Binûn

Tevbe Suresi — 5. Sayfa

Kaynak: el-Muharrerü'l-Vecîz · İbn Atıyye · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

يا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٧٣) يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ ما قالُوا وَلَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلامِهِمْ وَهَمُّوا بِما لَمْ يَنالُوا وَما نَقَمُوا إِلاَّ أَنْ أَغْناهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْراً لَهُمْ وَإِنْ يَتَوَلَّوْا يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذاباً أَلِيماً فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَما لَهُمْ فِي الْأَرْضِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ (٧٤)

{ يا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٧٣) يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ ما قالُوا وَلَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلامِهِمْ وَهَمُّوا بِما لَمْ يَنالُوا وَما نَقَمُوا إِلاَّ أَنْ أَغْناهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْراً لَهُمْ وَإِنْ يَتَوَلَّوْا يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذاباً أَلِيماً فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَما لَهُمْ فِي الْأَرْضِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ (٧٤) } “Ey Peygamber! Kâfirlere ve münafıklara karşı cihad et ve onlara sert davran! Onların barınağı cehennemdir; o ne kötü bir varış yeridir! Söylemediklerine dair Allah'a yemin ediyorlar; oysa küfür sözünü elbette söylediler ve Müslüman oluşlarından sonra inkâr ettiler; erişemedikleri bir şeye de yeltendiler. Allah ve Resûlü onları lütfundan zenginleştirdi diye intikam almaya kalktılar! Şayet tövbe ederlerse bu kendileri için hayırlı olur; şayet yüz çevirirlerse Allah onları dünyada da ahirette de elem dolu bir azapla cezalandırır. Yeryüzünde onlar için ne bir dost ne de bir yardımcı vardır.”

قوله جاهِدِ مأخوذ من بلوغ الجهد وهي مقصود بها المكافحة والمخالفة، وتتنوع بحسب المجاهد فجهاد الكافر المعلن بالسيف، وجهاد المنافق المتستر باللسان والتعنيف والاكفهرار في وجهه، ونحو ذلك، ألا ترى أن من ألفاظ الشرع قوله ﷺ «والمجاهد من جاهد نفسه في طاعة الله» ، فجهاد النفس إنما هو مصابرتها باتباع الحق وترك الشهوات، فهذا الذي يليق بمعنى هذه الآية لكنا نجلب قول المفسرين نصا لتكون معرضة للنظر، قال الزجّاج: وهو متعلق في ذلك بألفاظ ابن مسعود: أمر في هذه الآية بجهاد الكفار والمنافقين بالسيف، وأبيح له فيها قتل المنافقين، قال ابن مسعود: إن قدر وإلا فباللسان وإلا فبالقلب والاكفهرار في الوجه.

Yüce [Allah]'ın { جاهِدِ } “cihad et” buyruğu cehdin (çaba ve gücün) son noktasına ulaşmasından türemiştir ve bununla mücadele etmek ile karşı çıkmak kastedilir. Bu da cihad edilen kimseye göre çeşitlilik arz eder: Açık kâfire karşı cihad kılıçladır; gizlenen münafığa karşı cihad ise dil ile, azarlamakla, yüzüne karşı sert/asık durmakla ve benzeri şekillerdedir. Görmez misin ki şeriat lafızlarından biri de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “Mücahid, Allah'a itaat uğrunda nefsiyle cihad eden kimsedir” buyruğudur. Nefis ile cihad da ancak hakka tabi olmak ve şehvetleri terk etmek hususunda ona karşı sabır göstermekle olur. İşte bu ayetin anlamına en uygun olan budur; ancak tefsircilerin görüşlerini üzerinde düşünülsün diye bizzat naklediyoruz. ez-Zeccâc —ki o bu hususta İbn Mes'ûd'un lafızlarına dayanmaktadır— şöyle demiştir: 'Bu ayette kâfirlere ve münafıklara karşı kılıçla cihad edilmesi emredilmiş ve burada [Peygamber'e] münafıkları öldürmesi mubah kılınmıştır.' İbn Mes'ûd ise: 'Güç yetirebilirse [kılıçla], değilse diliyle, buna da [güç yetiremezse] kalbiyle ve yüzünü ekşitip sert davranmakla [cihad eder]' demiştir.

قال القاضي أبو محمد: والقتل لا يكون إلا مع التجليح ومن جلح خرج عن رتبة النفاق، وقال ابن عباس: المعنى «جاهد المنافقين» باللسان، وقال الحسن بن أبي الحسن: المعنى جاهد المنافقين بإقامة الحدود عليهم، قال: وأكثر ما كانت الحدود يومئذ تصيب المنافقين.

Kādî Ebû Muhammed der ki: Öldürme ancak [küfrü] açıkça ortaya dökmekle olur; kim de [küfrü] açığa vurursa artık nifak mertebesinden çıkmış olur. İbn Abbâs: 'Mana, münafıklarla dil ile cihad ettir' demiştir. Hasan b. Ebi'l-Hasan ise şöyle demiştir: 'Mana, münafıklara had cezalarını uygulamak suretiyle onlarla cihad ettir.' Ve şunu eklemiştir: 'O günlerde had cezaları çoğunlukla münafıklara isabet etmekteydi.'

قال القاضي أبو محمد: ووجه ترك رسول الله ﷺ المنافقين بالمدينة أنهم لم يكونوا مجلحين بل كان كل مغموص عليه إذا وقف ادعى الإسلام، فكان في تركهم إبقاء وحياطة للإسلام ومخافة أن تنفر العرب إذا سمعت أن محمدا ﷺ يقتل من يظهر الإسلام، وقد أوجبت هذا المعنى في صدر سورة البقرة، ومذهب الطبري أن النبي ﷺ كان يعرفهم ويسترهم، وأما قوله

Kādî Ebû Muhammed der ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Medine'deki münafıkları kendi hallerine bırakmasının sebebi, onların küfrü açıkça ortaya koymamaları, bilakis itham altında tutulan her birinin hesaba çekildiğinde İslam iddiasında bulunmasıydı. Onları kendi hallerine bırakmakta İslam'ı koruyup muhafaza etme gayesi ve Arapların, Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem İslam'ı zahiren gösteren kimseleri öldürdüğünü işitince ürküp uzaklaşması endişesi vardı. Bu hususu Bakara Suresi'nin başında gerekçelendirmiştim. et-Taberî'nin mezhebi ise Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem onları tanıdığı ve örttüğü yönündedir. Yüce [Allah]'ın:

تعالى: وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ فلفظة عامة تتصرف في الأفعال والأقوال واللحظات، ومنه قوله تعالى: وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ [آل عمران: ١٥٩] ومنه قول النسوة لعمر بن الخطاب: أنت أفظ من رسول الله ﷺ ومعنى الغلظ خشن الجانب فهي ضد قوله تعالى: وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ [الشعراء: ٢١٥] ثم جرت الآية المؤمنين عليهم في عقب الأمر بإخباره أنهم في جهنم، والمعنى هم أهل لجميع ما أمرت أن تفعل بهم، و «المأوى» حيث يأوي الإنسان ويستقر، وقوله يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ ما قالُوا الآية، هذه الآية نزلت في الجلاس بن سويد بن الصامت، وذلك كأنه كان يأتي من قباء ومعه ابن امرأته عمير بن سعد فيما قال ابن إسحاق، وقال عروة اسمه مصعب، وقال غيره وهما على حمارين.

{ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ } “onlara sert davran” buyruğuna gelince; bu, fiillerde, sözlerde ve bakışlarda geçerli olan genel bir lafızdır. Nitekim Yüce Allah'ın: { وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ } “Eğer kaba ve katı kalpli olsaydın” [Âl-i İmrân: 159] buyruğu da bu kabildendir. Kadınların Ömer b. el-Hattâb'a: 'Sen Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den daha kaba/sertsin' demeleri de bundandır. el-Gılza (الغلظ) kelimesinin anlamı kaba ve sert tutumlu olmaktır; bu da Yüce Allah'ın: { وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Sana uyan müminlere kanadını indir” [Şuarâ: 215] buyruğunun zıddıdır. Sonra ayet, müminleri bu emrin peşinden onların cehennemde olacağını haber vererek cesaretlendirmiştir; mana: 'Onlar kendilerine yapman emredilen şeylerin tamamına müstahaktırlar' şeklindedir. 'el-Me'vâ' (المأوى) insanın sığındığı ve yerleştiği yerdir. Yüce [Allah]'ın: { يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ ما قالُوا } “Söylemediklerine dair Allah'a yemin ediyorlar” ayetine gelince; bu ayet Cülâs b. Süveyd b. Sâmit hakkında inmiştir. İbn İshâk'ın belirttiğine göre bu durum, o Kuba'dan yanında hanımının oğlu Umeyr b. Sa'd ile birlikte gelirken olmuştu; Urve onun adının Mus'ab olduğunu söylemiş, bir başkası ise ikisinin de iki eşek üzerinde olduğunu belirtmiştir.

وكان رسول الله ﷺ قد سمى قوما ممن اتهمهم بالنفاق، وقال إنهم رجس، فقال الجلاس للذي كان يسير معه: والله ما هؤلاء الذين سمى محمد إلا كبراؤنا وسادتنا، ولئن كان ما يقول محمد حقا لنحن شر من حمرنا هذه، فقال له ربيبه أو الرجل الآخر؟ والله إنه لحق، وإنك لشر من حمارك، ثم خشي الرجل من أن يلحقه في دينه درك، فخرج وأخبر رسول الله ﷺ بالقصة فأرسل النبي ﷺ في الجلاس فقرره فحلف بالله ما قال، فنزلت هذه الآية، والإشارة ب كَلِمَةَ الْكُفْرِ إلى قوله: إن كان ما يقول محمد حقا فنحن شر من الحمر، إن التكذيب في قوة هذا الكلام، قال مجاهد وكان الجلاس لما قال له صاحبه إني سأخبر رسول الله ﷺ بقولك هم بقتله، ثم لم يفعل عجزا عن ذلك فإلى هذا هي الإشارة بقوله وَهَمُّوا بِما لَمْ يَنالُوا، وقال قتادة بن دعامة: نزلت هذه الآية في عبد الله بن أبي ابن سلول، وذلك أن سنان بن وبرة الأنصاري والجهجاه الغفاري كسع أحدهما رجل الآخر في غزوة المريسيع، فثاروا، فصاح جهجاه بالأنصار وصاح سنان بالمهاجرين، فثار الناس فهدن رسول الله ﷺ، فقال عبد الله بن أبي ابن سلول: ما أرى هؤلاء إلا قد تداعوا علينا، ما مثلنا ومثلهم إلا كما قال الأول: سمن كلبك يأكلك، ولئن رجعنا إلى المدينة ليخرجن الأعز منها الأذل، فبلغ ذلك رسول الله ﷺ فوقفه فحلف أنه لم يقل ذلك، فنزلت الآية مكذبة له، والإشارة ب كَلِمَةَ الْكُفْرِ إلى تمثيله: سمن كلبك يأكلك، قال قتادة والإشارة ب هَمُّوا إلى قوله لئن رجعنا إلى المدينة، وقال الحسن هم المنافقون من إظهار الشرك ومكابرة النبي ﷺ بما لم ينالوا، وقال تعالى: بَعْدَ إِسْلامِهِمْ ولم يقل بعد إيمانهم لأن ذلك لم يتجاوز ألسنتهم، وقوله تعالى: وَما نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْناهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ، معناه أن رسول الله ﷺ أنفذ لعبد الله بن أبي ابن سلول دية كانت قد تعطلت له، ذكر عكرمة أنها كانت اثني عشر ألفا، وقيل بل كانت للجلاس.

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem nifakla itham ettiği birtakım kimselerin isimlerini vermiş ve onların murdar/pislik olduğunu söylemişti. Bunun üzerine Cülâs yanında yürüyen kimseye: 'Vallahi Muhammed'in ismini verdiği bu kimseler bizim büyüklerimiz ve efendilerimizdir! Eğer Muhammed'in söyledikleri doğruysa biz şu eşeklerimizden daha kötüyüz!' dedi. Üvey oğlu veya yanındaki diğer adam ona: 'Vallahi o haktır ve sen eşeğinden daha kötüsün!' dedi. Sonra o adam dinine bir zarar/noksanlık geleceğinden korkarak çıkıp gitti ve durumu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e haber verdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Cülâs'ı çağırtıp ona bunu ikrar ettirmek istedi; o ise söylemediğine dair Allah'a yemin etti. Bunun üzerine bu ayet indi. { كَلِمَةَ الْكُفْرِ } “küfür sözü” ifadesiyle onun: 'Eğer Muhammed'in söyledikleri doğruysa biz eşeklerden daha kötüyüz' sözüne işaret edilmektedir; zira yalanlama bu sözün mana gücünde mevcuttur. Mücâhid şöyle demiştir: Cülâs, arkadaşı kendisine 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e senin söylediğini haber vereceğim' deyince onu öldürmeye yeltendi; sonra buna güç yetiremeyip acze düştüğü için yapamadı. İşte { وَهَمُّوا بِما لَمْ يَنالُوا } “erişemedikleri bir şeye de yeltendiler” buyruğuyla buna işaret edilmektedir. Katâde b. Diâme ise şöyle demiştir: Bu ayet Abdullah b. Übey b. Selûl hakkında indi. Şöyle ki: Sinân b. Vebera el-Ensârî ile Cehcâh el-Gıfârî Müreysî Gazvesi'nde birbirlerinin ayağına tekme vurdular ve aralarında kavga çıktı; Cehcâh Ensâr'ı, Sinân ise Muhâcirler'i yardıma çağırdı. İnsanlar galeyana gelince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem aralarını teskin etti. Bunun üzerine Abdullah b. Übey b. Selûl: 'Görüyorum ki bunlar bize karşı birlik oldular; bizimle onların durumu ancak eskinin: «Köpeğini besle ki seni yesin» sözü gibidir. Medine'ye dönersek en aziz olan en zelil olanı oradan mutlaka çıkaracaktır!' dedi. Bu söz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşınca onu hesaba çekti; o da bunu söylemediğine yemin etti. Bunun üzerine onu yalanlayan bu ayet indi. { كَلِمَةَ الْكُفْرِ } “küfür sözü” ifadesiyle onun: 'Köpeğini besle ki seni yesin' şeklindeki meseline işaret edilmektedir. Katâde der ki: { هَمُّوا } “yeltendiler” ifadesiyle de onun: 'Medine'ye dönersek...' sözüne işaret edilmektedir. Hasan ise: 'Münafıklar şirki açığa vurmaya ve Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem kafa tutmaya yeltendiler fakat buna erişemediler' demiştir. Yüce Allah: { بَعْدَ إِسْلامِهِمْ } “Müslüman oluşlarından sonra” buyurmuş, 'iman ettikten sonra' dememiştir; çünkü bu onların dillerini aşmamıştı. Yüce Allah'ın: { وَما نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْناهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ } “Allah ve Resûlü onları lütfundan zenginleştirdi diye intikam almaya kalktılar” buyruğunun manası ise şudur: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Abdullah b. Übey b. Selûl için aksamış olan bir diyeti tahsil edip ona ulaştırmıştı; İkrime bunun on iki bin [dirhem] olduğunu zikretmiştir. Bunun Cülâs için olduğu da söylenmiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا بحسب الخلاف المتقدم فيمن نزلت الآية من أولها، وتقدم اختلاف القراء في نَقَمُوا في سورة الأعراف، وقرأها أبو حيوة وابن أبي عبلة بكسر القاف، وهي لغة، وقوله إِلَّا أَنْ أَغْناهُمُ اللَّهُ استثناء من غير الأول كما قال النابغة:

Kādî Ebû Muhammed der ki: Bu durum, ayetin baştan itibaren kimin hakkında indiğine dair geçen ihtilafa göredir. { نَقَمُوا } kelimesi hakkındaki kıraat ihtilafı A'râf Suresi'nde geçmişti. Ebû Hayve ve İbn Ebî Able kaf harfinin kesresiyle [nekimû şeklinde] okumuşlardır; bu da bir lehçedir. Yüce [Allah]'ın: { إِلَّا أَنْ أَغْناهُمُ اللَّهُ } “Allah'ın onları zenginleştirmesinden başka” buyruğu, en-Nâbiğa'nın şu sözünde olduğu gibi münkatı istisnadır (öncekinin cinsinden olmayan istisna):

ولا عيب فيهم غير أن سيوفهم ... بهن فلول من قراع الكتائب

Onlarda hiçbir ayıp yoktur, şu kadar var ki kılıçlarında ... Birliklerle çarpışmaktan kaynaklanan çentikler bulunur.

فكأن الكلام وما نقموا إلا ما حقه أن يشكر، وقال مجاهد في قوله وَهَمُّوا بِما لَمْ يَنالُوا إنها نزلت

Söz sanki: 'Onlar ancak şükredilmesi gereken bir şeyden ötürü intikam almaya kalktılar' gibidir. Mücâhid Yüce [Allah]'ın: { وَهَمُّوا بِما لَمْ يَنالُوا } “erişemedikleri bir şeye de yeltendiler” buyruğu hakkında, bunun

في قوم من قريش أرادوا قتل رسول الله ﷺ.

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i öldürmek isteyen Kureyş'ten bir topluluk hakkında indiğini söylemiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا لا يناسب الآية، وقالت فرقة إن الجلاس هو الذي هم بقتل رسول الله ﷺ وهذا يشبه الآية إلا أنه غير قوي السند، وحكى الزجّاج أن اثني عشر من المنافقين هموا بذلك فأطلع الله عليهم، وذكر رسول الله ﷺ في إغنائهم من حيث كثرت أموالهم من الغنائم، فرسول الله ﷺ سبب في ذلك وعلى هذا الحد قال رسول الله ﷺ للأنصار «كنتم عالة فأغناكم الله بي» ، ثم فتح ﷿ لهم باب التوبة رفقا بهم ولطفا في قوله فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْراً لَهُمْ.

Kādî Ebû Muhammed der ki: Bu [açıklama] ayete uygun düşmemektedir. Bir zümre, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i öldürmeye yeltenenin Cülâs olduğunu söylemiştir; bu ayete benzemektedir ancak senedi güçlü değildir. ez-Zeccâc ise münafıklardan on iki kişinin buna yeltendiğini, Allah'ın da onları [Peygamber'e] bildirdiğini nakletmiştir. Onların zenginleştirilmesi hususunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in zikredilmesi, ganimetlerden dolayı mallarının çoğalması yönündendir; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunda bir sebeptir. Bu kabilden olmak üzere Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ensâr'a: “Siz yoksuldunuz da Allah benim vesilemle sizi zenginleştirdi” buyurmuştur. Sonra Aziz ve Celil olan [Allah]: { فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْراً لَهُمْ } “Şayet tövbe ederlerse bu kendileri için hayırlı olur” buyruğunda onlara bir lütuf ve merhamet olarak tövbe kapısını açmıştır.

وروي أن الجلاس تاب من النفاق فقال إن الله قد ترك لي باب التوبة فاعترف وأخلص، وحسنت توبته، و «العذاب الأليم» اللاحق بهم في الدنيا هو المقت والخوف والهجنة عند المؤمنين.

Rivayet edildiğine göre Cülâs nifaktan tövbe etmiş ve: 'Allah benim için tövbe kapısı bırakmıştır' diyerek [suçunu] itiraf etmiş, ihlasla yönelmiş ve tövbesi güzel olmuştur. Dünyada onlara isabet edecek olan 'elem dolu azap' ise müminler nezdindeki nefret, korku ve itibarsızlıktır.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu:

[سورة التوبة (٩) : الآيات ٧٥ الى ٧٨]

[Tevbe Suresi (9): Ayetler 75-78]

وَمِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتانا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَلَنَكُونَنَّ مِنَ الصَّالِحِينَ (٧٥) فَلَمَّا آتاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ (٧٦) فَأَعْقَبَهُمْ نِفاقاً فِي قُلُوبِهِمْ إِلى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ بِما أَخْلَفُوا اللَّهَ ما وَعَدُوهُ وَبِما كانُوا يَكْذِبُونَ (٧٧) أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ وَأَنَّ اللَّهَ عَلاَّمُ الْغُيُوبِ (٧٨)

{ وَمِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتانا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَلَنَكُونَنَّ مِنَ الصَّالِحِينَ (٧٥) فَلَمَّا آتاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ (٧٦) فَأَعْقَبَهُمْ نِفاقاً فِي قُلُوبِهِمْ إِلى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ بِما أَخْلَفُوا اللَّهَ ما وَعَدُوهُ وَبِما كانُوا يَكْذِبُونَ (٧٧) أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ وَأَنَّ اللَّهَ عَلاَّمُ الْغُيُوبِ (٧٨) } “Onlardan kimi de: 'Eğer [Allah] lütfundan bize verirse mutlaka sadaka vereceğiz ve elbette salihlerden olacağız' diye Allah'a ahdetmişti. Fakat [Allah] lütfundan onlara verince onda cimrilik ettiler ve yüz çevirerek dönüp gittiler. Allah'a verdikleri sözden döndükleri ve yalan söyledikleri için, [Allah da] kendisiyle karşılaşacakları güne kadar kalplerine nifak sokarak onları cezalandırdı. Bilmediler mi ki Allah onların sırlarını da fısıltılarını da bilir ve şüphesiz Allah gaybları hakkıyla bilendir!”

هذه الآية نزلت في ثعلبة بن حاطب الأنصاري، وقال الحسن: وفي معتب بن قشير معه، واختصار ما ذكره الطبري وغيره من أمره أنه جاء إلى رسول الله ﷺ فقال يا رسول الله ادع الله أن يجعل لي مالا فإني لو كنت ذا مال لقضيت حقوقه وفعلت فيه الخير، فراده رسول الله ﷺ وقال:

Bu ayet Sa'lebe b. Hâtıb el-Ensârî hakkında indi; Hasan ise onunla birlikte Muattib b. Kuşeyr hakkında da [indiğini] söylemiştir. et-Taberî ve diğerlerinin onun kıssasına dair zikrettiklerinin özeti şudur: O, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bana mal vermesi için Allah'a dua et; zira malım olsaydı onun haklarını öder ve onda hayırlar yapardım' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona karşı çıkıp şöyle buyurdu:

قليل تؤدي شكره خير من كثير لا تطيقه، فعاود فقال له النبي ﷺ ألا تريد أن تكون مثل رسول الله ﷺ، ولو دعوت الله أن يسير الجبال معي ذهبا لسارت، فأعاد عليه حتى دعا له رسول الله ﷺ بذلك، فاتخذ غنما فنمت كما ينمو الدود حتى ضاقت به المدينة، فتنحى عنها وكثرت غنمه، فكان لا يصلي إلا الجمعة ثم كثرت حتى تنحى بعيدا ونجم نفاقه، ونزل خلال ذلك فرض الزكاة على رسول الله ﷺ، فبعث مصدقين بكتابه في أخذ زكاة الغنم، فلما بلغوا ثعلبة وقرأ الكتاب قال: هذه أخت الجزية، ثم قال لهم: دعوني حتى أرى رأيي، فلما أتوا رسول الله ﷺ وأخبروه، قال «ويح ثعلبة» ثلاثا، ونزلت الآية فيه، فحضر القصة قريب لثعلبة فخرج إليه فقال أدرك أمرك، فقد نزل كذا وكذا، فخرج ثعلبة حتى أتى رسول الله ﷺ فرغب أن يؤدي زكاته فأعرض عنه رسول الله ﷺ، وقال إن الله أمرني أن لا آخذ زكاتك، فبقي كذلك حتى توفي رسول الله ﷺ، ثم ورد ثعلبة على أبي بكر ثم على عمر ثم على عثمان يرغب إلى كل واحد منهم أن يأخذ منه الزكاة، فكلهم رد ذلك وأباه اقتداء برسول الله ﷺ، فبقي

“Şükrünü eda ettiğin az [mal], güç yetiremeyeceğin çok [mal]dan daha hayırlıdır.” Sa'lebe isteğini tekrarladı; bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: “Resûlullah gibi olmak istemez misin? Eğer ben Allah'a dağları benimle birlikte altın olarak yürütmesi için dua etseydim yürürlerdi” buyurdu. Sa'lebe ısrar edince nihayet Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun için böyle dua etti. Bunun üzerine Sa'lebe koyun edindi ve kurtçukların çoğaldığı gibi çoğaldılar; öyle ki Medine ona dar geldi. Oradan uzaklaştı, koyunları daha da çoğaldı; artık sadece cuma namazını kılıyordu. Sonra koyunlar iyice çoğalınca daha da uzağa çekildi ve nifakı ortaya çıktı. Bu esnada Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e zekât farziyeti indi; o da koyunların zekâtını almak üzere elinde mektubuyla zekât memurları gönderdi. Sa'lebe'ye ulaşıp mektubu okuduklarında: 'Bu cizyenin kız kardeşidir' dedi, sonra da onlara: 'Beni bırakın da bir düşüneyim' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip durumu haber verdiklerinde üç defa: “Yazıklar olsun Sa'lebe'ye!” buyurdu ve onun hakkında ayet indi. Olay anında orada bulunan Sa'lebe'nin bir akrabası hemen onun yanına çıkıp: 'Durumunu düzelt, zira hakkında şöyle şöyle ayet indi!' dedi. Bunun üzerine Sa'lebe çıkıp Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldi ve zekâtını ödemek istedi; ancak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ondan yüz çevirdi ve: “Allah bana senin zekâtını almamamı emretti” buyurdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat edene kadar bu şekilde kaldı. Sonra Sa'lebe Ebû Bekir'e, ardından Ömer'e, ardından Osman'a gelerek her birinden kendisinden zekâtı almalarını rica etti; fakat hepsi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e uyarak bunu reddetti ve kabul etmedi. Böylece

ثعلبة كذلك حتى هلك في مدة عثمان. وفي قوله تعالى: فَأَعْقَبَهُمْ نص المعاقبة على الذنب بما هو أشد منه، وقوله: إِلى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ يقتضي موافاتهم على النفاق، ولذلك لم يقبل الخلفاء ﵃ رجوع ثعلبة لشهادة القرآن عليه بالموافاة، ولولا الاحتمال في أنه نفاق معصية لوجب قتله، وقرأ الأعمش «لنصدقن» بالنون الثقيلة مثل الجماعة «ولنكونن» خفيفة النون، والضمير الذي في قوله فَأَعْقَبَهُمْ يعود على الله ﷿.

Sa'lebe bu hal üzere kaldı ve Osman'ın hilafeti döneminde helak oldu. Yüce Allah'ın: { فَأَعْقَبَهُمْ } “onları cezalandırdı” buyruğunda günaha karşılık ondan daha ağırı ile cezalandırma hükmü açıkça yer almaktadır. { إِلى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ } “kendisiyle karşılaşacakları güne kadar” buyruğu ise onların nifak üzere öleceklerini iktiza etmektedir; bu sebepledir ki halifeler radıyallâhu anhüm, Kur'an'ın onun [nifak üzere] öleceğine şehadeti sebebiyle Sa'lebe'nin dönüşünü kabul etmemişlerdir. Eğer bunun bir masiyet nifakı olma ihtimali bulunmasaydı onu öldürmek vacip olurdu. el-A'meş çoğunluk gibi 'lenassaddakanne'yi şeddeli nun ile, 'velenekûnen'i ise şeddesiz (hafif) nun ile okumuştur. { فَأَعْقَبَهُمْ } buyruğundaki zamir Aziz ve Celil olan Allah'a döner.

ويحتمل أن يعود على «البخل» المضمن في الآية، ويضعف ذلك الضمير في يَلْقَوْنَهُ، وقوله نِفاقاً فِي قُلُوبِهِمْ، يحتمل أن يكون نفاق كفر ويكون تقرير ثعلبة بعد هذا النص والإبقاء عليه لمكان إظهاره الإسلام وتعلقه بما فيه احتمال.

Ayetin içerdiği 'cimrilik' anlamına dönmesi de muhtemeldir; ancak { يَلْقَوْنَهُ } buyruğundaki zamir bu ihtimali zayıflatır. { نِفاقاً فِي قُلُوبِهِمْ } “kalplerine nifak” buyruğunun küfür nifakı olması muhtemeldir; bu durumda Sa'lebe'nin bu nassdan sonra kendi haline bırakılması ve canının bağışlanması, İslam'ı açıkça sergilemesi ve durumunun tevil ihtimali taşıması sebebiyledir.

ويحتمل أن يكون قوله نِفاقاً يريد به نفاق معصية وقلة استقامة، فيكون تقريره صحيحا، ويكون ترك في أول الزكاة عقابا له ونكالا.

{ نِفاقاً } buyruğu ile masiyet nifakının ve istikamet azlığının kastedilmiş olması da muhtemeldir; buna göre onun serbest bırakılması sahihtir ve zekâtının en başta kabul edilmeyip terk edilmesi kendisine bir ceza ve ibretlik bir yaptırım olmuştur.

وهذا نحو ما روي أن عاملا كتب إلى عمر بن عبد العزيز أن فلانا يمنع الزكاة، فكتب إليه أن دعه واجعل عقوبته أن لا يؤدي الزكاة مع المسلمين، يريد لما يلحقه من المقت في ذلك، وقرأ الحسن والأعرج وأبو عمرو وعاصم ونافع وسائرهم يَكْذِبُونَ، قرأ أبو رجاء «يكذبون» ، وذكر الطبري في هذه الآية ما يناسبها من حديث رسول الله ﷺ: «ثلاث من كن فيه كان منافقا خالصا، إذا وعد أخلف وإذا حدث كذب وإذا اؤتمن خان» وفي حديث آخر «وإذا عاهد غدر وإذا خاصم فجر» ونحو هذا من الأحاديث، ويظهر من مذهب البخاري وغيره من أهل العلم أن هذه الخلال الذميمة منافق من اتصف بها إلى يوم القيامة.

Bu durum, bir valinin Ömer b. Abdilazîz'e 'falan adam zekâtı vermiyor' diye yazması üzerine Ömer'in ona: 'Onu kendi haline bırak ve cezası olarak Müslümanlarla birlikte zekât vermemesini sağla' diye yazması rivayetine benzer; bununla bundan dolayı adamın uğrayacağı nefreti kastetmiştir. Hasan, el-A'rec, Ebû Amr, Âsım, Nâfi' ve diğerleri { يَكْذِبُونَ } [şeddesiz] okumuşlardır; Ebû Recâ ise 'yüküzzibûne' [şeddeli] okumuştur. et-Taberî bu ayette Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ayete uygun şu hadisini zikretmiştir: “Üç şey kimde bulunursa o halis münafıktır: Söz verdiğinde sözünden döner, konuştuğunda yalan söyler ve kendisine emanet edildiğinde hıyanet eder.” Diğer bir hadiste ise: “Ahdettiğinde vefasızlık eder, tartıştığında haddi aşar” buyrulmuştur ve buna benzer hadisler vardır. el-Buhârî ve diğer ilim ehlinin benimsediği görüşten anlaşıldığına göre, bu yerilmiş hasletlerle nitelenen kimse kıyamet gününe kadar münafıktır.

وروي أن عمرو بن العاص لما احتضر قال زوجوا فلانا فإني قد وعدته لا ألقى الله بثلث النفاق، وهذا ظاهر كلام الحسن بن أبي الحسن، وقال عطاء بن بن أبي رباح قد فعل هذه الخلال إخوة يوسف ولم يكونوا منافقين بل كانوا أنبياء، وهذه الأحاديث إنما هي في المنافقين في عصر النبي ﷺ، الذين شهد الله عليهم، وهذه هي الخصال في سائر الأمة معاص لا نفاق.

Rivayet edildiğine göre Amr b. el-Âs vefatı yaklaştığında: 'Falanı evlendirin; zira ben ona söz vermiştim, nifakın üçte biriyle Allah'ın huzuruna çıkmak istemem' demiştir; Hasan b. Ebi'l-Hasan'ın sözünün zahiri de böyledir. Atâ b. Ebî Rabâh ise: 'Bu hasletleri Yûsuf'un kardeşleri de işlemişti; onlar münafık değillerdi, bilakis peygamberlerdi. Bu hadisler ancak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem devrinde yaşayan ve Allah'ın aleyhlerine şehadet ettiği münafıklar hakkındadır. Ümmetin geri kalanında ise bu hasletler nifak değil günahlardır' demiştir.

قال القاضي أبو محمد: ولا محالة أنها كانت مع التوحيد والإيمان بمحمد ﷺ، معاص لكنها من قبيل النفاق اللغوي، وذكر الطبري عن فرقة أنها قالت: كان العهد الذي عاهد الله عليه هؤلاء المنافقون شيئا نووه في أنفسهم ولم يتكلموا به.

Kādî Ebû Muhammed der ki: Şüphe yok ki bunlar tevhid ve Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem iman ile birlikte masiyettir; ancak lügat anlamıyla nifak kabilindendir. et-Taberî bir fırkadan şunu nakletmiştir: Bu münafıkların Allah'a verdikleri ahit, içlerinde niyet ettikleri ve dilleriyle telaffuz etmedikleri bir şeydi.

قال القاضي أبو محمد: وهذا فيه نظر، وقوله: أَلَمْ يَعْلَمُوا الآية، لفظ به تعلق من قال في الآية المتقدمة إن العهد كان من المنافقين بالنية لا بالقول، وقرأ الجمهور «يعلموا» بالياء من تحت، وقرأ أبو عبد الرحمن والحسن «ألم تعلموا» بالتاء، من فوق، وهذه الآية تناسب حالهم وذلك أنها تضمنت إحاطة علم الله بهم وحصره لهم، وفيها توبيخهم على ما كانوا عليه من التحدث في نفوسهم من الاجتماع على ثلب الإسلام، وراحة بعضهم مع بعض في جهة النبي ﷺ وشرعه، فهي تعم المنافقين أجمع، وقائل المقالة المذكورة ذهب إلى أنها تختص بالفرقة التي عاهدت.

Kādî Ebû Muhammed der ki: Bu görüşte tutarsızlık vardır. Yüce [Allah]'ın: { أَلَمْ يَعْلَمُوا } “Bilmediler mi” ayetinin lafzı, önceki ayette ahdin sözle değil sadece niyetle olduğunu söyleyen kimselerin dayandığı lafızdır. Çoğunluk kıraat âlimleri altındaki ya ile { يَعْلَمُوا }, Ebû Abdirrahmân ve Hasan ise üstündeki te ile { ألم تعلموا } okumuşlardır. Bu ayet onların haline uygun düşmektedir; çünkü ayet, Allah'ın ilminin onları kuşattığını ve onları çepeçevre sardığını içermekte, ayrıca içlerinden geçirdikleri İslam'ı yerme hususunda toplanmaları ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile şeriatı aleyhinde birbirleriyle dertleşip rahatlamaları sebebiyle onları azarlamaktadır. Dolayısıyla ayet bütün münafıkları kapsamaktadır; zikredilen görüşün sahibi ise ayetin sadece ahdeden zümreye mahsus olduğu kanaatine varmıştır.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu:

[سورة التوبة (٩) : الآيات ٧٩ الى ٨٠]

[Tevbe Suresi (9): Ayetler 79-80]

الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقاتِ وَالَّذِينَ لا يَجِدُونَ إِلاَّ جُهْدَهُمْ فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٧٩) اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ (٨٠)

{ الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقاتِ وَالَّذِينَ لا يَجِدُونَ إِلاَّ جُهْدَهُمْ فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٧٩) اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ (٨٠) } “Sadakalar hususunda hem müminlerden gönüllü olarak bolca verenleri hem de güçlerinin yettiğinden başkasını bulamayanları ayıplayıp onlarla alay edenler var ya; Allah onları maskaraya çevirmiştir ve onlar için elem dolu bir azap vardır. Onlar için ister bağışlanma dile ister dileme; onlar için yetmiş defa bağışlanma dilesen de Allah onları asla bağışlamayacaktır! Bu, onların Allah'ı ve Resûlünü inkâr etmeleri sebebiyledir. Allah fâsıklar topluluğunu hidayete erdirmez.”

قوله الَّذِينَ يَلْمِزُونَ رد على الضمائر في قول يَكْذِبُونَ [التوبة: ٧٧] وأَ لَمْ يَعْلَمُوا [التوبة: ٧٨] وسِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ [التوبة: ٧٨] ويَلْمِزُونَ معناه ينالون بألسنتهم، وقرأ السبعة «يلمزون» بكسر الميم، وقرأ الحسن وأبو رجاء ويعقوب وابن كثير فيما روي عنه «يلمزون» بضم الميم، والْمُطَّوِّعِينَ لفظة عموم في كل متصدق، والمراد به الخصوص فيمن تصدق بكثير دل على ذلك قوله، عطفا على الْمُطَّوِّعِينَ، وَالَّذِينَ لا يَجِدُونَ، ولو كان الَّذِينَ لا يَجِدُونَ قد دخلوا في الْمُطَّوِّعِينَ لما ساغ عطف الشيء على نفسه، وهذا قول أبي على الفارسي في قوله ﷿: مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ [البقرة: ٩٨] فإنه قال المراد بالملائكة من عدا هذين.

Yüce [Allah]'ın: { الَّذِينَ يَلْمِزُونَ } buyruğu; { يَكْذِبُونَ } [Tevbe: 77], { أَلَمْ يَعْلَمُوا } [Tevbe: 78] ve { سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ } [Tevbe: 78] ifadelerindeki zamirlerin karşılığıdır. { يَلْمِزُونَ } kelimesinin anlamı dilleriyle dil uzatıp kınarlar demektir. Yedi kıraat imamı mim harfinin kesresiyle { يَلْمِزُونَ } okumuş; Hasan, Ebû Recâ, Ya'kūb ve kendisinden rivayet edildiğine göre İbn Kesîr mim harfinin dammesiyle 'yelmüzûne' okumuşlardır. { الْمُطَّوِّعِينَ } lafzı her sadaka veren hakkında genel bir lafızdır; ancak bununla çok sadaka veren kastedilerek hususilik murat edilmiştir. Buna delil ise { الْمُطَّوِّعِينَ } üzerine { وَالَّذِينَ لا يَجِدُونَ } buyruğunun atfedilmesidir. Şayet { الَّذِينَ لا يَجِدُونَ } buyruğu { الْمُطَّوِّعِينَ } kapsamına girmiş olsaydı bir şeyin kendi üzerine atfedilmesi caiz olmazdı. Bu, Ebû Ali el-Fârisî'nin Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: { مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ } “Kim Allah'a, meleklerine, resûllerine, Cebrail'e ve Mikâil'e düşman olursa” [Bakara: 98] buyruğu hakkındaki görüşüdür; zira o meleklerden kastın bu ikisi dışındakiler olduğunu söylemiştir.

وكذلك قال في قوله: فِيهِما فاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ [الرحمن: ٦٨] وفي هذا كله نظر، لأن التكرار لقصد التشريف يسوغ هذا مع تجوز العرب في كلامها، وأصل الْمُطَّوِّعِينَ المتطوعين فأبدل التاء طاء وأدغم، وأما المتصدق بكثير الذي كان سببا للآية فأكثر الروايات أنه عبد الرحمن بن عوف، تصدق بأربعة آلاف وأمسك مثلها، فقال له النبي ﷺ، بارك الله لك فيما أمسكت وفيما أنفقت.

Aynı şekilde [Fârisî], Yüce [Allah]'ın: { فِيهِما فاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ } “İkisinde de meyve, hurma ve nar vardır” [Rahmân: 68] buyruğu hakkında da böyle demiştir. Bütün bunlarda tutarsızlık vardır; zira şereflendirme kastıyla yapılan tekrar, Arapların kelamlarındaki mecazla birlikte buna cevaz verir. { الْمُطَّوِّعِينَ } kelimesinin aslı 'el-mütetavvi'îne'dir; te harfi tı harfine dönüştürülmüş ve idgam yapılmıştır. Ayetin inmesine sebep olan çok sadaka verene gelince; rivayetlerin çoğunda onun dört bin [dirhem] sadaka veren ve bir o kadarını da geride tutan Abdurrahman b. Avf olduğu belirtilmektedir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: “Allah geride tuttuğunda da infak ettiğinde de sana bereket versin” buyurmuştur.

وقيل هو عمر بن الخطاب ﵁ تصدق بنصف ماله، وقيل عاصم بن عدي تصدق بمائة وسق، وأما المتصدق بقليل فهو أبو عقيل حبحاب الأراشي، تصدق بصاع من تمر وقال يا رسول الله جررت البارحة بالجرير وأخذت صاعين تركت أحدهما لعيالي وأتيت بالآخر صدقة.

Malının yarısını sadaka olarak veren Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh olduğu da söylenmiştir; yüz vesk sadaka veren Âsım b. Adiy olduğu da söylenmiştir. Az sadaka verene gelince; o, bir sa' hurma sadaka veren ve: 'Ey Allah'ın Resûlü! Dün gece iple su çektim ve iki sa' aldım; birini aileme bıraktım, diğerini de sadaka olarak getirdim' diyen Ebû Akīl Hubhâb el-Erâşî'dir.

فقال المنافقون: الله غني عن صدقة هذا، وقال بعضهم: إن الله غني عن صاع أبي عقيل، وقيل: إن الذي لمز في القليل أبو خيثمة، قاله كعب بن مالك صاحب النبي ﷺ، وتصدق عبد الرحمن بن عوف بأربعة آلاف، وقيل بأربعمائة أوقية من فضة، وقيل أقل من هذا.

Münafıklar: 'Allah bunun sadakasına muhtaç değildir' dediler; bazıları da: 'Allah Ebû Akīl'in sa'ına muhtaç değildir' dedi. Az [sadaka] hususunda ayıplananın Ebû Hayseme olduğu da söylenmiştir; bunu Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından olan Kâ'b b. Mâlik söylemiştir. Abdurrahman b. Avf ise dört bin [dirhem] sadaka vermişti; dört yüz ukıyye gümüş verdiği veya bundan daha az verdiği de söylenmiştir.

فقال المنافقون: ما هذا إلا رياء، فنزلت الآية في هذا كله، وقوله: فَيَسْخَرُونَ معناه يستهزئون ويستخفون، وهو معطوف على يَلْمِزُونَ، واعترض ذلك بأن المعطوف على الصلة فهو من الصلة وقد دخل بين هذا المعطوف والمعطوف عليه قوله وَالَّذِينَ لا يَجِدُونَ، وهذا لا يلزم، لأن قوله وَالَّذِينَ معمول للذي عمل في الْمُطَّوِّعِينَ فهو بمنزلة قوله جاءني الذي ضرب زيدا وعمرا فقتلهما، وقوله:

Bunun üzerine münafıklar: 'Bu ancak gösteriştir' dediler ve ayet bütün bu hususlar hakkında indi. Yüce [Allah]'ın: { فَيَسْخَرُونَ } buyruğunun manası alay ederler ve hafife alırlar demektir; bu da { يَلْمِزُونَ } üzerine matuftur. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Sıla cümlesine matuf olan ifade sıladandır; oysa bu matuf ile matufun aleyh arasına { وَالَّذِينَ لا يَجِدُونَ } buyruğu girmiştir. Ancak bu itiraz geçerli değildir; zira { وَالَّذِينَ } ifadesi { الْمُطَّوِّعِينَ } lafzında amel eden amilin mamulüdür; dolayısıyla 'Bana Zeyd'i ve Amr'ı dövüp ikisini öldüren kimse geldi' sözü gibidir. Yüce [Allah]'ın:

سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ تسمية العقوبة باسم الذنب وهي عبارة عما حل بهم من المقت والذل في نفوسهم، وقوله: وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ معناه مؤلم، وهي آية وعيد محض، وقرأ جمهور «جهدهم» بضم الجيم، وقرأ

{ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ } “Allah onları maskaraya çevirmiştir” buyruğu, cezanın günahın ismiyle isimlendirilmesidir ve bu, içlerinde hissettikleri nefret ve zillete dair bir ifadedir. { وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } buyruğunun manası elem verici demektir ve bu ayet sırf bir tehdittir. Çoğunluk cim harfinin dammesiyle { جُهْدَهُمْ } okumuştur;

الأعرج وجماعة معه «جهدهم» بالفتح، وقيل هما بمعنى واحد، وقاله أبو عبيدة، وقيل هما لمعنيين الضم في المال والفتح في تعب الجسم، ونحوه عن الشعبي، وقوله: الَّذِينَ يَلْمِزُونَ يصح أن يكون خبر ابتداء تقديره هم الذين، ويصح أن يكون ابتداء وخبره سَخِرَ، وفي سَخِرَ معنى الدعاء عليهم.

el-A'rec ve beraberindeki bir topluluk ise fetha ile 'cehdehüm' okumuştur. İkisinin aynı anlamda olduğu söylenmiştir; bunu Ebû Ubeyde belirtmiştir. İki farklı anlam için olduğu da söylenmiştir: Damme malda [güç yetirme], fetha ise bedenin yorulması/çabasındadır; eş-Şa'bî'den de buna benzer bir rivayet vardır. Yüce [Allah]'ın: { الَّذِينَ يَلْمِزُونَ } buyruğunun takdiri 'Onlar o kimselerdir ki' şeklinde olan bir mübtedanın haberi olması caizdir; mübteda olup haberinin { سَخِرَ } olması da caizdir ki { سَخِرَ } ifadesinde onlara beddua etme manası vardır.

ويحتمل أن يكون خبرا مجردا عن الدعاء، ويحتمل أن يكون الَّذِينَ صفة جارية على ما قبل كما ذكرت أول الترجمة، وقوله تعالى: اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ يحتمل معنيين، أحدهما أن يكون لفظ أمر ومعناه الشرط، بمعنى إن استغفرت أو لم تستغفر لهم لن يغفر الله لهم، فيكون مثل قوله تعالى:

Bedduadan soyutlanmış sırf bir haber olması da muhtemeldir. { الَّذِينَ } kelimesinin, tefsirin başında zikrettiğim üzere önceki ifadelere tabi olan bir sıfat olması da muhtemeldir. Yüce Allah'ın: { اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ } “Onlar için ister bağışlanma dile ister dileme” buyruğu iki manaya ihtimallidir: Birincisi lafzen emir olup manasının şart olmasıdır; yani 'onlar için bağışlanma dilesen de dilemesen de Allah onları asla bağışlamayacaktır' demektir. Bu takdirde Yüce Allah'ın şu buyruğu gibi olur:

قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ [التوبة: ٥٣] وبمنزلة قول الشاعر: [كثير]

{ قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ } “De ki: İster gönüllü ister gönülsüz infak edin, sizden asla kabul edilmeyecektir” [Tevbe: 53]. Şair Kuseyyir'in şu sözü gibidir:

أسيئي لنا أو أحسني لا ملومة ... لدينا ولا مقلية إن تقلت

Bize ister kötülük et ister iyilik; katımızda ne kınanırsın ... Ne de nefret edilecek olsan nefret edilirsin.

وإلى هذا المعنى ذهب الطبري وغيره في معنى الآية، والمعنى الثاني الذي يحتمله اللفظ أن يكون تخييرا، كأنه قال له: إن شئت فاستغفر وإن شئت لا تستغفر ثم أعلمه أنه لا يغفر لهم وإن استغفر سَبْعِينَ مَرَّةً، وهذا هو الصحيح لقول رسول الله ﷺ وتبيينه ذلك.

Ayetin anlamı hususunda et-Taberî ve diğerleri bu manayı benimsemişlerdir. Lafzın muhtemel olduğu ikinci mana ise bunun bir serbest bırakma (muhayyer kılma) olmasıdır; sanki ona: 'İstersen bağışlanma dile, istersen bağışlanma dileme' denmiş, sonra da { سَبْعِينَ مَرَّةً } “yetmiş defa” bağışlanma dilese dahi onları bağışlamayacağı bildirilmiştir. Doğru olan da budur; zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem böyle söylemiş ve bunu açıklamıştır.

وذلك أن عمر بن الخطاب سمعه بعد نزول هذه الآية يستغفر لهم فقال يا رسول الله، أتستغفر للمنافقين وقد أعلمك الله أنه لا يغفر لهم، فقال له «يا عمر إن الله قد خيرني فاخترت، ولو علمت أني إذا زدت على السبعين يغفر لهم لزدت» ، ونحو هذا من مقاولة عمر في وقت إرادة النبي ﷺ الصلاة على عبد الله بن أبي ابن سلول، وظاهر صلاته عليه أن كفره لم يكن يقينا عنده، ومحال أن يصلي على كافر، ولكنه راعى ظواهره من الإقرار ووكل سريرته إلى الله ﷿، وعلى هذا كان ستر المنافقين من أجل عدم التعيين بالكفر.

Şöyle ki Ömer b. el-Hattâb bu ayetin inişinden sonra Peygamber'in onlar için istiğfar ettiğini işitince: 'Ey Allah'ın Resûlü! Allah sana onları bağışlamayacağını bildirdiği halde münafıklar için bağışlanma mı diliyorsun?' demiştir. Bunun üzerine Peygamber ona: “Ey Ömer! Allah beni muhayyer kıldı, ben de tercihimi yaptım; eğer yetmişin üzerine çıktığımda bağışlanacaklarını bilseydim elbette artırırdım” buyurmuştur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Abdullah b. Übey b. Selûl'ün cenaze namazını kılmak istediğinde Ömer'in itirazı da buna benzerdir. Peygamber'in onun cenaze namazını kılmasının zahiri, onun küfrünün kendisi nezdinde kesinleşmemiş olduğunu gösterir; zira bir kâfirin cenaze namazını kılması imkânsızdır. Fakat Peygamber onun ikrarından ibaret olan zahirini dikkate almış ve iç yüzünü Aziz ve Celil olan Allah'a havale etmiştir. Münafıkların örtülmesi de küfürlerinin bizzat tayin edilmemesi sebebiyle bu şekilde olmuştur.

وفي هذه الألفاظ التي لرسول الله ﷺ رفض إلزام دليل الخطاب، وذلك أن دليل الخطاب يقتضي أن الزيادة على السبعين يغفر معها فقال رسول الله ﷺ ولو علمت فجعل ذلك مما لا يعلمه، ومما ينبغي أن يتعلم ويطلب علمه من الله ﷿، ففي هذا حجة عظيمة للقول برفض دليل الخطاب، وإذا ترتب كما قلنا التخيير في هذه الآية صح أن ذلك التخيير هو الذي نسخ بقوله تعالى: في سورة المنافقون سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ [المنافقون: ٦] ، ولمالك ﵀ مسائل تقتضي القول بدليل الخطاب، منها قوله: إن المدرك للتشهد وحده لا تلزمه أحكام الإمام لأن النبي ﷺ، قال: «من أدرك ركعة من الصلاة فقد أدرك الصلاة» فاقتضى دليل الخطاب أن من لم يدرك ركعة فليس بمدرك، وله مسائل تقتضي رفض دليل الخطاب، منها قول النبي ﷺ، «وفي سائمة الغنم الزكاة» فدليل الخطاب أن لا زكاة في غير السائمة، ومالك يرى الزكاة في غير السائمة، ومنها أن الله ﷿ يقول في الصيد مَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّداً [المائدة: ٩٥] فقال مالك: حكم المخطئ والمتعمد سواء ودليل الخطاب يقتضي غير هذا، وأما تمثيله «السبعين» دون غيرها من الأعداد فلأنه عدد كثيرا ما يجيء غاية وتحقيقا في الكثرة، ألا ترى إلى القوم الذين اختارهم موسى وإلى أصحاب العقبة وقد قال بعض اللغويين إن التصريف الذي يكون من

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu lafızlarında mefhum-ı muhalefetin (delilü'l-hitâb) bağlayıcılığının reddi vardır. Şöyle ki mefhum-ı muhalefet yetmişin üzerindeki artışla birlikte bağışlanmanın gerçekleşmesini gerektirir; fakat Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “bilseydim” diyerek bunu bilmediği ve Aziz ve Celil olan Allah'tan öğrenilip talep edilmesi gereken şeylerden kılmıştır. İşte bunda mefhum-ı muhalefeti reddetme görüşü için büyük bir delil vardır. Belirttiğimiz üzere bu ayette muhayyerlik sabit olunca, bu muhayyerliğin Yüce Allah'ın Münâfikūn Suresi'ndeki şu buyruğuyla neshedildiği ortaya çıkar: { سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ } “Onlar için bağışlanma dilesen de dilemesen de onlar için birdir; Allah onları asla bağışlamayacaktır. Şüphesiz Allah fâsıklar topluluğunu hidayete erdirmez” [Münâfikūn: 6]. Mâlik'in rahmetullâhi aleyh mefhum-ı muhalefeti kabul etmeyi gerektiren meseleleri vardır; bunlardan biri: 'Sadece teşehhüde yetişen kimseye imamın hükümleri terettüp etmez' şeklindeki görüşüdür; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Namazdan bir rekâta yetişen kimse namaza yetişmiş olur” buyurmuştur ve mefhum-ı muhalefet bir rekâta yetişmeyenin namaza yetişmiş sayılmamasını iktiza eder. Mâlik'in mefhum-ı muhalefeti reddetmeyi gerektiren meseleleri de vardır; bunlardan biri Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “Otlayan koyunda zekât vardır” buyruğudur; mefhum-ı muhalefet otlamayan koyunda zekât olmamasını gerektirir, oysa Mâlik otlamayan koyunda da zekât görür. Yine bunlardan biri Aziz ve Celil olan Allah'ın av hayvanı hususunda: { مَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّداً } “İçinizden kim onu kasten öldürürse” [Mâide: 95] buyurmasıdır; Mâlik: 'Hata eden ile kasten yapanın hükmü birdir' demiştir, oysa mefhum-ı muhalefet bundan başkasını gerektirir. 'Yetmiş' sayısının diğer sayılara tercih edilerek misal verilmesine gelince; zira bu sayı çoklukta bir nihayet ve pekiştirme bildirmek için sıkça gelen bir sayıdır. Mûsâ'nın seçtiği kavme ve Akabe ashabına bakmaz mısın! Bazı lügat âlimleri demiştir ki:

السين والباء والعين فهو شديد الأمر، من ذلك السبعة فإنها عدد مقنع هي في السماوات وفي الأرض وفي خلق الإنسان وفي رزقه وفي أعضائه التي بها يطيع الله وبها يعصيه، وبها ترتيب أبواب جهنم فيما ذكر بعض الناس، وهي عيناه وأذناه ولسانه وبطنه وفرجه ويداه ورجلاه، وفي سهام الميسر وفي الأقاليم وغير ذلك.

Sin, ba ve ayın harflerinden yapılan çekimler çetin ve şiddetli durumlar ifade eder; 'seb'a' (yedi) sayısı da bundandır; zira o kani kılan bir sayıdır. Göklerde, yerde, insanın yaratılışında, rızkında ve kendileriyle Allah'a itaat edip isyan ettiği azalarında mevcuttur; bazı kimselerin zikrettiğine göre cehennem kapılarının tertibi de bundandır. Bu azalar gözleri, kulakları, dili, karnı, tenasül uzvu, elleri ve ayaklarıdır. Kumar oklarında, iklimlerde ve başka şeylerde de bu sayı vardır.

ومن ذلك السبع والعبوس والعنبس ونحو هذا من القول، وقوله ذلِكَ إشارة إلى امتناع الغفران، وقوله: وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ إما من حيث هم فاسقون، وإما أنه لفظ عموم يراد به الخصوص فيمن يوافي على كفره.

'es-Sebu' (yırtıcı hayvan), 'el-abûs' ve 'el-anbes' (aslan) ve buna benzer kelimeler de bundandır. Yüce [Allah]'ın: { ذلِكَ } buyruğu mağfiretin engellendiğine işarettir. { وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ } “Allah fâsıklar topluluğunu hidayete erdirmez” buyruğu ise ya fâsık olmaları hasebiyledir ya da küfür üzere ölecek kimseler hakkında hususilik murat edilmiş genel bir lafızdır.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu:

[سورة التوبة (٩) : الآيات ٨١ الى ٨٣]

[Tevbe Suresi (9): Ayetler 81-83]

فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلافَ رَسُولِ اللَّهِ وَكَرِهُوا أَنْ يُجاهِدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقالُوا لا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ قُلْ نارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ كانُوا يَفْقَهُونَ (٨١) فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلاً وَلْيَبْكُوا كَثِيراً جَزاءً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (٨٢) فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلى طائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَداً وَلَنْ تُقاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا إِنَّكُمْ رَضِيتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَاقْعُدُوا مَعَ الْخالِفِينَ (٨٣)

{ فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلافَ رَسُولِ اللَّهِ وَكَرِهُوا أَنْ يُجاهِدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقالُوا لا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ قُلْ نارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ كانُوا يَفْقَهُونَ (٨١) فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلاً وَلْيَبْكُوا كَثِيراً جَزاءً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (٨٢) فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلى طائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَداً وَلَنْ تُقاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا إِنَّكُمْ رَضِيتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَاقْعُدُوا مَعَ الْخالِفِينَ (٨٣) } “[Savaştan] geri bırakılanlar, Resûlullah'ın arkasından [evlerinde] oturup kalmalarına sevindiler; mallarıyla ve canlarıyla Allah yolunda cihad etmeyi çirkin gördüler ve: 'Sıcakta savaşa çıkmayın!' dediler. De ki: 'Cehennem ateşi sıcaklık bakımından çok daha şiddetlidir!' Keşke anlayabilselerdi! Kazandıklarının cezası olarak az gülsünler, çok ağlasınlar! Eğer Allah seni onlardan bir topluluğun yanına döndürür de onlar [sefer için] çıkmak üzere senden izin isterlerse de ki: 'Benimle asla ebediyen çıkmayacaksınız ve benimle birlikte hiçbir düşmana karşı savaşmayacaksınız! Çünkü siz ilk defasında oturup kalmaya razı oldunuz; öyleyse geri kalanlarla beraber oturun!'”

هذه آية تتضمن وصف حالهم على جهة التوبيخ لهم وفي ضمنها وعيد، وقوله الْمُخَلَّفُونَ لفظ يقتضي تحقيرهم وأنهم الذين أبعدهم الله من رضاه وهذا أمكن في هذا من أن يقال المتخلفون، ولم يفرح إلا منافق، فخرج من ذلك الثلاثة وأصحاب العذر، و «مقعد» مصدر بمعنى القعود، ومثله:

Bu ayet onları azarlama tarzında hallerinin vasfını içermekte olup bünyesinde bir tehdit de barındırmaktadır. { الْمُخَلَّفُونَ } “geri bırakılanlar” lafzı onları tahkir etmeyi ve onların Allah'ın rızasından uzaklaştırdığı kimseler olduğunu gerektirir; bu ifade burada 'el-mütehallifûn' (geri kalanlar) denilmesinden daha tesirlidir. [Savaştan geri kaldığına] münafıktan başkası sevinmemiştir; dolayısıyla [cihattan geri kalan] üç kişi ile özür sahipleri bunun dışındadır. 'Mak'ad' (مقعد) oturup kalmak anlamında bir mastardır, şu sözde olduğu gibi:

من كان مسرورا بمقتل مالك وقوله خِلافَ معناه بعد وأنشد أبو عبيدة في ذلك: [الكامل]

Kim Mâlik'in öldürülmesine sevinmişse... Yüce [Allah]'ın: { خِلافَ } buyruğu ise arkasından / sonrasında demektir; Ebû Ubeyde bu hususta şu beyti okumuştur:

عقب الربيع خلافهم فكأنّما ... بسط الشواطب بينهنّ حصير

Onların gidişinin ardından ilkbahar öyle bir geldi ki sanki ... Kadınlar aralarında nakışlı yaygılar sermişlerdi.

يريد بعدهم ومنه قول الشاعر: [الطويل]

[Şair] onların ardından demek istemiştir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:

فقل للذي يبقى خلاف الذي مضى ... تأهّب لأخرى مثلها فكأن قد

Geçip gidenin ardından hayatta kalana söyle: ... Benzer bir başkasına hazırlansın, zira o da gelip çatmıştır.

وقال الطبري هو مصدر خالف يخالف.

Taberî ise bunun 'hâlefe yuhâlifu' (muhalefet etti / karşı geldi) fiilinin mastarı olduğunu söylemiştir.

قال القاضي أبو محمد: فعلى هذا هو مفعول له، والمعنى فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ لخلاف رسول الله ﷺ أو مصدر ونصبه في القول الأول كأنه على الظرف، و «كراهيتهم» لما ذكر هي شح إذ لا يؤمنون بالثواب في سبيل الله فهم يظنون بالدنيا، وقولهم لا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ كان لأن غزوة تبوك كانت في وقت شدة الحر وطيب الثمار والظلال، قاله ابن عباس وكعب بن مالك والناس، فأقيمت عليهم الحجة بأن قيل لهم فإذا كنتم تجزعون من حر القيظ فنار جهنم التي هي أشد أحرى أن تجزعوا منها

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Buna göre bu [kelime] mef'ûlün leh (için / sebebiyle) olur. Anlam da: { فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ } “[Savaştan] geri bırakılanlar, Resûlullah'ın arkasından [evlerinde] oturup kalmalarına sevindiler” yani Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e muhalefet etmek için [oturup kalmalarına sevindiler] şeklinde veya bir mastar olur; birinci görüşe göre mensub oluşu ise zarf kabul edilmesindendir. Zikredilen şeyi kerih görmeleri ise bir cimriliktir; zira onlar Allah yolundaki sevaba inanmamaktadırlar, dolayısıyla dünyayı kıskanıp sakınmaktadırlar. Onların: { لا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ } “Sıcakta savaşa çıkmayın!” demeleri ise Tebük Gazvesi'nin aşırı sıcak, meyvelerin ve gölgelerin en güzel olduğu bir zamana denk gelmesinden ötürüydü. Bunu İbn Abbas, Kâ'b b. Mâlik ve diğer insanlar söylemiştir. Bunun üzerine onlara: 'Eğer yaz sıcağından feryat edip sızlanıyorsanız, daha şiddetli olan cehennem ateşi feryat edip sızlanmanıza daha layıktır' denilerek aleyhlerine delil ikame edilmiştir,

لو فهمتم، وقرأ ابن عباس وأبو حيوة «خلف» وذكرها يعقوب ولم ينسبها، وقرىء «خلف» بضم الخاء، ويقوي قول الطبري أن لفظة «الخلاف» هي مصدر من خالف ما تظاهرت به الروايات من أن رسول الله ﷺ أمرهم بالنفر فعصوا وخالفوا وقعدوا مستأذنين.

keşke anlasaydınız. İbn Abbas ve Ebû Hayve 'halfe' (خلف) şeklinde okumuş, Ya'kûb da bunu nakletmiş ancak kime ait olduğunu belirtmemiştir. Hâ harfinin zammesiyle 'hulfe' (خُلف) şeklinde de okunmuştur. Taberî'nin 'el-Hilâf' (الخلاف) lafzının 'hâlefe' fiilinin mastarı olduğu yönündeki görüşünü, rivayetlerin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onlara sefere çıkmayı emrettiği, onların ise isyan edip muhalefet ettikleri ve izin isteyerek oturup kaldıkları hususunda birbirini desteklemesi kuvvetlendirmektedir.

وقال محمد بن كعب: قال لا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ رجل من بني سلمة.

Muhammed b. Kâ'b şöyle demiştir: { لا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ } “Sıcakta savaşa çıkmayın!” sözünü Selemeoğulları'ndan bir adam söylemiştir.

وقال ابن عباس: قال رجل يا رسول الله الحر شديد فلا تنفر في الحر، قال النقاش: وفي قراءة عبد الله «يعلمون» بدل يَفْقَهُونَ، وقال ابن عباس وأبو رزين والربيع بن خثيم وقتادة وابن زيد قوله فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا إشارة إلى مدة العمر في الدنيا، وقوله وَلْيَبْكُوا كَثِيراً إشارة إلى تأبيد الخلود في النار، فجاء بلفظ الأمر ومعناه الخبر عن حالهم، ويحتمل أن يكون صفة حالهم أي هم لما هم عليه من الخطر مع الله، وسوء الحال بحيث ينبغي أن يكون ضحكهم قليلا وبكاؤهم من أجل ذلك كثيرا، وهذا يقتضي أن يكون وقت الضحك والبكاء في الدنيا على نحو قوله ﷺ، لأمته «لو تعلمون ما أعلم لبكيتم كثيرا ولضحكتم قليلا» .

İbn Abbas da şöyle demiştir: Bir adam: 'Ey Allah'ın Resûlü, sıcak çok şiddetlidir, sıcakta sefere çıkma' dedi. Nakkâş der ki: Abdullah [b. Mes'ûd]'un kıraatinde { يَفْقَهُونَ } “anlayabilselerdi” yerine 'ya'lemûn' (bilselerdi) şeklindedir. İbn Abbas, Ebû Rezîn, Rebî' b. Huseym, Katâde ve İbn Zeyd; { فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلاً } “az gülsünler” buyruğunun dünyadaki ömür süresine, { وَلْيَبْكُوا كَثِيراً } “çok ağlasınlar” buyruğunun ise ateşteki ebedî kalışa işaret olduğunu söylemişlerdir. Dolayısıyla emir lafzıyla gelmiş olup anlamı onların durumunu haber vermektir. Bunun onların halinin bir vasfı olması da muhtemeldir; yani onlar Allah katındaki tehlikeli konumları ve kötü halleri sebebiyle gülmelerinin az, bundan ötürü ağlamalarının ise çok olması gereken bir durumdadırlar. Bu da gülme ve ağlama vaktinin, [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetine yönelik: 'Benim bildiğimi bilseydiniz, mutlaka çok ağlar ve az gülerdiniz' hadisinde olduğu gibi dünyada olmasını gerektirir.

وروي أن رسول الله ﷺ، لما قال هذا الكلام أوحى الله إليه يا محمد لا تقنط عبادي، وجَزاءً متعلق بالمعنى الذي تقديره وَلْيَبْكُوا كَثِيراً إذ هم معذبون جَزاءً، وقوله:

Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu sözü söylediğinde Allah ona: 'Ey Muhammed, kullarımı ümitsizliğe düşürme!' diye vahyetmiştir. { جَزاءً } “ceza olarak” kelimesi, takdiri 'onlar azap görecekleri için çok ağlasınlar, ceza olarak...' şeklinde olan manaya taalluk etmektedir. Yüce [Allah]'ın:

يَكْسِبُونَ نص في أن التكسب هو الذي يتعلق به العقاب والثواب، وقوله: فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلى طائِفَةٍ مِنْهُمْ الآية، «رجع» يستوي مجاوزه وغير مجاوزه، وقوله تعالى: «إن» مبينة أن النبي ﷺ، لا يعلم بمستقبلات أمره من أجل وسواه وأيضا فيحتمل أن يموتوا هم قبل رجوعه وأمر الله ﷿ لنبيه ﷺ، بأن يقول لهم لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ، هو عقوبة لهم وإظهار لدناءة منزلتهم وسوء حالهم، وهذا هو المقصود في قصة ثعلبة بن حاطب التي تقدمت في الامتناع من أخذ صدقته، ولا خزي أعظم من أن يكون إنسان قد رفضه الشرع ورده كالجمل الأجرب، وقوله: إِلى طائِفَةٍ يقتضي عندي أن المراد رؤوسهم والمتبوعون، وعليها وقع التشديد بأنها لا تخرج ولا تقاتل عدوا، وكرر معنى قتال العدو لأنه عظم الجهاد وموضع بارقة السيوف التي تحتها الجنة، ولولا تخصيص الطائفة لكان الكلام «فإن رجعك الله إليهم» ، ويشبه أن تكون هذه الطائفة قد ختم عليها بالموافاة على النفاق، وعينوا للنبي ﷺ، وإلا فكيف يترتب ألا يصلي على موتاهم إن لم يعينهم الله، وقوله: وَماتُوا وَهُمْ فاسِقُونَ ونص في موافاتهم، ومما يؤيد هذا ما روي أن النبي ﷺ، عينهم لحذيفة بن اليمان وكانت الصحابة إذا رأوا حذيفة تأخر عن الصلاة على جنازة رجل تأخروا هم عنها.

{ يَكْسِبُونَ } “kazandıklarının” buyruğu, ceza ve sevabın taalluk ettiği şeyin kesb (kulun fiili/kazancı) olduğuna dair açık bir nassdır. Yüce [Allah]'ın: { فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلى طائِفَةٍ مِنْهُمْ } “Eğer Allah seni onlardan bir topluluğun yanına döndürür de...” ayetinde geçen 'race'a' (döndürdü/döndü) fiilinin geçişli (müteaddî) ve geçişsiz (lâzım) kullanımı birdir. Yüce Allah'ın şart edatı olan 'in' (eğer) lafzı, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ecel ve benzeri hususlardan ötürü geleceğe dair durumunu bilmediğini beyan etmektedir; ayrıca onun dönüşünden önce onların ölmesi de muhtemeldir. Aziz ve Celil olan Allah'ın Nebisi sallallâhu aleyhi ve sellem'e, onlara: { لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ } “Benimle asla çıkmayacaksınız” demesini emretmesi, onlar için bir ceza, mertebelerinin düşüklüğünü ve durumlarının kötülüğünü ilan etmektir. Sadakasının kabul edilmemesi hususunda daha önce geçen Sa'lebe b. Hâtıb kıssasında kastedilen de budur. Bir insanın şeriat tarafından reddedilip uyuz bir deve gibi geri çevrilmesinden daha büyük bir rezillik yoktur. Yüce [Allah]'ın: { إِلى طائِفَةٍ } “bir topluluğun yanına” buyruğu bana göre onların elebaşlarının ve kendilerine uyulan kimselerin kastedildiğini gerektirir; ne sefere çıkamayacakları ne de bir düşmanla savaşamayacakları yönündeki şiddetli yasaklama da bu zümreye yönelik olmuştur. Düşmanla savaşma manası tekrar edilmiştir; çünkü o cihadın en büyüğüdür ve altında cennetin bulunduğu kılıç parıltılarının yeridir. Eğer bu topluluk tahsis edilmeseydi söz 'Eğer Allah seni onlara döndürürse' şeklinde olurdu. Bu topluluğun nifak üzere öleceklerine dair hüküm verilmiş ve Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e bizzat tayin edilip bildirilmiş olmaları kuvvetle muhtemeldir; aksi takdirde Allah onları belirlememiş olsaydı ölülerinin üzerine namaz kılmaması hükmü nasıl tertip edilebilirdi? { وَماتُوا وَهُمْ فاسِقُونَ } “ve onlar fasık olarak öldüler” buyruğu da onların o hal üzere öleceklerine dair açık bir nassdır. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in onları Huzeyfe b. el-Yemân'a bizzat bildirdiğine, sahabilerin de Huzeyfe'nin bir adamın cenaze namazını kılmaktan geri durduğunu gördüklerinde kendilerinin de o namazdan geri durduklarına dair rivayet edilen husus da bunu teyit etmektedir.

وروي عن حذيفة أنه قال يوما: بقي من المنافقين كذا وكذا، فقال له عمر بن الخطاب ﵁ أنشدك الله أنا منهم؟ فقال لا، والله، لا أمنه منها أحدا بعدك، وقرأ جمهور الناس «معي» بسكون الياء في الموضعين، وقرأ عاصم فيما قال المفضل «معي» بحركة الياء في الموضعين، وقوله أَوَّلَ هو الإضافة إلى وقت الاستئذان.

Huzeyfe'den rivayet edildiğine göre o bir gün: 'Münafıklardan şu kadar şu kadar kişi kaldı' demiş; bunun üzerine Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh ona: 'Allah aşkına söyle, ben onlardan mıyım?' diye sormuş, o da: 'Hayır, vallahi! Senden sonra bu konuda hiç kimseyi temize çıkarmayacağım' demiştir. İnsanların cumhuru her iki yerde de { مَعِيَ } kelimesini ye harfinin sükûnuyla ('ma'î') okumuştur. Âsım ise Mufaddal'ın naklettiğine göre her iki yerde de ye harfinin harekesiyle ('ma'iye') okumuştur. Yüce [Allah]'ın { أَوَّلَ } “ilk” buyruğu izin isteme vaktine muzaftır.

و «الخالفون» جميع من تخلف من نساء وصبيان وأهل عذر غلب المذكر فجمع بالياء والنون وإن كان

'el-Hâlifûn' (الخالفون) ifadesi; kadınlardan, çocuklardan ve özür sahiplerinden geride kalanların tamamıdır. Müzekker (eril) lafız galip kılınarak,

ثم نساء، وهو جمع خالف، وقال قتادة «الخالفون» النساء، وهذا مردود، وقال ابن عباس: هم الرجال، وقال الطبري: يحتمل قوله مَعَ الْخالِفِينَ أن يريد مع الفاسدين، فيكون ذلك مأخوذا من خلف الشيء إذا فسد ومنه خلوف فم الصائم.

aralarında kadınlar bulunsa bile ye ve nûn ile [müzekker kalıbında] cemilenmiştir; bu kelime 'hâlif'in çoğuludur. Katâde: ''el-Hâlifûn' kadınlardır' demiştir ki bu reddedilmiştir. İbn Abbas ise: 'Onlar erkeklerdir' demiştir. Taberî şöyle der: Yüce [Allah]'ın { مَعَ الْخالِفِينَ } buyruğunda 'bozguncularla beraber' anlamını murad etmiş olması muhtemeldir; bu durumda bu kelime, bir şey bozulduğunda kullanılan 'halefe'ş-şey'u' ifadesinden alınmış olur ki oruçlunun ağız kokusu için kullanılan 'hulûf' (خلوف) da bu köktendir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا تأويل مقحم والأول أفصح وأجرى على اللفظة، وقرأ مالك بن دينار وعكرمة «مع الخلفين» وهو مقصور من الخالفين، كما قال: عردا وبردا يريد عاردا وباردا، وكما قال الآخر: [الرجز] مثل النقا لبده برد الظلال يريد الظلال.

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu, zorlama bir tevil olup birincisi daha fasih ve lafzın akışına daha uygundur. Mâlik b. Dînâr ve İkrime 'ma'al-halifîn' (مع الخلفين) şeklinde okumuşlardır; bu da şairin 'ârid ve bârid' demek isterken 'ardâ ve berdâ' demesi gibi ve bir diğerinin recezinde 'zılâl' demek isterken gölgelerin soğuğu anlamında söylediği gibi 'hâlifîn' kelimesinin kısaltılmış (maksûr) halidir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu:

[سورة التوبة (٩) : الآيات ٨٤ الى ٨٧]

[Tevbe Suresi (9): Ayetler 84-87]

وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً وَلا تَقُمْ عَلى قَبْرِهِ إِنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَماتُوا وَهُمْ فاسِقُونَ (٨٤) وَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَأَوْلادُهُمْ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الدُّنْيا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كافِرُونَ (٨٥) وَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللَّهِ وَجاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَكَ أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَقالُوا ذَرْنا نَكُنْ مَعَ الْقاعِدِينَ (٨٦) رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ وَطُبِعَ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَفْقَهُونَ (٨٧)

{ وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً وَلا تَقُمْ عَلى قَبْرِهِ إِنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَماتُوا وَهُمْ فاسِقُونَ (٨٤) وَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَأَوْلادُهُمْ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الدُّنْيا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كافِرُونَ (٨٥) وَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللَّهِ وَجاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَكَ أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَقالُوا ذَرْنا نَكُنْ مَعَ الْقاعِدِينَ (٨٦) رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ وَطُبِعَ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَفْقَهُونَ (٨٧) } “Onlardan ölen hiçbir kimsenin üzerine asla namaz kılma ve kabrinin başında durma! Çünkü onlar Allah'ı ve Resûlünü inkâr ettiler ve fasık olarak öldüler. Onların malları ve evlatları seni imrendirmesin! Allah bunlarla dünyada onlara azap etmeyi ve canlarının kâfir olarak çıkmasını murad etmektedir. 'Allah'a iman edin ve Resûlü ile birlikte cihad edin!' diye bir sure indirildiği zaman, onlardan servet sahibi olanlar senden izin istediler ve: 'Bizi bırak, [evlerinde] oturanlarla beraber kalalım!' dediler. Geride kalan kadınlarla beraber olmaya razı oldular, kalpleri mühürlendi; artık onlar anlamazlar.”

هذه الآية نزلت في شأن عبد الله بن أبي ابن سلول وصلاة رسول الله ﷺ، فروى أنس بن مالك أن رسول الله ﷺ لما تقدم ليصلي عليه جاءه جبريل ﵇، فجذبه بثوبه وتلا عليه، وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً الآية، فانصرف رسول الله ﷺ، ولم يصل عليه، وتظاهرت الروايات أن رسول الله ﷺ صلى عليه، وأن الآية نزلت بعد ذلك، وفي كتاب الجنائز من البخاري من حديث جابر، قال: أتى رسول الله ﷺ عبد الله بن أبي بعد ما أدخل حفرته فأمر به فأخرج ووضعه على ركبته ونفث عليه من ريقه، وألبسه قميصه، وروي في ذلك أن عبد الله بن أبي بعث إلى رسول الله ﷺ في مرضه ورغب إليه أن يستغفر له وأن يصلي عليه.

Bu ayet, Abdullah b. Übey b. Selûl ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onun cenaze namazını kılması hakkında inmiştir. Enes b. Mâlik'in rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun namazını kılmak için öne geçtiğinde Cebrâil aleyhisselâm gelip elbisesinden tuttu ve ona: { وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً } “Onlardan ölen hiçbir kimsenin üzerine asla namaz kılma...” ayetini okudu; bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem geri çekildi ve onun namazını kılmadı. Rivayetlerin ekserisinde ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onun namazını kıldığı ve ayetin bundan sonra indiği belirtilmektedir. Buhârî'nin 'Kitâbu'l-Cenâiz'inde Câbir'den naklettiği hadiste şöyle denmektedir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Abdullah b. Übey çukuruna (kabrine) konulduktan sonra geldi; [çıkarılmasını] emretti, o da çıkarıldı. Onu dizinin üstüne koydu, tükürüğünden üzerine üfledi ve gömleğini ona giydirdi.' Bu hususta rivayet edildiğine göre Abdullah b. Übey hastalığı sırasında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e haber göndermiş ve kendisi için istiğfar etmesini ve cenaze namazını kılmasını arzu etmiştir.

وروي أن ابنه عبد الله بن عبد الله جاء رسول الله ﷺ بعد موت أبيه فرغب في ذلك وفي أن يكسوه قميصه الذي يلي بدنه، ففعل، فلما جاء رسول الله ﷺ ليصلي عليه قام إليه عمر ﵁، فقال يا رسول الله، أتصلي عليه وقد نهاك الله عن الاستغفار لهم؟

Yine rivayet edildiğine göre oğlu Abdullah b. Abdullah, babasının vefatından sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip bu hususu ve tenine değen gömleğini ona kefen olarak giydirmesini rica etmiş, o da bunu yapmıştır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun cenaze namazını kılmak üzere geldiğinde Ömer radıyallâhu anh ayağa kalkıp onun yanına vardı ve: 'Ey Allah'ın Resûlü! Allah sana onlar için bağışlanma dilemeyi yasaklamışken onun namazını mı kılacaksın?' dedi

وجعل يعدد أفعال عبد الله، فقال له رسول الله ﷺ «أخر عني يا عمر، فإني خيرت، ولو أعلم أني إن زدت على السبعين غفر له لزدت» ، وفي حديث آخر «إن قميصي لا يغني عنه من الله

ve Abdullah'ın yaptıklarını bir bir saymaya başladı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: 'Benden geri dur ey Ömer! Zira ben muhayyer bırakıldım; şayet yetmişten fazla istiğfar ettiğimde bağışlanacağını bilseydim mutlaka artırırdım' buyurdu. Başka bir hadiste ise: 'Şüphesiz benim gömleğim Allah katında ona hiçbir fayda sağlamaz,

شيئا، وإني لأرجو أن يسلم بفعلي هذا ألف رجل من قومي» ، كذا في بعض الروايات، يريد من منافقي العرب، والصحيح أنه قال رجال من قومه، فسكت عمر وصلى رسول الله ﷺ على عبد الله، ثم نزلت هذه الآية بعد ذلك، وصلى عليه رسول الله ﷺ لموضع إظهاره الإيمان، ومحال أن يصلي عليه وهو يتحقق كفره وبعد هذا والله أعلم، عين له من لا يصلي عليه.

fakat ben bu yaptığımla kavmimden bin kişinin müslüman olacağını umuyorum' buyurmuştur; bazı rivayetlerde bu şekilde geçmiş olup 'Arap münafıklarından' anlamını murad etmiştir. Sahih olan ise 'kavminden birtakım adamlar' demiş olmasıdır. Bunun üzerine Ömer sustu ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Abdullah'ın cenaze namazını kıldı; ardından bu ayet nazil oldu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onun namazını kılması, imanı açıkça izhar ediyor olmasındandır; zira küfrünü kesin olarak bildiği halde namazını kılmış olması imkânsızdır. Bundan sonra ise -doğrusunu Allah bilir- üzerine namaz kılmayacağı kimseler kendisine bizzat tayin edilip bildirilmiştir.

ووقع في معاني أبي إسحاق وفي بعض كتب التفسير، فأسلم وتاب بهذه الفعلة من رسول الله ﷺ والرغبة من عبد الله ألف رجل من الخزرج.

Ebû İshak'ın Maânî'sinde ve bazı tefsir kitaplarında; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu davranışı ve Abdullah'ın arzusu sebebiyle Hazrec'den bin kişinin müslüman olup tövbe ettiği yer almaktadır.

قال القاضي أبو محمد: وهذا ضعيف، قاله من لم يعرف عدة الأنصار، وقوله تعالى: وَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ الآية، تقدم تفسير مثل هذه الآية، والخطاب للنبي ﷺ والمراد أمته، إذ هو بإجماع ممن لا تفتنه زخارف الدنيا.

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu zayıf bir rivayettir; bunu Ensar'ın sayısını bilmeyen biri söylemiştir. Yüce Allah'ın: { وَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ } “Onların malları seni imrendirmesin...” ayetinin bir benzerinin tefsiri daha önce geçmişti. Hitap Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e olmakla birlikte kastedilen onun ümmetidir; zira o, icma ile dünya ziynetlerinin kendisini fitneye düşüremeyeceği bir kimsedir.

ويحتمل أن يكون معنى الآية ولا تعجبك أيها الإنسان، والمراد الجنس، ووجه تكريرها تأكيد هذا المعنى وإيضاحه، لأن الناس كانوا يفتنون بصلاح حال المنافقين في دنياهم، وقوله وَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ الآية، العامل في إِذا اسْتَأْذَنَكَ، و «السورة» المشار إليها هي براءة فيما قال بعضهم، ويحتمل أن يكون إلى كل سورة فيها الأمر بالإيمان والجهاد مع الرسول، وسورة القرآن أجمع على ترك همزها في الاستعمال واختلف هل أصلها الهمز أم لا فقيل أصلها الهمز فهي من أسأر إذا بقيت له قطعة من الشيء، فالسورة قطعة من القرآن، وقيل أصلها أن لا تهمز فهي كسورة البناء وهي ما يبنى منه شيئا بعد شيء، فهي الرتبة بعد الرتبة، ومن هذا قول النابغة: [الطويل]

Ayetin anlamının 'Ey insan, seni imrendirmesin' şeklinde olması ve cinsin kastedilmesi de muhtemeldir. Tekrar edilmesinin sebebi ise bu anlamı pekiştirmek ve açıklamaktır; çünkü insanlar münafıkların dünyalık durumlarının düzgünlüğü ile imtihan olunup aldanıyorlardı. Yüce [Allah]'ın: { وَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ } “bir sure indirildiği zaman...” ayetinde 'izâ' (إِذا) zarfının âmili { اسْتَأْذَنَكَ } “senden izin istediler” fiilidir. Kendisine işaret edilen 'sure', bazılarının söylediğine göre Berâe (Tevbe) suresidir. İçinde iman etme ve Resûl ile birlikte cihad etme emri bulunan her sureye işaret olması da muhtemeldir. Kur'an suresinin (سورة) kullanımında hemzesiz okunacağı hususunda icma edilmiştir; aslının hemzeli olup olmadığı konusunda ise ihtilaf edilmiştir. Denildi ki: Aslı hemzelidir; bir şeyden geriye bir parça kaldığında kullanılan 'es'ere' (أسأر) kökünden gelir, dolayısıyla sure Kur'an'dan bir parçadır. Denildi ki: Aslı hemzesiz olmasıdır; bina katı (sûre) gibidir ki o da birbiri ardınca inşa edilen kısımdır, dolayısıyla rütbe ardınca rütbedir. Nâbiğa'nın şu sözü de bu kabildendir:

ألم تر أنّ الله أعطاك سورة ... ترى كلّ ملك دونها يتذبذب

Görmedin mi Allah sana öyle bir mertebe (sûre) vermiştir ki ... Onun altında kalan her hükümdarın bocaladığını görürsün.

وقد مضى هذا كله مستوعبا في صدر هذا الكتاب، وأَنْ في قوله: أَنْ آمِنُوا يحتمل أن تكون مفسرة بمعنى أي فهي على هذا لا موضع لها، ويحتمل أن يكون التقدير ب «أن» فهي في موضع نصب، والطَّوْلِ في هذه الآية المال، قاله ابن عباس وابن إسحاق وغيرهما، والإشارة بهذه الآية إلى الجد بن قيس وعبد الله بن أبي ومعتب بن قشير ونظرائهم، و «القاعدون» الزمنى وأهل العذر في الجملة ومن ترك لضبط المدينة لأن ذلك عذر.

Bütün bunlar bu kitabın başında etraflıca geçmişti. { أَنْ آمِنُوا } “iman edin diye” buyruğundaki 'en' (أَنْ) harfinin 'ey' (yani) anlamında tefsir edatı olması muhtemeldir ki buna göre iraptan mahalli yoktur; 'bi-en' (بأن) takdirinde olması da muhtemeldir ki bu durumda nasb mahallindedir. Bu ayette geçen { الطَّوْلِ } “servet” mal/zenginlik demektir; bunu İbn Abbas, İbn İshâk ve başkaları söylemiştir. Bu ayetteki işaret el-Cedd b. Kays, Abdullah b. Übey, Muattib b. Kuşeyr ve benzerlerinedir. { الْقاعِدِينَ } “oturanlar” ise genel olarak müzmin hastalar (kötürümler), özür sahipleri ve şehri muhafaza etmek için bırakılan kimsedir; zira bu da bir özürdür.

وقوله: رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ الآية، تقريع وإظهار شنعة كما يقال على وجه التعيير رضيت يا فلان، والْخَوالِفِ النساء جمع خالفة، هذا قول جمهور المفسرين، وقال أبو جعفر النحاس يقال للرجل الذي لا خير فيه خالفة، فهذا جمعه بحسب اللفظ والمراد أخسة الناس وأخالفهم، وقال النضر بن شميل في كتاب النقاش: الْخَوالِفِ من لا خير فيه، وقالت فرقة الْخَوالِفِ جمع خالف فهو جار مجرى فوارس ونواكس وهوالك، وَطُبِعَ في هذه الآية مستعار، ولما كان الطبع على الصوان والكتاب مانعا منه وحفاظا عليه شبه القلب الذي قد غشيه الكفر والضلال حتى منع الإيمان والهدى منه بالصوان المطبوع عليه، ومن هذا استعارة القفل والكنان للقلب، ولا يَفْقَهُونَ معناه لا يفهمون.

Yüce [Allah]'ın: { رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ } “Geride kalan kadınlarla beraber olmaya razı oldular...” buyruğu bir azarlama ve çirkinliği ortaya koymadır; nitekim kınama sadedinde 'Razı mı oldun ey filanca!' denilir. { الْخَوالِفِ } 'hâlife'nin çoğulu olup kadınlar demektir; müfessirlerin cumhurunun görüşü budur. Ebû Ca'fer en-Nahhâs der ki: Kendisinde hiçbir hayır bulunmayan erkeğe de 'hâlife' denir; bu durumda lafza göre cemilenmiştir ve kastedilen insanların en aşağılık ve en değersizleridir. Nadr b. Şümeyl, Nakkâş'ın kitabında: 'el-Havâlif (الْخَوالِفِ), kendisinde hiçbir hayır bulunmayan kimsedir' demiştir. Bir topluluk ise: 'el-Havâlif, hâlif'in çoğuludur; dolayısıyla fevâris, nevâkis ve hevâlik kalıbında cereyan etmiştir' demiştir. Bu ayetteki { طُبِعَ } “mühürlendi” kelimesi istiaredir; mahfaza ve mektubun mühürlenmesi onun açılmasına engel olup onu muhafaza ettiği için, imana ve hidayete mani olacak şekilde küfür ve dalaletin kapladığı kalp de üzerine mühür vurulmuş bir mahfazaya benzetilmiştir. Kalp için kilit ve örtü istiaresinin yapılması da bu kabildendir. { لا يَفْقَهُونَ } buyruğunun anlamı ise 'idrak edip anlamazlar' demektir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu:

[سورة التوبة (٩) : الآيات ٨٨ الى ٩٠]

[Tevbe Suresi (9): Ayetler 88-90]

لكِنِ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَأُولئِكَ لَهُمُ الْخَيْراتُ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٨٨) أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٨٩) وَجاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرابِ لِيُؤْذَنَ لَهُمْ وَقَعَدَ الَّذِينَ كَذَبُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٩٠)

{ لكِنِ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَأُولئِكَ لَهُمُ الْخَيْراتُ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٨٨) أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٨٩) وَجاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرابِ لِيُؤْذَنَ لَهُمْ وَقَعَدَ الَّذِينَ كَذَبُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٩٠) } “Fakat Resûl ve onunla beraber iman edenler, mallarıyla ve canlarıyla cihad ettiler. İşte bütün hayırlar onlarındır ve kurtuluşa erenler de işte onlardır! Allah onlar için altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler hazırlamıştır. İşte büyük kurtuluş budur! Bedevilerden özür beyan edenler, kendilerine izin verilsin diye geldiler; Allah'a ve Resûlüne yalan söyleyenler ise oturup kaldılar. Onlardan kâfir olanlara can yakıcı bir azap isabet edecektir!”

الأكثر في لكِنِ أن تجيء بعد نفي، وهو هاهنا في المعنى، وذلك أن الآية السالفة معناها أن المنافقين لم يجاهدوا فحسن بعدها «لكن الرسول والمؤمنون جاهدوا» ، والْخَيْراتُ جمع خيرة وهو المستحسن من كل شيء، وكثر استعماله في النساء، فمن ذلك قوله ﷿: فِيهِنَّ خَيْراتٌ حِسانٌ [الرحمن: ٧٠] ومن ذلك قول الشاعر أنشده الطبري: [الكامل] ربلات هند خيرة الملكات والْمُفْلِحُونَ الذين أدركوا بغيتهم من الجنة، والفلاح يأتي بمعنى إدراك البغية، من ذلك قول لبيد: [الرجز]

{ لكِنِ } “Fakat” edatının çoğunlukla bir nefiyden (olumsuzluktan) sonra gelmesi esastır; burada ise mana bakımından öyledir. Şöyle ki; önceki ayetin anlamı münafıkların cihad etmediğidir, dolayısıyla ardından: 'Fakat Resûl ve müminler cihad ettiler' denilmesi güzel düşmüştür. { الْخَيْراتُ } “hayırlar” kelimesi 'hayra'nın çoğulu olup her şeyin beğenilen ve seçkin olanıdır. Kadınlar hakkında kullanımı çoktur; Aziz ve Celil olan [Allah]'ın şu buyruğu bu kabildendir: { فِيهِنَّ خَيْراتٌ حِسانٌ } “İçlerinde güzel huylu, güzel yüzlü kadınlar vardır” [Rahmân: 70]. Taberî'nin naklettiği şairin şu sözü de bundandır: 'Hind'in tombul kadınları hükümdar kadınların en hayırlılarıdır.' { الْمُفْلِحُونَ } “kurtuluşa erenler” ise cennetten muratlarına kavuşan kimselerdir. Felâh (فلاح) murada ermek anlamında kullanılır; Lebîd'in şu sözü bu kabildendir:

أفلح بما شئت فقد يبلغ بالض ... عف وقد يخدع الأريب

Dilediğin şekilde muradına er; zira bazen zayıflıkla da hedefe ulaşılır, bazen de zeki kimse aldatılır.

ويأتي بمعنى البقاء ومن ذلك قول الشاعر: [المنسرح]

Yine bekā (ebedî kalış) anlamında da gelir; şairin şu sözü bu kabildendir:

لكل همّ من الهموم سعه ... والمسى والصبح لا فلاح معه

Her kederin bir genişliği/ferahlığı vardır ... Akşamın ve sabahın ise bir felâhı (ebediyeti) yoktur.

أي لا بقاء.

Yani bir bekāsı yoktur.

قال القاضي أبو محمد: وبلوغ البغية يعم لفظة الفلاح حيث وقعت فتأمله، وأَعَدَّ معناه يسر وهيأ، وقوله مِنْ تَحْتِهَا يريد من تحت مبانيها وأعاليها، والْفَوْزُ حصول الإنسان على أمله، وظفره ببغيته، ومن ذلك فوز سهام الأيسار.

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Murada ermek manası geçtiği her yerde 'felâh' lafzını kapsar, bunu iyi düşün! { أَعَدَّ } “hazırlamıştır” kelimesinin anlamı kolaylaştırdı ve hazırladı demektir. Yüce [Allah]'ın { مِنْ تَحْتِهَا } “altından” buyruğu binalarının ve yüksek yerlerinin altından demektir. { الْفَوْزُ } “kurtuluş” insanın emeline nail olması ve muradına zafer bulmasıdır; kumar oklarının kazanması (fevzi) da bu kabildendir.

وقوله تعالى: وَجاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرابِ الآية، اختلف المتألون في هؤلاء الذي جاءوا هل كانوا مؤمنين أو كافرين، فقال ابن عباس وقوم معه منهم مجاهد: كانوا مؤمنين وكانت أعذارهم صادقه، وقرأ «وجاء المعذرون» بسكون العين، وهي قراءة الضحاك وحميد الأعرج وأبي صالح وعيسى بن هلال. وقرأ بعض قائلي هذه المقالة «المعذّرون» بشد الذال، قالوا وأصله المتعذرون فقلبت التاء ذالا وأدغمت.

Yüce Allah'ın: { وَجاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرابِ } “Bedevilerden özür beyan edenler geldiler...” ayetinde, gelen bu kimselerin mümin mi yoksa kâfir mi oldukları hususunda müteevviller ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbas ve aralarında Mücâhid'in de bulunduğu bir grup: 'Onlar mümindiler ve özürleri doğruydu' demişlerdir. O [İbn Abbas], ayeti ayın harfinin sükûnuyla 've câe'l-mu'zirûne' (وجاء المعذرون) şeklinde okumuştur ki bu Dahhâk, Humeyd el-A'rec, Ebû Sâlih ve Îsâ b. Hilâl'in de kıraatidir. Bu görüşü savunanlardan bazıları ise zel harfinin şeddesiyle 'el-Mu'ezzirûn' (المعذّرون) şeklinde okumuş ve: 'Bunun aslı 'el-mute'azzirûn'dur; tâ harfi zele dönüştürülüp idgam edilmiştir' demişlerdir.

ويحتمل المعتذرون في هذا القول معنيين أحدهما المتعذرون بأعذار حق والآخر أن يكون الدين قد بلغوا عذرهم من الاجتهاد في طلب الغزو معك فلم يقدروا فيكون مثل قول لبيد:

Bu görüşe göre 'el-mu'tezirûn' iki anlamı muhtemel kılar: Biri hakiki özürlerle özür beyan edenler, diğeri ise seninle birlikte gazveye çıkma talebinde var güçleriyle çaba gösterip mazur sayılacak sınıra varan fakat buna güç yetiremeyen kimselerdir; bu durumda Lebîd'in şu sözü gibi olur:

ومن يبك حولا كاملا فقد اعتذر

Kim tam bir yıl boyunca ağlarsa, artık mazur sayılmıştır.

وقال قتادة وفرقة معه: بل الذين جاءوا كفرة وقولهم وعذرهم كذب، وكل هذه الفرقة قرأ «المعذّرون» بشد الذال، فمنهم من قال أصله المتعذرون نقلت حركة التاء إلى العين وأدغمت التاء في الذال، والمعنى معتذرون بكذب، ومنهم من قال هو من التعذير أي الذين يعذرون الغزو ويدفعون في وجه الشرع، فالآية إلى آخرها في هذا القول إنما وصفت صنفا واحدا في الكفر ينقسم إلى أعرابي وحضري، وعلى القول الأول وصفت صنفين: مؤمنا وكافرا، قال أبو حاتم: وقال بعضهم سألت مسلمة فقال «المعذّرون» بشد العين والذال، قال أبو حاتم: أراد المعتذرين والتاء لا تدغم في العين لبعد المخارج وهي غلط عنه أو عليه، قال أبو عمرو: وقرأ سعيد بن جبير «المعتذرون» بزيادة تاء، وقرأ الحسن بخلاف عنه وأبو عمرو ونافع والناس «كذبوا» بتخفيف الذال، وقرأ الحسن وهو المشهور عنه وأبي بن كعب ونوح وإسماعيل «كذّبوا» بتشديد الذال، والمعنى لم يصدقوه تعالى ولا رسوله وردوا عليه أمره، ثم توعد في آخر الآية الكافرين ب عَذابٌ أَلِيمٌ، فيحتمل أن يريد في الدنيا بالقتل والأسر.

Katâde ve beraberindeki bir topluluk ise şöyle demiştir: Bilakis gelenler kâfirdir, sözleri ve mazeretleri yalandır. Bu topluluğun tamamı zel harfinin şeddesiyle 'el-Mu'ezzirûn' (المعذّرون) şeklinde okumuştur. Onlardan bazısı: 'Aslı 'el-mute'azzirûn'dur; tâ harfinin harekesi ayın harfine nakledilmiş ve tâ harfi zele idgam edilmiştir; manası ise yalan yere özür uyduranlardır' demiştir. Bazıları ise bunun 'ta'zîr' (eksik yapmak/özür uydurmak) kökünden geldiğini, yani gazveyi savsaklayan ve şeriatın karşısına dikilen kimseler olduğunu söylemiştir. Bu görüşe göre ayet sonuna kadar bedevi ve şehirli olarak ikiye ayrılan küfürdeki tek bir sınıfı vasfetmektedir. Birinci görüşe göre ise iki sınıfı vasfetmiştir: Mümin ve kâfir. Ebû Hâtim der ki: Bazıları bana 'Mesleme'ye sordum, o da ayın ve zelin şeddesiyle 'el-Mu'azzirûn' dedi' şeklinde nakletmiştir. Ebû Hâtim der ki: 'el-Mu'tezirîn' kelimesini kastetmiştir; zira mahreçlerin uzaklığı sebebiyle tâ harfi ayına idgam edilmez, dolayısıyla bu ondan kaynaklanan bir galat yahut ona yapılan bir isnad hatasıdır. Ebû Amr der ki: Saîd b. Cübeyr zait bir tâ harfiyle 'el-Mu'tezirûn' (المعتذرون) şeklinde okumuştur. Hasan [el-Basrî] -kendisinden gelen bir ihtilafla-, Ebû Amr, Nâfi' ve cumhur zel harfinin tahfifiyle { كَذَبُوا } “yalan söylediler” şeklinde okumuştur. Hasan -ki kendisinden meşhur olan budur-, Übey b. Kâ'b, Nûh ve İsmâil ise zel harfinin teşdidiyle 'kezzebû' (كذّبوا) şeklinde okumuşlardır; bunun manası ise ne Yüce Allah'ı ne de Resûlünü tasdik ettiler, bilakis O'nun emrini geri çevirdiler demektir. Sonra ayetin sonunda kâfirleri { عَذابٌ أَلِيمٌ } “can yakıcı bir azap” ile tehdit etmiştir ki bununla dünyada öldürülmeyi ve esir edilmeyi kastetmiş olması muhtemeldir,

ويحتمل أن يريد في الآخرة بالنار، وقوله: مِنْهُمْ يريد أن المعذرين كانوا مؤمنين ويرجحه بعض الترجيح فتأمله، وضعف الطبري قول من قال إن المعذرين من التعذير وأنحى عليه، والقول منصوص ووجهه بين والله المعين، وقال ابن إسحاق «المعذرون» نفر من بني غفار منهم خفاف بن إيماء بن رحضة.

ahirette ise cehennem ateşini kastetmiş olması muhtemeldir. Yüce [Allah]'ın: { مِنْهُمْ } “onlardan” buyruğu, özür beyan edenlerin mümin olduğuna işaret eder ve bir nebze bunu tercihe şayan kılar, bunu iyi düşün! Taberî, 'el-Mu'ezzirûn' kelimesinin 'et-Ta'zîr' (uyduruk mazeret göstermek) kökünden geldiğini söyleyenlerin görüşünü zayıf bulmuş ve buna şiddetle karşı çıkmıştır. Bu görüş nass ile sabittir ve gerekçesi açıktır, yardımcı olan Allah'tır. İbn İshâk der ki: 'el-Mu'ezzirûn', Gıfâroğulları'ndan aralarında Hafâf b. Îmâ b. Rahada'nın da bulunduğu bir gruptur.

قال القاضي أبو محمد: وهذا يقتضي أنهم مؤمنون.

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu da onların mümin olduğunu iktiza eder.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu:

[سورة التوبة (٩) : الآيات ٩١ الى ٩٢]

[Tevbe Suresi (9): Ayetler 91-92]

لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَلا عَلَى الْمَرْضى وَلا عَلَى الَّذِينَ لا يَجِدُونَ ما يُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ ما عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٩١) وَلا عَلَى الَّذِينَ إِذا ما أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لا أَجِدُ ما أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوْا وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَناً أَلاَّ يَجِدُوا ما يُنْفِقُونَ (٩٢)

{ لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَلا عَلَى الْمَرْضى وَلا عَلَى الَّذِينَ لا يَجِدُونَ ما يُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ ما عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٩١) وَلا عَلَى الَّذِينَ إِذا ما أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لا أَجِدُ ما أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوْا وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَناً أَلاَّ يَجِدُوا ما يُنْفِقُونَ (٩٢) } “Allah'a ve Resûlüne sadık kaldıkları takdirde; zayıflara, hastalara ve harcayacak bir şey bulamayanlara [savaşa katılmadıkları için] bir günah yoktur. İyilik edenlerin aleyhine bir yol yoktur. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. Kendilerini bindirip [sefere] sevk edesin diye sana geldiklerinde: 'Sizi bindirecek bir binek bulamıyorum' dediğin; sarf edecek bir şey bulamadıkları için kederden gözleri yaş döke döke geri dönen kimselere de [bir günah yoktur].”

يقول تعالى ليس على أهل الأعذار الصحيحة من ضعف أبدان أو مرض أو زمانة أو عدم نفقة إثم، و «الحرج» الإثم، وقوله: إِذا نَصَحُوا يريد بنياتهم وأقوالهم سرا وجهرا، وقرأ حيوة «نصحوا الله ورسوله» بغير لام وبنصب الهاء المكتوبة، وقوله تعالى: ما عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ الآية، في لائمة تناط بهم أو تذنيب أو عقوبة، ثم أكد الرجاء بقوله: وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ وقرأ ابن عباس «والله لأهل الإساءة غفور رحيم» .

Yüce [Allah] beden zayıflığı, hastalık, kötürümlük veya nafaka bulamama gibi sahih mazeret sahiplerine hiçbir günah olmadığını bildirmektedir. { الحَرَجُ } günahtır. Yüce [Allah]'ın: { إِذا نَصَحُوا } “sadık kaldıkları takdirde” buyruğu gizlide ve açıkta niyetleri ve sözleriyle [sadık kaldıklarında] demektir. Hayve, lâm harfi olmaksızın yazılı olan hâ zamirinin nasbıyla 'nesahu'llâhe ve rasûleh' (نصحوا الله ورسوله) şeklinde okumuştur. Yüce Allah'ın: { ما عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ } “İyilik edenlerin aleyhine bir yol yoktur” buyruğu, onlara yöneltilecek bir kınama, günah yükleme veya ceza açısından [bir yol yoktur] demektir. Sonra { وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyruğuyla ümidi pekiştirmiştir. İbn Abbas ise 've'llâhu li-ehli'l-isâeti gafûrun rahîm' (والله لأهل الإساءة غفور رحيم) şeklinde okumuştur.

قال القاضي أبو محمد: وهذا على جهة التفسير أشبه منه على جهة التلاوة لخلافه المصحف، واختلف فيمن المراد بقوله: الَّذِينَ لا يَجِدُونَ ما يُنْفِقُونَ، فقالت فرقة: نزلت في بني مقرن.

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu, mushafa aykırı olması sebebiyle tilavet tarzından ziyade tefsir tarzına daha yakındır. Yüce [Allah]'ın: { الَّذِينَ لا يَجِدُونَ ما يُنْفِقُونَ } “harcayacak bir şey bulamayanlar” buyruğunda kimlerin kastedildiği hususunda ihtilaf edilmiştir. Bir topluluk: Bu ayet Mukarrinoğulları hakkında inmiştir demiştir.

قال القاضي أبو محمد: وبنو مقرن ستة إخوة صحبوا النبي ﷺ وليس في الصحابة ستة إخوة غيرهم، وقيل كانوا سبعة، وقيل نزلت في عبد الله بن مغفل المزني، قاله ابن عباس، وقوله

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Mukarrinoğulları, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e arkadaşlık eden altı kardeştir ve sahabe arasında onlardan başka altı kardeş yoktur; yedi kişi oldukları da söylenmiştir. Ayetin Abdullah b. Mugaffel el-Müzenî hakkında indiği de söylenmiştir; bunu İbn Abbas söylemiştir. Yüce

تعالى: وَلا عَلَى الَّذِينَ إِذا ما أَتَوْكَ الآية، اختلف فيمن نزلت هذه الآية فقيل نزلت في عرباض بن سارية، وقيل نزلت في عبد الله بن مغفل، وقيل في عائذ بن عمرو، وقيل في أبي موسى الأشعري ورهطه، وقيل في بني مقرن، وعلى هذا جمهور المفسرين، وقيل نزلت في سبعة نفر من بطون شتى، فهم البكاءون وهم سالم بن عمير من بني عمرو بن عوف، وحرمي بن عمرو من بني واقف، وأبو ليلى عبد الرحمن من بني مازن بن النجار، وسليمان بن صخر من بني المعلى، وأبو رعياة عبد الرحمن بن زيد من بني حارثة وهو الذي تصدق بعرضه فقبل الله منه، وعمرو بن غنمة من بني سلمة، وعائد بن عمرو المزني، وقيل عبد الله بن عمرو المزني قال هذا كله محمد بن كعب القرظي، وقال مجاهد: البكاءون هم بنو مكدر من مزينة.

Allah'ın: { وَلا عَلَى الَّذِينَ إِذا ما أَتَوْكَ } “sana geldiklerinde [o kimselere de bir günah yoktur]...” ayetinin kim hakkında indiği hususunda ihtilaf edilmiştir: Irbâd b. Sâriye hakkında indiği söylenmiştir; Abdullah b. Mugaffel hakkında indiği söylenmiştir; Âiz b. Amr hakkında indiği söylenmiştir; Ebû Mûsâ el-Eş'arî ve kavmi hakkında indiği söylenmiştir; Mukarrinoğulları hakkında indiği söylenmiştir ki müfessirlerin cumhuru bu görüştedir. Çeşitli kabilelerden yedi kişi hakkında indiği de söylenmiştir ki bunlar 'el-Bekkâûn' (çok ağlayanlar) diye anılan kimselerdir: Amr b. Avfoğulları'ndan Sâlim b. Umeyr, Vâkıfoğulları'ndan Haramî b. Amr, Mâzin b. en-Neccâroğulları'ndan Ebû Leylâ Abdurrahman, el-Muallâoğulları'ndan Süleyman b. Sahr, Hâriseoğulları'ndan Ebû Ra'yâe Abdurrahman b. Zeyd -ki o onurunu sadaka olarak veren ve Allah'ın da bunu kabul ettiği kimsedir-, Selemeoğulları'ndan Amr b. Ganeme ve Âiz b. Amr el-Müzenî'dir; Abdullah b. Amr el-Müzenî olduğu da söylenmiştir; bütün bunları Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî söylemiştir. Mücâhid ise: Ağlayanlar Müzeyne kabilesinden Mukaddir oğullarıdır demiştir.

ومعنى قوله: لِتَحْمِلَهُمْ أي على ظهر يركب ويحمل عليه الأثاث، وقال بعض الناس: إنما استحملوه النعال، ذكره النقاش عن الحسن بن صالح، وهذا بعيد شاذ، والعامل في إِذا يحتمل أن يكون قُلْتَ، ويكون قوله تَوَلَّوْا مقطوعا.

Yüce [Allah]'ın: { لِتَحْمِلَهُمْ } “onları bindiresin diye” buyruğunun anlamı, binilecek ve üzerine eşya yüklenecek bir binek [vermen için] demektir. Bazı insanlar: 'Onlar sadece ayakkabı istemişlerdi' demişlerdir; bunu Nakkâş, Hasan b. Sâlih'ten nakletmiştir ki bu uzak ve şaz bir görüştür. { إِذا } zarfının âmilinin { قُلْتَ } “dediğin” fiili olması ve { تَوَلَّوْا } “geri döndüler” fiilinin [ondan] müstakil olması muhtemeldir.

ويحتمل أن يكون العامل تَوَلَّوْا ويكون تقدير الكلام فقلت، أو يكون قوله قُلْتَ لا أَجِدُ ما أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ بمنزلة وجدوك في هذه الحال.

Âmilin { تَوَلَّوْا } olması ve sözün takdirinin 'sen dediğinde döndüler' şeklinde olması veya senin: { قُلْتَ لا أَجِدُ ما أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ } “Sizi bindirecek bir binek bulamıyorum dedin” sözünün, onların seni bu halde bulmaları konumunda olması da muhtemeldir.

وفي الكلام اختصار وإيجاز ولا بد يدل ظاهر الكلام على ما اختصر منه، وقال الجرجاني في النظم له إن قوله قُلْتَ في حكم المعطوف تقديره وقلت، وحَزَناً نصب على المصدر، وقرأ معقل بن هارون «لنحملهم» بنون الجماعة.

Sözde mutlaka bir kısaltma ve vecizlik (îcâz) vardır; sözün zahiri, kendisinden kısaltılan kısma delalet etmektedir. Cürcânî en-Nazm adlı eserinde, { قُلْتَ } “dediğin” ifadesinin ma'tûf hükmünde olup takdirinin 've kulte' (ve dediğin vakit) şeklinde olduğunu söylemiştir. { حَزَناً } “kederden” kelimesi mastar olarak mansubdur. Ma'kıl b. Hârûn ise çoğul nûnu ile 'li-nahmilehum' (onları bindirmemiz için) şeklinde okumuştur.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu: