir dikkat çekme içerebilir; mümin daha önce Allah'ı birkaç delille bilmişken sure indiğinde onun delillerini artırır. Bu da artışın başka bir yönüdür. Bütün bunlar, tasdik tam olarak gerçekleştiğinde bizzat tasdikin kendisinin dışında kalan hususlardır; zira tasdikin kendisinde artık artacak bir yer kalmaz. İmandaki artış yönlerinden bir diğeri de şudur: Kişiye hafif bir şüphe arız olabilir veya kafasını karıştıran bir şüphe belirebilir; sure indiğinde o şüphe kalkar ve kişi ondan kurtulup rahatlar. Bu da imanda bir artıştır; zira onun inancı o şüphenin oluşturduğu tereddüt derecesinden kurtularak arınmışlık derecesine yükselir. İtaatleri 'iman' olarak isimlendirenlerin görüşüne göre ise —ki bu Ehl-i Sünnet nezdinde mecazdır— sure emirler, yasaklar ve hükümler içerdiğinden imanda artış gerçekleşir. İlim öğrenen kimsenin imanın artması ve eksilmesi anlamındaki durumu da kıyamet gününe kadar böyledir; zira insanın ilim öğrenmesi Kur'an'dan bir surenin inmesi gibidir. { وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } “Kalplerinde hastalık bulunanlar” ise münafıklardır. Bu bir teşbihtir; zira inancı sağlam ve göğsü imanla inşirah bulmuş kimse sağlıklı kişiye benzer, inancı bozuk olan ise hastaya benzer. Bu ifadede fasih bir mecaz vardır; çünkü hastalık ve sağlık aslında uzuvlara mahsustur, inançlarda kullanılması ise mecazdır. Bu ayetteki er-Rics (الرِّجْس) lafzı, onların lügatteki 'rics' anlamını kendisinde toplayan hallerinden ibarettir; zira rics kelimesi lügatte hem pislik hem de azap anlamına gelir. Bu münafıkların hali ise hem bir pisliktir hem de gelecekteki azabın garantisi olan peşin bir azaptır. 'Pislik üstüne pisliğin' (rics üstüne ricsin) artması ise onların küfürdeki körlükleri
وخبطهم في الضلال يعاقبهم الله على الكفر والإعراض بالختم على قلوبهم والختم بالنار عليهم، وإذ كفروا بسورة فقد زاد كفرهم فذلك زيادة رجس إلى رجسهم، وقوله: أَوَلا يَرَوْنَ أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ الآية، قرأ الجمهور «أو لا يرون» بالياء على معنى أو لا يرى المنافقون، وقرأ حمزة «أو لا ترون» بالتاء على معنى أو لا ترون أيها المؤمنون، فهذا تنبيه للمؤمنين، وقرأ ابن مسعود وأبي بن كعب والأعمش «أو لا ترى» أي أنت يا محمد.
ve sapıklıktaki bocalayışlarıdır; Allah onların küfür ve yüz çevirmelerini kalplerini mühürleyerek ve üzerlerine ateşi mühürleyerek cezalandırır. Onlar bir sureyi inkâr ettiklerinde küfürleri artmış olur; işte bu, pisliklerine pislik katılmasıdır. Yüce Allah'ın: { أَوَلا يَرَوْنَ أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ } “Görmüyorlar mı ki onlar imtihana çekiliyorlar...” ayetine gelince; cumhur münafıkların görmediği anlamında yâ ile «أو لا يرون» şeklinde okumuştur. Hamza ise 'Ey müminler, görmüyor musunuz?' anlamında tâ ile «أو لا ترون» şeklinde okumuştur ki bu müminlere bir uyarıdır. İbn Mes'ûd, Übey b. Ka'b ve el-A'meş ise 'Yani sen görmüyor musun ey Muhammed?' anlamında «أو لا ترى» şeklinde okumuşlardır.
وروي عن الأعمش أيضا أنه قرأ «أو لم تروا» .
A'meş'ten «أو لم تروا» şeklinde okuduğu da rivayet edilmiştir.
وذكر عنه أبو حاتم «أو لم تر» ، وقال مجاهد يُفْتَنُونَ معناه يختبرون بالسنة والجوع، وحكى عنه النقاش أنه قال مرضة أو مرضتين، وقال الحسن بن أبي الحسن وقتادة: معناه يختبرون بالأمر بالجهاد، والذي يظهر مما قبل الآية ومما بعدها أن الفتنة والاختبار إنما هي بكشف الله تعالى أسرارهم وإفشائه عقائدهم، فهذا هو الاختبار الذي تقوم عليه الحجة برؤيته وترك التوبة، وأما الجهاد أو الجوع فلا يترقب معهما ما ذكرناه، فمعنى الآية على هذا فلا يزدجر هؤلاء الذين تفضح سرائرهم كل سنة مرة أو مرتين بحسب واحد ويعلمون أن ذلك من عند الله فيتوبون ويتذكرون وعد الله ووعيده، وأما الاختبار بالمرض فهو في المؤمنين وقد كان الحسن ينشد:
Ebû Hâtim ondan «أو لم تر» okuyuşunu da nakletmiştir. Mücâhid, { يُفْتَنُونَ } ifadesinin anlamının kıtlık ve açlıkla sınandıkları olduğunu söylemiştir; Nakkâş ise ondan bir veya iki kez hastalanmakla sınandıklarını söylediğini rivayet etmiştir. Hasan b. Ebi'l-Hasan ve Katâde ise bunun cihat emriyle sınanmak anlamına geldiğini söylemişlerdir. Ayetin öncesinden ve sonrasından anlaşılan ise şudur: Buradaki fitne ve imtihan, ancak Yüce Allah'ın onların sırlarını açığa çıkarması ve gizli inançlarını ifşa etmesidir. İşte bunu görmekle aleyhlerine hüccetin ikame edildiği ve tövbeyi terk ettikleri imtihan budur. Cihat veya açlıkta ise bahsettiğimiz bu durum beklenemez. Buna göre ayetin anlamı şudur: Her yıl sırları bir veya iki kez tamamen ifşa edilen ve bunun Allah katından olduğunu bilen bu kimseler bundan vazgeçip tövbe etmez ve Allah'ın vaat ve tehdidini hatırlayıp ibret almazlar mı? Hastalıkla imtihana gelince, o müminlerdedir. Nitekim Hasan şu beyti okurdu:
أفي كل عام مرضة ثم نقهة ... فحتى متى حتى متى وإلى متى
Her sene bir hastalık ve ardından bir iyileşme mi? ... Peki ne zamana kadar, ne zamana kadar ve nereye kadar?
وقالت فرقة: معنى يُفْتَنُونَ بما يشيعه المشركون على رسول الله ﷺ من الأكاذيب، فكأن الذي في قلوبهم مرض يفتنون في ذلك، وحكى الطبري هذا القول عن حذيفة وهو غريب من المعنى.
Bir grup da şöyle demiştir: { يُفْتَنُونَ } ifadesinin anlamı, müşriklerin Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) hakkında yaydıkları yalanlar sebebiyle imtihan edilmeleridir; sanki kalplerinde hastalık olanlar bu hususta fitneye düşmektedirler. Taberî bu görüşü Huzeyfe'den nakletmiştir, ancak bu mana bakımından garip bir açıklamadır.
قوله ﷿:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة التوبة (٩) : الآيات ١٢٧ الى ١٢٩]
[Tevbe Suresi (9), Âyetler 127-129]
وَإِذا ما أُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ هَلْ يَراكُمْ مِنْ أَحَدٍ ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ (١٢٧) لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ ما عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ (١٢٨) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ (١٢٩)
{ وَإِذا ما أُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ هَلْ يَراكُمْ مِنْ أَحَدٍ ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ (١٢٧) لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ ما عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ (١٢٨) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ (١٢٩) } “Bir sure indirildiği zaman: 'Sizi birisi görüyor mu?' diye birbirlerine bakar, sonra da sıvışıp giderler. Anlamayan bir topluluk olmaları sebebiyle Allah onların kalplerini [haktan] çevirmiştir. (127) Andolsun, size içinizden öyle bir peygamber gelmiştir ki, sizin sıkıntıya uğramanız ona pek ağır gelir; o size çok düşkündür, müminlere karşı pek şefkatli ve merhametlidir. (128) Eğer yüz çevirirlerse de ki: 'Allah bana yeter! O'ndan başka ilah yoktur. Ben O'na tevekkül ettim ve O, büyük Arş'ın Rabbidir.' (129)”
الضمير في قوله بَعْضُهُمْ عائد على المنافقين، والمعنى وإذا ما أنزلت سورة فيها فضيحة أسرارهم نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ على جهة التقريب، يفهم من تلك النظرة التقرير: هل معكم من ينقل عنكم؟
{ بَعْضُهُمْ } 'onlardan bazısı' kelimesindeki zamir münafıklara dönmektedir. Anlamı şudur: İçinde onların gizli sırlarının ifşa edildiği bir sure indirildiği zaman, birbirlerine gizlice işaret ederek { نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ } 'birbirlerine bakarlar'. Bu bakıştan şu sorunun kastedildiği anlaşılır: 'Aranızda sizden haber taşıyan biri mi var?
هل يراكم من أحد حين تدبرون أموركم؟ وقوله تعالى: ثُمَّ انْصَرَفُوا معناه عن طريق الاهتداء. وذلك أنهم حين ما يبين لهم كشف أسرارهم والإعلام بمغيبات أمورهم يقع لهم لا محالة تعجب وتوقف ونظر، فلو اهتدوا لكان ذلك الوقت مظنة ذلك، فهم إذ يصممون على الكفر ويرتبكون فيه كأنهم انصرفوا عن تلك الحال التي كانت مظنة النظر الصحيح والاهتداء، وابتدئ بالفعل المسند إليهم إذ هو تعديد ذنب على ما
İşlerinizi planlarken sizi gören biri var mı?' Yüce Allah'ın: { ثُمَّ انْصَرَفُوا } “sonra sıvışıp giderler” buyruğu, hidayet yolundan dönüp gittiler demektir. Şöyle ki: Sırlarının açığa vurulması ve gaybî durumlarının haber verilmesi kendilerine açıklandığı anda, kaçınılmaz olarak onlarda bir şaşkınlık, duraklama ve düşünme meydana gelir. Eğer hidayete erecek olsalardı, o an bunun tam yeriydi. Fakat onlar küfürde ısrar edip bocaladıklarında, sanki doğru düşünme ve hidayete erme ihtimali olan o halden yüz çevirip gitmiş gibi oldular. Kendilerine isnat edilen bu fiille başlanması,
قد بيناه، وقوله: صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ يحتمل أن يكون دعاء عليهم، ويحتمل أن يكون خبرا أي استوجبوا ذلك بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ أي لا يفهمون عن الله ولا عن رسوله، وأسند الطبري في تفسير هذه الآية عن ابن عباس أنه قال: لا تقولوا انصرفنا من الصلاة فإن قوما انصرفوا فصرف الله قلوبهم، ولكن قولوا قضينا الصلاة.
açıkladığımız üzere işledikleri günahın sayılması kabilindendir. Yüce Allah'ın: { صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ } “Allah onların kalplerini çevirmiştir” ifadesi, aleyhlerine bir beddua olması muhtemel olduğu gibi, { بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ } “anlamayan bir topluluk olmaları sebebiyle” bunu hak ettiklerini bildiren bir haber olması da muhtemeldir; yani ne Allah'tan ne de O'nun Resûlü'nden anlarlar. Taberî bu ayetin tefsirinde İbn Abbâs'tan şunu rivayet etmiştir: İbn Abbâs şöyle demiştir: 'Namazdan ayrıldık (ınsarafna) demeyiniz; çünkü bir topluluk ayrıldı (ınsarafe) da Allah onların kalplerini çevirdi. Bilakis namazı eda ettik/tamamladık (kadayna) deyiniz.'
قال القاضي أبو محمد: فهذا النظر الذي في هذه الآية هو إيماء، وحكى الطبري عن بعضهم أنه قال: نظر في هذه الآية في موضع قال، وقوله تعالى: لَقَدْ جاءَكُمْ مخاطبة للعرب في قول الجمهور وهذا على جهة تعديد النعمة عليهم في ذلك، إذ جاء بلسانهم وبما يفهمونه من الأغراض والفصاحة وشرفوا به غابر الأيام، وقال الزجّاج: هي مخاطبة لجميع العالم، والمعنى لقد جاءكم رسول من البشر والأول أصوب، وقوله: مِنْ أَنْفُسِكُمْ يقتضي مدحا لنسب النبي ﷺ وأنه من صميم العرب وشرفها، وينظر إلى هذا المعنى قوله ﷺ: «إن الله اصطفى كنانة من ولد إسماعيل، واصطفى قريشا من كنانة، واصطفى بني هاشم من قريش، واصطفاني من بني هاشم» ، ومنه قوله ﷺ: «إني من نكاح ولست من سفاح» معناه أن نسبه ﷺ إلى آدم ﵇ لم يكن النسل فيه إلا من نكاح ولم يكن فيه زنى، وقرأ عبد الله بن قسيط المكي «من أنفسكم» بفتح الفاء من النفاسة، ورويت عن النبي ﷺ وعن فاطمة ﵂، ذكر أبو عمرو أن ابن عباس رواها عن النبي ﷺ، وقوله ما عَنِتُّمْ معناه عنتكم ف ما مصدرية وهي ابتداء، وعَزِيزٌ خبر مقدم، ويجوز أن يكون ما عَنِتُّمْ فاعلا ب عَزِيزٌ وعَزِيزٌ صفة للرسول، وهذا أصوب من الأول والعنت المشقة وهي هنا لفظة عامة أي ما شق عليكم من كفر وضلال بحسب الحق ومن قتل أو أسار وامتحان بسبب الحق واعتقادكم أيضا معه، وقال قتادة: المعنى عنت مؤمنيكم.
Ebû Muhammed [İbn Atiyye] der ki: Bu ayette geçen bakış bir işarettir. Taberî bazılarından, bu ayetteki 'baktı' (nazara) fiilinin 'dedi' (kâle) makamında olduğunu nakletmiştir. Yüce Allah'ın: { لَقَدْ جاءَكُمْ } “Andolsun, size gelmiştir” buyruğu, cumhurun kavline göre Araplara hitaptır; bu da onlar için bir nimetin hatırlatılması sadedindedir. Zira [Peygamber] onların diliyle ve onların anlayacağı amaçlar ve fesahat ile gelmiş, geçmiş günlerde onunla şeref kazanmışlardır. Zeccâc ise bunun bütün âleme hitap olduğunu söylemiştir; anlamı da: 'Size insan türünden bir peygamber geldi' demektir; ancak birinci görüş daha doğrudur. { مِنْ أَنْفُسِكُمْ } “içinizden / kendi nefislerinizden” buyruğu, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) nesebini ve onun Arapların en öz ve en şerefli soyundan olduğunu övmeyi gerektirir. Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) şu sözü bu anlama işaret etmektedir: «Şüphesiz Allah İsmâil'in evlatlarından Kinâne'yi seçti, Kinâne'den Kureyş'i seçti, Kureyş'ten Hâşimoğulları'nı seçti, Hâşimoğulları'ndan da beni seçti.» Yine onun (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Ben nikâh [mahsulüyüm], asla gayrimeşru ilişkiden (sefâhtan) değilim» sözü de bu kabildendir; anlamı şudur: Âdem'e (aleyhisselâm) kadar uzanan nesebinde soy ancak nikâh ile devam etmiş, araya zina girmemiştir. Mekkeli Abdullah b. Kuseyt, nefaset (değerlilik/kıymetlilik) kökünden hareketle fâ harfinin fethasıyla «من أنفَسكم» (enfez-iküm / en değerlinizden) şeklinde okumuştur. Bu kıraat Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve Fâtıma'dan (radıyallâhu anhâ) rivayet edilmiştir; Ebû Amr, İbn Abbâs'ın bunu Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet ettiğini zikretmiştir. Yüce Allah'ın: { ما عَنِتُّمْ } ifadesinin anlamı sizin sıkıntıya düşmenizdir (anitüküm); buradaki 'mâ' masdariyyedir ve mübtedadır, { عَزِيزٌ } ise öne geçmiş haberdir. { ما عَنِتُّمْ } ifadesinin { عَزِيزٌ } kelimesinin fâili olması ve { عَزِيزٌ } kelimesinin de Resûl'ün sıfatı olması caizdir ki bu ilk görüşten daha doğrudur. El-Anat (العنت), meşakkat ve sıkıntı demektir; burada genel bir lafızdır. Yani hakka nispetle içine düştüğünüz küfür ve sapıklık ile yine hak sebebiyle uğradığınız ölüm, esaret ve imtihan ile birlikte inancınız sebebiyle size ağır gelen her şey ona ağır gelir demektir. Katâde ise: 'Anlamı, müminlerinizin sıkıntıya uğramasıdır' demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وتعميم عنت الجميع أوجه، وقوله: حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ يريد على إيمانكم وهداكم، وقوله: رَؤُفٌ معناه مبالغ في الشفقة، قال أبو عبيدة: الرأفة أرق الرحمة، وقرأ «رؤف» دون مد الأعمش وأهل الكوفة وأبو عمرو ثم خاطب النبي ﷺ، بعد تقريره عليهم هذه النعمة فقال: فَإِنْ تَوَلَّوْا يا محمد أي أعرضوا بعد هذه الحال المتقررة التي من الله عليهم بها فَقُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ معناه وأعمالك بحسب قوله من التفويض إلى الله والتوكل عليه والجد في قتالهم، وليست بآية موادعة لأنها من آخر ما نزل، وخصص الْعَرْشِ بالذكر إذ هو أعظم المخلوقات، وقرأ ابن محيصن «العظيم» برفع الميم صفة للرب، ورويت عن ابن كثير، وهاتان الآيتان لم توجدا حين جمع المصحف إلا في حفظ خزيمة بن ثابت، ووقع في البخاري أو أبي خزيمة، فلما جاء بهما تذكرهما كثير من الصحابة، وقد كان زيد يعرفهما ولذلك قال: فقدت آيتين من آخر سورة التوبة ولو لم يعرفهما لم يدر هل فقد شيئا أم لا، فإنما ثبتت الآية بالإجماع لا بخزيمة وحده، وأسند الطبري في كتابه قال: كان عمر لا يثبت آية في المصحف إلا أن يشهد عليها رجلان، فلما جاء خزيمة بهاتين الآيتين قال: والله لا أسألك عليهما بينة أبدا فإنه هكذا كان ﷺ.
Ebû Muhammed [İbn Atiyye] der ki: Herkesin sıkıntısını genel kılmak daha evladır. Yüce Allah'ın: { حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ } “o size çok düşkündür” buyruğu, sizin iman etmenize ve hidayetinize düşkündür demektir. { رَؤُفٌ } “pek şefkatlidir” buyruğu ise şefkatte ileri derecededir anlamına gelir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Re'fet, merhametin en ince/en derin halidir. A'meş, Kûfe ehli ve Ebû Amr uzatmasız olarak «رؤف» (rauf) şeklinde okumuşlardır. Ardından Allah'ın onlara lütfettiği bu nimeti kendilerine tescil ettikten sonra Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) hitap ederek şöyle buyurmuştur: { فَإِنْ تَوَلَّوْا } 'Ey Muhammed, eğer yüz çevirirlerse', yani Allah'ın onlara bahşettiği bu kesinleşmiş durumdan sonra yüz çevirirlerse, { فَقُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ } 'de ki: Allah bana yeter!'; anlamı şudur: İşi Allah'a havale etmek, O'na tevekkül etmek ve onlarla savaşta gayret göstermek hususunda senin amelin O'nun sözüne göredir. Bu ayet bir barış (muâdaa) ayeti değildir; zira en son inen ayetlerdendir. Arş, yaratılmışların en büyüğü olduğu için özellikle zikredilmiştir. İbn Muhaysın, Rabbin sıfatı olarak mîm harfinin ref'iyle «العظيمُ» (el-Azîmu) şeklinde okumuştur; bu İbn Kesîr'den de rivayet edilmiştir. Bu iki ayet mushaf toplandığında sadece Huzeyme b. Sâbit'in ezberinde bulunmuştur; Buhârî'de 'veya Ebû Huzeyme' şeklinde geçmektedir. O bunları getirince sahabeden birçoğu bu ayetleri hatırlamıştır. Zeyd [b. Sâbit] de bu iki ayeti biliyordu; bu sebeple 'Tevbe Suresi'nin sonundan iki ayeti kaybettim (bulamadım)' demiştir. Şayet onları bilmeseydi bir şey kaybedip kaybetmediğini anlayamazdı. Dolayısıyla ayet sadece Huzeyme ile değil, icma ile sabit olmuştur. Taberî kitabında şöyle nakletmiştir: Ömer, üzerine iki kişi şahitlik etmedikçe mushafa hiçbir ayeti kaydetmezdi. Huzeyme bu iki ayeti getirince: 'Vallahi bunlar için senden asla delil istemem; zira o [Resûlullah] (sallallâhu aleyhi ve sellem) aynen böyleydi' dedi.
قال القاضي أبو محمد: يعني صفة النبي ﷺ التي تضمنتها الآية، وهذا والله أعلم قاله عمر بن الخطاب ﵁ في مدة أبي بكر حين الجمع الأول وحينئذ فقدت الآيتان ولم يجمع من القرآن شيء في خلافة عمر، وخزيمة بن ثابت هو المعروف بذي الشهادتين، وعرف بذلك لأن رسول الله ﷺ أمضى شهادته وحده في ابتياع فرس وحكم بها لنفسه ﷺ، وهذا خصوص لرسول الله ﷺ وذكر النقاش عن أبيّ بن كعب أنه قال أقرب القرآن عهدا بالله تعالى هاتان الآيتان لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ إلى آخر الآية.
Ebû Muhammed [İbn Atiyye] der ki: Yani [Ömer] Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ayetin içerdiği vasfını kastetmiştir. Allah en doğrusunu bilir ya, Ömer b. el-Hattâb (radıyallâhu anh) bunu Ebû Bekir zamanındaki ilk toplama esnasında söylemiştir; nitekim iki ayet o sırada aranıp bulunmuştur, yoksa Ömer'in hilafetinde Kur'an'dan hiçbir şey toplanmamıştır. Huzeyme b. Sâbit, 'Zü'ş-Şehâdeteyn' (iki şahitlik sahibi) olarak bilinen kimsedir; bu şekilde tanınmasının sebebi, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir at satın alımında onun tek başına şahitliğini geçerli kılması ve onunla kendi lehine hükmetmesidir. Bu durum Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) has bir husustur. Nakkâş, Übey b. Ka'b'dan şunu rivayet etmiştir: O şöyle demiştir: 'Kur'an'ın Yüce Allah'a en yakın olanı (en son ineni), { لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ } ayetinden surenin sonuna kadar olan bu iki ayettir.'