[سورة التوبة (٩) : الآيات ٩٣ الى ٩٤]
[Tevbe Suresi (9): Ayetler 93-94]
إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ وَهُمْ أَغْنِياءُ رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ وَطَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٩٣) يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ إِذا رَجَعْتُمْ إِلَيْهِمْ قُلْ لا تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبارِكُمْ وَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٩٤)
{ إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ وَهُمْ أَغْنِياءُ رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ وَطَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٩٣) يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ إِذا رَجَعْتُمْ إِلَيْهِمْ قُلْ لا تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبارِكُمْ وَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٩٤) } “Sorumluluk ancak, zengin oldukları halde senden izin isteyenleredir. Onlar geride kalanlarla beraber olmaya razı oldular. Allah da onların kalplerini mühürledi; artık onlar bilmezler. (93) Yanlarına döndüğünüzde size özür beyan edecekler. De ki: 'Özür dilemeyin, size asla inanmayacağız. Allah bize sizin haberlerinizden bildirmiştir. Allah da Resulü de amelinizi görecektir. Sonra gizliyi de aşikârı da bilene döndürüleceksiniz de O size neler yapmış olduğunuzu bildirecektir.' (94)”
قوله في هذه الآية إِنَّمَا ليس بحصر وإنما هي للمبالغة فيما يريد تقريره على نحو ذلك إنما الشجاع عنترة ويقضي بذلك انّا نجد السبيل في الشرع على غير هذه الفرقة موجودا، والسَّبِيلُ قد توصل ب عَلَى وإِلى فتقول لا سبيل على فلان ولا سبيل إلى فلان غير أن وصولها ب عَلَى يقتضي أحيانا ضعف المتوصل إليه وقلة منعته، فلذلك حسنت في هذه الآية، وليس ذلك في إلى، ألا ترى أنك تقول فلان لا سبيل إلى الأمر ولا إلى طاعة الله ولا يحسن في شبه هذا على، والسَّبِيلُ في هذه الآية سبيل المعاقبة، وهذه الآية نزلت في المنافقين المتقدم ذكرهم عبد الله بن أبيّ والجد بن قيس ومعتب وغيرهم، وقد تقدم نظير تفسير الآية، قوله: يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ الآية، هذه المخاطبة للنبي ﷺ،
Bu ayetteki { إِنَّمَا } ifadesi hasr (sınırlama) için değil, “Gerçek yiğit ancak Antere'dir” sözünde olduğu gibi pekiştirilmek istenen hususu mübalağa yoluyla vurgulamak içindir. Nitekim şeriatta bu zümrenin dışındakiler aleyhine de sorumluluk yolunun bulunduğunu görmemiz bunu gerektirmektedir. { السَّبِيلُ } kelimesi bazen { عَلَى } ve { إِلَى } edatlarıyla kullanılır; nitekim 'falanın aleyhine bir yol/sorumluluk yoktur' ve 'falana [ulaşacak] bir yol yoktur' denir. Ancak bu kelimenin { عَلَى } ile kullanılması bazen aleyhine yol bulunan kimsenin zayıflığını ve savunmasızlığını gerektirir. İşte bu sebeple bu ayette bu edat uygun düşmüştür. Bu durum { إِلَى } edatında yoktur; görmez misin ki 'falanın bu işe veya Allah'a itaate yolu yoktur' denir de böylesi durumlarda { عَلَى } edatının kullanılması uygun düşmez. Bu ayetteki { السَّبِيلُ } ise cezalandırma yoludur. Bu ayet, daha önce adları zikredilen Abdullah b. Übeyy, Cedd b. Kays, Muattib ve diğer münafıklar hakkında inmiştir. Ayetin benzerinin tefsiri daha önce geçmişti. Yüce [Allah]'ın: { يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ } “size özür beyan edecekler” ayeti ise Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) hitaptır.
وشرك معه المسلمون في بعض لأن المنافقين كانوا يعتذرون أيضا إلى المؤمنين ولأن أنباء الله أيضا تحصل للمؤمنين وقوله: رَجَعْتُمْ يريد من غزوة تبوك، وقوله: لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ معناه لن نصدقكم، ولكن لفظة نُؤْمِنَ تتصل بلام أحيانا كما تقدم في قوله يُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ [التوبة: ٦١] ، و «نبأ» في هذه الآية قيل هي بمعنى عرف لا تحتاج إلى أكثر من مفعولين، فالضمير مفعول أول، وقوله مِنْ أَخْبارِكُمْ مفعول ثان على مذهب أبي الحسن في زيادة مِنْ في الواجب، فالتقدير قد نبأنا الله أخباركم، وهو على مذهب سيبويه نعت لمحذوف هو المفعول الثاني تقديره قد نبأنا الله جلية من أخباركم، وقيل «نبأ» بمعنى أعلم يحتاج إلى ثلاثة مفاعيل، فالضمير واحد ومِنْ أَخْبارِكُمْ ثان حسب ما تقدم من القولين، والثالث محذوف يدل الكلام عليه، تقديره قد نبأنا الله من أخباركم كذبا أو نحوه.
Müslümanlar da bir kısım hususlarda onunla birlikte kılınmıştır; çünkü münafıklar müminlere de mazeret beyan ediyorlardı ve ayrıca Allah'ın haberleri müminlere de ulaşıyordu. Yüce [Allah]'ın: { رَجَعْتُمْ } “döndüğünüzde” buyruğu, Tebük Gazvesi'nden [döndüğünüzde] demektir. { لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ } buyruğunun anlamı ise “size asla inanmayacağız/tasdik etmeyeceğiz” demektir. Fakat { نُؤْمِنَ } lafzı, daha önce [Tevbe Suresi 61. ayetteki] { يُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ } buyruğunda geçtiği gibi bazen lâm harfiyle geçişli olur. Bu ayetteki { نَبَّأَ } fiilinin 'bildirdi/tanıttı' anlamında olduğu ve iki mefulden fazlasına ihtiyaç duymadığı söylenmiştir. Buna göre bitişik zamir birinci meful, { مِنْ أَخْبارِكُمْ } ifadesi ise Ebü'l-Hasan'ın olumlu cümlede (vâcip) { مِنْ } harf-i cerrinin ziyadeliği mezhebine göre ikinci mefuldür; takdiri ise 'kad nebbeenallâhu ahbârakum' (Allah bize haberlerinizi bildirdi) şeklindedir. Sîbeveyh'in mezhebine göre ise bu ifade, ikinci meful olan mahzuf bir kelimenin sıfatıdır; takdiri de 'kad nebbeenallâhu celiyyeten min ahbârikum' (Allah bize haberlerinizden apaçık olanı bildirdi) biçimindedir. { نَبَّأَ } fiilinin 'öğretti/bilgi verdi' anlamında olup üç mefule ihtiyaç duyduğu da söylenmiştir; buna göre zamir birinci meful, { مِنْ أَخْبارِكُمْ } daha önce geçen iki görüşe göre ikinci meful, üçüncü meful ise sözün delalet ettiği mahzuf bir kelimedir ve takdiri 'kad nebbeenallâhu min ahbârikum keziben' (Allah bize haberlerinizden bir yalanı/benzerini bildirdi) şeklindedir.
وحذف هذا المفعول مع الدلالة عليه جائز بخلاف الاقتصار، وذلك أن الاقتصار إنما يجوز إما على المفعول الأول ويسقط الاثنان إذ هما الابتداء والخبر، وإما على الاثنين الأخيرين ويسقط الأول، وإما أن يقتصر على المفعولين الأولين ويسقط الثالث دون دلالة عليه، فذلك لا يجوز، ويجوز حذفه مع الدلالة عليه والإشارة بقوله: قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ إلى قوله ما زادُوكُمْ إِلَّا خَبالًا وَلَأَوْضَعُوا خِلالَكُمْ يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ [التوبة: ٤٧] ونحو هذا، وقوله وَسَيَرَى اللَّهُ توعد معناه وسيراه في حال وجوده ويقع الجزاء منه عليه إن خيرا فخير وإن شرا فشر، وقوله: ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ يريد البعث من القبور، والْغَيْبِ والشهادة يعمان جميع الأشياء وقوله: فَيُنَبِّئُكُمْ معناه التخويف ممن لا تخفى عليه خافية.
Delil bulunduğu takdirde bu mefulün hazfedilmesi caizdir; yetinme (iktisar) ise böyle değildir. Çünkü yetinme, ya sadece birinci mefulle yapılır ve mübteda ile haber oldukları için son iki meful düşer; ya da son iki mefulle yetinilip birincisi düşer; fakat ilk iki mefulle yetinilip bir delil olmaksızın üçüncünün düşürülmesi ise caiz değildir. Ancak delalet eden bir karine bulunduğunda hazfedilmesi caizdir. Yüce [Allah]'ın: { قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ } “Allah bize bildirmiştir” buyruğundaki işaret, O'nun [Tevbe Suresi 47. ayetteki]: { ما زادُوكُمْ إِلَّا خَبالًا وَلَأَوْضَعُوا خِلالَكُمْ يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ } “size bozgunculuktan başka bir şey katmazlar ve aranıza fitne sokmak için koşarlardı” buyruğuna ve benzerlerine yöneliktir. { وَسَيَرَى اللَّهُ } “Allah da görecektir” buyruğu bir tehdittir; anlamı, amelin meydana geldiği anda onu görecek ve onun karşılığını verecektir; iyilikse iyilik, kötülükse kötülük olarak. { ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ } “Sonra gizliyi bilene döndürüleceksiniz” buyruğu, kabirlerden dirilişi kastetmektedir. { الْغَيْبِ } (gayb) ve { الشَّهادَةِ } (şehadet) bütün varlıkları kapsar. { فَيُنَبِّئُكُمْ } “size bildirecektir” buyruğu ise kendisine hiçbir şey gizli kalmayan Zât ile [onları] korkutmak anlamındadır.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu:
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٩٥ الى ٩٧]
[Tevbe Suresi (9): Ayetler 95-97]
سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ جَزاءً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (٩٥) يَحْلِفُونَ لَكُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يَرْضى عَنِ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ (٩٦) الْأَعْرابُ أَشَدُّ كُفْراً وَنِفاقاً وَأَجْدَرُ أَلاَّ يَعْلَمُوا حُدُودَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٩٧)
{ سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ جَزاءً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (٩٥) يَحْلِفُونَ لَكُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يَرْضى عَنِ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ (٩٦) الْأَعْرابُ أَشَدُّ كُفْراً وَنِفاقاً وَأَجْدَرُ أَلاَّ يَعْلَمُوا حُدُودَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٩٧) } “Onların yanına döndüğünüz zaman, kendilerini rahat bırakasınız diye Allah'a yemin edecekler. Artık onlardan yüz çevirin! Çünkü onlar murdardır. Kazanmakta olduklarının cezası olarak varacakları yer de cehennemdir. (95) Kendilerinden razı olasınız diye size yemin ederler. Siz onlardan razı olsanız bile, şüphesiz Allah yoldan çıkmış o fâsıklar topluluğundan asla razı olmaz. (96) Bedevîler inkâr ve nifak bakımından daha şiddetli, Allah'ın Resulüne indirdiği şeylerin sınırlarını bilmemeye daha yatkındırlar. Allah her şeyi bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. (97)”
قيل إن هذه الآية من أول ما نزل في شأن المنافقين في غزوة تبوك وذلك أن بعض المنافقين اعتذروا إلى النبي ﷺ، واستأذنوه في القعود قبل مسيره فأذن لهم فخرجوا من عنده وقال أحدهم والله ما هو إلا شحمة لأول آكل، فلما خرج رسول الله ﷺ، نزل فيهم القرآن، فانصرف رجل من القوم فقال للمنافقين في مجلس منهم: والله لقد نزل على محمد ﷺ فيكم قرآن، فقالوا له وما ذلك؟ فقال لا أحفظ إلا أني سمعت وصفكم فيه بالرجس، فقال لهم مخشي والله لوددت أن أجلد مائة جلدة ولا أكون معكم، فخرج حتى لحق برسول الله ﷺ، فقال له ما جاء بك؟ فقال: وجه رسول الله ﷺ تسفعه الريح وأنا في الكنّ، فروي أنه ممن تاب وقوله: فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ أمرنا بانتهارهم وعقوبتهم بالإعراض والوصم بالنفاق.
Bu ayetin, Tebük Gazvesi'nde münafıklar hakkında ilk inen ayetlerden olduğu söylenmiştir. Şöyle ki, bazı münafıklar Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) mazeret beyan edip o yola çıkmadan önce savaşa katılmamak için izin istediler, o da onlara izin verdi. Yanından çıktıklarında içlerinden biri: 'Vallahi o, ilk yiyenin [kolayca yutacağı] bir yağ parçasından başka bir şey değildir' dedi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) sefere çıktığında onlar hakkında Kur'an indi. O topluluktan bir adam ayrılıp münafıkların bir meclisine vardı ve: 'Vallahi Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) sizin hakkınızda Kur'an indi' dedi. Onlar: 'O nedir?' diye sorunca, adam: 'Ezberimde yok, ancak sizin onda pislik (rics) olarak nitelendirildiğinizi duydum' dedi. Bunun üzerine Mahşî onlara: 'Vallahi sizinle beraber olmaktansa yüz değnek yemeyi yeğlerdim' dedi ve çıkıp Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) yetişti. [Allah Resûlü] ona: 'Seni ne getirdi?' diye sordu. O da: 'Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) yüzüne rüzgâr çarparken ben gölgede/korunaklı yerde mi kalacaktım!' dedi. Onun tövbe edenlerden olduğu rivayet edilmiştir. Yüce [Allah]'ın: { فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ } “onlardan yüz çevirin” buyruğu, onları azarlamamızı ve yüz çevirip nifakla damgalayarak cezalandırmamızı emretmektedir.
وهذا مع إجمال لا مع تعيين مصرح من الله ولا من رسوله، بل كان لكل واحد منهم ميدان المغالطة مبسوطا، وقوله رِجْسٌ أي نتن وقذر، وناهيك بهذا الوصف محطة دنياوية، ثم عطف بمحطة الآخرة فقال وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ أي مسكنهم، ثم جعل ذلك جزاء بتكسبهم المعاصي والكفر مع أن ذلك مما قدره الله وقضاه لا رب غيره ولا معبود سواه، وأسند الطبري عن كعب بن مالك أنه قال: لما قدم رسول الله ﷺ من تبوك جلس للناس فجاءه المخلفون يعتذرون إليه ويحلفون، وكانوا بضعة وثمانين رجلا، فقبل منهم رسول الله ﷺ علانيتهم وبايعهم واستغفر لهم ووكل سرائرهم إلى الله تعالى، وقوله يَحْلِفُونَ لَكُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ، هذه الآية والتي قبلها مخاطبة للمؤمنين مع الرسول، والمعنى يحلفون لكم مبطلين ومقصدهم أن ترضوا لا أنهم يفعلون ذلك لوجه الله ولا للبر، وقوله فَإِنْ تَرْضَوْا إلى آخر الآية، شرط يتضمن النهي عن الرضى عنهم، وحكم هذه الآية يستمر في كل مغموص عليه ببدعة ونحوها، فإن المؤمن ينبغي أن يبغضه ولا يرضى عنه لسبب من أسباب الدنيا، وقوله الْأَعْرابُ أَشَدُّ كُفْراً وَنِفاقاً وَأَجْدَرُ أَلَّا يَعْلَمُوا حُدُودَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ الآية، الْأَعْرابُ لفظة عامة ومعناها الخصوص فيمن استثناه الله ﷿، وهذا معلوم بالوجود وكيف كان الأمر، وإنما انطلق عليهم هذا الوصف بحسب بعدهم عن الحواضر ومواضع العلم والأحكام والشرع، وهذه الآية إنما نزلت في منافقين كانوا في البوادي، ولا محالة أن خوفهم هناك أقل من خوف منافقي المدينة، فألسنتهم لذلك مطلقة ونفاقهم أنجم، وأسند الطبري أن زيد بن صوحان كان يحدث أصحابه بالعلم وعنده أعرابي وكان زيد قد أصيبت يده اليسرى يوم نهاوند فقال الأعرابي والله إن حديثك ليعجبني وإن يدك لتريبني وقال زيد: وما يريبك من يدي وهي الشمال؟ فقال الأعرابي: والله ما أدري اليمين تقطعون أم الشمال؟ فقال زيد صدق الله الْأَعْرابُ أَشَدُّ كُفْراً وَنِفاقاً وَأَجْدَرُ أَلَّا يَعْلَمُوا حُدُودَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ، وَأَجْدَرُ معناه أحرى وأقمن، و «الحدود» هنا السنن والأحكام ومعالم الشريعة.
Bu durum, ne Allah ne de Resulü tarafından açık bir belirleme olmaksızın mücmel bir ifadeyle yapılmıştır; aksine onların her birine yanıltma alanı açık bırakılmıştır. Yüce [Allah]'ın: { رِجْسٌ } buyruğu, kokuşmuş ve murdardır demektir; bu niteleme dünyevi bir alçalış olarak yeterlidir. Sonra uhrevi alçalışı buna atfederek: { وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ } “varacakları yer de cehennemdir”, yani barınakları orasıdır buyurmuştur. Ardından bunu, -her ne kadar bu durum Allah'ın takdiri ve kazası olsa da; zira O'ndan başka Rab ve O'ndan gayrı ilah yoktur- günahları ve küfrü kazanmalarının bir cezası kılmıştır. Taberî, Kâ'b b. Mâlik'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Tebük'ten döndüğünde insanların karşısına oturdu. Geri kalanlar gelip ona mazeret beyan ediyor ve yemin ediyorlardı; bunlar seksen küsur adamdı. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onların açık beyanlarını kabul etti, onlardan biat aldı, onlar için istiğfarda bulundu ve gizli hallerini Yüce Allah'a havale etti. Yüce [Allah]'ın: { يَحْلِفُونَ لَكُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ } “Kendilerinden razı olasınız diye size yemin ederler” buyruğunda, bu ayet ve bir önceki ayet Resul ile birlikte müminlere bir hitaptır. Anlamı şudur: Batıl yere size yemin ederler ve maksatları sizin razı olmanızdır; yoksa bunu Allah rızası için yahut bir iyilik olsun diye yapmazlar. { فَإِنْ تَرْضَوْا } “Siz onlardan razı olsanız bile” ayetinin sonuna kadar olan kısım, onlardan razı olmayı nehyeden bir şarttır. Bu ayetin hükmü, bidat ve benzeri şeylerle kusurlu görülen herkes hakkında devam eder; zira müminin dünya sebeplerinden bir sebeple böyle birine buğzetmesi ve ondan razı olmaması gerekir. Yüce [Allah]'ın: { الْأَعْرابُ أَشَدُّ كُفْراً وَنِفاقاً وَأَجْدَرُ أَلَّا يَعْلَمُوا حُدُودَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ } buyruğuna gelince; { الْأَعْرابُ } (bedeviler) lafzı umumidir, ancak anlamı Aziz ve Celil olan Allah'ın istisna ettiği kimselerle hususidir; bu durum vakıa olarak ve her halükarda malumdur. Onlara bu niteliğin verilmesi, şehirlere, ilim, hüküm ve şeriat merkezlerine olan uzaklıkları nispetindedir. Bu ayet çöllerde yaşayan münafıklar hakkında inmiştir; şüphesiz onların oradaki korkusu Medine münafıklarının korkusundan daha azdır, bu sebeple dilleri daha serbest ve nifakları daha açıktır. Taberî rivayet etmiştir ki: Zeyd b. Sûhân arkadaşlarına ilim anlatıyordu ve yanında bir bedevi vardı. Zeyd'in sol eli Nihâvend gününde kopmuştu. Bedevi: 'Vallahi senin sözün hoşuma gidiyor ama elin bende şüphe uyandırıyor' dedi. Zeyd: 'Sol elim olmasında seni şüphelendiren nedir?' diye sordu. Bedevi: 'Vallahi bilmiyorum, sağ eli mi kesersiniz yoksa sol eli mi?' dedi. Bunun üzerine Zeyd: 'Allah doğru söylemiştir: “Bedevîler inkâr ve nifak bakımından daha şiddetli, Allah'ın Resulüne indirdiği şeylerin sınırlarını bilmemeye daha yatkındırlar”' dedi. { أَجْدَرُ } kelimesi, daha layık ve daha yatkın demektir. Buradaki { الحدود } (sınırlar) ise sünnetler, hükümler ve şeriatın temel ilkeleridir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu:
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٩٨ الى ٩٩]
[Tevbe Suresi (9): Ayetler 98-99]
وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يَتَّخِذُ ما يُنْفِقُ مَغْرَماً وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوائِرَ عَلَيْهِمْ دائِرَةُ السَّوْءِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٩٨) وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَتَّخِذُ ما يُنْفِقُ قُرُباتٍ عِنْدَ اللَّهِ وَصَلَواتِ الرَّسُولِ أَلا إِنَّها قُرْبَةٌ لَهُمْ سَيُدْخِلُهُمُ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٩٩)
{ وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يَتَّخِذُ ما يُنْفِقُ مَغْرَماً وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوائِرَ عَلَيْهِمْ دائِرَةُ السَّوْءِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٩٨) وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَتَّخِذُ ما يُنْفِقُ قُرُباتٍ عِنْدَ اللَّهِ وَصَلَواتِ الرَّسُولِ أَلا إِنَّها قُرْبَةٌ لَهُمْ سَيُدْخِلُهُمُ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٩٩) } “Bedevîlerden kimi de vardır ki harcadığını bir angarya sayar ve sizin başınıza belaların gelmesini gözetler. Kötülük döngüsü kendi başlarına olsun! Allah her şeyi işitendir, hakkıyla bilendir. (98) Bedevîlerden kimi de vardır ki Allah'a ve ahiret gününe inanır, harcadığını Allah katında yakınlıklara ve Resulün dualarına vesile sayar. Haberiniz olsun ki bu onlar için gerçekten bir yakınlıktır. Allah onları rahmetine koyacaktır. Şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir. (99)”
هذا نص من المنافقين منهم، ومعنى يَتَّخِذُ في هذه الآيات أي يجعل مقصده ولا ينوي فيه غير ذلك، وأصل «المغرم» الدين، ومنه تعوذ رسول الله ﷺ من المغرم والمأثم، ولكن كثر استعمال المغرم فيما يؤديه الإنسان مما لا يلزمه بحق، وفي اللفظ معنى اللزوم، ومنه قوله تعالى: إِنَّ عَذابَها كانَ غَراماً [الفرقان: ٦٥] أي مكروها لازما، والدَّوائِرَ المصائب التي لا مخلص للإنسان منها فهي تحيط به كما تحيط الدائرة، وقد يحتمل أن تشتق من دور الزمان، والمعنى ينتظر بكم ما تأتي به الأيام وتدور به، ثم قال على جهة الدعاء عَلَيْهِمْ دائِرَةُ السَّوْءِ وكل ما كان بلفظ دعاء من جهة الله ﷿ فإنما
Bu, bedevilerden münafık olanlar hakkında açık bir hükümdür. Bu ayetlerde geçen { يَتَّخِذُ } kelimesinin anlamı, gayesini öyle kılar ve bunda başka bir niyet taşımaz demektir. 'Mağrem' (مَغْرَم) kelimesinin aslı borçtur; Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) borçtan ve günahtan (el-mağrem ve'l-me'sem) Allah'a sığınması da bundandır. Fakat mağrem kelimesi, insanın üzerine hak olarak gerekmeyen ve ödemek zorunda kaldığı şeyler için çokça kullanılmıştır. Bu lafızda ayrılmazlık/bağlayıcılık (lüzûm) anlamı vardır. Nitekim Yüce Allah'ın: { إِنَّ عَذابَها كانَ غَراماً } [Furkân: 65] “Şüphesiz onun azabı süreklidir” buyruğunda da 'ayrılmaz bir kötülük' anlamındadır. { الدَّوائِرَ } (devâir) ise insanın içinden çıkamadığı ve tıpkı bir daire gibi kendisini kuşatan musibetlerdir. Zamanın dönüp dolaşmasından (devr-i zaman) türemiş olması da muhtemeldir; buna göre anlamı, günlerin sizin başınıza getireceği ve döndürüp duracağı felaketleri beklerler demektir. Sonra beddua makamında: { عَلَيْهِمْ دائِرَةُ السَّوْءِ } “Kötülük döngüsü kendi başlarına olsun” buyurmuştur. Aziz ve Celil olan Allah tarafından dua lafzıyla gelen her ifade,
هو بمعنى إيجاب الشيء، لأن الله لا يدعو على مخلوقاته وهي في قبضته ومن هذا، وَيْلٌ لِكُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ [الهمزة: ١] وللمطففين.، فهي كلها أحكام تامة تضمنها خبره تعالى، وقرأ الجمهور من السبعة وغيرهم «دائرة السّوء» بفتح السين، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو وابن محيصن واختلف عنه عاصم والأعمش بخلاف عنهما «دائرة السّوء» بضم السين، واختلف عن ابن كثير، وقيل الفتح المصدر والضم الاسم، واختلف الناس فيهما وهو اختلاف يقرب بعضه من بعض والفتح في السين يقتضي وصف الدائرة بأنها سيئة، وقال أبو علي معنى الدائرة يقتضي معنى السوء فإنما هي إضافة بيان وتأكيد كما قالوا شمس النهار ولحيا رأسه.
bir şeyin gerçekleşmesini kesinleştirmek (îcâb) anlamındadır; çünkü Allah, kudreti altında bulunan yaratıklarına beddua etmez. [Hümeze Suresi 1. ayetteki] { وَيْلٌ لِكُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ } “Vay haline arkadan çekiştirenlerin” ve [Mutaffifîn Suresi'ndeki] { وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ } “Ölçüde ve tartıda hile yapanların vay haline” ayetleri de böyledir; bunların hepsi Yüce Allah'ın haberinin içerdiği kesin hükümlerdir. Yedi kıraat imamının cumhuru ve diğerleri, sîn harfinin fethasıyla 'dâiratü's-sev'' (دائرة السَّوْء) şeklinde okumuştur. İbn Kesîr, Ebû Amr ve İbn Muhaysın ile -onlardan gelen farklı birer rivayetle- Âsım ve A'meş ise sîn harfinin zammesiyle 'dâiratü's-sû'' (دائرة السُّوء) şeklinde okumuşlardır; İbn Kesîr'den farklı rivayet gelmiştir. Fethanın mastar, zammenin ise isim olduğu söylenmiştir. Âlimler bu iki kelime hakkında ihtilaf etmişlerdir ki bu birbirine yakın bir ihtilaftır. Sîn harfinin fethası, dairenin kötü olarak nitelendirilmesini gerektirir. Ebû Ali ise daire manasının zaten kötülük anlamını içerdiğini, dolayısıyla bunun 'gündüzün güneşi' veya 'başın iki çenesi' sözlerinde olduğu gibi beyan ve tekit tamlaması olduğunu söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: ولا يقال رجل سوء بفتح السين، هذا قول أكثرهم وقد حكي «رجل سوء» بضم السين وقد قال الشاعر [الفرزدق] : [الطويل]
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Çoğunluğun görüşüne göre sîn harfinin fethasıyla 'raculü sev'' denmez; ancak zamme ile 'raculü sû'' dendiği nakledilmiştir. Şair [el-Ferazdak] şöyle demiştir: [Tavîl]
وكنت كذئب السّوء لما رأى دما ... بصاحبه يوما أحال على الدم
“Sen o kötü kurt gibiydin ki, bir gün arkadaşında kan görünce kana hücum etti.”
ولم يختلف القراء في فتح السين من قوله ما كانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ [مريم: ٢٨] وقوله تعالى:
Kurrâ, [Meryem Suresi 28. ayetteki]: { ما كانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ } “Baban kötü bir adam değildi” buyruğunda sîn harfinin fethası üzerinde ihtilaf etmemiştir. Yüce Allah'ın buyruğu:
وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ الآية، قال قتادة: هذه ثنية الله تعالى من الأعراب، ويَتَّخِذُ في هذه الآية أيضا هي بمعنى يجعله مقصدا، والمعنى ينوي بنفقته في سبيل الله القربة عند الله ﷿ واستغنام دعاء الرسول ﷺ، ففي دعائه لهم خير الآخرة في النجاة من النار وخير الدنيا في أرزاقهم ومنح الله لهم، ف صَلَواتِ على هذا عطف على قُرُباتٍ، ويحتمل أن يكون عطفا على ما ينفق، أي ويتخذ بالأعمال الصالحة صلوات الرسول قربة، والأولى أبين، وقُرُباتٍ جمع قربة أو قربة بسكون الراء وضمها وهما لغتان و «الصلاة» في هذه الآية الدعاء إجماعا.
{ وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ } “Bedevîlerden kimi de vardır ki Allah'a inanır...” ayetidir. Katâde: 'Bu, Yüce Allah'ın bedevilerden yaptığı istisnadır' demiştir. Bu ayetteki { يَتَّخِذُ } kelimesi de yine 'maksat edinir' anlamındadır. Yani Allah yolunda harcadığıyla Aziz ve Celil olan Allah katında yakınlık elde etmeyi ve Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) duasını kazanmayı niyet eder. Zira onun onlara duasında, cehennemden kurtuluş olarak ahiret hayrı ve rızıklar ile Allah'ın ihsanları olarak dünya hayrı vardır. Buna göre { صَلَواتِ } kelimesi { قُرُباتٍ } üzerine matuftur; harcanan şeye ({ ما ينفق }) matuf olması da muhtemeldir; yani salih amellerle Peygamber'in dualarını bir yakınlık vesilesi edinir demektir; ancak birinci görüş daha açıktır. { قُرُباتٍ }, rā harfinin sükûnu ve zammesiyle 'kurbet' (قُرْبة) veya 'kurubet' (قُرُبة) kelimesinin çoğuludur ki bunlar iki lehçedir. Bu ayetteki { الصلاة } (salat) ise icma ile dua demektir.
وقال بعض العلماء: الصلاة من الله رحمة ومن النبي والملائكة دعاء، ومن الناس عبادة، والضمير في قوله إِنَّها يحتمل أن يعود على النفقة، وهذا في انعطاف «الصلوات» على «القربات» ، ويحتمل أن يعود على الصلوات وهذا في انعطافه على ما ينفق، وقرأ نافع «قربة» بضم الراء، واختلف عنه وعن عاصم والأعمش، وقرأ الباقون «قربة» بسكون الراء ولم يختلف في قُرُباتٍ، ثم وعد تعالى بقوله سَيُدْخِلُهُمُ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ الآية، وروي أن هذه الآية نزلت في بني مقرن من مزينة وقاله مجاهد، وأسند الطبري إلى عبد الرحمن بن مغفل بن مقرن أنه قال: كنا عشرة ولد مقرن، فنزلت فينا وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ إلى آخر الآية.
Bazı âlimler şöyle demiştir: Salat; Allah'tan olursa rahmet, Peygamber ve meleklerden olursa dua, insanlardan olursa ibadettir. Yüce [Allah]'ın: { إِنَّها } buyruğundaki zamirin infaka dönmesi muhtemeldir; bu, 'salavat' kelimesinin 'kurbat' kelimesine atfedilmesi durumundadır. Salavata dönmesi de muhtemeldir; bu da infak edilen şeye atfedilmesi durumundadır. Nâfi', râ harfinin zammesiyle 'kurubetün' (قُرُبَةٌ) şeklinde okumuştur; ondan, Âsım'dan ve A'meş'ten farklı rivayetler de nakledilmiştir. Diğer kurrâ ise râ harfinin sükûnuyla 'kurbetün' (قُرْبَةٌ) şeklinde okumuşlardır; { قُرُباتٍ } kelimesinde ise ihtilaf edilmemiştir. Sonra Yüce [Allah]: { سَيُدْخِلُهُمُ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ } “Allah onları rahmetine koyacaktır...” buyruğuyla vaatte bulunmuştur. Bu ayetin Müzeyne kabilesinden Mukarrinoğulları hakkında indiği rivayet edilmiştir ve bunu Mücâhid söylemiştir. Taberî, Abdurrahman b. Mugaffel b. Mukarrin'e dayandırarak onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Biz Mukarrin'in on çocuğu idik; { وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ } ayeti sonuna kadar bizim hakkımızda indi.'
قال القاضي أبو محمد: وقوله عشرة ولد مقرن يريد السنة أولاد مقرن لصلبه أو السبعة على ما في الاستيعاب من قول سويد بن مقرن، وبنيهم لأن هذا هو الذي في مشهور دواوين أهل العلم.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: 'Mukarrin'in on çocuğu' sözüyle, Mukarrin'in öz soyundan olan altı veya el-İstîâb'da Süveyd b. Mukarrin'in sözünde geçtiği üzere yedi evladını ve onların çocuklarını kastetmektedir; zira ilim ehlinin meşhur eserlerinde yer alan bilgi budur.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu:
[سورة التوبة (٩) : الآيات ١٠٠ الى ١٠١]
[Tevbe Suresi (9): Ayetler 100-101]
وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١٠٠) وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرابِ مُنافِقُونَ وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفاقِ لا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلى عَذابٍ عَظِيمٍ (١٠١)
{ وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١٠٠) وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرابِ مُنافِقُونَ وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفاقِ لا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلى عَذابٍ عَظِيمٍ (١٠١) } “Muhacirlerden ve Ensardan öne geçen ilkler ile onlara güzellikle tabi olanlar var ya, Allah onlardan razı olmuş, onlar da O'ndan razı olmuşlardır. [Allah] onlara, içlerinde ebedî kalacakları, altından ırmaklar akan cennetler hazırlamıştır. İşte büyük kurtuluş budur. (100) Çevrenizdeki bedevîlerden münafıklar vardır. Medine halkından da nifak üzerinde direnenler vardır. Sen onları bilmezsin, biz onları biliriz. Onları iki kez azaplandıracağız, sonra da büyük bir azaba döndürüleceklerdir. (101)”
قال أبو موسى الأشعري وابن المسيب وابن سيرين وقتادة السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ من صلى القبلتين، وقال عطاء السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ من شهد بدرا.
Ebû Mûsâ el-Eş'arî, İbnu'l-Müseyyeb, İbn Sîrîn ve Katâde: '{ السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ } (öne geçen ilkler), her iki kıbleye doğru namaz kılanlardır' demişlerdir. Atâ ise: '{ السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ }, Bedir'e katılanlardır' demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وحولت القبلة قبل بدر بشهرين، وقال عامر بن شراحيل الشعبي:
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Kıble, Bedir'den iki ay önce değiştirilmişti. Âmir b. Şürâhîl eş-Şa'bî ise şöyle demiştir:
السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ من أدرك بيعة الرضوان، وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ يريد سائر الصحابة، ويدخل في هذا اللفظ التابعون وسائر الأمة لكن بشريطة الإحسان، وقد لزم هذا الاسم الطبقة التي رأت من رأى النبي ﷺ، ولو قال قائل إن السابقين الأولين هم جميع من هاجر إلى أن انقطعت الهجرة لكان قولا يقتضيه اللفظ وتكون مِنَ لبيان الجنس، وَالَّذِينَ في هذه الآية عطف على قوله وَالسَّابِقُونَ، وقرأ عمر بن الخطاب والحسن بن أبي الحسن وقتادة وسلام وسعيد ويعقوب بن طلحة وعيسى الكوفي «والسابقون الأولون من المهاجرين والأنصار» برفع الراء عطفا على وَالسَّابِقُونَ، وكذلك ينعطف على كلتا القراءتين قوله تعالى: وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ وجعل الأتباع عديلا للأنصار، وأسند الطبري أن زيد بن ثابت سمعه فرده فبعث عمر في أبي بن كعب فسأله فقال أبي بن كعب وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ، فقال عمر ما كنا نرى إلا أنّا قد رفعنا رفعة لا ينالها معنا أحد، فقال أبي إن مصداق هذا في كتاب الله في أول سورة الجمعة وَآخَرِينَ مِنْهُمْ لَمَّا يَلْحَقُوا بِهِمْ [الآية: ٣] وفي سورة الحشر وَالَّذِينَ جاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا وَلِإِخْوانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونا بِالْإِيمانِ [الآية: ١٠] وفي سورة الأنفال في قوله وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا مَعَكُمْ فَأُولئِكَ مِنْكُمْ [الآية: ٧٥] ، فرجع عمر إلى قول أبي، ونبهت هذه الآية من التابعين وهم الذين أدركوا أصحاب رسول الله ﷺ كما نبه من ذكرهم قوله ﷺ «اللهم ارحم الأنصار وأبناء الأنصار وأبناء أبناء الأنصار» فتأمله، وقرأ ابن كثير «من تحتها الأنهار» ، وقرأ الباقون «تحتها» بإسقاط «من» ومعنى هذه الآية الحكم بالرضى عنهم بإدخالهم الجنة وغفر ذنوبهم والحكم برضاهم عنه في شكرهم وحمدهم على نعمه وإيمانهم به وطاعتهم له جعلنا الله من الفائزين برحمته ومِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرابِ الآية، مخاطبة للنبي ﷺ شرك في بعضها أمته، والإشارة بقوله وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرابِ هي إلى جهينة ومزينة وأسلم وغفار وعصية ولحيان وغيرهم من القبائل المجاورة للمدينة، فأخبر الله عن منافقيهم، وتقدير الآية: ومن أهل المدينة قوم أو منافقون هذا أحسن ما حمل اللفظ، ومَرَدُوا قال أبو عبيدة: معناه مرنوا عليه ولجوا فيه، وقيل غير هذا مما هو قريب منه، وقال ابن زيد: أقاموا عليه لم يتوبوا كما تاب الآخرون.
{ السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ }, Rıdvan Biatı'na yetişenlerdir. { وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ } “onlara güzellikle tabi olanlar” ifadesiyle diğer sahabiler kastedilmektedir; bu lafza tabiûn ve ihsan şartıyla ümmetin geri kalanı da girer. Bu isim, Peygamber'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) görenleri gören nesil (tabiûn) için yerleşmiştir. Eğer biri 'İlk öncüler, hicret sona erene kadar hicret edenlerin tamamıdır' dese, lafzın gerektirdiği bir söz olurdu ve { مِنَ } edatı da cins beyanı için olurdu. Bu ayetteki { وَالَّذِينَ } kelimesi, { وَالسَّابِقُونَ } üzerine matuftur. Ömer b. el-Hattâb, Hasan b. Ebi'l-Hasan, Katâde, Sellâm, Saîd, Ya'kûb b. Talha ve Îsâ el-Kûfî, { وَالسَّابِقُونَ } kelimesine atfederek 'vel-Ensâru' (والأنصارُ) şeklinde râ harfinin ref'i ile okumuşlardır. Her iki kıraate göre de Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ } buyruğu matuf olur ve tâbileri Ensâr'a denk kılmış olur. Taberî rivayet etmiştir ki: Zeyd b. Sâbit, [Ömer'i bu şekilde okurken] duyunca ona itiraz etti. Bunun üzerine Ömer, Übey b. Kâ'b'a haber gönderip sordu; Übey b. Kâ'b da: { وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ } şeklinde [cer ile] okudu. Ömer: 'Biz, bizimle birlikte kimsenin ulaşamayacağı bir mertebeye yükseltildiğimizi sanıyorduk' dedi. Übey: 'Bunun Allah'ın Kitabı'ndaki doğrulaması Cuma Suresi'nin başındaki [3. ayette geçen]: { وَآخَرِينَ مِنْهُمْ لَمَّا يَلْحَقُوا بِهِمْ } “Henüz kendilerine katılmamış bulunan diğerlerine de...”, Haşr Suresi'ndeki [10. ayette geçen]: { وَالَّذِينَ جاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا وَلِإِخْوانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونا بِالْإِيمانِ } “Onlardan sonra gelenler: Rabbimiz! Bizi ve bizden önce inanmış olan kardeşlerimizi bağışla derler” ve Enfâl Suresi'ndeki [75. ayette geçen]: { وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا مَعَكُمْ فَأُولئِكَ مِنْكُمْ } “Daha sonra iman edip hicret eden ve sizinle beraber cihad edenler de sizdendir” buyruklarındadır' dedi. Bunun üzerine Ömer, Übey'in görüşüne döndü. Bu ayet, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) sahabilerini gören Tabiûn neslinin faziletine dikkat çekmiştir; nitekim Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Allah'ım! Ensâr'a, Ensâr'ın çocuklarına ve Ensâr'ın çocuklarının çocuklarına merhamet et' buyruğu da onları zikrederek dikkat çekmiştir, bunu iyi düşün! İbn Kesîr 'min tahtihâ'l-enhâr' (من تحتها الأنهار) şeklinde okumuş, diğer kurrâ ise 'min' edatını düşürerek 'tahtihâ' (تحتها) şeklinde okumuştur. Bu ayetin anlamı; onları cennete koyarak ve günahlarını bağışlayarak onlardan razı olunduğuna hükmetmek, onların da O'nun nimetlerine şükredip hamd ederek, O'na iman edip itaat ederek O'ndan razı olduklarına hükmetmektir. Allah bizi rahmetiyle kurtuluşa erenlerden eylesin. { وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرابِ } ayeti ise Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir hitaptır ve bir kısmında ümmeti de ona ortak edilmiştir. { وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرابِ } “Çevrenizdeki bedevîlerden” buyruğundaki işaret; Cüheyne, Müzeyne, Eslem, Gıfâr, Usayye, Lihyân ve Medine'ye komşu olan diğer kabileleredir. Allah onların münafıklarını haber vermiştir. Ayetin takdiri: 'Medine ehlinden de bir topluluk yahut münafıklar vardır' şeklindedir; lafzın yükleneceği en güzel mana budur. { مَرَدُوا } kelimesi hakkında Ebû Ubeyde: 'Ona alıştılar ve onda inatla direndiler' demiştir; buna yakın başka açıklamalar da yapılmıştır. İbn Zeyd ise: 'Diğerlerinin tövbe ettiği gibi tövbe etmeyip onun üzerinde devam ettiler' demiştir.
والظاهر من معنى اللفظ أن التمرد في الشيء أو المردود عليه إنما هو اللجاج والاستهتار به والعتو على الزاجر وركوب الرأس في ذلك، وهو مستعمل في الشر لا في الخير، ومن ذلك قولهم شيطان مارد ومريد،
Lafzın zahiri anlamından anlaşılan şudur: Bir şeyde temerrüd (mâridlik) veya bir şeye 'merede aleyhi' denmesi; onda inat etmek, ona kendini kaptırmak, engelleyene karşı dikbaşlılık göstermek ve bu hususta kendi bildiğine gitmektir. Bu ifade hayırda değil, şerde kullanılır. Nitekim 'şeytânün mâridun ve merîdun' (azgın ve itaatsiz şeytan) sözleri de bundandır.
ومن هذا سميت مراد لأنها تمردت، وقال بعض الناس: يقال تمرد الرجل في أمر كذا إذا تجرد له، وهو من قولهم شجرة مرداء إذا لم يكن عليها ورق، ومنه رْحٌ مُمَرَّدٌ
Murâd kabilesi de başkaldırıp temerrüt ettiği için bu isimle adlandırılmıştır. Bazı insanlar: Bir adam bir işe kendini tamamen verdiğinde 'temerrada'r-raculü fî emri kezâ' denir demişlerdir; bu da üzerinde hiç yaprak bulunmayan ağaca 'şeceratün merdâ'' denilmesinden gelir. [Neml Suresi 44. ayetteki]: { صَرْحٌ مُمَرَّدٌ } “pürüzsüz [sırçadan bir köşk]”
[النمل: ٤٤] ومنه قولهم: تمرد مارد وعز الأبلق ومنه الأمرد الذي لا لحية له، فمعنى مَرَدُوا في هذه الآية لجوا فيه واستهتروا به وعتوا على زاجرهم، ثم نفى ﷿ علم نبيه بهم على التعيين، وأسند الطبري عن قتادة في قوله لا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ قال: فما بال أقوام يتكلفون علم الناس فلان في الجنة فلان في النار فإذا سألت أحدهم عن نفسه قال لا أدري، أنت لعمري بنفسك أعلم منك بأعمال الناس، ولقد تكلفت شيئا ما تكلفه الرسل، قال نبي الله نوح ﷺ وَما عِلْمِي بِما كانُوا يَعْمَلُونَ [الشعراء: ١١٢] وقال نبي الله شعيب ﷺ بَقِيَّتُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ [هود: ٨٦] وقال الله تعالى لنبيه ﷺ: لا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ.
ifadesi de bundandır. Yine 'temerrade Mâridun ve azze'l-Eblaku' (Mârid kalesi direndi, Eblak kalesi üstün geldi) darbımeseli ve henüz sakalı çıkmamış kimseye 'el-emred' denmesi de bu köktendir. Dolayısıyla bu ayetteki { مَرَدُوا } kelimesinin anlamı; onda inat ettiler, kendilerini ona kaptırdılar ve kendilerini menedene karşı dikbaşlılık gösterdiler demektir. Sonra Aziz ve Celil olan [Allah], Peygamberinin onları şahıs şahıs bilmesini nefyetmiştir. Taberî, Katâde'den Yüce [Allah]'ın: { لا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ } “Sen onları bilmezsin, biz onları biliriz” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'İnsanların ilmini üstlenip 'falan cennette, falan cehennemde' diyen, kendisine kendi durumu sorulduğunda ise 'bilmiyorum' diyen topluluklara ne oluyor? Ömrüme yemin olsun ki sen kendi nefsini insanların amellerinden daha iyi bilirsin. Sen peygamberlerin bile üstlenmediği bir şeyi üstlendin. Nitekim Allah'ın nebisi Nûh (aleyhisselâm): { وَما عِلْمِي بِما كانُوا يَعْمَلُونَ } [Şuarâ: 112] “Onların yapmakta oldukları hakkında benim ne bilgim olabilir?” demiş; Allah'ın nebisi Şuayb (aleyhisselâm): { بَقِيَّتُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ } [Hûd: 86] “Eğer inanıyorsanız Allah'ın bıraktığı sizin için daha hayırlıdır. Ben sizin üzerinize bir bekçi değilim” demiş; Yüce Allah da Peygamberine (sallallâhu aleyhi ve sellem): { لا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ } “Sen onları bilmezsin, biz onları biliriz” buyurmuştur.'
قال القاضي أبو محمد: وقوله تعالى: سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلى عَذابٍ عَظِيمٍ في مصحف أنس بن مالك «سيعذبهم» بالياء والكلام على القراءتين وعيد، واللفظ يقتضي ثلاثة مواطن من العذاب، ولا خلاف بين المتأولين أن «العذاب العظيم» الذي يردون إليه هو عذاب الآخرة، وأكثر الناس أن العذاب المتوسط هو عذاب القبر، واختلف في عذاب المرة الأولى فقال مجاهد وغيره: هو عذابهم بالقتل والجوع، وهذا بعيد لأن منهم من لم يصبه هذا، وقال ابن عباس أيضا: عذابهم هو بإقامة حدود الشرع عليهم مع كراهيتهم فيه، وقال ابن إسحاق: عذابهم هو همهم بظهور الإسلام وعلو كلمته، وقال ابن عباس وهو الأشهر عنه: عذابهم هو فضيحتهم ووصمهم بالنفاق، وروي في هذا التأويل أن رسول الله ﷺ خطب يوم جمعة فندد بالمنافقين وصرح وقال اخرج يا فلان من المسجد فإنك منافق واخرج أنت يا فلان واخرج أنت يا فلان حتى أخرج جماعة منهم، فرآهم عمر يخرجون من المسجد وهو مقبل إلى الجمعة فظن أن الناس انتشروا وأن الجمعة فاتته فاختبأ منهم حياء، ثم وصل إلى المسجد فرأى أن الصلاة لم تقض وفهم الأمر.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Yüce Allah'ın: { سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلى عَذابٍ عَظِيمٍ } “Onları iki kez azaplandıracağız, sonra da büyük bir azaba döndürüleceklerdir” buyruğu, Enes b. Mâlik'in mushafında yâ harfiyle 'seyu'azzibuhum' (سيعذبهم) şeklindedir. İfade her iki kıraate göre de bir tehdittir ve lafız üç azap durağını gerektirmektedir. Müteevviller arasında, kendilerine döndürülecekleri 'büyük azabın' ahiret azabı olduğu hususunda ihtilaf yoktur. İnsanların çoğuna göre ortadaki azap kabir azabıdır. Birinci azap hakkında ise ihtilaf edilmiştir: Mücâhid ve başkaları 'Bu, onların öldürülme ve açlıkla azap edilmeleridir' demiştir ki bu uzaktır; çünkü onlardan buna maruz kalmayanlar da vardır. İbn Abbas da: 'Onların azabı, hoşlanmadıkları halde kendilerine şer'î cezaların uygulanmasıdır' demiştir. İbn İshâk: 'Onların azabı, İslam'ın zaferi ve kelimesinin yücelmesi sebebiyle çektikleri kederdir' demiştir. İbn Abbas'tan gelen en meşhur rivayete göre ise: 'Onların azabı, rezil edilmeleri ve nifakla damgalanmalarıdır.' Bu tefsir hakkında şöyle rivayet edilmiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir cuma günü hutbe irat etti, münafıkları kınayıp açıkça ifşa etti ve: 'Ey falan, mescitten çık, çünkü sen münafıksın! Sen de çık ey falan! Sen de çık ey falan!' diyerek onlardan bir grubu çıkardı. Ömer cumaya gelirken onların mescitten çıktıklarını gördü; cemaatin dağıldığını ve cumayı kaçırdığını sanarak utancından onlardan saklandı. Sonra mescide varınca namazın henüz kılınmadığını gördü ve durumu anladı.
قال القاضي أبو محمد: وفعل النبي ﷺ هذا بهم هو على جهة التأديب اجتهادا منه فيهم، ولم يسلخهم ذلك من الإسلام وإنما هو كما يخرج العصاة والمتهمون، ولا عذاب أعظم من هذا، وكان رسول الله ﷺ كثيرا ما يتكلم فيهم على الإجمال دون تعيين، فهذا أيضا من العذاب، وقال قتادة وغيره: العذاب الأول هي علل وأدواء أخبر الله نبيه ﷺ أنه يصيبهم بها، وأسند الطبري في ذلك عن قتادة أنه قال ذكر لنا أن نبي الله ﷺ أسرّ إلى حذيفة باثني عشر رجلا من المنافقين وقال «ستة منهم تكفيكهم الدبيلة سراج من نار جهنم تأخذ في كتف أحدهم حتى تقضي إلى صدره، وستة يموتون موتا» ، ذكر لنا أن عمر بن الخطاب ﵁ كان إذا مات رجل ممن يظن أنه منهم نظر إلى حذيفة فإن صلى صلى عمر عليه وإلا ترك.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlara bunu yapması, haklarında bir ictihad olarak tedip (terbiye) maksadıyladır. Bu durum onları İslam dairesinden çıkarmamıştır; bu tıpkı isyankârların ve töhmet altındakilerin çıkarılması gibidir ve bundan daha büyük bir azap yoktur. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) çoğu zaman onlar hakkında isim vermeksizin genel ifadelerle konuşurdu; bu da azabın bir parçasıdır. Katâde ve başkaları şöyle demiştir: Birinci azap, Allah'ın Peygamberine (sallallâhu aleyhi ve sellem) onları yakalayacağını bildirdiği illetler ve hastalıklardır. Taberî bu konuda Katâde'den şunu nakletmiştir: Bize anlatıldığına göre Allah'ın Peygamberi (sallallâhu aleyhi ve sellem) Huzeyfe'ye münafıklardan on iki kişiyi sır olarak vermiş ve: 'Onlardan altısına dübeyle (cehennem ateşinden bir kandil olup birinin omuzundan girip göğsünden çıkan çıban) yeter; altısı da ansızın ölüp gider' buyurmuştur. Bize nakledildiğine göre Ömer b. el-Hattâb (radıyallâhu anh), onlardan olduğu zannedilen bir kimse öldüğünde Huzeyfe'ye bakar; eğer o namaz kılarsa Ömer de cenaze namazını kılar, kılmazsa bırakırdı.
وذكر لنا أن عمر ﵁ قال لحذيفة أنشدك بالله أمنهم أنا؟ قال لا والله ولا أؤمن منها أحدا بعدك؟ وقال ابن زيد في قوله تعالى: سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ أما عذاب الدنيا فالأموال والأولاد، لكل صنف
Yine bize nakledildiğine göre Ömer (radıyallâhu anh) Huzeyfe'ye: 'Allah aşkına söyle, ben onlardan mıyım?' demiş; Huzeyfe de: 'Hayır vallahi, senden sonra da kimseyi bundan temize çıkarmam' demiştir. İbn Zeyd, Yüce Allah'ın: { سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ } “Onları iki kez azaplandıracağız” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Dünyadaki azaba gelince; mallar ve evlatlardır, her bir sınıf için
عذاب، فهو مرتان، وقرأ قول الله تعالى: فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الْحَياةِ الدُّنْيا [التوبة: ٥٥] وقال ابن زيد أيضا «المرتان» هي في الدنيا، الأولى القتل والجوع والمصائب، والثانية الموت إذ هو للكفار عذاب، وقال الحسن: الأولى هي أخذ الزكاة من أموالهم، و «العذاب العظيم» هو جميع ما بعد الموت، وأظن الزجّاج أشار إليه.
bir azap vardır, böylece iki kez olur. Nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğunu okumuştur: { فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } [Tevbe: 55] “Onların malları ve çocukları seni imrendirmesin. Allah bunlarla onlara dünya hayatında azap etmek ister.” İbn Zeyd ayrıca şöyle demiştir: 'İki kez', dünyadadır; birincisi öldürülme, açlık ve musibetler; ikincisi ise kâfirler için bir azap olan ölümdür. Hasan ise: 'Birincisi mallarından zekât alınmasıdır; 'büyük azap' ise ölümden sonraki her şeydir' demiştir. Zannedersem Zeccâc da buna işaret etmiştir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu:
[سورة التوبة (٩) : الآيات ١٠٢ الى ١٠٣]
[Tevbe Suresi (9): Ayetler 102-103]
وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلاً صالِحاً وَآخَرَ سَيِّئاً عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٠٢) خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِها وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٠٣)
{ وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلاً صالِحاً وَآخَرَ سَيِّئاً عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٠٢) خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِها وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٠٣) } “Diğer bir kısmı da günahlarını itiraf ettiler. Onlar iyi bir amelle kötü bir ameli birbirine karıştırdılar. Umulur ki Allah onların tövbelerini kabul eder. Şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir. (102) Onların mallarından, kendilerini temizleyeceğin ve arındıracağın bir sadaka al ve onlar için dua et. Çünkü senin duan onlar için bir huzur ve sükûnettir. Allah her şeyi işitendir, hakkıyla bilendir. (103)”
المعنى ومن هذه الطوائف آخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ، واختلف في تأويل هذه الآية فقال ابن عباس فيما روي عنه وأبو عثمان: هي في الأعراب وهي عامة في الأمة إلى يوم القيامة فيمن له أعمال صالحة وسيئة، فهي آية ترج على هذا، وأسند الطبري هذا عن حجاج بن أبي زينب قال سمعت أبا عثمان يقول: ما في القرآن آية أرجى عندي لهذه الأمة من قوله وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ، وقال قتادة بل نزلت هذه الآية في أبي لبابة الأنصاري خاصة في شأنه مع بني قريظة، وذلك أنه كلمهم في النزول على حكم الله ورسوله فأشار هو لهم إلى حلقه يريد أن النبي ﷺ يذبحهم إن نزلوا، فلما افتضح تاب وندم وربط نفسه في سارية من سواري المسجد، وأقسم أن لا يطعم ولا يشرب حتى يعفو الله عنه أو يموت، فمكث كذلك حتى عفا الله عنه ونزلت هذه الآية وأمر رسول الله ﷺ بحله، وذكر هذا الطبري عن مجاهد، وذكره ابن إسحاق في كتاب السير أوعب وأتقن، وقالت فرقة عظيمة: بل نزلت هذه الآية في شأن المتخلفين عن غزوة تبوك، فكان عملهم السيّء التخلف بإجماع من أهل هذه المقالة، واختلفوا في «الصالح» فقال الطبري وغيره الاعتراف والتوبة والندم، وقالت فرقة بل «الصالح» غزوهم فيما سلف من غزو النبي ﷺ، ثم اختلف أهل هذه المقالة في عدد القوم الذين عنوا بهذه الآية، فقال ابن عباس: كانوا عشرة رهط ربط منهم أنفسهم سبعة، وبقي الثلاثة الذين خلفوا دون ربط المذكورون بعد هذا، وقال زيد بن أسلم كانوا ثمانية منهم كردم ومرداس وأبو قيس وأبو لبابة، وقال قتادة:
Anlamı şudur: Bu zümrelerden bir diğeri de: { آخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ } “günahlarını itiraf eden başkalarıdır”. Bu ayetin tefsiri hakkında ihtilaf edilmiştir: İbn Abbas'tan nakledilen rivayette ve Ebû Osmân'ın kavline göre; bu ayet bedeviler hakkındadır ve kıyamet gününe kadar ümmet içinden iyi ve kötü amelleri bulunan herkes için umumidir. Buna göre bu ayet bir ümit ayetidir. Taberî bunu Haccâc b. Ebî Zeyneb'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Ebû Osmân'ın şöyle dediğini duydum: 'Kur'an'da bu ümmet için { وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ } ayetinden daha çok ümit veren bir ayet görmedim.' Katâde ise şöyle demiştir: 'Aksine bu ayet, özellikle Ebû Lübâbe el-Ensârî'nin Benî Kureyza ile olan meselesi hakkında inmiştir.' Şöyle ki; o, Allah'ın ve Resulünün hükmüne razı olup teslim olmaları hususunda onlarla konuşmuş, ardından boğazına işaret ederek teslim oldukları takdirde Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) onları boğazlayacağını ima etmişti. Durum ortaya çıkınca tövbe etti, pişman oldu ve kendisini mescidin direklerinden birine bağladı; Allah kendisini affedinceye veya ölünceye kadar hiçbir şey yiyip içmeyeceğine yemin etti. Allah onu affedip bu ayet inene ve Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onun çözülmesini emredene kadar bu halde kaldı. Bunu Taberî, Mücâhid'den nakletmiş; İbn İshâk da Siyer kitabında daha kapsamlı ve sağlam bir şekilde zikretmiştir. Büyük bir topluluk ise şöyle demiştir: 'Aksine bu ayet Tebük Gazvesi'nden geri kalanlar hakkında inmiştir.' Bu görüş sahiplerinin icmasıyla onların kötü amelleri savaştan geri kalmalarıdır. 'Salih amel' hakkında ise ihtilaf etmişlerdir: Taberî ve diğerleri bunun itiraf, tövbe ve pişmanlık olduğunu söylemiştir. Bir topluluk ise 'salih amel'in, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) geçmiş gazvelerinde onunla birlikte savaşmaları olduğunu söylemiştir. Sonra bu görüş sahipleri ayette kastedilen kişilerin sayısı hakkında ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbas; 'On kişiydiler, yedisi kendilerini bağladı; geri kalan ve bağlanmayan üç kişi ise bundan sonra zikredilecek olanlardır' demiştir. Zeyd b. Eslem; 'Sekiz kişiydiler, aralarında Kerdem, Mirdâs, Ebû Kays ve Ebû Lübâbe vardı' demiştir. Katâde ise:
كانوا سبعة، وقال ابن عباس أيضا وفرقة: كانوا خمسة، وكلهم قال كان فيهم أبو لبابة، وذكر قتادة فيهم الجد بن قيس وهو فيما أعلم وهم لأن الجد لم يكن نزوله توبة، وأما قوله وَآخَرَ فهو بمعنى بآخر وهما متقاربان، وعَسَى من الله واجبة.
'Yedi kişiydiler' demiştir. İbn Abbas ve bir topluluk da 'Beş kişiydiler' demiştir. Hepsi de onların arasında Ebû Lübâbe'nin bulunduğunu belirtmiştir. Katâde onların arasında Cedd b. Kays'ı da saymıştır ki bildiğim kadarıyla bu bir vehimdir; çünkü Cedd'in durumu tövbe ile neticelenmemiştir. { وَآخَرَ } buyruğuna gelince, 'bi-âhara' (diğeriyle) anlamındadır ve ikisi birbirine yakındır. Allah'tan gelen { عَسَى } (umulur ki) ifadesi ise kesinlik ifade eder.
وروي في خبر الذين ربطوا أنفسهم أن رسول الله ﷺ لما دخل المسجد فرآهم، قال ما بال هؤلاء؟ فقيل له إنهم تابوا وأقسموا أن لا ينحلوا حتى يحلهم رسول الله ﷺ ويعذرهم، فقال رسول الله ﷺ «وأنا والله لا أحلهم ولا أعذرهم إلا أن يأمرني الله بذلك، فإنهم تخلفوا عني وتركوا جهاد الكفار مع المؤمنين» ، وقوله خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً الآية، روي أن أبا
Kendilerini bağlayanların haberinde şöyle rivayet edilmiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) mescide girip onları görünce: 'Bunların hali nedir?' diye sordu. Ona: 'Onlar tövbe ettiler ve Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendilerini çözüp mazeretlerini kabul edinceye kadar çözülmeyeceklerine yemin ettiler' denildi. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Allah bana bunu emretmedikçe vallahi ben de onları çözmeyecek ve mazeretlerini kabul etmeyeceğim; çünkü onlar benden geri kaldılar ve müminlerle birlikte kâfirlere karşı cihadı terk ettiler' buyurdu. Yüce [Allah]'ın: { خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً } “Onların mallarından bir sadaka al” ayeti hakkında rivayet edildiğine göre, Ebû
لبابة والجماعة التائبة التي ربطت أنفسها وهي المقصودة بقوله خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً وَآخَرَ سَيِّئاً جاءت رسول الله ﷺ لما تيب عليها فقالت يا رسول الله إنّا نريد أن نتصدق بأموالنا زيادة في توبتنا فقال رسول الله ﷺ إني لا أعرض لأموالكم إلا بأمر من الله فتركهم حتى نزلت هذه الآية فهم المراد بها، فروي أن رسول الله ﷺ أخذ ثلث أموالهم مراعاة لقوله تعالى: مِنْ أَمْوالِهِمْ، فهذا هو الذي تظاهرت به أقوال المتأولين، ابن عباس ﵁ وغيره، وقالت جماعة من الفقهاء: المراد بهذه الزكاة المفروضة، فقوله على هذا خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ. ضميره لجميع الناس، وهو عموم يراد به الخصوص إذ يخرج من الأموال الأنواع التي لا زكاة فيها كالثياب والرباع ونحوه، والضمير الذي في أَمْوالِهِمْ أيضا كذلك عموم يراد به خصوص، إذ يخرج منه العبيد وسواهم، وقوله صَدَقَةً مجمل يحتاج إلى تفسير، وهذا يقتضي أن الإمام يتولى أخذ الصدقات وينظر فيها، ومِنْ في هذه الآية للتبعيض، هذا أقوى وجوهها، وقوله تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِها أحسن ما يحتمل أن تكون هذه الأفعال مسندة إلى ضمير النبي ﷺ، ويحتمل أن تكون في موضع الحال من الضمير في خُذْ، ويحتمل أن تكون من صفة «الصدقة» ، وهذا مترجح بحسب رفع الفعل ويكون قوله بِها أي بنفسها أي يقع تطهيرهم من ذنوبهم بها، ويحتمل أن يكون تُطَهِّرُهُمْ صفة «للصدقة» ، وَتُزَكِّيهِمْ مسندا إلى النبي ﷺ، ويحتمل أن يكون حالا من «الصدقة» ، وذلك ضعيف لأنها حال من نكرة، وحكى مكي أن يكون تُطَهِّرُهُمْ من صفة الصدقة، وقوله وَتُزَكِّيهِمْ بِها حالا من الضمير في خُذْ.
Lübâbe ve kendilerini bağlayan -ki { خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً وَآخَرَ سَيِّئاً } buyruğu ile kastedilen onlardır- tövbekâr topluluk, tövbeleri kabul edilince Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip: 'Ey Allah'ın Resulü! Tövbemizin bir nişanesi olarak mallarımızı sadaka olarak vermek istiyoruz' dediler. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Allah'tan bir emir gelmedikçe mallarınıza dokunmam' buyurdu ve bu ayet inene kadar onları bıraktı; dolayısıyla ayette kastedilenler onlardır. Rivayet edildiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem), Yüce Allah'ın: { مِنْ أَمْوالِهِمْ } “mallarından” buyruğunu gözeterek mallarının üçte birini almıştır. İbn Abbas (radıyallâhu anh) ve diğer müteevvillerin ittifak ettiği görüş budur. Bir grup fakih ise şöyle demiştir: 'Bununla kastedilen farz olan zekâttır.' Buna göre Yüce [Allah]'ın: { خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ } buyruğundaki zamir bütün insanlaradır ve bu, elbise, akar ve benzeri zekâta tabi olmayan malların hariç tutulması sebebiyle husus kastedilen bir umumdur. { أَمْوالِهِمْ } lafzındaki zamir de aynı şekilde, köleler ve diğerlerinin çıkması sebebiyle husus kastedilen bir umumdur. { صَدَقَةً } lafzı ise açıklamaya muhtaç mücmel bir ifadedir. Bu durum, devlet başkanının sadakaları/zekâtları bizzat toplamasını ve bunları teftiş etmesini gerektirir. Bu ayetteki { مِنْ } harf-i cerri teb'îz (kısmîlik) içindir; en kuvvetli vechi budur. Yüce [Allah]'ın: { تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِها } buyruğunda bu fiillerin Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) zamirine isnad edilmiş olması muhtemel en güzel vecihtir. { خُذْ } emrindeki zamirden hâl konumunda olması da muhtemeldir. Fiilin ref' ile okunmasına bağlı olarak 'sadaka' kelimesinin sıfatı olması da muhtemeldir; bu takdirde { بِها } ifadesi 'onun vesilesiyle' yani onların günahlardan temizlenmesi o sadaka sebebiyle gerçekleşir demek olur. { تُطَهِّرُهُمْ } fiilinin 'sadaka' kelimesinin sıfatı, { وَتُزَكِّيهِمْ } fiilinin ise Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) isnat edilmiş olması da muhtemeldir. 'Sadaka'dan hâl olması da muhtemeldir ancak nekreden hâl yapıldığı için bu zayıftır. Mekkî, { تُطَهِّرُهُمْ } ifadesinin sadakanın sıfatı, { وَتُزَكِّيهِمْ بِها } ifadesinin ise { خُذْ } emrindeki zamirden hâl olduğunu nakletmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا مردود لمكان واو العطف لأن ذلك يتقدر خذ من أموالهم صدقة مطهرة ومزكيا بها، وهذا فاسد المعنى، ولو لم يكن في الكلام واو العطف جاز، وقرأ الحسن بن أبي الحسن «تطهرهم» بسكون الطاء، وقوله وَصَلِّ عَلَيْهِمْ معناه ادع لهم فإن في دعائك لهم سكونا لأنفسهم وطمأنينة ووقارا، فهذه عبارة عن صلاح المعتقد، وحكى مكي والنحاس وغيرهما أنه قيل إن هذه الآية منسوخة بقوله وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً [التوبة: ٨٤] .
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu görüş, atıf vâv'ı sebebiyle merduttur; çünkü bu takdirde ifade 'Onların mallarından temizleyici ve onunla arındırıcı olduğun halde bir sadaka al' şeklini alır ki bu anlam bakımından bozuktur. Eğer sözde atıf vâv'ı olmasaydı caiz olurdu. Hasan b. Ebi'l-Hasan, tâ harfinin sükûnuyla 'tuthiruhum' (تُطْهِرُهم) şeklinde okumuştur. Yüce [Allah]'ın: { وَصَلِّ عَلَيْهِمْ } buyruğu, 'onlar için dua et; zira senin onlara duan, nefisleri için bir teskin, bir huzur ve bir vakar vesilesidir' demektir ki bu da inancın düzgünlüğünü ifade eder. Mekkî, Nehhâs ve diğerleri bu ayetin [Tevbe Suresi 84. ayetteki]: { وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً } “Onlardan ölen hiçbir kimsenin cenaze namazını asla kılma” buyruğu ile neshedildiğinin söylendiğini nakletmişlerdir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا وهم بعيد، وذلك أن تلك في المنافقين الذين لهم حكم الكافرين، وهذه في التائبين من التخلف الذين لهم حكم المؤمنين فلا تناسخ بين الآيتين، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو وعاصم ونافع وابن عامر «إن صلواتك» بالجمع، وكذلك في هود وفي المؤمنين وقرأ حفص عن عاصم وحمزة والكسائي «ان صلاتك» بالإفراد، وكذلك قرأ حمزة والكسائي في هود وفي المؤمنين، وقرأ عاصم في المؤمنين وحدها جمعا، ولم يختلفوا في سورة الأنعام وسأل سائل، وهو مصدر أفردته فرقة وجمعته فرقة، وقوله سَمِيعٌ لدعائك عَلِيمٌ أي بمن يهدي ويتوب عليه وغير ذلك مما تقتضيه هاتان الصفتان، وروي أن رسول الله ﷺ لما نزلت هذه الآية فعل ما أمر به من الدعاء والاستغفار لهم، قال ابن عباس سَكَنٌ لَهُمْ رحمه لهم، وقال قتادة سَكَنٌ لَهُمْ أي وقار لهم.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu uzak bir vehimdir; zira o ayet kâfir hükmünde olan münafıklar hakkındadır; bu ayet ise mümin hükmünde olan ve savaştan geri kaldığına tövbe edenler hakkındadır, dolayısıyla iki ayet arasında bir nesih söz konusu olamaz. İbn Kesîr, Ebû Amr, Âsım, Nâfi' ve İbn Âmir çoğul olarak 'inne salavâtike' (إِنَّ صَلَوَاتِكَ) şeklinde okumuşlardır; Hûd ve Mü'minûn surelerinde de böyledir. Âsım'dan rivayetle Hafs, Hamza ve Kisâî tekil olarak 'inne salâteke' (إِنَّ صَلَاتَكَ) şeklinde okumuşlardır; Hamza ve Kisâî Hûd ve Mü'minûn surelerinde de böyle okumuşlardır. Âsım ise sadece Mü'minûn suresinde çoğul okumuştur. En'âm ve Meâric ('Seele sâil') surelerinde ise ihtilaf etmemişlerdir. Bu bir mastardır; bir grup onu tekil, diğer grup ise çoğul yapmıştır. { سَمِيعٌ } duanı işiten, { عَلِيمٌ } ise kime hidayet edeceğini, kimin tövbesini kabul edeceğini ve bu iki sıfatın gerektirdiği diğer şeyleri hakkıyla bilendir. Rivayet edildiğine göre bu ayet indiğinde Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) emrolunduğu üzere onlara dua ve istiğfarda bulunmuştur. İbn Abbas: { سَكَنٌ لَهُمْ } onlar için bir rahmettir demiştir; Katâde ise: { سَكَنٌ لَهُمْ } onlar için bir vakardır demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وإنما معناه أن من يدعو له النبي ﷺ فإنه تطيب نفسه ويقوى رجاؤه، ويروى أنه قد صحت وسيلته إلى الله تعالى وهذا بين.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bunun asıl anlamı şudur: Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendisine dua ettiği kimsenin içi ferahlar, ümidi kuvvetlenir ve Yüce Allah'a olan vesilesinin sağlamlaştığı anlaşılır; bu da gayet açıktır.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu:
[سورة التوبة (٩) : الآيات ١٠٤ الى ١٠٥]
[Tevbe Suresi (9): Ayetler 104-105]
أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَيَأْخُذُ الصَّدَقاتِ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١٠٤) وَقُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ وَسَتُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (١٠٥)
{ أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَيَأْخُذُ الصَّدَقاتِ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١٠٤) وَقُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ وَسَتُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (١٠٥) } “Bilmediler mi ki, kullarından tövbeyi kabul eden ve sadakaları alan ancak Allah'tır; tövbeleri çokça kabul eden, çok merhametli olan da ancak Allah'tır? (104) De ki: 'Çalışın! Amelinizi Allah da Resulü de müminler de görecektir. Sonra gizliyi de aşikârı da bilene döndürüleceksiniz de O size neler yapmış olduğunuzu bildirecektir.' (105)”
قرأ جمهور الناس «أَلَمْ يَعْلَمُوا» على ذكر الغائب، وقرأ الحسن بن أبي الحسن بخلاف عنه «ألم تعلموا» على معنى قل لهم يا محمد «ألم تعلموا» ، وكذلك هي في مصحف أبي بن كعب بالتاء من فوق، والضمير في يَعْلَمُوا قال ابن زيد: يراد به الذين لم يتوبوا من المتخلفين، وذلك أنهم لما تيب على بعضهم قال الغير ما هذه الخاصة التي خص بها هؤلاء؟ فنزلت هذه الآية، ويحتمل أن يكون الضمير في يَعْلَمُوا يراد به الذين تابوا وربطوا أنفسهم، وقوله هو تأكيد لانفراد الله بهذه الأمور وتحقيق لذلك، لأنه لو قال إن الله يقبل التوبة لاحتمل، ذلك أن يكون قبول رسوله قبولا منه فبينت الآية أن ذلك مما لا يصل إليه نبي ولا ملك، وقوله وَيَأْخُذُ الصَّدَقاتِ معناه يأمر بها ويشرعها كما تقول أخذ السلطان من الناس كذا إذا حملهم على أدائه.
İnsanların cumhuru, gaip kipiyle { أَلَمْ يَعْلَمُوا } “Bilmediler mi” şeklinde okumuştur. Hasan b. Ebi'l-Hasan'dan gelen farklı bir rivayette ise 'Ey Muhammed, onlara de ki: Bilmediniz mi?' anlamında 'elem ta'lemû' (ألم تعلموا) şeklinde okunmuştur; Übey b. Kâ'b'ın mushafında da üstten tâ ile böyledir. { يَعْلَمُوا } fiilindeki zamirle ilgili olarak İbn Zeyd şöyle demiştir: 'Geri kalanlardan tövbe etmeyenler kastedilmektedir; zira bazılarının tövbesi kabul edilince diğerleri: 'Bunlara tanınan bu ayrıcalık nedir?' dediler ve bu ayet indi.' { يَعْلَمُوا } fiilindeki zamirle tövbe edip kendilerini bağlayanların kastedilmiş olması da muhtemeldir. { هُوَ } zamiri, bu hususların yalnızca Allah'a mahsus olduğunu tekit etmek ve bunu pekiştirmek içindir; zira 'Allah tövbeyi kabul eder' denilseydi, Resulünün kabulünün O'nun kabulü olması ihtimali doğabilirdi. Bu sebeple ayet, bunun ne bir peygamberin ne de bir meleğin ulaşamayacağı bir mertebe olduğunu açıklamıştır. { وَيَأْخُذُ الصَّدَقاتِ } buyruğunun anlamı; onları emreder ve meşru kılar demektir; nitekim sultan insanları bir şeyi ödemeye mecbur ettiğinde 'Sultan insanlardan şunu aldı' denmesi gibidir.
وقال الزجّاج: معناه ويقبل الصدقات، وقد وردت أحاديث في أخذ الله صدقة عبيده، ومنها قوله ﷺ الذي رواه عبد الله بن أبي قتادة المحاربي عن ابن مسعود عنه: «إن العبد إذا تصدق بصدقة وقعت في يد الله قبل أن تقع في يد السائل» ، ومنها قوله الذي رواه أبو هريرة: «إن الصدقة تكون قدر اللقمة يأخذها الله بيمينه فيربيها لأحدكم كما يربي أحدكم فلوه أو فصيله حتى تكون مثل الجبل» ، ونحو هذا من الأحاديث التي هي عبارة عن القبول والتحفي بصدقة العبد، فقد يحتمل أن تخرج لفظة وَيَأْخُذُ على هذا، ويتعلق بهذه الآية القول في قبول التوبة، وتلخيص ذلك أن قبول التوبة من الكفر يقطع به عن الله ﷿ إجماعا، وهذه نازلة هذه الآية، وهذه الفرقة التائبة من النفاق تائبة من كفر، وأما قبول التوبة من المعاصي فيقطع بأن الله تعالى يقبل من طائفة من الأمة توبتهم، واختلف هل تقبل توبة الجميع، وأما إذا عين إنسان تائب فيرجى قبول توبته ولا يقطع بها على الله، وأما إذا فرضنا تائبا غير معين صحيح التوبة فهل يقطع على الله بقبول توبته أم لا، فاختلف فقالت فرقة فيها الفقهاء والمحدثون- وهو كان مذهب أبي ﵁ يقطع على الله بقول توبته لأنه تعالى أخبر بذلك عن نفسه، وعلى هذا يلزم أن تقبل توبة جميع التائبين، وذهب أبو المعالي وغيره من الأئمة إلى أن ذلك لا يقطع به على الله تعالى بل يقوى فيه الرجاء، ومن حجتهم أن الإنسان إذا قال في الجملة إني لا أغفر لمن ظلمني ثم جاء من قد سبه وآذاه فله تعقب حقه، وبالغفران لقوم يصدق وعده ولا يلزمه الغفران لكل ظالم.
Zeccâc: 'Bunun anlamı, sadakaları kabul eder demektir' demiştir. Allah'ın kullarının sadakasını alması hakkında hadisler rivayet edilmiştir. Bunlardan biri Abdullah b. Ebî Katâde el-Muhâribî'nin İbn Mes'ûd yoluyla Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet ettiği şu hadistir: 'Kul bir sadaka verdiğinde, o sadaka isteyenin eline düşmeden önce Allah'ın eline düşer.' Bir diğeri Ebû Hüreyre'nin rivayet ettiği şu hadistir: 'Sadaka bir lokma kadar olur da Allah onu sağ eliyle alır ve sizden birinin tayını veya sıpasını büyüttüğü gibi onu bir dağ misali oluncaya kadar büyütür.' Kulun sadakasının kabul edilmesini ve ona değer verilmesini ifade eden benzeri hadisler mevcuttur. Dolayısıyla { وَيَأْخُذُ } lafzının bu şekilde yorumlanması muhtemeldir. Bu ayetle bağlantılı olarak tövbenin kabulü meselesi ortaya çıkmaktadır. Bunun özeti şudur: Küfürden yapılan tövbenin Aziz ve Celil olan Allah tarafından kabul edileceği icma ile kesindir ve bu ayetin iniş sebebi de budur; zira nifaktan tövbe eden bu topluluk bir küfürden tövbe etmiştir. Günahlardan tövbenin kabulüne gelince; Yüce Allah'ın ümmetten bir grubun tövbesini kesinlikle kabul edeceği bilinmektedir; ancak herkesin tövbesinin kabul edilip edilmeyeceği ihtilaflıdır. Belirli bir tövbekâr söz konusu olduğunda ise onun tövbesinin kabulü umulur fakat bu hususta Allah adına kesin bir hüküm verilemez. Şayet tövbesi sahih olan ama belirli olmayan farazi bir tövbekâr düşünürsek; onun tövbesinin kabul edileceği Allah adına kesin olarak söylenebilir mi söylenemez mi hususunda ihtilaf edilmiştir: İçlerinde fakihlerin ve muhaddislerin bulunduğu bir grup -ki babamın (radıyallâhu anh) mezhebi de buydu- Yüce Allah bunu kendisi hakkında haber verdiği için tövbesinin kabul edileceğinin kesin olduğunu söylemişlerdir; buna göre bütün tövbekârların tövbesinin kabul edilmesi gerekir. Ebü'l-Meâlî ve diğer bazı imamlar ise bunun Allah adına kesin olarak söylenemeyeceğini, ancak bu hususta ümidin kuvvetleneceğini savunmuşlardır. Onların delillerinden biri şudur: Bir kimse genel olarak 'Bana zulmedeni bağışlamam' dese, sonra kendisine söven ve eziyet eden biri gelse, o kimsenin hakkını talep etme yetkisi vardır; bir zümreyi bağışlamasıyla vaadi gerçekleşmiş olur, her zalimi bağışlaması ise gerekmez.
قال القاضي أبو محمد: ونحو هذا من القول، والقول الأول أرجح والله الموفق للصواب، وقوله تعالى عَنْ عِبادِهِ هي بمعنى «من» ، وكثيرا ما يتوصل في موضع واحد بهذه وهذه، تقول لا صدقة إلا عن غنى ومن غنى، وفعل فلان ذلك من أشره وبطره وعن أشره وبطره، وقوله تعالى أَلَمْ يَعْلَمُوا تقرير،
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu ve benzeri sözler söylenmiştir; birinci görüş daha tercihe şayandır, doğruya muvaffak kılan Allah'tır. Yüce Allah'ın: { عَنْ عِبادِهِ } buyruğundaki 'an' (عَنْ) edatı 'min' (مِنْ) anlamındadır; nitekim aynı yerde sıklıkla bu iki edat birbirinin yerine kullanılır; 'Lâ sadakate illâ an gınen / min gınen' (Zenginlikten başka sadaka olmaz) ve 'Falan bunu şımarıklığından yaptı' derken hem 'min eşerihi' hem de 'an eşerihi' denir. Yüce Allah'ın: { أَلَمْ يَعْلَمُوا } buyruğu ise bir takrirdir (onaylatmadır).
والمعنى حق لهم أن يعلموا، وقوله وَقُلِ اعْمَلُوا الآية، صيغة أمر مضمنها الوعيد، وقال الطبري: المراد بها الذين اعتذروا من المتخلفين وتابوا.
Anlamı: Bilmeleri onların hakkıdır, [bilmeleri gerekir]. Yüce Allah'ın: { وَقُلِ اعْمَلُوا } “De ki: 'Çalışın...'” ayeti ise tehdit içeren bir emir sîgasıdır. Taberî şöyle demiştir: "Bununla kastedilenler, savaştan geri kalıp mazeret beyan eden ve tövbe eden kimselerdir."
قال القاضي أبو محمد: والظاهر أن المراد بها الذين اعتذروا ولم يتوبوا وهم المتوعدون وهم الذين في ضمير قوله أَلَمْ يَعْلَمُوا إلا على الاحتمال الثاني من أن الآيات كلها في الذين خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً وَآخَرَ سَيِّئاً [التوبة: ٨٤] ، ومعنى فَسَيَرَى اللَّهُ أي موجودا معوضا للجزاء عليه بخير أو شر، وأما الرسول والمؤمنون فرؤيتهم رؤية حقيقة لا تجوز، وقال ابن المبارك رؤية المؤمنين هي شهادتهم على المرء بعد موته وهي ثناؤهم عند الجنائز، وقال الحسن ما معناه: إنهم حذروا من فراسة المؤمن التي قال فيها النبي ﷺ «اتقوا فراسة المؤمن فإنه ينظر بنور الله» ، وقوله تعالى وَسَتُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ يريد البعث من القبور، والْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ معناه ما غاب وما شوهد، وهي حالتان تعم كل شيء، وقوله فَيُنَبِّئُكُمْ عبارة عن حضور الأعمال وإظهارها للجزاء عليها وهذا وعيد.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Zahir olan şudur ki bununla kastedilenler mazeret beyan edip de tövbe etmeyenlerdir; tehdit edilenler de bunlardır. Bunlar, ayetlerin tamamının { خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً وَآخَرَ سَيِّئاً } “İyi bir amelle kötü bir ameli birbirine karıştırdılar” [Tevbe 84] buyruğunda zikredilenler hakkında olduğuna dair ikinci ihtimal hariç tutulursa, { أَلَمْ يَعْلَمُوا } “Bilmediler mi ki...” buyruğunun zamirinde yer alan kimselerdir. { فَسَيَرَى اللَّهُ } “Allah görecektir” ifadesinin anlamı ise, hayır veya şer olarak karşılığını vermek üzere ameli varlık sahasında görecek demektir. Resûl'ün ve müminlerin görmesine gelince, onların görmesi mecaz içermeyen hakiki bir görmedir. İbnü'l-Mübârek şöyle demiştir: "Müminlerin görmesi, kişinin ölümünden sonra onun lehine şahitlik etmeleri ve cenazesinde onu hayırla anmalarıdır." Hasan [el-Basrî] ise yaklaşık olarak şöyle demiştir: "Onlar, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) hakkında: «Müminin ferasetinden sakının; zira o, Allah'ın nuruyla bakar» buyurduğu müminin ferasetinden sakındırılmışlardır." Yüce Allah'ın: { وَسَتُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Sonra gaybı da görünen âlemi de bilen Allah'a döndürüleceksiniz; O da size yapmış olduklarınızı haber verecektir” buyruğu kabirlerden diriltilmeyi kastetmektedir. Gayb ve şehadet ise gizli olan ve müşahede edilen (görünen) demektir; bu iki durum her şeyi kuşatır. { فَيُنَبِّئُكُمْ } “Size haber verecektir” buyruğu ise amellerin karşılığının verilmesi için hazır edilip ortaya dökülmesini ifade eder ve bu bir tehdittir.
قوله ﷿:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة التوبة (٩) : الآيات ١٠٦ الى ١٠٧]
[Tevbe Suresi (9), Âyetler 106-107]
وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (١٠٦) وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِراراً وَكُفْراً وَتَفْرِيقاً بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَإِرْصاداً لِمَنْ حارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَلَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنا إِلاَّ الْحُسْنى وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ (١٠٧)
{ وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (١٠٦) وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِراراً وَكُفْراً وَتَفْرِيقاً بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَإِرْصاداً لِمَنْ حارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَلَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنا إِلاَّ الْحُسْنى وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ (١٠٧) } “[Savaştan geri kalanlardan] diğer bir kısmı da Allah'ın emrine bırakılmışlardır. O, bunlara ya azap eder yahut tövbelerini kabul eder. Allah her şeyi hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. (106) Bir de [müminlere] zarar vermek, küfrü pekiştirmek, müminlerin arasını açmak ve daha önceden Allah ve Resûlüne karşı savaşmış olan kimseye gözetleme yeri hazırlamak üzere bir mescid edinenler vardır. Onlar: 'Biz iyilikten başka bir şey istemedik' diye yemin de edeceklerdir. Oysa Allah onların kesinlikle yalancı olduklarına şahitlik eder. (107)”
قوله وَآخَرُونَ عطف على قوله أولا وَآخَرُونَ [التوبة: ٨٤] ، وقرأ نافع والأعرج وابن نصاح وأبو جعفر وطلحة والحسن وأهل الحجاز «مرجون» من أرجى دون همز، وقرأ أبو عمرو وعاصم وأهل البصرة «مرجؤون» من أرجأ يرجىء بالهمز، واختلف عن عاصم، وهما لغتان، ومعناهما التأخير ومنه المرجئة لأنهم أخروا الأعمال أي أخروا حكمها ومرتبتها، وأنكر المبرد ترك الهمز في معنى التأخير وليس كما قال، والمراد بهذه الآية فيما قال ابن عباس وعكرمة ومجاهد والضحاك وقتادة وابن إسحاق الثلاثة الذين خلفوا وهم هلال بن أمية الواقفي ومرارة بن الربيع العامري وكعب بن مالك، ونزلت هذه الآية قبل التوبة عليهم، وقيل إنها نزلت في غيرهم من المنافقين الذين كانوا معرضين للتوبة مع بنائهم مسجد الضرار، وعلى هذا يكون الذين اتخذوا بإسقاط واو العطف بدلا من آخَرُونَ، أو خبر ابتداء تقديره هم الذين، فالآية على هذا فيها ترج لهم واستدعاء إلى الإيمان والتوبة، وعَلِيمٌ معناه بمن يهدي إلى الرشد، وحَكِيمٌ فيما ينفذه من تنعيم من شاء وتعذيب من شاء لا رب غيره ولا معبود سواه، وقرأ عاصم وعوام القراء والناس في كل قطر إلا بالمدينة «والذين اتخذوا» ، وقرأ أهل المدينة نافع وأبو جعفر وشيبة وغيرهم «الذين اتخذوا» بإسقاط الواو، وكذلك في مصحفهم، قاله أبو حاتم، وقال الزهراوي: وهي قراءة ابن عامر وهي في مصاحف أهل الشام بغير واو، فأما من قرأ بالواو فذلك عطف على قوله وَآخَرُونَ أي ومنهم الذين اتخذوا، وأما من قرأ بإسقاطها فرفع الَّذِينَ بالابتداء.
Yüce Allah'ın: { وَآخَرُونَ } “Ve diğer bir kısmı...” buyruğu, daha önce geçen { وَآخَرُونَ } [Tevbe 84] üzerine matuftur. Nâfi‘, el-A‘rec, İbn Nassâh, Ebû Ca‘fer, Talha, el-Hasan ve Hicaz ehli, hemzesiz olarak ercâ (أرجى) fiilinden «مرجون» (mürcavne) şeklinde okumuşlardır. Ebû Amr, Âsım ve Basra ehli ise ercee (أرجأ / يرجئ) fiilinden hemze ile «مرجؤون» (mürc’eûne) şeklinde okumuşlardır; Âsım'dan farklı rivayetler de gelmiştir. Bu iki kullanım iki ayrı lehçedir; her ikisinin anlamı da tehir etmektir (ertelemektir). Mürciye mezhebi de bu köktendir; çünkü onlar amelleri tehir etmişler, yani amellerin hükmünü ve mertebesini ertelemişlerdir. el-Müberred tehir anlamında hemzenin terk edilmesini reddetmiştir; ancak durum onun dediği gibi değildir. İbn Abbâs, İkrime, Mücâhid, Dahhâk, Katâde ve İbn İshâk'ın belirttiğine göre bu ayetle kastedilenler, haklarındaki hüküm geriye bırakılan şu üç kişidir: Hilâl b. Ümeyye el-Vâkıfî, Murâre b. er-Rebî‘ el-Âmirî ve Kâ‘b b. Mâlik. Bu ayet, onların tövbeleri kabul edilmeden önce inmiştir. Bir görüşe göre ise Mescid-i Dırâr'ı inşa etmelerine rağmen tövbe etmeye yönelmiş olan diğer münafıklar hakkında inmiştir. Bu takdire göre { الَّذِينَ اتَّخَذُوا } ibaresi, atıf vâvı hazfedilmiş olarak { آخَرُونَ } kelimesinden bedel olur yahut takdiri 'onlar o kimselerdir ki' (hümü'llezîne) şeklinde olan bir mübtedanın haberi olur. Bu durumda ayette onlar için bir ümit ve onları imana ve tövbeye bir çağrı vardır. { عَلِيمٌ } “Hakkıyla bilendir”, yani doğru yola ileteceği kimseyi bilendir; { حَكِيمٌ } “Hüküm ve hikmet sahibidir”, yani dilediğine nimet vermesi ve dilediğine azap etmesi şeklindeki tasarruflarında hikmet sahibidir. O'ndan başka Rab ve O'ndan gayrı ilah yoktur. Âsım, kurrânın geneli ve Medine dışındaki bütün beldelerin halkı { وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا } şeklinde vâv ile okumuştur. Medine ehli olan Nâfi‘, Ebû Ca‘fer, Şeybe ve diğerleri ise vâvı düşürerek { الَّذِينَ اتَّخَذُوا } şeklinde okumuşlardır; Ebû Hâtim'in belirttiğine göre onların Mushaf'ında da böyledir. ez-Zehravî şöyle demiştir: Bu İbn Âmir'in kıraatidir ve Şam ehlinin Mushaflarında da vâvsız olarak yer alır. Vâv ile okuyanlara göre bu, { وَآخَرُونَ } buyruğuna matuftur; yani 'onlardan biri de mescid edinenlerdir' anlamındadır. Vâvı düşürerek okuyanlara göre ise { الَّذِينَ } kelimesi mübteda olarak merfûdur.
واختلف في الخبر فقيل الخبر لا تَقُمْ فِيهِ أَبَداً [التوبة: ١٠٨] قاله الكسائي ويتجه بإضمار إما في أول الآية
Haberin neresi olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre haber, el-Kisâî'nin belirttiği üzere { لا تَقُمْ فِيهِ أَبَداً } “Orada asla namaza durma!” [Tevbe 108] buyruğudur; bu da ya ayetin başında
وإما في آخرها، بتقدير لا تقم في مسجدهم وقيل الخبر لا يزال بنيانهم قاله النحاس وهذا أفصح، وقد ذكرت كون الَّذِينَ بدلا من، آخَرُونَ، آنفا، وقال المهدوي: الخبر محذوف تقديره معذبون أو نحوه، وأما الجماعة المرادة ب الَّذِينَ اتَّخَذُوا، فهم منافقو بني غنم بن عوف وبني سالم بن عوف، وأسند الطبري عن ابن إسحاق عن الزهري وغيره أنه قال: أقبل رسول الله ﷺ من غزوة تبوك حتى نزل بذي أوان بلد بينه وبين المدينة ساعة من نهار، وكان أصحاب مسجد الضرار قد كانوا أتوه وهو يتجهز إلى تبوك فقالوا يا رسول الله إنّا قد بنينا مسجدا لذي العلة والحاجة والليلة المطيرة، وإنّا نحب أن تأتينا فتصلي لنا فيه، فقال إني على جناح سفر وحال شغل، ولو قدمنا إن شاء الله أتيناكم فصلينا لكم فيه، فلما أقبل ونزل بذي أوان نزل عليه القرآن في شأن مسجد الضرار، فدعا رسول الله ﷺ مالك بن الدخشم ومعن بن عدي أو أخاه عاصم بن عدي، فقال: انطلقا إلى هذا المسجد الظالم أهله، فاهدماه وحرقاه، فانطلقا مسرعين ففعلا وحرقاه بنار في سعف، وذكر النقاش أن رسول الله ﷺ بعث لهدمه وتحريقه عمار بن ياسر ووحشيا مولى المطعم بن عدي، وكان بانوه اثني عشر رجلا، خذام بن خالد، ومن داره أخرج مسجد الشقاق وثعلبة بن حاطب ومتعب بن قشير، وأبو حبيبة بن الأزعر وعباد بن حنيف أخو سهل بن حنيف، وجارية بن عمرو وابناه مجمع بن جارية وهو كان إمامهم، وحلف لعمر بن الخطاب في خلافته أنه لم يشعر بأمرهم وزيد بن جارية ونبتل بن الحارث، ويخرج وهو من بني ضبيعة وبجاد بن عثمان ووديعة بن ثابت ويخرج منهم هو الذي حلف لرسول الله ﷺ «ما أردت إلا الحسنى» والتوسعة علينا وعلى من عجز أو ضعف عن المسير إلى مسجد قباء، وقرأ ابن أبي عبلة «ما أردنا إلا الحسنى» ، والآية تقتضي شرح شيء من أمر هذه المساجد، فروي أن رسول الله ﷺ لما قدم المدينة وقت الهجرة بني مسجدا في بني عمرو بن عوف وهو مسجد قباء، وقيل وجده مبنيا قبل وروده، وقيل وجده موضع صلاة فبناه وتشرف القوم بذلك، فحسدهم من حينئذ رجال من بني عمهم من بني غنم بن عوف وبني سالم بن عوف، فكان فيهم نفاق، وكان موضع مسجد قباء مربطا لحمار امرأة من الأنصار اسمها لية، فكان المنافقون يقولون والله لا نصبر على الصلاة في مربط حمار لية ونحو هذا من الأقوال، وكان أبو عامر عبد عمرو المعروف بالراهب منهم، وكانت أمه من الروم فكان يتعبد في الجاهلية فسمي الراهب، وهو أبو حنظلة غسيل الملائكة وكان سيدا نظيرا وقريبا من عبد الله بن أبي ابن سلول، فلما جاء الله بالإسلام نافق ولم يزل مجاهرا بذلك فسماه رسول الله ﷺ الفاسق، ثم خرج في جماعة من المنافقين فحزب على رسول الله ﷺ الأحزاب، فلما ردهم الله بغيظهم أقام أبو عامر بمكة مظهرا لعداوته، فلما فتح الله مكة هرب إلى الطائف.
yahut sonunda 'onların mescidinde namaza durma' takdiriyle bir gizleme (idmâr) yapılarak açıklanır. Bir görüşe göre ise en-Nehhâs'ın belirttiği üzere haber { لا يَزالُ بُنْيانُهُمُ } “Onların kurdukları bina... devam edecektir” ayetidir ki bu daha fasihtir. { الَّذِينَ } kelimesinin az önce { آخَرُونَ } kelimesinden bedel olduğunu zikretmiştim. el-Mehdevî ise şöyle demiştir: Haber mahzuftur, takdiri 'onlar azap edileceklerdir' veya benzeri bir ifadedir. { الَّذِينَ اتَّخَذُوا } “O mescidi edinenler” ifadesiyle kastedilen topluluğa gelince; bunlar Benî Ganm b. Avf ve Benî Sâlim b. Avf kabilelerinin münafıklarıdır. Taberî, İbn İshâk yoluyla ez-Zührî ve başkalarından rivayetle şöyle dediğini nakletmiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Tebük Gazvesi'nden dönüp Medine'ye bir gündüz saatlik mesafede bulunan Zû Evân mevkiine indi. Mescid-i Dırâr sahipleri, o Tebük'e hazırlanırken yanına gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü! Biz hastalar, ihtiyaç sahipleri ve yağmurlu geceler için bir mescid inşa ettik; bize gelip orada namaz kıldırmanı arzu ediyoruz' demişlerdi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Ben yolculuk üzerindeyim ve meşgul durumdayım; şayet dönersek inşallah size gelir ve orada namazınızı kıldırırız' buyurmuştu. Dönüş yolunda Zû Evân'a indiğinde, Mescid-i Dırâr hakkında Kur'an indi. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Mâlik b. ed-Duhşum ile Ma‘n b. Adiy'i veya kardeşi Âsım b. Adiy'i çağırıp: 'Halkı zalim olan şu mescide gidin, onu yıkın ve yakın!' buyurdu. Onlar da hızla gidip bunu yaptılar ve mescidi hurma dallarıyla tutuşturan bir ateşle yaktılar. en-Nakkâş, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) onu yıkıp yakmak üzere Ammâr b. Yâsir ile Mut‘im b. Adiy'in azatlısı Vahşî'yi gönderdiğini zikretmiştir. Onu inşa edenler on iki kişiydi: Huzâm b. Hâlid —ki tefrika mescidi onun evinden çıkarılarak yapılmıştır—, Sa‘lebe b. Hâtıb, Muattib b. Kuşeyr, Ebû Habîbe b. el-Ez‘ar, Sehl b. Huneyf'in kardeşi Abbâd b. Huneyf, Câriye b. Amr ile iki oğlu —ki onların imamı olan ve hilafeti döneminde Ömer b. el-Hattâb'a onların durumunun farkında olmadığına dair yemin eden Mücemmi‘ b. Câriye ile Zeyd b. Câriye—, Nebtel b. el-Hâris, Benî Dabîa'dan Yahrac, Bicâd b. Osmân ve Vedîa b. Sâbit. Onlardan Yahrac, Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Biz sadece iyilik ve Kubâ Mescidi'ne yürümekten âciz veya zayıf olan kimselere kolaylık sağlamayı istedik' diye yemin eden kimsedir. İbn Ebî Able ise «ما أردنا إلا الحسنى» şeklinde okumuştur. Bu ayet, bu mescidlerin meselesine dair bazı hususların açıklanmasını gerektirmektedir: Rivayet edildiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) hicret esnasında Medine'ye geldiğinde Benî Amr b. Avf yurdunda bir mescid inşa etti; bu Kubâ Mescidi'dir. Bir görüşe göre oraya varmadan önce inşa edilmiş olarak bulduğu, bir görüşe göre ise orayı bir namazgâh olarak bulup bina ettiği ve kabilenin bununla şereflendiği söylenmiştir. Bunun üzerine amcaoğulları olan Benî Ganm b. Avf ve Benî Sâlim b. Avf'tan bazı kimseler onları kıskandı ve içlerinde nifak oluştu. Kubâ Mescidi'nin yeri, Ensar'dan Liyye adında bir kadının eşeğinin bağlandığı yerdi. Münafıklar: 'Vallahi Liyye'nin eşeğinin bağlandığı yerde namaz kılmaya katlanamayız' ve benzeri sözler söylüyorlardı. er-Râhib (rahip) diye bilinen Ebû Âmir Abdüamr da onlardandı. Annesi Rumlardandı; kendisi Câhiliye döneminde ibadetle meşgul olduğu için ona rahip denmişti. O, meleklerin yıkadığı Hanzala'nın babası olup Abdullah b. Übey b. Selûl'ün dengi bir reis ve onun akrabasıydı. Allah İslam'ı getirince münafıklık etti ve bunu açıkça sürdürdü; bu yüzden Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona 'el-Fâsık' adını verdi. Daha sonra bir grup münafıkla birlikte Medine'den çıkıp Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) karşı hizipleri (Ahzâb'ı) topladı. Allah onları öfkeleriyle geri püskürtünce Ebû Âmir düşmanlığını açığa vurarak Mekke'de ikamet etti. Allah Mekke'nin fethini müyesser kılınca Tâif'e kaçtı.
فلما أسلم أهل الطائف خرج هاربا إلى الشام يريد قيصر مستنصرا به على رسول الله ﷺ، وكتب إلى قومه المنافقين منهم أن ابنوا مسجدا مقاومة لمسجد قباء وتحقيرا له، فإني سآتي بجيش من الروم أخرج به محمدا وأصحابه من المدينة فبنوه، وقالوا سيأتي أبو عامر ويصلي فيه ويتخذه متعبدا ويسر به، ثم إن أبا عامر هلك عند قيصر ونزل القرآن في أمر مسجد الضرار فذلك قوله وَإِرْصاداً لِمَنْ حارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يعني أبا عامر وقولهم سيأتي أبو عامر، وقرأ الأعمش «للذين حاربوا الله» وقوله
Tâif halkı Müslüman olunca, Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) karşı Kayser'den yardım istemek amacıyla Şam'a kaçtı ve kavminin içindeki münafıklara şöyle yazdı: 'Kubâ Mescidi'ne karşı durmak ve onu küçümsemek üzere bir mescid inşa edin; zira ben Muhammed ve ashabını Medine'den çıkarmak için Rum ordusuyla geleceğim.' Bunun üzerine o mescidi inşa ettiler ve: 'Ebû Âmir gelecek, orada namaz kılacak, orayı bir ibadethane edinecek ve bununla sevinecektir' dediler. Daha sonra Ebû Âmir, Kayser'in yanında helak oldu ve Mescid-i Dırâr hakkında Kur'an indi. İşte Yüce Allah'ın: { وَإِرْصاداً لِمَنْ حارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Daha önceden Allah ve Resûlüne karşı savaşmış olan kimseye gözetleme yeri hazırlamak üzere...” buyruğu, Ebû Âmir'i ve onların 'Ebû Âmir gelecek' şeklindeki sözlerini kastetmektedir. el-A‘meş ise «للذين حاربوا الله» şeklinde okumuştur. Yüce Allah'ın:
ضِراراً أي داعية للتضار من جماعتين فلذلك قال ضِراراً وهو في الأكثر مصدر ما يكون من اثنين وإن كان المصدر الملازم لذلك مفاعلة كما قال سيبويه، ونصب «ضرار» وما بعده على المصدر في موضع الحال، ويجوز أن يكون على المفعول من أجله، وقوله بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ يريد بين الجماعة التي كانت تصلي في مسجد قباء فإن من جاوز مسجدهم كانوا يصرفونه إليه وذلك داعية إلى صرفه عن الإيمان، وقيل أراد بقوله بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ جماعة مسجد رسول الله ﷺ، وهذا بحسب الخلاف في المسجد المؤسس على التقوى وسيأتي ذلك، قال النقاش يلزم من هذا أن لا يصلى في كنيسة ونحوها لأنها بنيت على شر من هذا كله وقد قيل في هذا لا تقم فيه أبدا.
{ ضِراراً } “Zarar vermek için” buyruğu, iki topluluğun karşılıklı olarak birbirine zarar vermesini celbeden anlamındadır; bu sebeple 'dırâr' (ضِرار) denmiştir. Bu kelime, Sîbeveyh'in de belirttiği gibi, iki taraf arasında gerçekleşen durumlar için aslî masdar 'müfâale' (مفاعلة) vezni olsa bile çoğunlukla böylesi durumlarda gelen bir masdardır. 'Dırâren' ve sonrasındaki kelimeler, hâl konumunda masdar olarak mansubdur; mef'ûlün lieclih olmaları da caizdir. { بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminlerin arasını açmak...” buyruğuyla Kubâ Mescidi'nde namaz kılan cemaati kastetmektedir; zira onların mescidinin yanından geçenleri kendi mescidlerine çekiyorlardı ve bu da o kimseyi imandan uzaklaştırmaya bir davetti. Bir görüşe göre { بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ } buyruğu ile Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) mescidinin cemaati kastedilmiştir; bu durum takva üzerine kurulan mescidin hangisi olduğu konusundaki ihtilafa göredir ve bunun açıklaması gelecektir. en-Nakkâş şöyle demiştir: 'Bundan, kilise ve benzeri yerlerde namaz kılınmaması gerektiği hükmü çıkar; çünkü buralar bütün bunlardan daha büyük bir şer üzerine inşa edilmiştir ve bu konuda: «Orada asla namaza durma» denilmiştir.'
قال القاضي أبو محمد: وهذا تفقه غير قوي، و «الإرصاد» الإعداد والتهيئة، والذي حارب الله ورسوله هو أبو عامر الفاسق، وقوله مِنْ قَبْلُ يريد في غزوة الأحزاب وغيرها، والحالف المراد في قوله لَيَحْلِفُنَّ هو يخرج ومن حلف من أصحابه، وكسرت الألف من قوله إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ لأن الشهادة في معنى القول، وأسند الطبري عن شقيق أنه جاء ليصلي في مسجد بني غاضرة فوجد الصلاة قد فاتته فقيل له إن مسجد بني فلان لم يصل فيه بعد، فقال: لا أحب أن أصلي فيه فإنه بني على ضرار وكل مسجد بني ضرارا ورياء وسمعة فهو في حكم مسجد الضرار، وروي أن مسجد الضرار لما هدم وأحرق اتخذ مزبلة ترمى فيه الأقذار والقمامات.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu, güçlü olmayan bir fıkıh istinbatıdır. 'el-İrsâd' (الْإِرْصَاد), hazırlamak ve donatmaktır. Allah ve Resûlüne karşı savaşan kişi ise Fâsık Ebû Âmir'dir. { مِنْ قَبْلُ } “Daha önceden” buyruğuyla Ahzâb Gazvesi ve diğer savaşları kastetmektedir. { لَيَحْلِفُنَّ } “Yemin edeceklerdir” buyruğunda kastedilen yemin edici kimse ise Yahrac ve onunla birlikte yemin eden arkadaşlarıdır. { إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ } “Onlar kesinlikle yalancıdırlar” buyruğundaki elif [hemze], şahitliğin söz anlamında olması sebebiyle kesreli okunmuştur. Taberî, Şakîk'ten rivayet ettiğine göre o, Benî Gâdıra mescidinde namaz kılmak için gelmiş ancak namazın kaçtığını görmüştür. Kendisine: 'Falanoğullarının mescidinde henüz namaz kılınmadı' denilince şöyle demiştir: 'Orada namaz kılmayı sevmem; zira orası zarar vermek maksadıyla (dırâr üzerine) inşa edilmiştir. Zarar vermek, riya ve gösteriş amacıyla yapılan her mescid, Mescid-i Dırâr hükmündedir.' Rivayet edildiğine göre Mescid-i Dırâr yıkılıp yakılınca çöplük haline getirilmiş, içerisine pislikler ve süprüntüler atılmıştır.
قوله ﷿:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة التوبة (٩) : الآيات ١٠٨ الى ١٠٩]
[Tevbe Suresi (9), Âyetler 108-109]
لا تَقُمْ فِيهِ أَبَداً لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ فِيهِ رِجالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ (١٠٨) أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيانَهُ عَلى تَقْوى مِنَ اللَّهِ وَرِضْوانٍ خَيْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيانَهُ عَلى شَفا جُرُفٍ هارٍ فَانْهارَ بِهِ فِي نارِ جَهَنَّمَ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (١٠٩)
{ لا تَقُمْ فِيهِ أَبَداً لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ فِيهِ رِجالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ (١٠٨) أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيانَهُ عَلى تَقْوى مِنَ اللَّهِ وَرِضْوانٍ خَيْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيانَهُ عَلى شَفا جُرُفٍ هارٍ فَانْهارَ بِهِ فِي نارِ جَهَنَّمَ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (١٠٩) } “Orada asla namaza durma! Ta ilk günden takva üzerine kurulan mescid, içinde namaza durmana elbette daha lâyıktır. Orada temizlenmeyi seven adamlar vardır. Allah da çok temizlenenleri sever. (108) Binasını Allah'a karşı takva ve O'nun rızası üzerine kuran kimse mi daha hayırlıdır, yoksa binasını çökmek üzere olan bir yarın kenarına kurup da onunla birlikte cehennem ateşine yuvarlanan kimse mi? Allah, zalimler topluluğunu hidayete erdirmez. (109)”
روي أن رسول الله ﷺ لما نزلت لا تَقُمْ فِيهِ أَبَداً كان لا يمر بالطريق التي فيها المسجد، وهذا النهي إنما هو لأن البانين لمسجد الضرار قد كانوا خادعوا رسول الله ﷺ وقالوا: بنينا مسجدا للضرورات والسيل الحائل بيننا وبين قومنا فنريد أن تصلي لنا فيه وتدعو بالبركة، فهمّ رسول الله ﷺ بالمشي معهم إلى ذلك، واستدعى قميصه لينهض فنزلت الآية لا تَقُمْ فِيهِ أَبَداً وقوله: لَمَسْجِدٌ قيل إن اللام لام قسم، وقيل هي لام الابتداء كما تقول: لزيد أحسن الناس فعلا، وهي مقتضية تأكيدا، وقال ابن عباس وفرقة من الصحابة والتابعين: المراد «بالمسجد الذي أسس على التقوى» هو مسجد قباء.
Rivayet edildiğine göre: { لا تَقُمْ فِيهِ أَبَداً } “Orada asla namaza durma!” ayeti indiğinde, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) o mescidin bulunduğu yoldan dahi geçmezdi. Bu yasaklama, Mescid-i Dırâr'ı inşa edenlerin Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) kandırmaya çalışarak: 'Zorunlu haller ve kavmimizle aramızdaki sele mani olması için bir mescid yaptık; bize orada namaz kıldırmanı ve bereket duası etmeni istiyoruz' demelerinden ötürüdür. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlarla birlikte oraya gitmeye niyetlenmiş ve kalkmak için gömleğini istemişti; tam o sırada { لا تَقُمْ فِيهِ أَبَداً } “Orada asla namaza durma!” ayeti indi. Yüce Allah'ın: { لَمَسْجِدٌ } buyruğundaki lâm harfinin yemin lâmı olduğu söylenmiştir; tıpkı 'Zeyd insanların ameli en güzel olanıdır' (Le Zeydün ahsenü'n-nâsi fı‘len) sözündeki gibi ibtida lâmı olduğu da söylenmiştir ve tekit ifade eder. İbn Abbâs ile sahabe ve tabiinden bir grup şöyle demiştir: 'Takva üzerine kurulan mescid' ile kastedilen Kubâ Mescidi'dir.
وروي عن عمر وأبي سعيد وزيد بن ثابت أنه مسجد رسول الله ﷺ بالمدينة، ويليق القول الأول بالقصة، إلا أن القول الثاني روي عن رسول الله ﷺ، ولا نظر مع الحديث،
Ömer, Ebû Saîd ve Zeyd b. Sâbit'ten ise bunun Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine'deki mescidi olduğu rivayet edilmiştir. Birinci görüş olayın akışına daha uygundur; ancak ikinci görüş bizzat Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet edilmiştir ve hadis varken başka bir görüşe itibar edilmez.
وأسند الطبري في ذلك عن أبي سعيد الخدري أنه قال: اختلف رجل من بني خدرة ورجل من بني عمرو بن عوف فقال الخدري: هو مسجد الرسول وقال الآخر: هو مسجد قباء فأتيا رسول الله ﷺ فسألاه فقال: هو مسجدي هذا، وفي الآخر خير كثير إلى كثير من الآثار في هذا عن أبي بن كعب وسهل بن سعد.
Taberî bu hususta Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayetle şöyle dediğini nakletmiştir: Benî Hudre'den bir adam ile Benî Amr b. Avf'tan bir adam ihtilaf ettiler. Hudreli olan: 'O, Resûlullah'ın mescididir' dedi; diğeri ise: 'O, Kubâ Mescidi'dir' dedi. Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip sordular; o da: «O, benim şu mescidimdir; diğerinde de çok hayır vardır» buyurdu. Bu hususta Übey b. Kâ‘b ve Sehl b. Sa‘d'dan gelen pek çok rivayet de mevcuttur.
قال القاضي أبو محمد: ومسجد رسول الله ﷺ، كان في بقعته نخل وقبور مشركين ومريد ليتيمين كانا في حجر أسعد بن زرارة، وبناه رسول الله ﷺ ثلاث مرات، الأولى بالسميط وهي لبنة أمام لبنة، والثانية بالصعيدة، وهي لبنة ونصف في عرض الحائط، والثالثة بالأنثى والذكر، وهي لبنتان تعرض عليهما لبنتان، وكان في طوله سبعون ذراعا وكان عمده النخل وكان عريشا يكف في المطر، وعرض على رسول الله ﷺ بنيانه ورفعه فقال: لا بل يكون عريشا كعريش أخي موسى كان إذا قام ضرب رأسه في سقفه.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) mescidinin arsasında hurma ağaçları, müşrik kabirleri ve Es‘ad b. Zürâre'nin himayesinde bulunan iki yetime ait bir hurma kurutma yeri vardı. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onu üç kez inşa etti: İlki 'semît' tarzında yani kerpiçler peş peşe dizilerek; ikincisi 'saîde' tarzında yani duvar genişliğinde bir buçuk kerpiç olarak; üçüncüsü ise 'ünsâ ve zeker' tarzında yani iki kerpiç üzerine iki kerpiç enlemesine konularak yapıldı. Uzunluğu yetmiş zira idi, direkleri hurma gövdesindendi ve yağmur yağdığında damlatan bir çardak (arîş) şeklindeydi. Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) onu daha sağlam yapıp yükseltmesi teklif edilince: «Hayır, bilakis kardeşim Mûsâ'nın çardağı gibi bir çardak olsun; o ayağa kalktığında başı tavana değerdi» buyurdu.
وكان رسول الله ﷺ ينقل فيه اللبن على صدره، ويقال إن أول من وضع في أساسه حجرا رسول الله ﷺ، ثم وضع أبو بكر حجرا، ثم وضع عمر حجرا، ثم وضع عثمان حجرا، ثم رمى الناس بالحجارة فتفاءل بذلك بعض الصحابة في أنها الخلافة فصدق فأله، قوله: مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ قيل معناه منذ أول يوم، وقيل معناه من تأسيس أول يوم، وإنما دعا إلى هذا الاختلاف أن من أصول النحويين أن «من» لا تجر بها الأزمان، وإنما تجر الأزمان بمنذ، تقول ما رأيته منذ يومين أو سنة أو يوم، ولا تقول من شهر ولا من سنة ولا من يوم، فإذا وقعت «من» في الكلام وهي تلي زمنا فيقدر مضمر يليق أن تجره «من» كقول الشاعر: [زهير بن أبي سلمى]
Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu inşaatta kerpici göğsünde taşırdı. Temeline ilk taş koyanın Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) olduğu, sonra Ebû Bekir'in, sonra Ömer'in, sonra Osman'ın birer taş koyduğu, ardından da insanların taş taşıdığı söylenir. Bazı sahabiler bunu hilafet sırasına yorarak hayra alamet saymışlar ve bu tahminleri doğru çıkmıştır. Yüce Allah'ın: { مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ } “İlk günden...” buyruğunun 'ilk günden beri' (münzü evveli yevm) veya 'ilk günün tesisinden itibaren' (min te’sîsi evveli yevm) anlamına geldiği söylenmiştir. Bu ihtilafa yol açan sebep şudur: Nahivcilerin kaidelerine göre zaman isimleri 'min' (مِنْ) edatıyla mecrur olmaz; zaman isimleri ancak 'münzü' (مُنْذُ) ile cer edilir. Nitekim 'Onu iki günden, bir yıldan veya bir günden beri görmedim' derken 'münzü yevmeyni ev senetin ev yevmin' denir; 'min şehren' veya 'min senetin' yahut 'min yevmin' denmez. Kelamda 'min' edatı bir zaman isminin önünde yer aldığında, şairin [Züheyr b. Ebî Sülmâ'nın] şu beytinde olduğu gibi, 'min' edatının cer etmesine uygun takdiri bir kelime varsayılır:
لمن الديار كقنة الحجر ... أقوين من حجج ومن دهر
Hacer'in zirvesi gibi [ıssız kalan] o diyarlar kimindir? Yıllardan ve çağlardan beri bomboş kalmıştır.
ومن شهر رواية، فقدروه من مر حجج ومن مر دهر، ولما كان «أول يوم» يوما وهو اسم زمان احتاجوا فيه إلى تقدير من تأسيس، ويحسن عندي أن يستغنى في هذه الآية عن تقدير وأن تكون «من» تجر لفظة «أول» لأنها بمعنى البدأة كأنه قال من مبتدأ الأيام، وهي هاهنا تقوم مقام المر في البيت المتقدم، وهي كما تقول جئت من قبلك ومن بعدك وأنت لا تدل بهاتين اللفظتين إلا على الزمن، وقد حكي لي هذا الذي اخترته عن بعض أئمة النحو، ومعنى أَنْ تَقُومَ فِيهِ أي بصلاتك وعبادتك، وقرأ جمهور الناس «أن تقوم فيه فيه رجال» بكسر الهاء، وقرأ عبد الله بن زيد «أن تقوم فيه فيه» بضم الهاء الثانية على الأصل ويحسنه تجنب تكرار لفظ واحد، وقال قتادة وغيره: الضمير عائد على مسجد الرسول، و «الرجال» جماعة الأنصار.
Bir rivayette de 've min şehrin' (ve aylardan beri) şeklindedir; bunu 'yılların geçmesinden ve çağların geçmesinden beri' (min merri hucecin ve min merri dehrin) şeklinde takdir etmişlerdir. { أَوَّلِ يَوْمٍ } bir gün olup zaman ismi olduğu için 'tesisinden itibaren' (min te’sîsi) şeklinde bir takdire ihtiyaç duymuşlardır. Bana göre ise bu ayette herhangi bir takdire gerek duyulmaması ve 'min' edatının 'başlangıç' manasında olması sebebiyle doğrudan { أَوَّلِ } kelimesini cer etmesi daha uygundur; sanki 'günlerin başlangıcından itibaren' (min mübtedei'l-eyyâm) demiş gibidir. Bu durumda o, yukarıdaki beyitte geçen 'merr' (geçiş) kelimesinin yerine geçer. Tıpkı 'senin önünden ve arkandan geldim' (ci’tü min kablike ve min ba‘dike) demen gibidir ki sen bu iki kelimeyle sadece zamanı kastedersin. Benim tercih ettiğim bu görüş, nahiv imamlarından bazılarından da bana nakledilmiştir. { أَنْ تَقُومَ فِيهِ } “İçinde [namaza] durman” ifadesinin anlamı, namazınla ve ibadetinle durmandır. Kurrânın cumhuru { أَنْ تَقُومَ فِيهِ فِيهِ رِجالٌ } ibaresini hâyı kesre ile okumuştur. Abdullah b. Zeyd ise aslı üzere ikinci hâyı zamme ile «أن تقوم فيه فِيهُ رجال» şeklinde okumuştur; aynı lafzın tekrarından kaçınmak bunu güzelleştirmektedir. Katâde ve diğerleri şöyle demiştir: Zamir Resûlullah'ın mescidine racidir, 'adamlar' (ricâl) ise Ensar topluluğudur.
وروي أن رسول الله ﷺ قال لهم: يا معشر الأنصار إني رأيت الله أثنى عليكم بالطهور فماذا تفعلون؟ فقالوا يا رسول الله إنا رأينا جيراننا من اليهود يتطهرون بالماء.
Rivayet edildiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlara: «Ey Ensar topluluğu! Allah'ın temizlik konusunda sizi övdüğünü gördüm; siz ne yapıyorsunuz?» diye sordu. Onlar da: 'Ey Allah'ın Resûlü! Biz Yahudi komşularımızın su ile temizlendiklerini gördük' dediler.
قال القاضي أبو محمد: يريد الاستنجاء بالماء، ففعلنا نحن ذلك فلما جاء الإسلام لم ندعه، فقال رسول الله ﷺ: فلا تدعوه أبدا، وقال عبد الله بن سلام وغيره ما معناه: إن الضمير عائد على مسجد قباء والمراد بنو عمرو بن عوف.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Su ile istinca etmeyi kastediyorlar. 'Biz de öyle yaptık ve İslam geldiğinde bunu terk etmedik' dediler. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Bunu asla bırakmayın» buyurdu. Abdullah b. Selâm ve başkaları yaklaşık olarak şöyle demişlerdir: Zamir Kubâ Mescidi'ne racidir ve kastedilenler de Benî Amr b. Avf'tır.
وروي أن رسول الله ﷺ، إنما قال المقالة المتقدمة لنبي عمرو بن عوف والأول أكثر، واختلف أهل العلم في الأفضل بين الاستنجاء بالماء أو بالحجارة فقيل هذا وقيل هذا، ورأت فرقة من أهل العلم الجمع بينهما فينقي بالحجارة ثم يتبع بالماء، وحدثني أبي ﵁ أنه بلغه أن بعض علماء القيروان كانوا يتخذون في متوضياتهم أحجارا في تراب ينقون بها، ثم يستنجون بالماء أخذا بهذا القول.
Rivayet edildiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) yukarıda geçen sözü Benî Amr b. Avf'a söylemiştir; birinci görüş ise daha yaygındır. İlim ehli, su ile istinca etmenin mi yoksa taş ile istinca etmenin mi daha faziletli olduğu hususunda ihtilaf etmiş, biri veya diğeri söylenmiştir. İlim ehlinden bir grup ise ikisini birleştirmeyi uygun görmüştür; kişi önce taş ile temizler, ardından su ile yıkar. Babam (radıyallâhu anh) bana, Kayrevan ulemasından bazılarının abdesthanelerinde içinde toprak bulunan taşlar bulundurduklarını, bunlarla temizlenip ardından bu görüşü esas alarak su ile istinca ettiklerini duyduğunu nakletmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وإنما يتصور الخلاف في البلاد التي يمكن فيها أن تنقى الحجارة، وابن حبيب لا يجيز الاستنجاء بالحجارة حيث يوجد الماء، وهو قول شذ فيه، وقرأ جمهور الناس «يتطهروا» ، وقرأ طلحة بن مصرف والأعمش «يطهروا» بالإدغام، وقرأ علي بن أبي طالب ﵁:
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu ihtilaf ancak taşlarla temizliğin mümkün olduğu beldelerde tasavvur edilebilir. İbn Habîb ise su bulunduğu takdirde taşla istincayı caiz görmez ki bu onun tek kaldığı (şâz) bir görüştür. İnsanların cumhuru { يَتَطَهَّرُوا } şeklinde okumuştur. Talha b. Musarrif ve el-A‘meş idgam ile «يطهروا» (yettahharû) şeklinde okumuşlardır. Ali b. Ebî Tâlib (radıyallâhu anh) ise:
«المتطهرين» بالتاء، وأسند الطبري عن عطاء أنه قال: أحدث قوم من أهل قباء الاستنجاء بالماء فنزلت الآية فيهم.
tâ harfiyle «المتطهرين» (el-mütetahhirîne) şeklinde okumuştur. Taberî, Atâ'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Kubâ ehlinden bir topluluk su ile istinca etme uygulamasını başlattı ve ayet onlar hakkında indi.
وروي أن رسول الله ﷺ قال: منهم عويم بن ساعدة ولم يسم أحد منهم غير عويم، وقوله: أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيانَهُ الآية استفهام بمعنى تقرير، وقرأ نافع وابن عامر وجماعة «أسس بنيانه» على بناء «أسس» للمفعول ورفع «بنيان» فيهما، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو وعاصم وحمزة والكسائي وجماعة «أسس بنيانه» على بناء الفعل للفاعل ونصب «بنيان» فيهما، وقرأ عمارة بن ضبا رواه يعقوب الأول على بناء الفعل للمفعول والثاني على بنائه للفاعل، والآية تتضمن معادلة بين شيئين، فإما بين البناءين وإما بين البانين، فالمعادلة الأولى هي بتقدير أبناء من أسس، وقرأ نصر بن علي ورويت عن نصر بن عاصم: «أفمن أس بنيانه» على إضافة «أس» إلى «بنيان» وقرأ نصر بن عاصم وأبو حيوة أيضا «أساس بنيانه» ، وقرأ نصر بن عاصم أيضا «أسس بنيانه» على وزن فعل بضم الفاء والعين وهو جمع أساس كقذال وقذل حكى ذلك أبو الفتح، وذكر أبو حاتم أن هذه القراءة لنصر إنما هي «أسس» بهمزة مفتوحة وسين مفتوحة وسين مضمومة، وعلى الحكايتين فالإضافة إلى البنيان، وقرأ نصر بن علي أيضا «أساس» على جمع «أس» و «البنيان» يقال بنى يبني بناء وبنيانا كالغفران والطغيان فسمي به المبنى مثل الخلق إذا أردت به المخلوق، وقيل هو جمع واحده بنيانة، وأنشد في ذلك أبو علي: [الطويل]
Rivayet edildiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Onlardan biri Uveym b. Sâide'dir» buyurmuş ve onlardan Uveym dışında kimsenin ismini zikretmemiştir. Yüce Allah'ın: { أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيانَهُ } “Binasını kuran kimse mi...” ayetindeki soru takrir (onaylatma) anlamındadır. Nâfi‘, İbn Âmir ve bir grup her iki yerde de «أسس» fiilini meçhul (üssise) ve «بنيان» kelimesini merfû (bünyânühû) olarak okumuşlardır. İbn Kesîr, Ebû Amr, Âsım, Hamza, el-Kisâî ve bir grup ise fiili malum (essese) ve her iki yerde de «بنيان» kelimesini mansub (bünyânehû) olarak okumuşlardır. Umâre b. Dabbe —ki Ya‘kūb rivayet etmiştir— ilkini meçhul, ikincisini ise malum fiil olarak okumuştur. Ayet iki şey arasında bir karşılaştırma içermektedir; bu ya iki bina arasında yahut iki binayı yapanlar arasındadır. Birinci karşılaştırma 'Binasını kuran kimsenin binası mı...' takdirindedir. Nasr b. Alî —ve Nasr b. Âsım'dan da rivayetle— «أفمن أس بنيانه» (esse bünyânihî) şeklinde «أس» kelimesini «بنيان» kelimesine izafe ederek okumuştur. Nasr b. Âsım ve Ebû Hayve ayrıca «أساس بنيانه» (esâse bünyânihî) şeklinde okumuşlardır. Nasr b. Âsım yine fa‘ul ve aynın zammesiyle fü‘ul (فُعُل) vezninde —kürsü ve akzâl / kuzül gibi esâs kelimesinin çoğulu olarak— «أُسُسَ بنيانه» (üsüse bünyânihî) şeklinde okumuştur; bunu Ebu'l-Feth nakletmiştir. Ebû Hâtim ise Nasr'ın bu kıraatinin fethalı hemze, fethalı sîn ve zammeli sîn ile «أَسَسُ بنيانه» (esüsü bünyânihî) şeklinde olduğunu zikretmiştir. Her iki rivayette de bünyân kelimesine izafet vardır. Nasr b. Alî ayrıca «أس» kelimesinin çoğulu olarak «أساس» (esâsü) şeklinde okumuştur. el-Bünyân (الْبُنْيان) kelimesine gelince; 'benâ yebnî binâen ve bünyânen' denir, tıpkı gufrân ve tuğyân gibidir. Mahluk kastedildiğinde halk (الخلق) denildiği gibi, bina edilen yapıya da bünyan denmiştir. Tekili bünyâne (بنيانة) olan bir çoğul olduğu da söylenmiştir. Ebû Alî bu hususta şu beyti inşad etmiştir: [Tavîl]
كبنيانة القاري موضع رجلها ... وآثار نسعيها من الدق أبلق
Ayak yeri el-Kārî'nin binası gibidir; dövülmekten iki palan bağının izleri alacalı olmuştur.
وقرأ الجمهور عَلى تَقْوى وقرأ عيسى بن عمر «على تقوّى» بتنوين الواو حكى هذه القراءة سيبويه وردها الناس، قال أبو الفتح: قياسها أن تكون الألف للإلحاق كأرطى ونحوه، وأما المراد بالبنيان الذي أسس على التقوى والرضوان فهو في ظاهر اللفظ وقول الجمهور المسجد المذكور قبل ويطرد فيه الخلاف المتقدم، وروي عن عبد الله بن عمر أنه قال: المراد بالمسجد المؤسس على التقوى هو مسجد رسول الله ﷺ، والمراد بأنه أسس على تقوى من الله، وَرِضْوانٍ خَيْرٌ هو مسجد قباء، وأما البنيان الذي أسس عَلى شَفا جُرُفٍ هارٍ فهو مسجد الضرار بإجماع. و «الشفا» الحاشية والشفير.
Cumhur { عَلى تَقْوى } şeklinde okumuştur; Îsâ b. Ömer ise vâvın tenviniyle «على تقوّى» (alâ takvevvâtin / takvevven) şeklinde okumuştur. Bu kıraati Sîbeveyh nakletmiş, insanlar ise bunu reddetmiştir. Ebu'l-Feth şöyle demiştir: Bunun kıyası, elifin artâ (أرطى) ve benzerlerinde olduğu gibi ilhak için olmasıdır. Takva ve rıza üzerine kurulan binayla kastedilene gelince; lafzın zahirine ve cumhurun kavline göre bu, daha önce zikredilen mesciddir ve yukarıda geçen ihtilaf burada da aynen geçerlidir. Abdullah b. Ömer'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Takva üzerine kurulan mescid ile kastedilen Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) mescididir; { عَلى تَقْوى مِنَ اللَّهِ وَرِضْوانٍ خَيْرٌ } “Allah'a karşı takva ve O'nun rızası üzerine kuran kimse mi daha hayırlıdır” buyruğu ile kastedilen ise Kubâ Mescidi'dir. { عَلى شَفا جُرُفٍ هارٍ } “Çökmek üzere olan bir yarın kenarına” kurulan binaya gelince; icma ile bu Mescid-i Dırâr'dır. 'eş-Şefâ' (الشَّفا) kenar ve kıyı demektir.
و «الجرف» حول البئر ونحوه مما جرفته السيول والندوة والبلى. وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو
'el-Cüruf' (الْجُرُف) ise kuyunun etrafı ve sellerin, nemin ve aşınmanın oyup sürüklediği yerdir. İbn Kesîr, Nâfi‘, Ebû Amr,
والكسائي وجماعة «جرف» بضم الراء، وقرأ ابن عامر وعاصم وحمزة وجماعة «جرف» بسكون الراء، واختلف عن عاصم. وهما لغتان، وقيل الأصل ضم الراء وتخفيفها بعد ذلك مستعمل وهارٍ: معناه متهدم منهال وهو من هار يهور ويقال هار يهير ويهير، وأصله هاير أو هاور، فقيل قلبت راؤه قبل حرف العلة فجاء هارو أو هاري فصنع به ما صنع بقاض وغاز، وعلى هذا يقال في حال النصب هاريا، ومثله في يوم راح أصله رايح ومثله شاكي السلاح أصله شايك ومثله قول العجاج: [الوافر] لاث به الأشاء والعبري أصله لايث.
el-Kisâî ve bir grup, râ harfinin zammesiyle «جُرُفٍ» (cürufin) şeklinde; İbn Âmir, Âsım, Hamza ve bir grup ise râ harfinin sükûnuyla «جُرْفٍ» (curfin) şeklinde okumuşlardır. Âsım'dan farklı rivayetler de gelmiştir. Bu iki kullanım iki ayrı lehçedir; aslolanın râ harfinin zammesi olduğu, daha sonra hafifletilerek sükûn ile okunmasının da yaygınlaştığı söylenmiştir. 'Hârin' (هارٍ) ise yıkılmaya yüz tutmuş, çökmekte olan demektir; 'hâre yehûru' fiilindendir. 'Hâre yehîru ve yehîrü' şeklinde de söylenir. Aslı 'hâyir' veya 'hâvir'dir. Râ harfinin illet harfinden öne geçtiği (kalb edildiği), böylece 'hâriv' veya 'hâriy' şekline geldiği, ardından 'kādın' (قاضٍ) ve 'gâzın' (غازٍ) kelimelerine yapılan işlemin buna da uygulandığı söylenmiştir. Buna göre nasb halinde 'hâriyen' (هاريا) denir. Tıpkı aslı 'râyih' olan 'yevmün râh' (يوم راح) gibi, aslı 'şâyik' olan 'şâki's-silâh' (شاكي السلاح) gibi ve el-Accâc'ın şu sözü gibidir: [Vâfir] 'Lâse bihi'l-eşâu ve'l-ıbriyyü' —ki aslı 'lâyis'tir.
ومثله قول الشاعر [الأجدع الهمداني] : [الكامل] خفضوا أسنتهم فكلّ ناع على أحد الوجهين:
Şairin [el-Ecda‘ el-Hemdânî'nin] şu sözü de iki vecihten birine göre böyledir: [Kâmil] 'Hafadû esinnetehüm fe-küllü nâin' (Mızraklarını indirdiler, her biri...):
فإنه يحتمل أنه من نعى ينعي والمراد أنهم يقولون يا ثارات فلان، ويحتمل أن يريد فكلهم نايع أي عاطش كما قال عامر بن شييم، والأسل النياعا وقيل في هارٍ إن حرف علته حذف حذفا فعلى هذا يجري بوجوه الإعراب، فتقول: جرف هار ورأيت جرفا هارا، ومررت بحرف هار.
Zira bu kelimenin 'ne‘â yen‘î' fiilinden olması muhtemeldir; anlamı da onların 'Ey filanın intikamı!' demeleridir. Âmir b. Şüceym'in 've'l-eselü'n-niyâ‘u' sözünde olduğu gibi, 'hepsi susamıştır' anlamında 'nâyi‘' (نايع) manasını kastetmiş olması da muhtemeldir. 'Hârin' (هارٍ) kelimesinde illet harfinin doğrudan hazfedildiği de söylenmiştir; buna göre kelime irab vecihlerine göre çekilir: 'cürufun hârun', 'reeytü cürufen hâran' ve 'merartü bi-cürufin hârin' dersin.
واختلف القراء في إمالة هارٍ وانهار، وتأسيس البناء على تقوى إنما هو بحسن النية فيه وقصد وجه الله تعالى وإظهار شرعه، كما صنع بمسجد النبي ﷺ وفي مسجد قباء.
Kurrâ, 'hârin' ve 'inhâra' kelimelerinde imâle yapma hususunda ihtilaf etmiştir. Binanın takva üzerine kurulması; niyetin güzel olması, Allah Teâlâ'nın rızasının gözetilmesi ve O'nun şeriatının ortaya konması iledir; tıpkı Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) mescidinde ve Kubâ Mescidi'nde yapıldığı gibi.
والتأسيس عَلى شَفا جُرُفٍ هارٍ إنما هو بفساد النية وقصد الرياء والتفريق بين المؤمنين، فهذه تشبيهات صحيحة بارعة، وخَيْرٌ في هذه الآية تفضيل ولا شركة بين الأمرين في خير إلا على معتقد يأتي مسجد الضرار، فبحسب ذلك المعتقد صح التفضيل، وقوله فَانْهارَ بِهِ فِي نارِ جَهَنَّمَ الظاهر منه وما صح من خبرهم وهدم رسول الله ﷺ مسجدهم أنه خارج مخرج المثل، أي مثل هؤلاء المضارين من المنافقين في قصدهم معصية الله وحصولهم من ذلك على سخطه كمن ينهار بنيانه في نار جهنم، ثم اقتضب الكلام اقتضابا يدل عليه ظاهره، وقيل بل ذلك حقيقة وإن ذلك المسجد بعينه انهار في نار جهنم، قاله قتادة وابن جريج.
{ عَلى شَفا جُرُفٍ هارٍ } “Çökmek üzere olan bir yarın kenarına” kurmak ise niyetin bozuk olması, riya kastı ve müminlerin arasını ayırma gayesi iledir. Bunlar son derece sahih ve beliğ benzetmelerdir. Bu ayetteki { خَيْرٌ } “Daha hayırlıdır” kelimesi bir üstünlük (tafdîl) ifadesidir; Mescid-i Dırâr'a gelen kimsenin inancı hariç tutulursa bu iki durum arasında hayır namına hiçbir ortaklık yoktur; ancak bu inanç sahibine göre bir üstünlük kıyası sahih olmuştur. Yüce Allah'ın: { فَانْهارَ بِهِ فِي نارِ جَهَنَّمَ } “Onunla birlikte cehennem ateşine yuvarlandı” buyruğunun zahirinden, onların sahih haberlerinden ve Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) onların mescidini yıkmasından anlaşılan; bu ifadenin bir temsil yoluyla söylendiğidir. Yani Allah'a isyan etmeyi kastedip bunun sonucunda O'nun gazabına uğrayan bu zararcı münafıkların durumu, kurduğu bina cehennem ateşine çöken kimsenin durumu gibidir. Ardından söz, zahirinin delalet ettiği üzere veciz bir şekilde kesilerek bağlanmıştır. Bir görüşe göre ise bu hakikattir ve o mescid bizzat cehennem ateşinin içine çökmüştür; bunu Katâde ve İbn Cüreyc söylemiştir.
وروي عن جابر بن عبد الله وغيره أنه قال: رأيت الدخان يخرج منه على عهد رسول الله ﷺ.
Câbir b. Abdullah ve başkalarından şöyle rivayet edilmiştir: "Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) döneminde oradan duman çıktığını gördüm."
وروي في بعض الكتب أن رسول الله ﷺ رآه حين انهار حتى بلغ الأرض السابعة ففزع لذلك رسول الله ﷺ.
Bazı kitaplarda rivayet edildiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onun yedinci kat yere kadar çöktüğünü görmüş ve bundan dolayı dehşete kapılmıştır.
وروي أنهم لم يصلوا فيه أكثر من ثلاثة أيام أكملوه يوم الجمعة وصلوا فيه يوم الجمعة وليلة السبت وانهار يوم الاثنين.
Rivayet edildiğine göre orada üç günden fazla namaz kılmadılar; cumâ günü tamamladılar, cumâ günü ve cumartesi gecesi namaz kıldılar ve pazartesi günü çöktü.
قال القاضي أبو محمد: وهذا كله بإسناد لين، وما قدمناه أصوب وأصح، وكذلك بقي أمره والصلاة فيه من قبل سفر رسول الله ﷺ إلى تبوك إلى أن يقبل ﷺ.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bunların tamamının senedi zayıftır. Önceden sunduğumuz açıklama daha isabetli ve daha sahihtir. Nitekim onun durumu ve orada namaz kılınması, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) Tebük yolculuğundan dönünceye kadar sürdüğü şekliyle kalmıştır.
وقوله وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ: طعن على هؤلاء المنافقين وإشارة إليهم، والمعنى لا يهديهم من حيث هم الظالمون، أو يكون المراد الخصوص فيمن يوافي على ظلمه، وأسند الطبري عن خلف بن ياسين أنه قال: رأيت مسجد المنافقين الذين ذكر الله في القرآن، فرأيت فيه مكانا يخرج منه الدخان، وذلك في زمن أبي جعفر المنصور.
Yüce Allah'ın: { وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Allah, zalimler topluluğunu hidayete erdirmez” buyruğu, bu münafıklara bir kınama ve onlara bir işarettir. Anlamı şudur: Zulüm üzere kaldıkları müddetçe Allah onları hidayete erdirmez; yahut kastedilen, zulmü üzere can veren kimselere has özel bir hükümdür. Taberî, Halef b. Yâsîn'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: "Allah'ın Kur'an'da zikrettiği münafıkların mescidini gördüm; orada içinden duman çıkan bir yer gördüm; bu da Ebû Ca‘fer el-Mansûr dönemindeydi."
وروي شبيه بهذا أو نحوه عن ابن جريج أسنده الطبري.
Bunun benzeri veya yaklaşık bir rivayet İbn Cüreyc'den de nakledilmiş olup Taberî bunu senediyle zikretmiştir.
قوله ﷿:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة التوبة (٩) : الآيات ١١٠ الى ١١١]
[Tevbe Suresi (9), Âyetler 110-111]
لا يَزالُ بُنْيانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ إِلاَّ أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (١١٠) إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ وَمَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بايَعْتُمْ بِهِ وَذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١١١)
{ لا يَزالُ بُنْيانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ إِلاَّ أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (١١٠) إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ وَمَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بايَعْتُمْ بِهِ وَذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١١١) } “Yaptıkları bina, kalpleri parçalanmadıkça yüreklerinde bir şüphe [ve nifak kaynağı] olarak kalmaya devam edecektir. Allah her şeyi hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. (110) Şüphesiz Allah, cennet karşılığında müminlerden canlarını ve mallarını satın almıştır. Onlar Allah yolunda savaşırlar; öldürürler ve öldürülürler. Bu, Tevrat'ta, İncil'de ve Kur'an'da Allah'ın kendi üzerine hak olarak aldığı bir vaaddir. Verdiği sözü Allah'tan daha iyi yerine getiren kim vardır? O halde yapmış olduğunuz bu alışverişten dolayı sevinin! İşte büyük kurtuluş budur. (111)”
الضمير في بُنْيانُهُمُ عائد على المنافقين البانين للمسجد ومن شاركهم في غرضهم، وقوله الَّذِي بَنَوْا تأكيد وتصريح بأمر المسجد ورفع للإشكال، و «الريبة» الشك، وقد يسمى ريبة فساد المعتقد واضطرابه والاعتراض في الشيء والتحفظ فيه والحزازة من أجله وإن لم يكن شكا، فقد يرتاب من لا يشك، ولكنها في معتاد اللغة تجري مع الشك، ومعنى «الريبة» في هذه الآية أمر يعم الغيظ والحنق ويعم اعتقاد صواب فعلهم ونحو هذا مما يؤدي كله إلى الريبة في الإسلام، فمقصد الكلام لا يزال هذا البنيان الذي هدم لهم يبقي في قلوبهم حزازة وأثر سوء، وبالشك فسر ابن عباس الريبة هنا، وفسرها السدي بالكفر، وقيل له أفكفر مجمع بن جارية؟ قال: لا ولكنها حزازة.
{ بُنْيانُهُمُ } “Onların kurdukları bina...” buyruğundaki zamir, mescidi inşa eden münafıklara ve onların bu maksadına ortak olanlara racidir. { الَّذِي بَنَوْا } “Yaptıkları [bina]” buyruğu ise mescid meselesini tekit ve tasrih etmekte, kapalılığı gidermektedir. er-Rîbe (الريبة) şüphe demektir; inancın bozulup çalkalanmasına, bir şeye itiraz etmeye, onda çekimser kalmaya ve şüphe olmasa bile ondan dolayı içte duyulan sıkıntı ve rahatsızlığa da bazen 'rîbe' denir. Nitekim şüphe etmeyen kimse de bazen tereddüde düşebilir; fakat dilin alışılagelmiş kullanımında şüphe ile birlikte seyreder. Bu ayetteki 'rîbe' kelimesinin anlamı; öfkeyi, hıncı, yaptıklarının doğruluğuna inanmayı ve bunların hepsi İslam hakkında şüpheye sevk eden benzeri durumları kuşatan genel bir ifadedir. Kelamın maksadı şudur: Onlar için yıkılan bu bina, kalplerinde sürekli bir sıkıntı ve kötü bir iz bırakmaya devam edecektir. İbn Abbâs buradaki 'rîbe'yi şüphe ile, es-Süddî ise küfür ile tefsir etmiştir. es-Süddî'ye: 'Mücemmi‘ b. Câriye kâfir mi oldu?' denilince: 'Hayır, fakat bu bir kalp sıkıntısıdır (hazâzetir)' demiştir.
قال القاضي أبو محمد: ومجمع ﵀ قد أقسم لعمر أنه ما علم باطن القوم ولا قصد سوءا، والآية إنما عنت من أبطن سوءا فليس مجمع منهم، ويحتمل أن يكون المعنى لا يزالون مريبين بسبب بنائهم الذي اتضح فيه نفاقهم، وجملة هذا أن الريبة في الآية تعم معاني كثيرة يأخذ كل منافق منها بحسب قدره من النفاق، وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو والكسائي «إلا أن تقطع قلوبهم» بضم التاء وبناء الفعل للمفعول، وقرأ ابن عامر وحمزة وعاصم بخلاف عنه «إلا أن تقطع» بفتح التاء على أنها فاعلة، وقرأ الحسن بن أبي الحسن ومجاهد وقتادة ويعقوب: «إلى أن تقطع» على معنى إلى أن يموتوا، وقرأ بعضهم:
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Mücemmi‘ (rahmetullâhi aleyh), kavmin gizli niyetini bilmediğine ve kötü bir maksat taşımadığına dair Ömer'e yemin etmiştir. Ayet ise sadece içinde kötülük gizleyenleri kastetmiştir; dolayısıyla Mücemmi‘ onlardan değildir. Ayetin manasının: 'Nifaklarının açığa çıktığı bu inşaatları sebebiyle sürekli şüphe ve töhmet altında kalmaya devam edeceklerdir' şeklinde olması da muhtemeldir. Bu hususun özeti şudur: Ayetteki 'rîbe' kelimesi, her münafığın kendi nifak derecesine göre pay aldığı pek çok manayı kapsamaktadır. İbn Kesîr, Nâfi‘, Ebû Amr ve el-Kisâî «إلا أن تُقَطَّعَ قلوبهم» şeklinde tâyı zamme ile meçhul fiil olarak okumuşlardır. İbn Âmir, Hamza ve kendisinden gelen farklı bir rivayetle Âsım, tâyı fetha ile fail kalarak «إلا أن تَقَطَّعَ» şeklinde okumuşlardır. Hasan b. Ebi'l-Hasan, Mücâhid, Katâde ve Ya‘kūb ise 'ölünceye kadar' anlamında «إلى أن تَقَطَّعَ» şeklinde okumuşlardır. Bazıları da:
«إلى أن تقطع» ، وقرأ أبو حيوة «إلا أن يقطع» بالياء مضمومة وكسر الطاء ونصب «القلوب» أي بالقتل، وأما على القراءة الأولى فقيل بالموت قاله ابن عباس وقتادة وابن زيد وغيرهم، وقيل، بالتوبة وليس هذا بالظاهر إلا أن يتأول: أو يتوبوا توبة نصوحا يكون معها من الندم والحسرة على الذنب ما يقطع القلوب هما وفكرة، وفي مصحف ابن مسعود «ولو قطعت قلوبهم» ، وكذلك قرأها أصحابه وحكاها أبو عمرو «وأن قطعت» بتخفيف الطاء، وفي مصحف أبيّ «حتى الممات» وفيه «حتى تقطع» ، وقوله إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ
«إلى أن تُقَطَّعَ» şeklinde okumuştur. Ebû Hayve ise yânın zammesi, tâtın kesresi ve 'el-kulûbe' kelimesinin nasbı ile 'öldürülmek suretiyle' anlamında «إلا أن يُقَطِّعَ قلوبهم» şeklinde okumuştur. Birinci kıraate göre İbn Abbâs, Katâde, İbn Zeyd ve diğerleri bunun 'ölümle' anlamına geldiğini söylemişlerdir. Bir görüşe göre de 'tövbe ile' parçalanmasıdır; ancak bu, 'Yahut kalplerini keder ve düşünceden parçalayacak derecede günahtan pişmanlık ve hasret duydukları nasuh bir tövbe etmedikçe' şeklinde tevil edilmedikçe zahir bir mana değildir. İbn Mes‘ûd'un Mushaf'ında «ولو قطعت قلوبهم» şeklindedir; ashabı da böyle okumuştur ve Ebû Amr bunu tâtın şeddesiz haliyle «وأن قطعت» şeklinde nakletmiştir. Übeyy'in Mushaf'ında «حتى الممات» şeklinde ve ayrıca «حتى تقطع» şeklinde yer almaktadır. Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ }
أَنْفُسَهُمْ
{ أَنْفُسَهُمْ } “...canlarını...”
الآية، هذه الآية نزلت في البيعة الثالثة وهي بيعة العقبة الكبرى، وهي التي أناف فيها رجال الأنصار على السبعين وكان أصغرهم سنا عقبة بن عمرو، وذلك أنهم اجتمعوا مع رسول الله ﷺ عند العقبة فقالوا: اشترط لك ولربك، والمتكلم بذلك عبد الله بن رواحة، فاشترط رسول الله ﷺ حمايته مما يحمون منه أنفسهم، واشترط لربه التزام الشريعة وقتال الأحمر والأسود في الدفع عن الحوزة، فقالوا: ما لنا على ذلك؟ قال الجنة، فقالوا: نعم ربح البيع لا نقيل ولا نقال، وفي بعض الروايات ولا نستقيل فنزلت الآية في ذلك.
ayetine gelince; bu ayet üçüncü biat olan Büyük Akabe Biatı hakkında inmiştir. Bu biatte Ensar'ın erkekleri yetmişin üzerindeydi ve yaşça en küçükleri Ukbe b. Amr idi. Onlar Akabe yanında Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile bir araya gelip: 'Kendin için ve Rabbin için şartlarını koş' dediler; bunu söyleyen sözcü Abdullah b. Revâha idi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendisi için, kendi canlarını korudukları şeylerden kendisini de korumalarını şart koştu; Rabbi için ise şeriata bağlanmalarını ve İslam yurdunu savunma hususunda kızıl-siyah herkese karşı savaşmalarını şart koştu. Onlar: 'Buna karşılık bize ne var?' deyince; Resûlullah: «Cennet» buyurdu. Onlar da: 'Pekâlâ, bu alışveriş çok kârlı oldu; biz bu akdi ne bozarız ne de bozulmasını isteriz!' dediler —bazı rivayetlerde 've vazgeçmek de istemeyiz' şeklindedir—. İşte ayet bu hususta inmiştir.
ثم الآية بعد ذلك عامة في كل من جاهد في سبيل الله من أمة محمد ﷺ إلى يوم القيامة، وقال بعض العلماء: ما من مسلم إلا ولله في عنقه هذه البيعة وفى بها أو لم يف، وفي الحديث أن فوق كل بربرا حتى يبذل العبد دمه فإذا فعل ذلك فلا بر فوق ذلك، وهذا تمثيل من الله ﷿ جميل صنعه بالمبايعة، وذلك أن حقيقة المبايعة أن تقع بين نفسين بقصد منهما وتملك صحيح، وهذا القصة وهب الله عباده أنفسهم وأموالهم ثم أمرهم ببذلها في ذاته ووعدهم على ذلك ما هو خير منها، فهذا غاية التفضل، ثم شبه القصة بالمبايعة، وأسند الطبري عن كثير من أهل العلم أنهم قالوا: ثامن الله تعالى في هذه الآية عباده فأعلى لهم وقاله ابن عباس والحسن بن أبي الحسن، وقال ابن عيينة: معنى الآية اشترى منهم أنفسهم ألا يعملوها إلا في طاعة الله، وأموالهم أن لا ينفقوها إلا في سبيل الله.
Sonra bu ayet, kıyamet gününe kadar Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ümmetinden Allah yolunda cihad eden herkes hakkında geneldir. Bazı âlimler şöyle demiştir: 'İster yerine getirsin ister getirmesin, boynunda Allah'a karşı bu biat bulunmayan hiçbir Müslüman yoktur.' Hadiste de kul kanını dökünceye kadar her iyiliğin üzerinde bir iyilik olduğu, bunu yaptığı takdirde ise artık onun üzerinde bir iyilik bulunmadığı zikredilmiştir. Bu, Aziz ve Celil olan Allah'ın lütufkâr muamelesini bir alışverişe benzettiği temsili bir anlatımdır. Çünkü hakiki alışveriş iki şahsın kendi iradeleriyle ve geçerli bir mülkiyet üzerinden gerçekleşir. Bu kıssada ise Allah kullarına canlarını ve mallarını bizzat bağışlamış, sonra bunları Kendi zatı uğrunda feda etmelerini emretmiş ve buna karşılık onlara bunlardan kat kat hayırlı olanı vaad etmiştir. İşte bu, ihsan ve lütfun zirvesidir; sonra da bu hadiseyi bir alışverişe benzetmiştir. Taberî pek çok ilim ehlinden naklettiğine göre onlar: 'Allah Teâlâ bu ayette kullarıyla bir bedel takdir etmiş ve onların bedelini en yüce seviyeye çıkarmıştır' demişlerdir; bunu İbn Abbâs ve Hasan b. Ebi'l-Hasan da söylemiştir. İbn Uyeyne ise şöyle demiştir: 'Ayetin anlamı; canlarını sadece Allah'a itaatte kullanmaları, mallarını da sadece Allah yolunda infak etmeleri karşılığında onlardan satın almıştır demektir.'