Binûn

Tevbe Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: el-Muharrerü'l-Vecîz · İbn Atıyye · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ومنه قوله: «قيدها وتوكل» ، وذهب بعض الناس إلى أن الرجل القوي الجلد إذا بلغ من التوكل إلى أن يدخل غارا أو بيتا يجهل أمره فيه ويبقى في ذكر الله متوكلا يقول إن كان بقي لي رزق فسيأتي الله به وإن كان رزقي قد تم مت إذ ذلك حسن بالغ عند قوم، وحدثني أبي ﵁ أنه كان في الحرم رجل ملازم، يخرج من جيبه المرة بعد المرة بطاقة ينظر فيها ثم يصرفها ويبقى على حاله حتى مات في ذلك الموضع، فقرأت البطاقة فإذا فيها مكتوب وَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنا [الطور: ٤٨] .

Peygamber'in: «Onu bağla ve tevekkül et» hadisi de bu kabildendir. Bazı kimseler ise; güçlü kuvvetli bir kimsenin tevekkülde öyle bir dereceye ulaşmasını caiz görmüşlerdir ki, durumunun bilinmediği bir mağaraya veya bir eve girip tevekkül içinde Allah'ı zikrederek kalsa ve «Eğer benim için bir rızık kaldıysa Allah onu mutlaka getirecektir, şayet rızkım bittiyse ölürüm» dese, bu bir topluluğa göre son derece güzel bir davranıştır. Babam (radıyallâhu anh) bana şöyle anlattı: Harem-i Şerif'te oradan hiç ayrılmayan bir adam vardı; cebinden ara sıra bir kâğıt çıkarır, ona bakar, sonra geri koyar ve o vaziyette dururdu; nihayet o mekânda vefat etti. O kâğıdı okudum, bir de baktım ki içinde { وَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنا } “Rabbinin hükmüne sabret; çünkü sen Bizim gözetimimiz altındasın” [Tûr: 48] yazılıydı.

قال القاضي أبو محمد: وهذه الطريقة لا يراها جل أهل العلم بل ينبغي أن يسعى الرجل لقدر القوت سعيا جميلا لا يواقع فيه شبهة، فإن تعذر عليه جميع ذلك وخرج إلى حد الاضطرار فحينئذ إن تسامح في السؤال وأكل الميتة وما أمكنه من ذلك فهو له مباح، وإن صبر وتحتسب نفسه كان في أعلى رتبة عند قوم، ومن الناس من يرى أن فرضا عليه إبقاء رمقه وأما من يختار الإلقاء باليد- والسعي ممكن- فما كان هذا قط من خلق الرسول ولا الصحابة ولا العلماء، والله سبحانه الموفق للصواب، ومن حجج من يقول بالتوكل حديث النبي ﷺ في قوله «يدخل الجنة سبعون ألفا من أمتي بلا حساب وهم الذين لا يرقون ولا يسترقون ولا يكتوون ولا يتطببون وعلى ربهم يتوكلون» ، وفي هذا الحديث أن رسول الله ﷺ دعا لعكاشة بن محصن أن يكون منهم، فقيل ذلك لأنه عرف منه أنه معد لذلك، وقال للآخر سبقك بها عكاشة وردّت الدعوة، فقيل: ذلك لأنه كان منافقا، وقيل بل عرف منه أنه لا يصح لهذه الدرجة من التوكل.

Kādı Ebû Muhammed dedi ki: İlim ehlinin ekseriyeti bu yolu uygun görmez. Bilakis kişinin, içine şüphe düşürmeyeceği güzel bir çaba ile yetecek kadar rızık için çalışması gerekir. Şayet bütün bunlar kendisine imkânsız hale gelir ve zaruret sınırına ulaşırsa, o vakit istemekte veya leş ve bulabildiği benzeri şeyleri yemekte ruhsat kullanırsa bu onun için mubahtır. Şayet sabreder ve ecrini Allah'tan umarsa, bir topluluğa göre en üst mertebede olur. İnsanlardan bazıları ise hayatta kalacak kadarını temin etmenin ona farz olduğu görüşündedir. Çalışıp çabalamak mümkünken kendi eliyle kendini tehlikeye atmayı tercih etmeye gelince; bu asla Resûlullah'ın, sahabenin ve âlimlerin ahlakından olmamıştır. Doğruya muvaffak kılan noksanlıklardan münezzeh olan Allah'tır. [Sırf] tevekkülü savunanların delillerinden biri, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in şu hadisidir: «Ümmetimden yetmiş bin kişi hesapsız cennete girecektir; onlar efsun yapmayan, efsun yaptırmayan, dağlama yaptırmayan, uğursuzluğa inanmayan ve yalnızca Rablerine tevekkül edenlerdir.» Bu hadiste Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in Ukkâşe b. Mıhsan'a onlardan olması için dua ettiği geçer. Denildi ki: Bu, onun buna ehil ve hazır olduğunu bildiği içindi. Diğer kişiye ise «Ukkâşe bu hususta seni geçti» diyerek duayı geri çevirmiştir. Bunun sebebi olarak, o kimsenin münafık olduğu söylenmiş; tevekküldeki bu dereceye uygun olmadığını bildiği için böyle söylediği de ileri sürülmüştür.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu:

[سورة التوبة (٩) : الآيات ٥٢ الى ٥٣]

[Tevbe Suresi (9): 52-53. Ayetler]

قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنا إِلاَّ إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَيْدِينا فَتَرَبَّصُوا إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ (٥٢) قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ إِنَّكُمْ كُنْتُمْ قَوْماً فاسِقِينَ (٥٣)

{ قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنا إِلاَّ إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَيْدِينا فَتَرَبَّصُوا إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ (٥٢) قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ إِنَّكُمْ كُنْتُمْ قَوْماً فاسِقِينَ (٥٣) } “De ki: 'Bizim için iki güzellikten birinden başkasını mı gözetliyorsunuz? Biz ise Allah'ın kendi katından bir azapla ya da bizim ellerimizle sizi cezalandırmasını gözetliyoruz. Haydi gözetleyin; şüphesiz biz de sizinle beraber gözetlemekteyiz.' De ki: 'İster gönüllü ister gönülsüz infak edin, sizden asla kabul edilmeyecektir. Çünkü siz yoldan çıkmış fâsık bir topluluk oldunuz.'”

فالمعنى في هذه الآية الرد على المنافقين في معتقدهم في المؤمنين، وإزالة ظنهم أن المؤمنين تنزل

Bu ayetteki mana; münafıkların müminler hakkındaki kanaatlerine bir reddiye ve müminlerin başına felaketler geldiği

بهم مصائب، والإعلام بأنها حسنى كيف تصرفت، وتَرَبَّصُونَ معناه تنتظرون و «الحسنيان» الشهادة والظفر، وقرأ ابن محيصن: «إلا احدى الحسنيين» بوصل ألف إِحْدَى.

yönündeki zanlarını ortadan kaldırmak ve iş nasıl tecelli ederse etsin bunun bir güzellik olduğunu bildirmektir. Terabbus (تَرَبَّصُونَ), gözetlemek, beklemek demektir. el-Hüsneyeyn (الحسنيان) ise şehadet ve zaferdir. İbn Muhaysın, İhdâ (إِحْدَى) kelimesinin elifini vasl ile «إلا احدى الحسنيين» şeklinde okumuştur.

قال القاضي أبو محمد: وهذه لغة ليست بالقياس وهذا مثل قول الشاعر: [الكامل] يا أبا المغيرة رب أمر معضل وقول الآخر: [الكامل] إن لم أقاتل فالبسيني برقعا وقوله بِعَذابٍ مِنْ عِنْدِهِ، يريد الموت بأخذات الأسف، ويحتمل أن يكون توعدا بعذاب الآخرة، وقوله أَوْ بِأَيْدِينا، يريد القتل وقيل بِعَذابٍ مِنْ عِنْدِهِ يريد أنواع المصائب والقوارع وقوله: فَتَرَبَّصُوا إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ وعيد وتهديد، وقوله: قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً سببها: أن الجد بن قيس حين قال: ائْذَنْ لِي وَلا تَفْتِنِّي [التوبة: ٤٩] قال إني أعينك بمال فنزلت هذه الآية فيه وهي عامة بعده، والطوع والكره يعمان كل إنفاق، وقرأ ابن وثاب والأعمش «وكرها» بضم الكاف.

Kādı Ebû Muhammed dedi ki: Bu kurala uygun olmayan bir lehçedir. Bu, şairin şu sözü gibidir: [Kâmil] Ey Ebû'l-Mugîre, nice çetin iş vardır... Ve diğerinin şu sözü gibidir: [Kâmil] Eğer savaşmayacaksam bana peçe taktır. Ayetteki { بِعَذابٍ مِنْ عِنْدِهِ } “kendi katından bir azapla” ifadesiyle, ansızın gelen helak edici ölümler kastedilmektedir; bunun ahiret azabıyla bir tehdit olması da muhtemeldir. { أَوْ بِأَيْدِينا } “ya da bizim ellerimizle” ifadesiyle de öldürülmeyi kastetmektedir. { بِعَذابٍ مِنْ عِنْدِهِ } ifadesiyle musibet ve felaket türlerinin kastedildiği de söylenmiştir. { فَتَرَبَّصُوا إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ } “Haydi gözetleyin; şüphesiz biz de sizinle beraber gözetlemekteyiz” buyruğu bir tehdit ve gözdağıdır. { قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً } “De ki: 'İster gönüllü ister gönülsüz infak edin...'” buyruğunun nüzul sebebi şudur: Ced b. Kays: { ائْذَنْ لِي وَلا تَفْتِنِّي } “Bana izin ver, beni fitneye düşürme” [Tevbe: 49] deyip «Sana malımla yardım edeyim» dediğinde onun hakkında bu ayet indi; sonrasında ise hükmü umumidir. Gönüllü ve gönülsüz oluş her türlü infakı kapsar. İbn Vessâb ve el-A'meş, kâf harfinin zammesiyle «وكرها» şeklinde okumuşlardır.

قال القاضي أبو محمد: ويتصل هاهنا ذكر أفعال الكافر إذا كانت برا كصلة القرابة وجبر الكسير وإغاثة المظلوم هل ينتفع بها أم لا، فاختصار القول في ذلك أن في صحيح مسلم عن النبي ﷺ أنه قال «إن ثواب الكافر على أفعاله البرة هو في الطعمة يطعمها» ونحو ذلك، فهذا مقنع لا يحتاج معه إلى نظر وأما ما ينتفع بها في الآخرة فلا، دليل ذلك أن عائشة أم المؤمنين قالت للنبي ﷺ يا رسول الله: أرأيت عبد الله بن جدعان أينفعه ما كان يطعم ويصنع من خير فقال: «لا إنه لم يقل يوما، رب اغفر لي خطيئتي يوم الدين» ، ودليل آخر في قول عمر ﵁ لابنه: ذاك العاصي بن وائل لا جزاه الله خيرا وكان هذا القول بعد موت العاصي، الحديث بطوله، ودليل ثالث في حديث حكيم بن حزام على أحد التأويلين: أعني في قول النبي ﷺ: أسلمت على ما سلف لك من خير، ولا حجة في أمر أبي طالب كونه في ضحضاح من نار لأن ذلك إنما هو بشفاعة محمد ﷺ، وبأنه وجده في غمرة من النار فأخرجه، ولو فرضنا أن ذلك بأعماله لم يحتج إلى شفاعة، وأما أفعال الكافر القبيحة فإنها تزيد في عذابه وبذلك هو تفاضلهم في عذاب جهنم، وقوله: أَنْفِقُوا أمر في ضمنه جزاء وهذا مستمر في كل أمر معه جواب فالتقدير: إن تنفقوا لم يتقبل منكم، وأما إذا عري الأمر من جواب فليس يصحبه تضمن الشرط.

Kādı Ebû Muhammed dedi ki: Burada kâfirin akrabayı gözetmek, düşkünü kaldırmak ve mazluma yardım etmek gibi iyi ameller yaptığında bundan faydalanıp faydalanmayacağı meselesiyle irtibat kurulur. Bu konudaki sözün özü şudur: Sahîh-i Müslim'de Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Kâfirin yaptığı iyi amellerin karşılığı, ona dünyada yedirilen bir rızıktır» ve benzeri ifadeler yer alır. Bu, başka bir incelemeye ihtiyaç bırakmayacak derecede ikna edicidir. Ahirette bunlardan faydalanmasına gelince, bu mümkün değildir. Bunun delili, Müminlerin Annesi Âişe'nin Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e: «Ey Allah'ın Resûlü! Abdullah b. Cüd'ân hakkında ne dersin, onun insanlara yedirdiği yemekler ve yaptığı iyilikler kendisine fayda verir mi?» diye sorması üzerine, «Hayır, çünkü o bir gün bile: 'Rabbim, din gününde benim günahımı bağışla' dememiştir» buyurmasıdır. Bir diğer delil de Ömer (radıyallâhu anh)'ın oğlu için söylediği şu sözdür: «O Âs b. Vâil'dir, Allah ona hayır vermesin!» Bu söz Âs'ın ölümünden sonra söylenmiştir; hadis uzundur. Üçüncü bir delil ise Hakîm b. Hizâm hadisindeki iki tefsirden biridir; yani Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in: «Daha önce yaptığın hayırlar üzere Müslüman oldun» sözüdür. Ebû Tâlib'in cehennemin sığ bir yerinde olması meselesinde bir hüccet yoktur; zira bu durum ancak Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in şefaatiyle ve onu ateşin derin bir yerinde bulup oradan çıkarmasıyla gerçekleşmiştir. Şayet bunun kendi amelleri sebebiyle olduğunu varsayacak olsaydık, şefaate ihtiyaç kalmazdı. Kâfirin çirkin amellerine gelince, bunlar onun azabını artırır ve cehennem azabındaki dereceleri de buna göredir. Ayetteki { أَنْفِقُوا } “infak edin” lafzı, zımnında bir ceza (şartın cevabını) barındıran bir emirdir; bu, cevabı olan her emirde geçerlidir. Takdiri şöyledir: «İnfak etseniz de sizden kabul edilmeyecektir.» Şayet emir cevaptan yoksun olursa, şart anlamı taşımaz.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu:

[سورة التوبة (٩) : الآيات ٥٤ الى ٥٦]

[Tevbe Suresi (9): 54-56. Ayetler]

وَما مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقاتُهُمْ إِلاَّ أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ وَلا يَأْتُونَ الصَّلاةَ إِلاَّ وَهُمْ كُسالى وَلا يُنْفِقُونَ إِلاَّ وَهُمْ كارِهُونَ (٥٤) فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كافِرُونَ (٥٥) وَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ وَما هُمْ مِنْكُمْ وَلكِنَّهُمْ قَوْمٌ يَفْرَقُونَ (٥٦)

{ وَما مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقاتُهُمْ إِلاَّ أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ وَلا يَأْتُونَ الصَّلاةَ إِلاَّ وَهُمْ كُسالى وَلا يُنْفِقُونَ إِلاَّ وَهُمْ كارِهُونَ (٥٤) فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كافِرُونَ (٥٥) وَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ وَما هُمْ مِنْكُمْ وَلكِنَّهُمْ قَوْمٌ يَفْرَقُونَ (٥٦) } “Nafakalarının kendilerinden kabul edilmesini engelleyen şey; yalnızca Allah'ı ve Resûlü'nü inkâr etmeleri, namaza ancak üşenerek gelmeleri ve ancak istemeye istemeye infak etmeleridir. Onların malları da çocukları da seni imrendirmesin. Allah bunlarla ancak dünya hayatında onlara azap etmeyi ve canlarının kâfir olarak çıkmasını istemektedir. Bir de kesinlikle sizden olduklarına dair Allah'a yemin ederler. Hâlbuki onlar sizden değillerdir; fakat onlar korkak bir topluluktur.”

يحتمل أن يكون معنى الآية: وما منعهم الله من أن تقبل إلا لأجل أنهم كفروا بالله، ف أَنْ الأولى على هذا في موضع خفض نصبها الفعل حين زال الخافض، و «أن» الثانية، في موضع نصب مفعول من أجله، ويحتمل أن يكون التقدير: وما منعهم الله قبول نفقاتهم إلا لأجل كفرهم، فالأولى على هذا في موضع نصب، ويحتمل أن يكون المعنى: وما منعهم قبول نفقاتهم إلا كفرهم، فالثانية في موضع رفع فاعلة، وقرأ ابن كثير ونافع وابن عامر وعاصم: «أن تقبل منهم نفقاتهم» ، وقرأ حمزة والكسائي ونافع فيما روي عنه: «أن يقبل منهم نفقاتهم» بالياء وقرأ الأعرج بخلاف عنه: «أن تقبل منهم نفقتهم» بالتاء من فوق وإفراد النفقة، وقرأ الأعمش، «أن يقبل منهم صدقاتهم» ، وقرأت فرقة: «أن نقبل منهم نفقتهم» بالنون ونصب النفقة، وكُسالى جمع كسلان، وكسلان إذا كانت مؤنثته كسلى لا ينصرف بوجه وإن كانت مؤنثته كسلانة فهو ينصرف في النكرة ثم أخبر عنهم تعالى أنهم «لا ينفقون دومة إلا على كراهية» إذ لا يقصدون بها وجه الله ولا محبة المؤمنين، فلم يبق إلا فقد المال وهو من مكارههم لا محالة، وقوله تعالى: فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ الآية، حقر هذا اللفظ شأن المنافقين وعلل إعطاء الله لهم الأموال والأولاد بإرادته تعذيبهم بها، واختلف في وجه التعذيب فقال قتادة: في الكلام تقديم وتأخير، فالمعنى «فلا تعجبك أموالهم ولا أولادهم في الحياة الدنيا إنما يريد الله ليعذبهم بها في الآخرة» ، وقال الحسن: الوجه في التعذيب أنه بما ألزمهم فيها من أداء الزكاة والنفقة في سبيل الله.

Ayetin manasının şöyle olması muhtemeldir: «Allah'ı ve Resûlü'nü inkâr etmelerinden başka hiçbir şey, nafakalarının kabul edilmesine engel olmadı.» Buna göre birinci { أَنْ }, cer harfi düştüğü için cer mahallinde olup fiil tarafından nasbedilmiştir; ikinci «أن» ise mef'ûlün lieclih olarak nasb mahallindedir. Takdirin: «Allah'ı inkâr etmelerinden ötürü Allah onların nafakalarını kabul etmekten menetmedi» şeklinde olması da muhtemeldir; buna göre birinci [edat] nasb mahallindedir. Mananın: «Nafakalarının kabul edilmesine sadece inkârları engel oldu» şeklinde olması da muhtemeldir; bu durumda ikinci [edat] fâil olarak ref mahallindedir. İbn Kesîr, Nâfi', İbn Âmir ve Âsım: «أن تقبل منهم نفقاتهم» şeklinde okumuşlardır. Hamza, el-Kisâî ve kendisinden gelen bir rivayette Nâfi': yâ ile «أن يقبل منهم نفقاتهم» şeklinde okumuşlardır. el-A'rec'den gelen farklı bir rivayette: üstten tâ ile ve tekil nefaka olarak «أن تقبل منهم نفقتهم» şeklinde okunmuştur. el-A'meş: «أن يقبل منهم صدقاتهم» şeklinde okumuştur. Bir grup ise: nûn ile ve nefakanın nasbıyla «أن نقبل منهم نفقتهم» şeklinde okumuştur. Küsâlâ (كُسالى), keslân (tembel) kelimesinin çoğuludur. Müennesi keslâ olduğunda gayrimunsarıftır; şayet müennesi keslâne olursa nekre halinde munsarıf olur. Sonra Allah Teâlâ onların «infaklarını daima ancak gönülsüzce yaptıklarını» haber vermiştir; zira bununla ne Allah'ın rızasını ne de müminlerin sevgisini hedeflerler. Geriye sadece malın eksilmesi kalır ki bu da onlar için kaçınılmaz bir hoşnutsuzluktur. Yüce [Allah]'ın: { فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ } “Onların malları seni imrendirmesin...” buyruğundaki bu ifade, münafıkların konumunu küçümsemiş ve Allah'ın onlara mal ve çocuk vermesini bunlarla onlara azap etmeyi murad etmesiyle gerekçelendirmiştir. Bu azabın keyfiyeti hususunda ihtilaf edilmiştir: Katâde dedi ki: Sözde takdim ve tehir vardır; mana: «Dünya hayatında onların ne malları ne de çocukları seni imrendirmesin; Allah onlara ancak ahirette bunlarla azap etmeyi murad etmektedir» şeklindedir. Hasan[-ı Basrî] ise şöyle demiştir: Azabın yönü, bu mallarda zekât vermeyi ve Allah yolunda infak etmeyi onlara zorunlu kılmasıdır.

قال القاضي أبو محمد: فالضمير في قوله بِها عائد في هذا القول على «الأموال» فقط، وقال ابن زيد وغيره: «التعذيب» هو بمصائب الدنيا ورزاياها هي لهم عذاب إذ لا يؤجرون عليها، وهذا القول وإن كان يستغرق قول الحسن فإن قول الحسن يتقوى تخصيصه بأن تعذيبهم بإلزام الشريعة أعظم من تعذيبهم بسائر الرزايا وذلك لاقتران الذلة والغلبة بأوامر الشريعة لهم قوله: وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ، يحتمل أن يريد ويموتون على الكفر، ويحتمل أن يريد «وتزهق أنفسهم» من شدة التعذيب الذي ينالهم، وقوله وَهُمْ كافِرُونَ جملة في موضع الحال على التأويل الأول، وليس يلزم ذلك على التأويل الثاني، وقوله وَيَحْلِفُونَ الآية، أخبر الله تعالى عن المنافقين أنهم يحلفون أنهم من المؤمنين في الدين والشريعة ثم أخبر تعالى عنهم على الجملة لا على التعيين أنهم ليسوا من المؤمنين، وإنما هم يفزعون منهم فيظهرون الإيمان وهم يبطنون النفاق، و «الفرق» ، الخوف، والفروقة الجبان وفي المثل وفرق خير من حبين.

Kādı Ebû Muhammed dedi ki: Bu görüşe göre { بِها } ifadesindeki zamir yalnızca «mallara» racidir. İbn Zeyd ve başkaları ise şöyle demiştir: «Azap», dünya musibetleri ve felaketleridir; zira bunlardan ötürü ecir almadıkları için bunlar onlar adına bir azaptır. Bu görüş Hasan'ın görüşünü de kapsamakla birlikte, Hasan'ın görüşü; onlara şeriatın gereklerini yükleyerek azap etmenin diğer felaketlerle azap etmekten daha büyük olmasıyla güç kazanır. Çünkü şeriatın emirleri, onlar için zillet ve mağlubiyetle birliktedir. { وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ } “ve canları çıksın” buyruğunun; küfür üzere ölmelerini kastetmiş olması muhtemel olduğu gibi, çektikleri azabın şiddetinden ötürü «canlarının çıkmasını» kastetmiş olması da muhtemeldir. { وَهُمْ كافِرُونَ } “onlar kâfirler olarak” cümlesi birinci tefsire göre hâl konumundadır; ikinci tefsire göre ise bu zorunlu değildir. { وَيَحْلِفُونَ } “Ve yemin ederler...” ayetinde Allah Teâlâ münafıkların, din ve şeriat hususunda müminlerden olduklarına dair yemin ettiklerini haber vermiş; ardından da isim belirtmeksizin genel olarak onların müminlerden olmadığını bildirmiştir. Onlar sadece müminlerden korkmakta, bu yüzden içlerinde nifakı gizlerken dışa imanı göstermektedirler. Farak (الفرق), korku demektir; ferûka ise korkak kimsedir. Meselde: «Korkaklık iki büklüm olmaktan (ölmekten) hayırlıdır» denmiştir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu:

[سورة التوبة (٩) : الآيات ٥٧ الى ٥٩]

[Tevbe Suresi (9): 57-59. Ayetler]

لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغاراتٍ أَوْ مُدَّخَلاً لَوَلَّوْا إِلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ (٥٧) وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْها رَضُوا وَإِنْ لَمْ يُعْطَوْا مِنْها إِذا هُمْ يَسْخَطُونَ (٥٨) وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا ما آتاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ سَيُؤْتِينَا اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَرَسُولُهُ إِنَّا إِلَى اللَّهِ راغِبُونَ (٥٩)

{ لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغاراتٍ أَوْ مُدَّخَلاً لَوَلَّوْا إِلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ (٥٧) وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْها رَضُوا وَإِنْ لَمْ يُعْطَوْا مِنْها إِذا هُمْ يَسْخَطُونَ (٥٨) وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا ما آتاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ سَيُؤْتِينَا اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَرَسُولُهُ إِنَّا إِلَى اللَّهِ راغِبُونَ (٥٩) } “Eğer sığınacak bir yer, yahut mağaralar ya da girebilecekleri bir delik bulsalardı, başlarını alıp koşarak oraya yönelirlerdi. İçlerinden sadakalar konusunda seni ayıplayanlar da vardır. Şayet ondan kendilerine verilirse razı olurlar; eğer ondan kendilerine verilmezse bir de bakarsın ki öfkeleniverirler. Eğer onlar Allah ve Resûlü'nün kendilerine verdiğine razı olsalardı ve 'Bize Allah yeter; Allah bize lütfundan verecektir, Resûlü de. Şüphesiz biz ancak Allah'a rağbet edenleriz' deselerdi [kendileri için daha hayırlı olurdu].”

«الملجأ» من لجأ يلجأ إذا أوى واعتصم، وقرأ جمهور الناس «أو مغارات» بفتح الميم، وقرأ سعيد بن عبد الرحمن بن عوف «أو مغارات» بضم الميم وهي الغيران في أعراض الجبال ففتح الميم من غار الشيء إذا دخل كما تقول غارت العين إذا دخلت في الحجاج، وضم الميم من أغار الشيء غيره إذا أدخله، فهذا وجه من اشتقاق اللفظة، وقيل إن العرب تقول: غار الرجل وأغار بمعنى واحد أي دخل، قال الزجّاج: إذا دخل الغور فيحتمل أن تكون اللفظة أيضا من هذا.

Melce' (الملجأ), sığındığı ve korunduğu zaman kullanılan lece'e / yelce'ü (لجأ يلجأ) kökünden gelir. İnsanların cumhuru mîm harfinin fethasıyla «أو مغارات» şeklinde okumuştur. Saîd b. Abdirrahmân b. Avf ise mîm harfinin zammesiyle «أو مغارات» şeklinde okumuştur; bunlar dağların yamaçlarındaki mağaralardır. Mîm harfinin fethası; tıpkı göz yuvasına girdiğinde «ğârati'l-aynu» denmesi gibi, bir şey bir yere girdiğinde kullanılan «ğâra'ş-şey'u» fiilindendir. Mîm'in zammesi ise bir şeyi başkası soktuğunda kullanılan «ağâra'ş-şey'e gayruhu» fiilindendir. Bu, kelimenin türeyiş yönlerinden biridir. Denildi ki: Araplar «ğâra» ve «ağâra» fiillerini aynı anlamda, yani girdi manasında kullanırlar. ez-Zeccâc: Çukura / alçak yere girdiği zaman [bu kelime kullanılır] demiştir; dolayısıyla kelimenin bundan gelmiş olması da muhtemeldir.

قال القاضي أبو محمد: ويصح في قراءة ضم الميم أن تكون من قولهم حبل مغار أي مفتول ثم يستعار ذلك في الأمر المحكم المبروم، فيجيء التأويل على هذا: لو يجدون عصرة أو أمورا مرتبطة مشددة تعصمهم منكم أو مدخلا لولوا إليه، وقرأ جمهور الناس «أو مدخلا» أصله مفتعل وهو بناء تأكيد ومبالغة ومعناه السرب والنفق في الأرض، وبما ذكرناه في الملجأ والمغارات، «والمدخل» فسر ابن عباس ﵁، وقال الزجّاج «المدخل» معناه قوما يدخلونهم في جملتهم وقرأ مسلمة بن محارب والحسن وابن أبي إسحاق وابن محيصن وابن كثير بخلاف عنه «أو مدخلا» فهذا من دخل وقرأ قتادة وعيسى بن عمر والأعمش «أو مدخلا» بتشديدهما وقرأ أبي بن كعب «مندخلا» قال أبو الفتح هذا كقول الشاعر [الكميت] :

Kādı Ebû Muhammed dedi ki: Mîm harfinin zammeli okunuşunun, Arapların sağlam bükülmüş ip için söyledikleri «hablün muğâr» ifadesinden gelmesi de sahihtir; daha sonra bu ifade sağlam ve muhkem kılınmış işler için istiare edilmiştir. Buna göre mana şöyle olur: «Şayet kendilerini sizden koruyacak sığınılacak bir kale yahut sağlamlaştırılmış muhkem işler veya sığınacak bir yer bulsalardı ona yönelirlerdi.» İnsanların cumhuru «أو مدخلا» şeklinde okumuştur; aslı «müfte'al» vezninde olup tekit ve mübalağa yapısıdır, manası ise yerdeki dehliz ve tünel demektir. İbn Abbâs (radıyallâhu anh) da melce', mağârât ve müddehal kelimelerini bu zikrettiğimiz şekilde tefsir etmiştir. ez-Zeccâc ise «müddehal» kelimesinin kendilerini aralarına alacak bir topluluk manasına geldiğini söylemiştir. Mesleme b. Muhârib, Hasan, İbn Ebî İshak, İbn Muhaysın ve kendisinden gelen farklı bir rivayette İbn Kesîr «أو مدخلا» şeklinde [şeddesiz] okumuşlardır; bu da dehale (دخل) kökündendir. Katâde, Îsâ b. Ömer ve el-A'meş her ikisinin şeddesiyle «أو مدّخّلا» şeklinde okumuşlardır. Übey b. Ka'b ise «مندخلا» şeklinde okumuştur. Ebû'l-Feth bunun, şairin [el-Kümeyt] şu sözü gibi olduğunu söylemiştir:

[البسيط] ولا يدي في حميت السمن تندخل قال القاضي أبو محمد: وقال أبو حاتم: قراءة أبي بن كعب «متدخلا» بتاء مفتوحة، وروي عن الأعمش وعيسى «مدخلا» بضم الميم فهو من أدخل، وقرأ الناس «لولوا» وقرأ جد أبي عبيدة بن قرمل «لوالوا» من الموالاة، وأنكرها سعيد بن مسلم وقال: أظن لوالوا بمعنى للجؤوا، وقرأ جمهور الناس، «يجمحون» معناه يسرعون مصممين غير منثنين، ومنه قول مهلهل: [البسيط]

[Basît] Elim yağ tulumunun içine girmez. Kādı Ebû Muhammed dedi ki: Ebû Hâtim, Übey b. Ka'b'ın kıraatinin fethalı tâ ile «متدخلا» şeklinde olduğunu söylemiştir. el-A'meş ve Îsâ'dan mîm harfinin zammesiyle «مدخلا» şeklinde rivayet edilmiştir; bu da edhale (أدخل) fiilindendir. İnsanlar «لولوا» şeklinde okumuştur; Ebû Ubeyde b. Kırmıl'ın dedesi ise muvâlât (dostluk) kökünden «لوالوا» şeklinde okumuştur. Saîd b. Müslim bunu inkâr etmiş ve «Zannedersem lecev (sığındılar) manasında levâlev demişlerdir» demiştir. İnsanların cumhuru «يجمحون» şeklinde okumuştur; manası, hiçbir şeye bakmadan kararlı bir şekilde hızla koşup gitmektir. Mühelhil'in şu sözü bundandır: [Basît]

لقد جمحت جماحا في دمائهم ... حتى رأيت ذوي أحسابهم خمدوا

Onların kanları içinde öyle bir çılgınca koştum ki... / Nihayet asalet sahiplerinin söndüğünü (öldüğünü) gördüm.

وقرأ أنس بن مالك «يجمزون» ومعناه يهربون، ومنه قولهم في حديث الرجم: فلما إذ لقته الحجارة جمزة، وقوله تعالى: وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ الآية، الضمير في قوله وَمِنْهُمْ عائد على المنافقين، وأسند الطبري إلى أبي سعيد الخدري أنه قال: جاء ابن ذي الخويصرة التميمي رسول الله ﷺ يقسم قسما فقال: اعدل يا محمد الحديث المشهور بطوله، وفيه قال أبو سعيد: فنزلت في ذلك وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقاتِ، وروى داود بن أبي عاصم أن النبي ﷺ أتي بصدقة فقسمها ووراءه رجل من الأنصار فقال: ما هذا بالعدل فنزلت الآية.

Enes b. Mâlik «يجمزون» şeklinde okumuştur, manası kaçarlar demektir. Nitekim recm hadisinde geçen: «Taşlar ona isabet edince hızlıca kaçtı (cemeze)» ifadesi bundandır. Yüce [Allah]'ın: { وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ } “İçlerinden seni ayıplayanlar da vardır...” buyruğundaki { وَمِنْهُمْ } zamiri münafıklara racidir. et-Taberî, Ebû Saîd el-Hudrî'ye dayandırdığı rivayette onun şöyle dediğini nakletmiştir: Zü'l-Huvaysıra et-Temîmî, ganimet taksim etmekte olan Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e gelip: «Adil ol ey Muhammed!» dedi... hadis meşhur olup uzundur. Orada Ebû Saîd şöyle demiştir: Bunun üzerine { وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقاتِ } “İçlerinden sadakalar konusunda seni ayıplayanlar da vardır” ayeti indi. Dâvûd b. Ebî Âsım ise şöyle rivayet etmiştir: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e bir sadaka getirildi, o da bunu taksim etti; arkasında Ensâr'dan bir adam: «Bu adalet değildir» dedi ve bunun üzerine bu ayet indi.

قال القاضي أبو محمد: وهذه نزعة منافق، وكذلك روي من غير ما طريق أن الآية نزلت بسبب كلام

Kādı Ebû Muhammed dedi ki: Bu bir münafık tavrıdır. Nitekim birçok yoldan rivayet edildiğine göre bu ayet,

المنافقين إذ لم يعطوا بحسب شطط آمالهم، ويَلْمِزُكَ معناه يعيبك ويأخذ منك في الغيبة ومنه قول الشاعر: [البسيط]

münafıkların aşırı beklentilerine göre kendilerine pay verilmeyince sarf ettikleri sözler sebebiyle inmiştir. Yelmizüke (يَلْمِزُكَ), seni ayıplar ve gıyabında aleyhinde konuşur demektir. Şairin şu sözü bundandır: [Basît]

إذا لقيتك تبدي لي مكاشرة ... وأن أغيب فأنت الهامز اللمزة

Seninle karşılaştığımda bana güler yüz gösterirsin... / Ben gözden kaybolduğumda ise sen arkadan çekiştiren ve ayıplayansın.

ومنه قول رؤبة: [الرجز] في ظل عصري باطلي ولمزي والهمز أيضا في نحو ذلك ومنه قوله تعالى وَيْلٌ لِكُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ [الهمزة: ١] وقيل لبعض العرب: أتهمز الفأرة فقال: إنها تهمزها الهرة قال أبو علي: فجعل الأكل همزا، وهذه استعارة كما استعار حسان بن ثابت الغرث في قوله: [الطويل] وتصبح غرثى من لحوم الغوافل تركيبا على استعارة الأكل في الغيبة.

Ru'be'nin şu sözü de bundandır: [Recez] Gençlik çağımın, bâtılımın ve ayıplamamın gölgesinde... Hemz kelimesi de bu manadadır; nitekim Yüce Allah: { وَيْلٌ لِكُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ } “Arkadan çekiştiren, yüze karşı ayıplayan herkesin vay haline!” [Hümeze: 1] buyurmuştur. Bir bedeviye: «Fareyi hemezeler misin (hemzeli mi okursun / yer misin)?» diye sorulunca: «Onu kedi hemzeler (yer)» demiştir. Ebû Ali: «O, yemeyi hemz kılmıştır» demiştir. Bu bir istiaredir; tıpkı Hassân b. Sâbit'in gıybeti yemeye benzeterek: [Tavîl] Ve habersiz kadınların etlerinden aç olarak sabahlarlar sözünde açlığı (garas) istiare kılması gibi.

قال القاضي أبو محمد: ولم يجعل الأعرابي الهمز الأكل، وإنما أراد ضربها إياها بالناب والظفر، وقرأ جمهور الناس «يلمزك» بكسر الميم، وقرأ ابن كثير فيما روى عنه حماد بن سلمة «يلمزك» بضم الميم، وهي قراءة أهل مكة وقراءة الحسن وأبي رجاء وغيرهم، وقرأ الأعمش «يلمّزك» ، وروى أيضا حماد بن سلمة عن ابن كثير «يلامزك» ، وهي مفاعلة من واحد لأنه فعل لم يقع من النبي ﷺ، وقوله وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا ما آتاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ الآية، وصف للحال التي ينبغي أن يكون عليها المستقيمون، يقول تعالى: ولو أن هؤلاء المنافقين رضوا قسمة الله الرزق لهم وما أعطاهم على يدي رسوله ورجوا أنفسهم فضل الله ورسوله وأقروا بالرغبة إلى الله لكان خيرا لهم وأفضل مما هم فيه، وحذف الجواب من الآية لدلالة ظاهر الكلام عليه، وذلك من فصيح الكلام وإيجازه.

Kādı Ebû Muhammed dedi ki: Bedevi hemz kelimesini yemek anlamında kullanmamıştır; o sadece kedinin fareye azı dişi ve pençesiyle vurmasını kastetmiştir. İnsanların cumhuru mîm harfinin kesresiyle «يلمزك» şeklinde okumuştur. İbn Kesîr ise Hammâd b. Seleme'nin kendisinden rivayet ettiğine göre mîm harfinin zammesiyle «يلمزك» şeklinde okumuştur; bu Mekke ehlinin, Hasan'ın, Ebû Recâ'nın ve başkalarının kıraatidir. el-A'meş ise «يلمّزك» şeklinde okumuştur. Yine Hammâd b. Seleme, İbn Kesîr'den «يلامزك» şeklinde rivayet etmiştir; bu tek taraflı müşarekedir, çünkü bu fiil Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den sâdır olmamıştır. Yüce [Allah]'ın: { وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا ما آتاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ } “Eğer onlar Allah ve Resûlü'nün kendilerine verdiğine razı olsalardı...” buyruğu, istikamet ehlinin üzerinde bulunması gereken hali vasfetmektedir. Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Şayet bu münafıklar Allah'ın kendilerine taksim ettiği rızka ve Resûlü'nün eliyle kendilerine verdiklerine razı olsalardı, Allah'ın ve Resûlü'nün fazlını umsalardı ve rağbetlerinin yalnız Allah'a olduğunu ikrar etselerdi, bu kendileri için içinde bulundukları durumdan daha hayırlı ve daha faziletli olurdu. Sözün zahiri ona delalet ettiği için ayetin cevabı hazfedilmiştir; bu da sözün fasihliğinden ve vecizliğindendir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu:

[سورة التوبة (٩) : آية ٦٠]

[Tevbe Suresi (9): 60. Ayet]

إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَالْمَساكِينِ وَالْعامِلِينَ عَلَيْها وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقابِ وَالْغارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٦٠)

{ إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَالْمَساكِينِ وَالْعامِلِينَ عَلَيْها وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقابِ وَالْغارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٦٠) } “Sadakalar (zekâtlar) Allah'tan bir farz olarak ancak yoksullara, düşkünlere, onun başında çalışan memurlara, kalpleri [İslam'a] ısındırılacak olanlara, kölelik altındakilere, borçlulara, Allah yolunda olanlara ve yolda kalmışlaradır. Allah her şeyi bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.”

إِنَّمَا في هذه الآية حاصرة تقتضي وقوف الصَّدَقاتُ على الثمانية الأصناف، وإنما اختلف في صورة القسمة فقال مالك وغيره: ذلك على قدر اجتهاد الإمام وبحسب أهل الحاجة، وقال الشافعي: هي ثمانية أقسام على ثمانية أصناف لا يخل بواحد منها إلا أن الْمُؤَلَّفَةِ انقطعوا.

Bu ayetteki İnnemâ (إِنَّمَا) hasr ifade eder ve zekâtların bu sekiz sınıfla sınırlı tutulmasını gerektirir. Taksimatın şeklinde ise ihtilaf edilmiştir: Mâlik ve başkaları: Bu, imamın ictihadına ve ihtiyaç sahiplerinin durumuna göredir, demişlerdir. eş-Şâfiî ise: Müellefe-i kulûb sınıfının ortadan kalkması müstesna, hiçbir sınıfı dışarıda bırakmaksızın sekiz sınıfa sekiz pay olarak [bölünür], demiştir.

قال القاضي أبو محمد: ويقول صاحب هذا القول: إنه لا يجزىء المتصدق والقاسم من كل صنف أقل من ثلاثة، وأما الفقير والمسكين فقال الأصمعي وغيره: الفقير أبلغ فاقة وقال غيرهم: المسكين أبلغ فاقة.

Kādı Ebû Muhammed dedi ki: Bu görüşün sahibi şöyle der: Sadakayı veren ve taksim eden kimse için her sınıftan en az üç kişiye vermedikçe bu caiz olmaz. Fakir ve miskine gelince; el-Asmaî ve başkaları: Fakir ihtiyacı daha şiddetli olandır, derken başkaları da: Miskin ihtiyacı daha şiddetli olandır, demişlerdir.

قال القاضي أبو محمد: ولا طريق إلى هذا الاختلاف ولا إلى الترجيح إلا النظر في شواهد القرآن والنظر في كلام العرب وأشعارها، فمن حجة الأولين قول الله ﷿ أَمَّا السَّفِينَةُ فَكانَتْ لِمَساكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ [الكهف: ٧٩] واعترض هذا الشاهد بوجوه منها، أن يكون سماهم «مساكين» بالإضافة إلى الغاصب وإن كانوا أغنياء على جهة الشفقة كما تقول في جماعة تظلم مساكين لا حيلة لهم وربما كانوا مياسير ومنها: أنه قرىء «لمساكين» بشد السين بمعنى: دباغين يعملون المسوك قاله النقاش وغيره ومنها:

Kādı Ebû Muhammed dedi ki: Bu ihtilafı çözmenin ve birini tercih etmenin yolu, Kur'an'ın şahitlerine ve Arapların kelamına ve şiirlerine bakmaktan geçer. Birinci görüş sahiplerinin delili, Aziz ve Celil olan Allah'ın: { أَمَّا السَّفِينَةُ فَكانَتْ لِمَساكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ } “Gemiye gelince; o, denizde çalışan birtakım miskinlere (yoksullara) aitti” [Kehf: 79] ayetidir. Bu delile birtakım itirazlar yapılmıştır: Bunlardan biri; gaspçıya nispetle ve acıma kabilinden onlara «miskinler» denmiş olmasıdır; zira zengin olsalar bile tıpkı zulme uğrayan bir grup için 'çaresiz miskinler' denmesi gibi denmiş olabilir. Diğer bir itiraz; derilerle uğraşan tabaklar manasında sîn harfinin şeddesiyle «لمساكين» şeklinde okunmuş olmasıdır ki bunu en-Nakkâş ve başkaları söylemiştir. Diğer bir itiraz ise:

أن تكون إضافتها إليهم ليست بإضافة ملك بل كانوا عاملين بها فهي كما تقول: سرج الفرس، ومن حجة الآخرين قول الراعي: [البسيط]

Geminin onlara nispet edilmesinin mülkiyet nispeti olmayıp onda çalışıyor olmalarından kaynaklanmasıdır; tıpkı 'atın eyeri' denmesi gibi. İkinci görüş sahiplerinin delili ise er-Râî'nin şu sözüdür: [Basît]

أما الفقير الذي كانت حلوبته ... وفق العيال فلم يترك له سبد

Sağmal devesi çoluk çocuğuna yeten fakire gelince... / Artık ona geride hiçbir mal bırakılmadı.

وقد اعترض هذا الشاهد بأنه إنما سماه فقيرا بعد أن صار لا حلوبة له، وإنما ذكر الحلوبة بأنها كانت، وهذا اعتراض يرده معنى القصيدة ومقصد الشاعر بأنه إنما يصف سعاية أتت على مال الحي بأجمعه، فقال: أما الفقير فاستؤصل ماله فكيف بالغني مع هذه الحال، وذهب من يقول إن المسكين أبلغ فاقة إلى أنه مشتق من السكون، وأن الفقير مشتق من فقار الظهر كأنه أصيب فقارة فيه لا محالة حركة، وذهب من يقول إن الفقير أبلغ فاقة: إلى أنه مشتق من فقرت البئر إذا نزعت جميع ما فيها، وأن المسكين من السكن.

Bu delile şöyle itiraz edilmiştir: Şair ona ancak sağılacak devesi kalmadıktan sonra fakir demiştir; devenin varlığını ise geçmişte olduğu şeklinde zikretmiştir. Bu itiraz, kasidenin manası ve şairin maksadı tarafından reddedilir; çünkü şair kabilenin bütün malını silip süpüren bir zekât memurunu vasfetmekte ve: Fakirin malı bile kökünden kazındı, bu durumda zenginin hali nicedir, demektedir. Miskinin ihtiyacının daha şiddetli olduğunu söyleyenler, bu kelimenin sükûn (hareketsizlik) kökünden türediğini, fakirin ise omurga kemiğinden (fekār) türediğini, sanki bel kemiği kırılmış gibi olup mutlaka hareket edebildiğini ileri sürmüşlerdir. Fakirin ihtiyacının daha şiddetli olduğunu söyleyenler ise bunun; kuyunun içindeki her şeyi çıkarıp boşalttığında kullanılan 'fakartü'l-bi'r' ifadesinden türediğini, miskinin ise sükûn kökünden geldiğini ileri sürmüşlerdir.

قال القاضي أبو محمد: ومع هذا الاختلاف فإنهما صنفان يعمهما الإقلال والفاقة، فينبغي أن يبحث على الوجه الذي من أجله جعلهما الله اثنين، والمعنى فيهما واحد، وقد اضطرب الناس في هذا، فقال الضحاك بن مزاحم: «الفقراء» هم من المهاجرين وَالْمَساكِينِ من لم يهاجر، وقال النخعي نحوه، قال سفيان: يعني لا يعطى فقراء الأعراب منها شيئا.

Kādı Ebû Muhammed dedi ki: Bu ihtilafla birlikte, her ikisi de darlık ve yokluğun kapsadığı iki sınıftır. Dolayısıyla anlamları temelde bir olduğu halde Allah'ın onları niçin iki ayrı sınıf kıldığı hususunun araştırılması gerekir. İnsanlar bu konuda farklı görüşler ileri sürmüşlerdir: Dahhâk b. Müzâhim: «Fakirler» muhacirlerdendir, «miskinler» ise hicret etmeyenlerdir, demiştir. en-Nehaî de buna benzer bir söz söylemiştir. Süfyân dedi ki: Yani bedevi fakirlere bundan hiçbir şey verilmez.

قال القاضي أبو محمد: «والمسكين السائل» يعطى في المدينة وغيرها، وهذا القول هو حكاية الحال وقت نزول الآية، وأما منذ زالت الهجرة فاستوى الناس، وتعطى الزكاة لكل متصف بفقر، وقال عكرمة:

Kādı Ebû Muhammed dedi ki: «İsteyen miskine» Medine'de ve başka yerlerde verilir. Bu görüş ayetin indiği andaki durumun hikâyesidir; hicretin sona ermesinden itibaren ise insanlar eşitlenmiştir ve zekât fakirlikle nitelenen herkese verilir. İkrime ise şöyle demiştir:

«الفقراء» من المسلمين، وَالْمَساكِينِ من أهل الذمة، ولا تقولوا لفقراء المسلمين مساكين، وقال الشافعي في كتاب ابن المنذر: «الفقير» من لا مال له ولا حرفة سائلا كان أو متعففا، «والمسكين» الذي له حرفة أو مال ولكن لا يغنيه ذلك سائلا كان أو غير سائل، وقال قتادة بن دعامة: الفقير الزمن المحتاج، والمسكين الصحيح المحتاج، وقال ابن عباس والحسن ومجاهد والزهري وابن زيد وجابر بن زيد ومحمد بن مسلمة:

«Fakirler» Müslümanlardandır, «miskinler» ise zimmîlerdendir; Müslümanların fakirlerine miskinler demeyiniz. eş-Şâfiî İbnü'l-Münzir'in kitabında şöyle demiştir: «Fakir», isteyen olsun iffetinden istemeyen olsun hiçbir malı ve mesleği olmayan kimsedir. «Miskin» ise isteyen veya istemeyen olsun bir mesleği veya malı olup da bu kendisini geçindirmeye yetmeyen kimsedir. Katâde b. Diâme dedi ki: Fakir yatalak muhtaçtır, miskin ise sağlığı yerinde olan muhtaçtır. İbn Abbâs, Hasan, Mücâhid, ez-Zührî, İbn Zeyd, Câbir b. Zeyd ve Muhammed b. Mesleme ise şöyle demişlerdir:

«المساكين» الذين يسعون ويسألون، و «الفقراء» هم الذين يتصاونون، وهذا القول الأخير إذا لخص وحرر أحسن ما يقال في هذا، وتحريره: أن الفقير هو الذي لا مال له إلا أنه لم يذل ولا بذل وجهه، وذلك إما لتعفف مفرط وإما لبلغة تكون له كالحلوبة وما أشبهها، والمسكين هو الذي يقترن بفقره تذلل وخضوع وسؤال، فهذه هي المسكنة، فعلى هذا كل مسكين فقير وليس كل فقير مسكينا، ويقوي هذا أن الله تعالى قد وصف بني إسرائيل بالمسكنة وقرنها بالذلة مع غناهم، وإذا تأملت ما قلناه بان أنهما صنفان موجودان في المسلمين، ويقوي هذا قوله تعالى: لِلْفُقَراءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْباً فِي الْأَرْضِ يَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِياءَ مِنَ التَّعَفُّفِ [البقرة: ٢٧٣] وقيل لأعرابي: أفقير أنت؟ فقال: إني والله مسكين،

«Miskinler» dolaşıp isteyenlerdir, «fakirler» ise iffetini koruyup istemeyenlerdir. Bu son görüş özetlenip tahkik edildiğinde bu konuda söylenmiş en güzel sözdür. Tahkiki şöyledir: Fakir, malı olmayan ancak zillet göstermeyen ve yüzsuyu dökmeyen kimsedir; bu ya aşırı iffetinden ya da süt devesi ve benzeri gibi elinde bulunan yetecek kadarcık bir şey sebebiyledir. Miskin ise fakirliğine zillet, boyun bükme ve isteme eşlik eden kimsedir; işte meskenet budur. Buna göre her miskin fakirdir, fakat her fakir miskin değildir. Bunu destekleyen husus; Allah Teâlâ'nın zengin olmalarına rağmen İsrailoğullarını meskenetle nitelemesi ve bunu zillet ile birlikte zikretmesidir. Söylediğimizi düşündüğünde bunların Müslümanlar arasında mevcut iki sınıf olduğu açığa çıkar. Yüce [Allah]'ın şu buyruğu da bunu pekiştirmektedir: { لِلْفُقَراءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْباً فِي الْأَرْضِ يَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِياءَ مِنَ التَّعَفُّفِ } “[Sadakalar] Allah yolunda kendilerini adayan, yeryüzünde dolaşmaya güç yetiremeyen fakirler içindir. İffetlerinden dolayı bilmeyen onları zengin sanır” [Bakara: 273]. Bir bedeviye: «Fakir misin?» denilince, «Vallahi ben miskinim» demiştir.

وقال النبي ﷺ: «ليس المسكين بهذا الطوّاف الذي ترده اللقمة واللقمتان، ولكن المسكين هو الذي لا يجد غنى يغنيه ولا يفطن له فيتصدق عليه، اقرأوا إن شئتم لا يَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً [البقرة: ٢٧٣] ، فدل هذا الحديث على أن المسكين في اللغة هو الطواف، وجرى تنبيه النبي ﷺ في هذا الحديث على المتصاون مجرى تقديم «الفقراء» في الآية لمعنى الاهتمام إذ هم بحيث إن لم يتهمم بهم هلكوا، والمسكين يلح ويذكر بنفسه، وأما العامل فهو الرجل الذي يستنيبه الإمام في السعي على الناس وجمع صدقاتهم، وكل من يصرف من عون لا يستغنى عنه فهو من الْعامِلِينَ لأنه يحشر الناس على السعي، وقال الضحاك: للعاملين ثمن ما عملوا على قسمة القرآن، وقال الجمهور: لهم قدر تعبهم ومؤنتهم قاله مالك والشافعي في كتاب ابن المنذر، فإن تجاوز ذلك ثمن الصدقة فاختلف، فقيل يتم لهم ذلك من سائر الأنصباء وقيل، بل يتم لهم ذلك من خمس الغنيمة، واختلف إذا عمل في الصدقات هاشمي فقيل: يعطى منها عمالته وقيل: بل يعطاها الخمس، ولا يجوز للعامل قبول الهدية والمصانعة ممن يسعى عليه وذلك إن فعله رد في بيت المال كما فعل النبي ﷺ بابن اللتبية حين استعمله على الصدقة فقال، هذا لكم وهذا أهدي لي، فقال النبي ﷺ: «هلا قعدت في بيت أبيك وأمك حتى تعلم ما يهدى لك» وأخذ الجميع منه.

Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Miskin, bir iki lokmanın geri çevirdiği kapı kapı dolaşan kimse değildir; asıl miskin, kendisini geçindirecek bir zenginlik bulamayan, durumu fark edilip de kendisine sadaka verilmeyen kimsedir. Dilerseniz: { لا يَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً } “İnsanlardan ısrarla istemezler” [Bakara: 273] ayetini okuyun.» Bu hadis, lügatte miskinin kapı kapı dolaşan kimse olduğuna delalet etmiştir. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in bu hadiste iffetini koruyan kimseye dikkat çekmesi, ayette «fakirler»in ön plana alınmasındaki önem verme manasıyla aynı doğrultudadır; çünkü kendileriyle ilgilenilmezse helak olacak durumdadırlar; miskin ise ısrar eder ve kendini hatırlatır. Âmil (zekât memuru) ise imamın insanlara gidip zekâtlarını toplamak üzere vekil tayin ettiği kimsedir. Vazgeçilemeyecek her türlü yardımcı da bu göreve sarf edildikçe «âmillerden» sayılır; çünkü insanları toplamaya yardımcı olur. Dahhâk dedi ki: Kur'an'daki taksimata göre memurlara zekâtın sekizde biri verilir. Cumhur ise şöyle demiştir: İbnü'l-Münzir'in kitabında Mâlik ve eş-Şâfiî'nin belirttiği üzere memurlara emekleri ve masrafları miktarınca verilir. Şayet bu miktar zekâtın sekizde birini aşarsa ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre bu diğer paylardan tamamlanır; diğer bir görüşe göre ise ganimetin beşte birinden (humus) tamamlanır. Zekât işinde bir Hâşimî çalıştırılırsa ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre emeğinin karşılığı zekâttan verilir; diğer bir görüşe göre ise humustan verilir. Zekât memurunun, zekâtını topladığı kimseden hediye ve rüşvet kabul etmesi caiz değildir; şayet bunu yaparsa, tıpkı Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in İbnü'l-Lütbiyye'yi zekât toplamakla görevlendirdiğinde yaptığı gibi bu mal Beytülmâl'e iade edilir. İbnü'l-Lütbiyye: «Bu sizindir, bu da bana hediye edildi» deyince Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Anasının babasının evinde otursaydı da kendisine hediye veriliyor mu verilmiyor mu görseydi ya!» buyurmuş ve malın tamamını ondan almıştır.

قال القاضي أبو محمد: وتأمل عمالة الساعي هل يأخذها قبل العمل أو بعده، وهل هي إجازة أو هي جعل وهل العمل معلوم أو هو يتتبع وإنما يعرف قدره بعد الفراغ، وأما الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ فكانوا صنفين، مسلمين وكافرين مساترين، قال يحيى بن أبي كثير، كان منهم أبو سفيان بن حرب بن أمية والحارث بن هشام وصفوان بن أمية وسهيل بن عمرو وحكيم بن حزام وأبو سفيان بن الحارث بن عبد المطلب وعيينة والأقرع ومالك بن عوف والعباس بن مرداس والعلاء بن جارية الثقفي.

Kādı Ebû Muhammed dedi ki: Zekât memurunun ücretini işten önce mi sonra mı alacağını, bunun bir icare mi yoksa cuâle (hizmet karşılığı ödül) mi olduğunu ve yapılacak işin baştan belli mi yoksa takip edilip miktarı ancak iş bittikten sonra mı bilineceğini etraflıca düşün. Müellefe-i kulûba (kalpleri ısındırılacak olanlara) gelince; bunlar Müslümanlar ve gizli kâfirler olmak üzere iki sınıftı. Yahyâ b. Ebî Kesîr şöyle demiştir: Onlardan bazıları Ebû Süfyân b. Harb b. Ümeyye, el-Hâris b. Hişâm, Safvân b. Ümeyye, Süheyl b. Amr, Hakîm b. Hizâm, Ebû Süfyân b. el-Hâris b. Abdilmuttalib, Uyeyne, el-Akra', Mâlik b. Avf, el-Abbâs b. Mirdâs ve el-Alâ b. Câriye es-Sekafî idi.

قال القاضي أبو محمد: وأكثر هؤلاء من الطلقاء الذين ظاهر أمرهم يوم الفتح الكفر، ثم بقوا مظهرين الإسلام حتى وثقه الاستئلاف في أكثرهم واستئلافهم إنما كان لتجلب إلى الإسلام منفعة أو تدفع عنه مضرة، وقال عمر بن الخطاب ﵁ والحسن والشعبي وجماعة من أهل العلم: انقطع هذا الصنف بعزة الإسلام وظهوره، وهذا مشهور مذهب مالك ﵀، قال عبد الوهاب: إن احتيج إليهم في بعض الأوقات أعطوا من الصدقة.

Kādı Ebû Muhammed dedi ki: Bunların çoğu, Fetih günü zahir halleri küfür olan, sonra Müslümanlığı izhar edip nihayet kalplerinin ısındırılması çoğunda imanı sağlamlaştıran Tulekā'dandır (Mekke fethinde serbest bırakılanlar). Onların kalplerinin ısındırılması ise ancak İslam'a bir fayda sağlamak veya ondan bir zararı defetmek içindi. Ömer b. el-Hattâb (radıyallâhu anh), Hasan, eş-Şa'bî ve bir grup ilim ehli: İslam'ın izzet bulup üstün gelmesiyle bu sınıf ortadan kalkmıştır, demişlerdir. Mâlik (rahmetullâhi aleyh)'in meşhur mezhebi de budur. Abdülvehhâb dedi ki: Bazı zamanlarda onlara ihtiyaç duyulursa zekâttan kendilerine verilir.

قال القاضي أبو محمد: وقول عمر عندي إنما هو لمعنيين، فإنه قال لأبي سفيان حين أراد أخذ عطائه القديم: إنما تأخذ كرجل من المسلمين فإن الله قد أغنى عنك وعن ضربائك، يريد في الاستئلاف، وأما أن ينكر عمر الاستئلاف جملة وفي ثغور الإسلام فبعيد، وقال كثير من أهل العلم: الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ موجودون إلى يوم القيامة.

Kādı Ebû Muhammed dedi ki: Bana göre Ömer'in sözü ancak iki manadan ötürüdür: Zira o, Ebû Süfyân eski tahsisatını almak istediğinde ona: «Sen ancak Müslümanlardan bir adam gibi alırsın; çünkü Allah seni ve senin benzerlerini [kalp ısındırma hususunda] muhtaç olmaktan çıkarmıştır» demiştir; bununla kalpleri ısındırmayı kastetmiştir. Yoksa Ömer'in İslam sınır boylarında kalpleri ısındırmayı toptan inkâr etmesi uzak bir ihtimaldir. İlim ehlinden pek çoğu ise: Müellefe-i kulûb kıyamet gününe kadar mevcuttur, demişlerdir.

قال القاضي أبو محمد: وإذا تأملت الثغور وجد فيها الحاجة إلى الاستئلاف، وقال الزهري:

Kādı Ebû Muhammed dedi ki: Sınır boyları incelendiğinde orada kalpleri ısındırma ihtiyacı görülür. ez-Zührî şöyle demiştir:

الْمُؤَلَّفَةِ من أسلم من يهودي أو نصراني وإن كان غنيا.

Müellefe; zengin bile olsa Yahudi veya Hristiyanlardan Müslüman olan kimsedir.

قال القاضي أبو محمد: يريد لتبسط نفسه ويحبب دين الإسلام إليه، وأما الرِّقابِ فقال ابن عباس

Kādı Ebû Muhammed dedi ki: [ez-Zührî] gönlü hoş olsun ve İslam dini ona sevdirilsin manasını kastetmiştir. Rikāb (köleler) sınıfına gelince; İbn Abbâs,

والحسن ومالك وغيره: هو ابتداء العتق وعون المكاتب بما يأتي على حريته، واختلف هل يعان بها المكاتب في أثناء نجومه بالمنع والإباحة، واختلف على القول بإباحة ذلك إن عجز فقيل يرد ذلك من عند السيد، وقيل يمضى لأنه كان يوم دفعه بوجه مترتب، وقال الشافعي: معنى وَفِي الرِّقابِ في المكاتبين ولا يبتدأ منها عتق عبد، وقاله الليث وإبراهيم النخعي وابن جبير، وذلك أن هذه الأصناف إنما تعطى لمنفعة المسلمين أو لحاجة في أنفسها، والعبد ليس له واحدة من هاتين العلتين، والمكاتب قد صار من ذوي الحاجة وقال الزهري: سهم الرقاب نصفان، نصف للمكاتبين ونصف يعتق منه رقاب مسلمون ممن صلى، قال ابن حبيب: ويفدى منه أسارى المسلمين ومنع ذلك غيره، وأما «الغارم» فهو الرجل يركبه دين في غير معصية ولا سفه، قال العلماء: فهذا يؤدى عنه وإن كانت له عروض تقيم رمقه وتكفي عياله، وكذلك الرجل يتحمل بحمالة في ديارات أو إصلاح بين القبائل ونحو هذا، وهو أحد الخمسة الذين قال فيهم رسول الله ﷺ، ولا تحل الصدقة لغني إلا لخمسة لعامل عليها أو غاز في سبيل الله أو رجل تحمل بحمالة أو من أهديت له أو من اشتراها بماله» .

Hasan, Mâlik ve başkaları: Bu, doğrudan köle azat etmek ve hürriyetine kavuşmasını sağlayacak şekilde mükâtebe (bedel ödeyerek özgürleşme) sözleşmesi yapan köleye yardım etmektir, demişlerdir. Taksitlerini ödemekte olan mükâtebe köleye bu zekâttan yardım edilip edilemeyeceği men ve cevaz olmak üzere ihtilaf edilmiştir. Buna cevaz veren görüşe göre, şayet köle aciz kalırsa bu paranın efendisinden geri alınıp alınmayacağı konusunda bir görüşe göre efendiden geri alınır denmiş, bir görüşe göre ise verildiği gün geçerli bir usulle verildiği için geri alınmaz denmiştir. eş-Şâfiî dedi ki: { وَفِي الرِّقابِ } “kölelik altındakilere” ifadesinin manası mükâtep kölelerdir; buradan sıfırdan köle azat edilmez. el-Leys, İbrâhîm en-Nehaî ve İbn Cübeyr de böyle demiştir. Bunun sebebi, bu sınıflara ya Müslümanların menfaati için ya da bizzat kendi ihtiyaçları için pay verilir; [sırf] kölede ise bu iki gerekçeden biri yoktur, mükâtep ise ihtiyaç sahibi durumuna gelmiştir. ez-Zührî dedi ki: Rikāb payı ikiye ayrılır; yarısı mükâteplere verilir, yarısıyla da namaz kılan Müslüman köleler azat edilir. İbn Habîb: Müslüman esirler de bununla kurtarılır demiştir; başkaları ise bunu men etmiştir. Gārim'e (borçluya) gelince; bu, günah ve sefahat dışı bir sebepten borca batan kimsedir. Âlimler dediler ki: Kendisini geçindirecek ve ailesine yetecek kadar ticaret malı bulunsa bile borcu zekâttan ödenir. Aynı şekilde diyetler veya kabilelerin arasını düzeltmek ve benzeri hususlar için kefalet yüklenen kimse de böyledir; o, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in haklarında: «Zekât zengine helal olmaz; ancak şu beş kişi müstesnadır: Zekât memuru, Allah yolunda cihat eden gazi, kefalet borcu altına giren kimse, kendisine hediye edilen kimse veya onu kendi malıyla satın alan kimse» buyurduğu beş kişiden biridir.

قال القاضي أبو محمد: وقد سقط الْمُؤَلَّفَةِ من هذا الحديث، ولا يؤدى من الصدقة دين ميت ولا يعطى منها من عليه كفارة ونحو ذلك من حقوق الله، وإنما «الغارم» من عليه دين يسجن فيه، وقد قيل في مذهبنا وغيره: يؤدى دين الميت من الصدقات قاله أبو ثور، وأما فِي سَبِيلِ اللَّهِ فهو المجاهد يجوز أن يأخذ من الصدقة لينفقها في غزوه وإن كان غنيا قال ابن حبيب: ولا يعطى منها الحاج إلا أن يكون فقيرا فيعطى لفقره، وقال ابن عباس وابن عمر وأحمد وإسحاق: يعطى منها الحاج وإن كان غنيا، والحج سبيل الله، ولا يعطى منها في بناء مسجد ولا قنطرة ولا شراء مصحف ونحو هذا، وأما ابْنِ السَّبِيلِ فهو الرجل في السفر والغربة يعدم فإنه يعطى من الزكاة وإن كان غنيا في بلده، وسمي المسافر ابن السبيل لملازمته السبيل كما يقال للطائر: ابن ماء لملازمته له ومنه عندي قولهم: ابن جلا وقد قيل فيه غير هذا ومنه قولهم:

Kādı Ebû Muhammed dedi ki: Bu hadiste müellefe-i kulûb düşmüştür (zikredilmemiştir). Zekâttan ölünün borcu ödenmez; üzerine keffâret ve benzeri Allah hakları terettüp eden kimseye de bundan verilmez. Asıl «gārim», ödemediği takdirde hapse gireceği bir borcu olan kimsedir. Bizim mezhebimizde ve başka mezheplerde: Ölünün borcu sadakalardan (zekâttan) ödenir, denilmiştir; bunu Ebû Sevr söylemiştir. { فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda” sınıfına gelince; bu kimseden maksat mücahittir, zengin olsa bile gazasında harcamak üzere zekâttan alması caizdir. İbn Habîb dedi ki: Hacıya fakir olmadıkça zekâttan verilmez, fakir olursa fakirliği sebebiyle verilir. İbn Abbâs, İbn Ömer, Ahmed ve İshak ise: Zengin olsa bile hacıya zekâttan verilir; zira hac da Allah yolundadır, demişlerdir. Cami inşasına, köprü yapımına, mushaf satın alınmasına ve benzeri yerlere zekâttan verilmez. İbnü's-Sebîl'e (yolda kalmışa) gelince; bu, yolculukta ve gurbette muhtaç duruma düşen kimsedir; kendi memleketinde zengin olsa bile ona zekâttan verilir. Yolcunun 'yolun oğlu' (ibnü's-sebîl) diye isimlendirilmesi yoldan ayrılmadığı içindir; nitekim sudan ayrılmadığı için kuşa 'suyun oğlu' (ibnü mâ') denir. Bana göre 'İbn Celâ' (açıkta olan kimse) sözleri de bundandır; gerçi bu hususta başka şeyler de söylenmiştir. Yine Arapların şu sözleri de bundandır:

بنو الحرب وبنو المجد ولا يعطى بنو هاشم من الصدقة المفروضة، قال ابن الماجشون ومطرف وأصبغ وابن حبيب: ولا من التطوع ولا يعطى مواليهم لأن مولى القوم منهم، وقال ابن القاسم: يعطى بنو هاشم من صدقة التطوع ويعطى مواليهم من الصدقتين، ومن سأل من الصدقة وقال إنه فقير، فقالت فرقة يعطى دون أن يكلف بينة على فقره بخلاف حقوق الآدميين يدعي معها الفقر فإنه يكلف البينة لأنها حقوق الناس يؤخذ لها بالأحوط، وأيضا فالناس إذا تعلقت بهم حقوق آدمي محمولون على الغنى حتى يثبت العدم ويظهر ذلك من قوله تعالى وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ [البقرة: ٢٨٠] أي ان وقع فيعطي هذا أن الأصل الغنى فإن وقع ذو عسرة فنظرة، وقالت فرقة: الرجل الصحيح الذي لا يعلم فقره لا يعطى إلا أن يعلم فقره، وأما إن ادعى أنه غارم أو مكاتب أو ابن سبيل أو في سبيل الله أو نحو ذلك مما لم يعلم منه فلا يعطى إلا ببينة قولا واحدا، وقد قيل في الغارم: تباع عروضه وجميع ما يملك ثم يعطى بالفقر، ويعطي الرجل قرابته الفقراء وهم أحق من غيرهم فإن كان قريبه غائبا في موضع تقصر إليه الصلاة فجاره الفقير أولى، وإن كان في غيبة لا تقصر إليه الصلاة فقيل هو أولى من الجار الفقير، وقيل الجار أولى ويعطي الرجل قرابته الذين لا تلزمه نفقتهم، وتعطي المرأة زوجها، وقال بعض الناس ما لم ينفق ذلك عليها، ويعطي الرجل زوجته إذا كانت من الغارمين، واختلف

Savaş oğulları (benu'l-harb) ve şeref oğulları (benu'l-mecd). Hâşimoğullarına farz olan zekâttan verilmez. İbnü'l-Mâcişûn, Mutarrif, Asbağ ve İbn Habîb: Nafile sadakadan da verilmez, azatlılarına da verilmez; çünkü bir kavmin azatlısı kendilerindendir, demişlerdir. İbnü'l-Kāsım ise: Hâşimoğullarına nafile sadakadan verilir, azatlılarına ise her iki sadakadan da (farz ve nafile) verilir, demiştir. Zekâttan isteyip fakir olduğunu iddia eden kimse hakkında bir grup: İnsan haklarında fakirlik iddia ettiğinde beyyine ile mükellef tutulmasının aksine, fakirliğine dair bir delil getirmesi istenmeksizin kendisine verilir; çünkü kul hakları ihtiyatla korunur, demişlerdir. Ayrıca insanlar üzerinde bir kul hakkı taalluk ettiğinde, yokluk sabit oluncaya kadar zengin kabul edilirler; bu husus Yüce [Allah]'ın: { وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ } “Eğer borçlu darlık içinde ise...” [Bakara: 280] buyruğundan açığa çıkmaktadır; yani şayet darlık meydana gelirse; bu da asıl olanın zenginlik olduğunu, eğer darlık içine düşerse mühlet verilmesi gerektiğini gösterir. Bir diğer grup ise: Fakir olduğu bilinmeyen sağlıklı kimseye, fakirliği bilinmedikçe verilmez, demiştir. Borçlu, mükâtep, yolcu, Allah yolunda mücahit veya benzeri olduğunu iddia eden ve durumu bilinmeyen kimseye gelince; ittifakla delil getirmedikçe kendisine verilmez. Borçlu hakkında: Ticaret malları ve sahip olduğu her şey satılır, sonra fakirlik sebebiyle kendisine verilir, denilmiştir. Kişi zekâtını fakir akrabalarına verir ve onlar başkalarından daha hak sahibidir; şayet akrabası namazın kısaltılacağı mesafede uzakta ise fakir komşusu daha önceliklidir. Namazın kısaltılmayacağı bir mesafede ise bir görüşe göre akraba fakir komşudan daha önceliklidir, diğer bir görüşe göre ise komşu daha önceliklidir. Kişi nafakasını karşılamakla yükümlü olmadığı akrabalarına verir; kadın da kocasına verir. Bazı kimseler: Bu parayı kadına harcamadığı sürece [verebilir] demiştir. Kişi, borçlulardan olması halinde hanımına da verir; ve ihtilaf edilmiştir

في ولاء الذي يعتق من الصدقة، فقال مالك: ولاؤه لجماعة المسلمين وقال أبو عبيد: ولاؤه للمعتق وقال عبيد الله بن الحسن: يجعل ماله في بيت الصدقات، وقال الحسن وأحمد وإسحاق: ويعتق من ماله رقاب، وإذا كان لرجل على معسر دين فقيل يتركه له ويقطع ذلك من صدقته وقيل لا يجوز ذلك جملة، وقيل إن كان ممن لو رفعه للحاكم أمكن أن يؤديه جاز ذلك وإلا لم يجز لأنه قد توي وأما السبيل: فهو الذي قدمنا ذكره يعطى الرجل الغازي وإن كان غنيا، وقال أصحاب الرأي لا يعطى الغازي في سبيل الله إلا أن يكون منقطعا به، قال ابن المنذر؟ وهذا خلاف ظاهر القرآن وحديث رسول الله ﷺ.

zekâttan azat edilen kölenin velâ hakkı hususunda Mâlik: 'Onun velâsı Müslümanlar topluluğunadır' demiştir. Ebû Ubeyd: 'Onun velâsı azat eden kimseyedir' demiştir. Ubeydullah b. el-Hasan: 'Onun malı zekât beytülmâline konur' demiştir. Hasan, Ahmed ve İshak ise: 'Onun malından [yeni] köleler azat edilir' demişlerdir. Bir kimsenin darlık içindeki bir kimseden alacağı varsa; bir görüşe göre bu borcu ona bırakıp bunu zekâtından düşer, diğer bir görüşe göre ise bu hiçbir şekilde caiz değildir. Yine bir görüşe göre eğer hâkime götürdüğünde borcunu ödeme imkânı bulunabilecek kimselerden ise bu caizdir; aksi takdirde caiz değildir, çünkü o zaten batmış [bir alacaktır]. 'Sebîl'e (Allah yoluna) gelince: Bu, daha önce zikrettiğimiz husustur; zengin de olsa gazveye çıkan kişiye verilir. Rey ehli ise: 'Allah yolundaki gaziye, ancak yolda muhtaç duruma düşmüş olması halinde verilir' demişlerdir. İbnü'l-Münzir: 'Bu ise Kur'an'ın zahirine ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hadisine aykırıdır' demiştir.

أما القرآن فقوله وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ، وأما الحديث فقوله «إلا لخمسة لعامل عليها أو غاز في سبيل الله» ، وأما صورة التفريق فقال مالك وغيره: على قدر الحاجة ونظر الإمام يضعها في أي صنف رأى وكذلك المتصدق، وقاله حذيفة بن اليمان وسعيد بن جبير وإبراهيم وأبو العالية، قال الطبري: وقال بعض المتأخرين: إذا قسم المتصدق قسم في ستة أصناف لأنه ليس ثم عامل ولأن المؤلفة قد انقطعوا فإن قسم الإمام ففي سبعة أصناف، وقال الشافعي وعكرمة والزهري: هي ثمانية أقسام لثمانية أصناف لا يخل بواحد منها واحتج الشافعي بقول رسول الله ﷺ للرجل الذي سأله: «إن الله تعالى لم يرض في الصدقات بقسم نبي ولا غيره حتى قسمها بنفسه فجعلها ثمانية أقسام لثمانية أصناف فإن كنت واحدا منها أعطيتك» .

Kur'an'a gelince; Yüce [Allah]'ın: { وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda...” buyruğudur. Hadise gelince; [Peygamber'in]: “Beş kişi müstesna: Zekât memuru veya Allah yolunda savaşan gazi...” hadisidir. Dağıtım şekline gelince Mâlik ve başkaları şöyle demiştir: 'İhtiyaç miktarına ve imamın (devlet başkanının) görüşüne göredir; onu uygun gördüğü herhangi bir sınıfa tahsis eder, zekâtı bizzat veren kişi de böyledir.' Bunu Huzeyfe b. el-Yemân, Saîd b. Cübeyr, İbrâhim ve Ebu'l-Âliye de söylemiştir. Taberî şöyle demiştir: Son dönem âlimlerinden bazıları şöyle demiştir: 'Zekâtı veren kişi dağıttığında altı sınıfa dağıtır; zira orada zekât memuru yoktur ve kalpleri İslâm'a ısındırılacak olanların (müellefe-i kulûb) da hükmü kalkmıştır. Eğer devlet başkanı dağıtırsa yedi sınıfa dağıtır.' Şâfiî, İkrime ve ez-Zührî ise: 'O sekiz sınıf için sekiz paydır, bunlardan hiçbiri ihmal edilmez' demişlerdir. Şâfiî, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisinden [zekât] isteyen adama söylediği şu sözü delil getirmiştir: “Yüce Allah zekâtlar konusunda ne bir peygamberin ne de bir başkasının taksimine razı olmayıp bizzat kendisi taksim etti ve onu sekiz sınıf için sekiz pay kıldı. Eğer sen o sınıflardan biri isen sana veririm.”

قال القاضي أبو محمد: والحديث في مصنف أبي داود، وقال أبو ثور: إذا قسمها الإمام لم يخل بصنف منها وإن أعطى الرجل صدقته صنفا دون صنف أجزأه ذلك وقال النخعي: إذا كان المال كثيرا قسم على الأصناف كلها وإذا كان قليلا أعطاه صنفا واحدا. وقالت فرقة من العلماء: من له خمسون درهما فلا يعطى من الزكاة، وقال الحسن وأبو عبيد، لا يعطى من له أوقية وهي أربعون درهما، قال الحسن: وهو غني وقال الشافعي: قد يكون الرجل الذي لا قدر له غنيا بالدرهم مع سعيه وتحيله، وقد يكون الرجل له القدر والعيال ضعيف النفس والحيلة فلا تغنيه آلاف، وقال أبو حنيفة: لا يأخذ الصدقة من له مائتا درهم ومن كان له أقل فلا بأس أن يأخذ، قال سفيان الثوري: لا يدفع إلى أحد من الزكاة أكثر من خمسين درهما، إلا أن يكون غارما وقال أصحاب الرأي، إن أعطي ألفا وهو محتاج أجزأ ذلك، وقال أبو ثور: يعطى من الصدقة حتى يغنى ويزول عنه اسم المسكنة ولا بأس أن يعطى الفقير الألف وأكثر من ذلك، وقال ابن المنذر: أجمع أكثر من يحفظ عنه من أهل العلم أن من له دار وخادم لا يستغني عنهما أن يأخذ من الزكاة وللمعطي أن يعطيه، وقال مالك: إن لم يكن في ثمن الدار والخادم فضلة على ما يحتاج إليه منهما جاز له الأخذ وإلا لم يجزه، وأما الرجل يعطي الآخر وهو يظنه فقيرا فإذا هو غني، فإنه إن كان بفور ذلك أخذها منه فإن فاتت نظر، فإن كان الآخذ غنيا وأخذها مع علمه بأنها لا تحل له ضمنها على كل وجه، وإن كان لم يغر بل اعتقد أنها تجوز له، أو لم يتحقق مقصد المعطي نظر، فإن كان أكلها أو لبسها ضمنها، وإن كانت تلفت لم يضمن، واختلف في إجزائها عن المتصدق فقال الحسن وأبو عبيدة: تجزيه، وقال الثوري وغيره: لا تجزيه، وأهل بلد الصدقة أحق بها إلا أن تفضل فضلة فتنقل إلى غيرها بحسب نظر الإمام، قال ابن حبيب في الواضحة: أما الْمُؤَلَّفَةِ فانقطع سهمهم، وأما سبيل الله فلا بأس أن يعطي الإمام الغزاة إذا قل الفيء في بيت المال.

Kādî Ebû Muhammed der ki: Bu hadis Ebû Dâvûd'un Musannef'indedir. Ebû Sevr şöyle demiştir: 'İmam zekâtı taksim ettiği zaman bu sınıflardan hiçbirini dışarıda bırakmaz; fakat kişi zekâtını diğer sınıflara vermeyip tek bir sınıfa verirse bu ona yeterli olur.' Nehaî: 'Mal çok olduğunda sınıfların hepsine taksim edilir, az olduğunda ise tek bir sınıfa verir' demiştir. İlim ehlinden bir grup da: 'Kimin elli dirhemi varsa ona zekâttan verilmez' demiştir. Hasan ve Ebû Ubeyd: 'Kimin bir ukıyyesi —ki o da kırk dirhemdir— varsa ona verilmez' demişlerdir. Hasan: 'O kimse zengindir' demiştir. Şâfiî: 'Önemsiz bir kimse çalışması ve kazanç becerisiyle bir dirhemle bile zengin olabilir; itibarlı ve bakmakla yükümlü olduğu ailesi olan bir adam ise zayıf iradeli ve beceriksiz olabilir de binlercesi bile ona yetmeyebilir' demiştir. Ebû Hanîfe: 'İki yüz dirhemi olan zekât alamaz, bundan daha azı olanın almasında ise bir sakınca yoktur' demiştir. Süfyân es-Sevrî: 'Borçlu olması müstesna, hiç kimseye zekâttan elli dirhemden fazlası verilmez' demiştir. Rey ehli: 'Muhtaç olduğu halde kendisine bin dirhem verilse bile bu geçerli olur' demişlerdir. Ebû Sevr: 'Zenginleşinceye ve üzerinden yoksulluk ismi kalkıncaya kadar zekâttan verilir; fakire bin dirhem veya daha fazlasının verilmesinde bir sakınca yoktur' demiştir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: 'Kendilerinden görüş nakledilen ilim ehlinin çoğunluğu, vazgeçemeyeceği bir evi ve bir hizmetçisi olan kimsenin zekâttan alabileceği ve verenin de ona verebileceği hususunda icmâ etmiştir.' Mâlik: 'Ev ve hizmetçinin değerinde bu ikisinden duyulan ihtiyacın üzerinde bir fazlalık yoksa alması caizdir, aksi takdirde ona caiz olmaz' demiştir. Bir kimsenin fakir zannederek başkasına vermesi ve sonradan o kişinin zengin olduğunun ortaya çıkmasına gelince: Eğer durum henüz tazeyken [öğrenilirse] onu ondan geri alır; şayet elden çıkmışsa bakılır: Eğer alan kişi zengin olup kendisine helal olmadığını bildiği halde almışsa her halükarda onu tazmin eder. Şayet aldatmamış fakat kendisine caiz olduğuna inanmışsa ya da verenin kastını tam olarak anlamamışsa bakılır: Eğer onu yemiş veya giymişse tazmin eder; şayet telef olmuşsa tazmin etmez. Bunun zekâtı veren açısından geçerli olup olmadığı hususunda ihtilaf edilmiştir. Hasan ve Ebû Ubeyde: 'Ona yeterli olur' demiştir. es-Sevrî ve başkaları ise: 'Ona yeterli olmaz' demişlerdir. Zekât toplanan beldenin halkı, bir fazlalık kalıp da imamın görüşüne göre başka yere nakledilmesi durumu müstesna, ona en çok hak sahibi olanlardır. İbn Habîb el-Vâdıha'da şöyle demiştir: 'Kalpleri İslâm'a ısındırılacak olanlara gelince, onların payı düşmüştür. Allah yoluna gelince, beytülmâlde fey geliri azaldığında imamın gazilere vermesinde bir sakınca yoktur.'

قال القاضي أبو محمد: وهذا الشرط فيه نظر، قال ابن حبيب: وينبغي للإمام أن يأمر السعاة بتفريقها بالمواضع التي جبيت فيها ولا يحمل منه شيء إلى الإمام إلا أن يرى ذلك لحاجة أو فاقة نزلت بقوم، قال مالك: ومن له مزرعة أو شيء في ثمنه إذا باعه ما يغنيه لم يجز له أخذ الصدقة، وهذه جملة من فقه الآية كافية على شرطنا في الإيجاز والله الموفق برحمته، وقوله تعالى: فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ أي موجبة محدودة وهو مأخوذ من الفرض في الشيء بمعنى الحز والقطع ثبوت ذلك ودوامه، شبه ما يفرض من الأحكام، ونصب فَرِيضَةً على المصدر، ثم وصف نفسه تعالى بصفتين مناسبتين لحكم هذه الآية لأنه صدر عن علم منه بخلقه وحكمة منه في القسمة بينهم.

Kādî Ebû Muhammed der ki: Bu şartta bir kapalılık (tartışma) vardır. İbn Habîb şöyle demiştir: 'İmama gereken, zekât memurlarına zekâtı toplandığı yerlerde dağıtmalarını emretmesidir; bir topluluğun başına gelen bir ihtiyaç veya kıtlık sebebiyle uygun görmesi müstesna, ondan imama hiçbir şey getirilmez.' Mâlik: 'Kimin bir tarlası veya sattığında kendisine yetecek değerde bir şeyi varsa zekât alması caiz olmaz' demiştir. İşte bu, özetleme şartımıza uygun olarak bu ayetin fıkhına dair yeterli bir özettir; rahmetiyle muvaffak kılan Allah'tır. Yüce [Allah]'ın: { فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir farz olarak...” buyruğu, yani kesinleştirilmiş ve sınırlandırılmıştır; bu da o şeyin sabit ve devamlı olması anlamında bir şeyi çentmek ve kesmek demek olan 'farz'dan alınmıştır. Takdir edilen hükümler buna benzetilmiştir. { فَرِيضَةً } kelimesi meful-i mutlak olarak mansubdur. Sonra Yüce [Allah], bu ayetin hükmüne uygun düşen iki sıfatla kendisini nitelemiştir; çünkü bu hüküm O'nun kullarını bilmesinden ve aralarındaki taksimatta gösterdiği hikmetinden kaynaklanmıştır.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu:

[سورة التوبة (٩) : الآيات ٦١ الى ٦٣]

[Tevbe Suresi (9): Ayetler 61-63]

وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ وَيَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٦١) يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ لِيُرْضُوكُمْ وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ إِنْ كانُوا مُؤْمِنِينَ (٦٢) أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ يُحادِدِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَأَنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ خالِداً فِيها ذلِكَ الْخِزْيُ الْعَظِيمُ (٦٣)

{ وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ وَيَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٦١) يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ لِيُرْضُوكُمْ وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ إِنْ كانُوا مُؤْمِنِينَ (٦٢) أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ يُحادِدِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَأَنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ خالِداً فِيها ذلِكَ الْخِزْيُ الْعَظِيمُ (٦٣) } “İçlerinden öyleleri vardır ki peygamberi incitirler ve 'O her söylenene kulak veren biridir' derler. De ki: 'O sizin için bir hayır kulağıdır; Allah'a inanır, müminlere güvenir ve sizden iman edenler için bir rahmettir. Allah'ın Resûlü'nü incitenler için ise can yakıcı bir azap vardır.' (61) Sizi razı etmek için Allah'a yemin ederler. Eğer gerçekten mümin iseler, razı etmelerine Allah ve Resûlü daha layıktır. (62) Bilmediler mi ki kim Allah'a ve Resûlü'ne karşı gelirse, şüphesiz onun için içinde ebedî kalacağı cehennem ateşi vardır? İşte büyük rüsvalık budur. (63)”

الضمير في قوله وَمِنْهُمُ عائد على المنافقين، ويُؤْذُونَ لفظ يعم جميع ما كانوا يفعلونه ويقولونه في جهة رسول الله ﷺ من الأذى، وخص بعد ذلك من قولهم هُوَ أُذُنٌ، وروي أن قائل هذه اللفظة نبتل بن الحارث وكان من مردة المنافقين، وهو الذي قال فيه رسول الله ﷺ من سره أن ينظر إلى الشيطان فلينظر إلى نبتل بن الحارث وكان ثائر الرأس منتفش الشعرة أحمر العينين أسفع الخدين مشوها، وروي عن الحسن البصري ومجاهد أنهما تأولا أنهم أرادوا بقولهم هُوَ أُذُنٌ أي يسمع منا معاذيرنا وتنصلنا ويقبله، أي فنحن لا نبالي عن أذاه ولا الوقوع فيه إذ هو سماع لكل ما يقال من اعتذار ونحوه، فهذا تنقص بقلة الحزامة والانخداع، وروي عن ابن عباس وجماعة معه أنهم أرادوا بقولهم هُوَ أُذُنٌ أي يسمع كل ما ينقل إليه عنا ويصغي إليه ويقبله، فهذا تشكّ منه ووصف بأنه يسوغ عنده الأباطيل والنمائم، ومعنى أُذُنٌ سماع، ويسمى الرجل السماع لكل قول أذنا إذا كثر منه استعمال الأذن، فهذه تسمية الشيء بالشيء إذا كان منه بسبب كما يقال للربيئة عين وكما يقال للمسنة من الإبل التي قد بزل نابها ناب وقيل معنى الكلام ذو أذن أي ذو سماع، وقيل إن قوله أُذُنٌ مشتق من قولهم أذن للشيء إذا استمع كما قال الشاعر وهو علي بن زيد: [الرمل]

Yüce [Allah]'ın: { وَمِنْهُمُ } “İçlerinden öyleleri vardır ki...” buyruğundaki zamir münafıklara dönmektedir. { يُؤْذُونَ } “incitirler” lafzı, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında yaptıkları ve söyledikleri her türlü eziyeti kapsar. Bundan sonra onların: { هُوَ أُذُنٌ } “O her söylenene kulak veren biridir” sözleri özel olarak belirtilmiştir. Bu sözü söyleyenin azılı münafıklardan olan Nebtel b. el-Hâris olduğu rivayet edilmiştir; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hakkında: “Kimi şeytana bakmak sevindirirse Nebtel b. el-Hâris'e baksın” buyurduğu kimse odur. O, saçı dağınık, kabarık kıllı, kırmızı gözlü, yanakları karaya çalan çirkin biriydi. Hasan-ı Basrî ve Mücâhid'den, onların { هُوَ أُذُنٌ } sözüyle şunu kastettiklerini tevil ettikleri rivayet edilmiştir: 'O bizim mazeretlerimizi ve temize çıkma çabalarımızı dinler ve kabul eder; yani biz ona eziyet etmekten ve aleyhinde konuşmaktan çekinmeyiz, zira o mazeret ve benzeri söylenen her şeyi dinleyen biridir.' Bu, dirayetsizlik ve aldanabilirlikle kusur isnat etmektir. İbn Abbâs ve onunla birlikte olan bir gruptan ise onların { هُوَ أُذُنٌ } sözüyle şunu kastettikleri rivayet edilmiştir: 'O, bizim hakkımızda kendisine aktarılan her şeyi dinler, ona kulak verir ve kabul eder.' Bu ise ondan şikâyet etmektir ve onun batıl sözleri ve dedikoduları hoş karşıladığı şeklinde bir nitelemedir. 'Uzn' (أُذُن) kelimesinin anlamı 'dinleyici' (semâ') demektir. Kulağını çok kullandığı zaman her söze kulak veren adama 'uzn' denir. Bu, aralarında bir ilgi bulunduğunda bir şeyin başka bir şeyle isimlendirilmesidir; nitekim gözetleyiciye 'ayn' (göz) denildiği ve azı dişi çıkan yaşlı deveye 'nâb' (azı dişi) denildiği gibi. Sözün anlamının 'kulak sahibi' (zû uzn) yani 'dinleme özelliği olan' şeklinde olduğu da söylenmiştir. Ayetteki { أُذُنٌ } kelimesinin, şair Ali b. Zeyd'in şu dizesinde olduğu gibi, bir kimse dinlediğinde söylenen 'ezine li'ş-şey'' (أذن للشيء) ifadesinden türediği de söylenmiştir: [Remel]

أيها القلب تعلل بددن ... إن همّي في سماع وأذن

Ey gönül, oyalan eğlenceyle ... Benim arzum dinlemek ve kulak vermektir

وفي التنزيل وَأَذِنَتْ لِرَبِّها وَحُقَّتْ [الإنشقاق: ٢- ٥] ومن هذا قول النبي ﷺ «ما أذن الله لشيء كأذنه لنبي يتغنى بالقرآن» ومن هذا قول الشاعر [عدي بن زيد] : [الرمل]

Kur'an'da da şöyle buyrulur: { وَأَذِنَتْ لِرَبِّها وَحُقَّتْ } “Rabbini dinleyip boyun eğdiği...” [İnşikāk: 2, 5]. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu sözü de bu kabildendir: “Allah hiçbir şeyi, Kur'an'ı teganni ile okuyan bir peygambere kulak verdiği gibi dinlememiştir.” Şair [Adiy b. Zeyd]'in şu sözü de bundandır: [Remel]

في سماع يأذن الشيخ له ... وحديث مثل ماذيّ مشار

İhtiyarın kulak verdiği bir dinleyişte ... Ve süzülmüş beyaz bal gibi bir sözde

ومنه قول الآخر [قعنب بن أم صاحب] : [البسيط]

Bir diğerinin [Ka'neb b. Ümmi Sâhib]'in şu sözü de bundandır: [Basît]

صمّ إذا سمعوا خيرا ذكرت به ... وإن ذكرت بسوء عندهم أذنوا

Anıldığın bir hayrı işittiklerinde sağırdırlar ... Yanlarında kötülükle anılırsan hemen kulak kesilirler

وقرأ نافع «أذن» بسكون الذال فيهما، وقرأ الباقون «أذن» بضم الذال فيهما، وكلهم قرأ بالإضافة إلى خَيْرٍ إلا ما روي عن عاصم، وقرأ الحسن بن أبي الحسن ومجاهد وعيسى بخلاف «قل أذن خير» برفع خير وتنوين «أذن» ، وهذا يجري مع تأويل الحسن الذي ذكرناه أي من يقبل معاذيركم خير لكم، ورويت هذه القراءة عن عاصم، ومعنى «أذن خير» على الإضافة أي سماع خير وحق، وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ معناه يصدق بالله، وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ قيل معناه ويصدق المؤمنين واللام زائدة كما هي في قوله رَدِفَ لَكُمْ [النمل: ٧٢] وقال المبرد هي متعلقة بمصدر مقدر من الفعل كأنه قال وإيمانه للمؤمنين أي تصديقه، ويقال آمنت لك بمعنى صدقتك ومنه قوله تعالى: وَما أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنا [يوسف: ١٧] .

Nâfi', her iki yerdeki 'uzun' kelimesini zâl harfinin sükûnu ile 'uzn' şeklinde okumuştur. Diğer kıraat imamları ise her ikisinde de zâl harfinin dammesiyle 'uzun' şeklinde okumuşlardır. Âsım'dan rivayet edilen müstesna, hepsi bunu { خَيْرٍ } kelimesine izafetle okumuştur. Hasan b. Ebi'l-Hasan, Mücâhid ve Îsâ ise farklı bir rivayetle { قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ } ibaresini hayr kelimesinin ref'i ve 'uzunun' tenvini ile okumuşlardır. Bu, zikrettiğimiz Hasan'ın tevîline uygun düşmektedir; yani mazeretlerinizi kabul eden kimse sizin için daha hayırlıdır. Bu kıraat Âsım'dan da rivayet edilmiştir. İzafet üzerine 'uznü hayr'ın anlamı, 'hayırlı ve hak olanı dinleyen' demektir. { يُؤْمِنُ بِاللَّهِ } ibaresinin anlamı Allah'ı tasdik eder demektir. { وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ } ibaresine gelince, 'müminleri tasdik eder' anlamında olduğu ve Yüce [Allah]'ın: { رَدِفَ لَكُمْ } “Size yaklaşmıştır” [Neml: 72] buyruğunda olduğu gibi buradaki lâm harfinin zaid olduğu söylenmiştir. el-Müberred ise bunun fiilden takdir edilen bir masdara taalluk ettiğini, sanki 'onun imanı müminleredir' yani tasdikidir demek olduğunu belirtmiştir. Tasdik ettim manasında 'âmnetü leke' denir; Yüce Allah'ın: { وَما أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنا } “Sen bize inanıcı değilsin” [Yûsuf: 17] buyruğu da bundandır.

قال القاضي أبو محمد: وعندي أن هذه التي معها اللام في ضمنها باء فالمعنى ويصدق للمؤمنين بما يخبرونه، وكذلك وَما أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنا [يوسف: ١٧] بما نقوله لك والله المستعان، وقرأ جميع السبعة إلا حمزة «ورحمة» بالرفع عطفا على أُذُنٌ، وقرأ حمزة وحده «ورحمة» بالخفض عطفا على خَيْرٍ، وهي قراءة أبي بن كعب وعبد الله والأعمش، وخصص الرحمة لِلَّذِينَ آمَنُوا إذ هم الذين نجوا بالرسول وفازوا به، ثم أوجب تعالى للذين يؤذون رسول الله العذاب الأليم وحتم عليهم به، وقوله تعالى: يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ الآية، ظاهر هذه الآية أن المراد بها جميع المنافقين الذين يحلفون لرسول الله ﷺ وللمؤمنين بأنهم منهم في الدين وأنهم معهم في كل أمر وكل حزب، وهم في ذلك يبطنون النفاق ويتربصون الدوائر وهذا قول جماعة من أهل التأويل، وقد روت فرقة أنها نزلت بسبب رجل من المنافقين قال إن كان ما يقول محمد ﷺ حقا فأنا شر من الخمر، فبلغ قوله رسول الله ﷺ فدعاه ووقف على قوله ووبخه فحلف مجتهدا أنه ما فعل، فنزلت الآية في ذلك، وقوله وَاللَّهُ مذهب سيبويه أنهما جملتان حذفت الأولى لدلالة الثانية عليها، والتقدير عنده والله أحق أن يرضوه ورسوله أحق أن يرضوه وهذا كقول الشاعر: [المنسرح]

Kādî Ebû Muhammed der ki: Bana göre lâm ile birlikte olan bu kullanım bünyesinde 'bâ' harfi-i cerini barındırmaktadır; dolayısıyla mana: 'Müminlerin kendisine haber verdikleri şeylerde onları tasdik eder' şeklindedir. Yüce [Allah]'ın: { وَما أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنا } “Sen bize inanıcı değilsin” [Yûsuf: 17] ayeti de 'sana söylediğimiz şeylerde' demektir; yardımına sığınılacak olan Allah'tır. Hamza hariç yedi kıraat imamının tamamı { وَرَحْمَةٌ } kelimesini { أُذُنٌ } üzerine matuf olarak merfû okumuştur. Yalnızca Hamza, { خَيْرٍ } üzerine matuf olarak mecrûr okumuştur ki bu Übey b. Ka'b, Abdullah ve el-A'meş'in kıraatidir. Rahmeti { لِلَّذِينَ آمَنُوا } “iman edenlere” tahsis etmiştir; zira Resûl sebebiyle kurtulan ve onunla zafere ulaşanlar onlardır. Sonra Yüce Allah Resûlullah'ı incitenlere can yakıcı azabı vacip kılmış ve bunu onlara kesinleştirmiştir. Yüce Allah'ın: { يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ } “Sizi razı etmek için Allah'a yemin ederler...” ayetinin zahirine göre bundan murat; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve müminlere dinde onlardan olduklarına, her işte ve her grupta onlarla beraber bulunduklarına dair yemin eden münafıkların tamamıdır. Oysa onlar bu esnada içlerinde nifakı gizlemekte ve felaketlerin gelmesini beklemektedirler. Tefsir ehlinin çoğunluğunun görüşü budur. Bir grup ise bu ayetin, münafıklardan: 'Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in söylediği hak ise ben şaraptan daha kötüyüm' diyen bir adam hakkında indiğini rivayet etmiştir. Onun bu sözü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşınca onu çağırmış, söylediği sözü yüzüne vurmuş ve azarlamıştır; o da var gücüyle bunu yapmadığına yemin etmiştir; bunun üzerine bu ayet inmiştir. Ayetteki { وَاللَّهُ } lafzına gelince; Sîbeveyhi'nin mezhebi bunların iki cümle olduğu, ikincisinin delaleti sebebiyle birincisinin hazfedildiği yönündedir. Ona göre takdir: 'Allah razı etmelerine daha layıktır, Resûlü de razı etmelerine daha layıktır' şeklindedir. Bu, şairin şu sözü gibidir: [Münserih]

نحن بما عندنا وأنت بما عن ... دك راض والرأي مختلف

Biz elimizdekiyle, sen de elindekiyle ... Razısın, ama görüşler farklıdır

ومذهب المبرد أن في الكلام تقديما وتأخيرا، وتقديره والله أحق أن يرضوه ورسوله قال وكانوا يكرهون أن يجمع الرسول مع الله في ضمير، حكاه النقاش عنه، وليس هذا بشيء، وفي مصنف أبي داود أن النبي ﷺ قال «من يطع الله ورسوله فقد رشد ومن يعصها» فجمع في ضمير، وقوله ﷺ في الحديث الآخر «بئس الخطيب أنت» ، إنما ذلك وقف في يعصهما فأدخل العاصي في الرشد، وقيل الضمير في يُرْضُوهُ عائد على المذكور كما قال رؤبة: [الرجز] .

el-Müberred'in benimsediği görüşe göre ise sözde bir takdim ve tehir vardır; takdiri: 'Onu razı etmelerine Allah daha layıktır ve Resûlü de' şeklindedir. O, Resûl'ün tek bir zamirde Allah ile bir araya getirilmesini hoş karşılamadıklarını söylemiştir; bunu en-Nakkâş ondan aktarmıştır, ancak bu bir şey ifade etmez. Ebû Dâvûd'un Musannef'inde Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “Kim Allah'a ve Resûlü'ne itaat ederse doğru yolu bulmuştur, kim de o ikisine isyan ederse...” buyurarak tek bir zamirde birleştirdiği sabittir. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in diğer hadisteki: “Sen ne kötü bir hatipsin!” sözü ise sadece 'o ikisine isyan ederse' ifadesinde duraklamasından ve böylece isyan edeni doğru yolun içine dahil etmesinden dolayıdır. Ayetteki { يُرْضُوهُ } fiilindeki zamirin, Rü'be'nin şu sözünde olduğu gibi, zikredilen şeye raci olduğu da söylenmiştir: [Recez]

فيها خطوط من سواد وبلق ... كأنّه في الجلد توليع البهق

Onda siyah ve beyazdan çizgiler vardır ... Sanki o derideki alaca hastalığının yayılmasıdır

وقوله إِنْ كانُوا مُؤْمِنِينَ أي على قولهم ودعواهم، وقوله أَلَمْ يَعْلَمُوا الآية، قوله أَلَمْ تقرير ووعيد، وفي مصحف أبي بن كعب «ألم تعلم» على خطاب النبي ﷺ، وهو وعيد لهم، وقرأ الأعرج والحسن «ألم تعلموا» بالتاء، ويُحادِدِ معناه يخالف ويشاق، وهو أن يعطي هذا حده وهذا حده لهذا، وقال الزجاج: هو أن يكون هذا في حد وهذا في حد، وقوله فَأَنَّ مذهب سيبويه أنها بدل من الأولى وهذا معترض بأن الشيء لا يبدل منه حتى يستوفى، والأولى في هذا الموضع لم يأت خبرها بعد إذ لم يتم جواب الشرط، وتلك الجملة هي الخبر، وأيضا فإن الفاء تمانع البدل، وأيضا فهي في معنى آخر غير الأول فيقلق البدل، وإذا تلطف للبدل فهو بدل الاشتمال وقال غير سيبويه: هي مجردة لتأكيد الأولى وقالت فرقة من النحاة: هي في موضع خبر ابتداء تقديره فواجب أن له، وقيل المعنى فله أن له، وقالت فرقة:

Yüce [Allah]'ın: { إِنْ كانُوا مُؤْمِنِينَ } “Eğer mümin iseler” buyruğu, yani onların sözlerine ve iddialarına göredir. Yüce [Allah]'ın: { أَلَمْ يَعْلَمُوا } “Bilmediler mi?” ayeti; başındaki 'elem' ifadesi takrir (itiraf ettirme) ve tehdittir. Übey b. Ka'b'ın mushafında Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitaben 'elem ta'lem' (bilmedin mi) şeklindedir ve bu da onlar için bir tehdittir. el-A'rec ve Hasan, 'tâ' ile 'elem ta'lemû' (bilmediniz mi) şeklinde okumuşlardır. { يُحادِدِ } fiilinin manası muhalefet eder, düşmanlık gösterir demektir; bu da birinin kendi sınırını buna, diğerinin de kendi sınırını şuna koymasıdır. ez-Zeccâc: 'Bunun bir sınırda, diğerinin de başka bir sınırda olmasıdır' demiştir. Yüce [Allah]'ın: { فَأَنَّ } buyruğu; Sîbeveyhi'nin mezhebine göre önceki 'enne'den bedeldir. Ancak buna, bir şey tam olarak tamamlanmadan ondan bedel yapılamayacağı gerekçesiyle itiraz edilmiştir; çünkü buradaki birinci 'enne'nin haberi henüz gelmemiştir zira şartın cevabı tamamlanmamıştır ve işte o cümle haberdir. Ayrıca başındaki fâ harfi bedel olmaya engeldir. Yine o, birincisinden başka bir anlamda olduğu için bedel olması uygun düşmez. Bedel için zorlama bir tevil yapılırsa bu bedel-i iştimal olur. Sîbeveyhi dışındakiler şöyle demiştir: 'Bu, birinciyi pekiştirmek için getirilmiştir.' Nahivcilerden bir grup: 'O, takdiri 'ona şu olması vaciptir' şeklinde olan bir mübtedanın haberi konumundadır' demiştir. Anlamın 'ona şu olması hakkıdır' şeklinde olduğu da söylenmiştir. Bir grup ise şöyle demiştir:

هي ابتداء والخبر مضمر تقديره فإن له نار جهنم واجب، وهذا مردود لأن الابتداء ب «أن» لا يجوز مع إضمار الخبر، قاله المبرد: وحكي عن أبي علي الفارسي قول يقرب معناه من معنى القول الثالث من هذه التي ذكرنا لا أقف الآن على لفظه، وجميع القراء على فتح «أن» الثانية، وحكى الطبري عن بعض نحويي البصرة أنه اختار في قراءتها كسر الألف، وذكر أبو عمرو الداني أنها قراءة ابن أبي عبلة، ووجهه في العربية قوي لأن الفاء تقتضي القطع والاستئناف ولأنه يصلح في موضعها الاسم ويصلح الفعل وإذا كانت كذلك وجب كسرها.

O bir mübtedadır ve haberi gizlidir, takdiri: 'Cehennem ateşinin onun için olması kesinleşmiştir' şeklindedir. Ancak bu görüş reddedilmiştir; zira el-Müberred'in de belirttiği gibi, haber gizli tutularak 'enne' ile cümleye başlanması caiz değildir. Ebû Ali el-Fârisî'den, zikrettiğimiz bu görüşlerden üçüncüsünün anlamına yakın bir görüş rivayet edilmiştir ki şu an lafzını tam hatırlayamıyorum. Kıraat imamlarının tamamı ikinci { فَأَنَّ } kelimesini fetha ile okumuşlardır. Taberî, Basra nahivcilerinden bazılarının onun kırâatinde elifin kesresini tercih ettiğini nakletmiştir; Ebû Amr ed-Dânî de bunun İbn Ebî Able'nin kıraati olduğunu zikretmiştir. Bunun Arap dilindeki gerekçesi güçlüdür; çünkü 'fâ' harfi kesilmeyi ve yeni bir cümleye başlamayı (isti'nâfı) gerektirir, ayrıca onun yerinde hem isim hem de fiil gelmeye elverişlidir; durum böyle olunca da kesreli okunması vacip olur.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu:

[سورة التوبة (٩) : الآيات ٦٤ الى ٦٦]

[Tevbe Suresi (9): Ayetler 64-66]

يَحْذَرُ الْمُنافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِما فِي قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجٌ ما تَحْذَرُونَ (٦٤) وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ إِنَّما كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ قُلْ أَبِاللَّهِ وَآياتِهِ وَرَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ (٦٥) لا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طائِفَةٍ مِنْكُمْ نُعَذِّبْ طائِفَةً بِأَنَّهُمْ كانُوا مُجْرِمِينَ (٦٦)

{ يَحْذَرُ الْمُنافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِما فِي قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجٌ ما تَحْذَرُونَ (٦٤) وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ إِنَّما كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ قُلْ أَبِاللَّهِ وَآياتِهِ وَرَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ (٦٥) لا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طائِفَةٍ مِنْكُمْ نُعَذِّبْ طائِفَةً بِأَنَّهُمْ كانُوا مُجْرِمِينَ (٦٦) } “Münafıklar, kalplerinde olanı kendilerine haber verecek bir surenin aleyhlerine indirilmesinden çekinirler. De ki: 'Siz alay edin! Şüphesiz Allah, çekindiğiniz şeyi ortaya çıkaracaktır.' (64) Şayet onlara soracak olsan mutlaka, 'Biz sadece lafa dalmış eğleniyorduk' derler. De ki: 'Allah ile, O'nun ayetleriyle ve O'nun Resûlü ile mi alay ediyordunuz?' (65) Özür beyan etmeyin; şüphesiz imanınızdan sonra kâfir oldunuz. Sizden bir grubu affetsek bile, suçlu kimseler olduklarından ötürü diğer bir gruba azap edeceğiz. (66)”

قوله، يَحْذَرُ خبر عن حال قلوبهم، وحذرهم إنما هو أن تتلى سورة ومعتقدهم هل تنزل أم لا ليس بنص في الآية لكنه ظاهر، فإن حمل على مقتضى نفاقهم واعتقادهم أن ذلك ليس من عند الله فوجه بين، وإن قيل إنهم يعتقدون نزول ذلك من عند الله وهم ينافقون مع ذلك فهذا كفر عناد، وقال الزجّاج وبعض من ذهب إلى التحرز من هذا الاحتمال: معنى يحذر الأمر وإن كان لفظه لفظ الخبر كأنه يقول «ليحذر» ، وقرأ أبو عمرو وجماعة معه «أن تنزل» ، ساكنة النون خفيفة الزاي، وقرأ بفتح النون مشددة الزاي الحسن والأعرج وعاصم والأعمش، وأَنْ من قوله أَنْ تُنَزَّلَ، مذهب سيبويه أن، يَحْذَرُ عامل فهي مفعوله، وقال غيره حذر إنما هي من هيئات النفس التي لا تتعدى مثل فزع وإنما التقدير يحذر المنافقون من أن تنزل عليهم سورة، وقوله قُلِ اسْتَهْزِؤُا لفظه الأمر ومعناه التهديد، ثم ابتدأ الإخبار عن أنه يخرج لهم إلى حيز الوجود ما يحذرونه، وفعل ذلك ﵎ في سورة براءة فهي تسمى الفاضحة لأنها فضحت المنافقين، وقال الطبري: كان المنافقون إذا عابوا رسول الله ﷺ وذكروا شيئا من أمره قالوا لعل الله لا يفشي سرنا فنزلت الآية في ذلك.

Yüce [Allah]'ın: { يَحْذَرُ } “çekinirler” buyruğu, onların kalplerinin durumuna dair bir haberdir. Onların çekinmesi sadece bir surenin okunmasından ibarettir; inip inmeyeceğine dair inançları ise ayette açıkça belirtilmemiştir fakat zahirdir. Eğer bu, onların nifaklarının ve bunun Allah katından olmadığı yönündeki inançlarının gereğine hamledilirse gayet açık bir cihettir. Şayet bunun Allah katından indiğine inanmalarına rağmen nifak çıkardıkları söylenecek olursa bu bir inat küfrü olur. ez-Zeccâc ve bu ihtimalden sakınma yoluna giden bazı âlimler şöyle demiştir: 'Lafzı haber şeklinde olsa bile yahzeru kelimesinin manası emirdir; sanki münafıklar çekinsin demektedir.' Ebû Amr ve onunla birlikte olan bir grup { أَنْ تُنَزَّلَ } ibaresini nûn'un sükûnu ve zây harfinin şeddesiz haliyle okumuştur. Nûn'un fethası ve zây'ın şeddesiyle ise Hasan, el-A'rec, Âsım ve el-A'meş okumuştur. { أَنْ تُنَزَّلَ } ifadesindeki { أَنْ } edatına gelince; Sîbeveyhi'nin mezhebine göre { يَحْذَرُ } fiili âmildir ve o onun mef'ûlüdür. Başkaları ise: 'Hazera fiili fezia (korktu) gibi geçişli olmayan nefis hallerindendir; takdiri ise münafıklar aleyhlerine bir sure indirilmesinden çekinirler şeklindedir' demiştir. Yüce [Allah]'ın: { قُلِ اسْتَهْزِؤُا } “De ki: 'Alay edin!'” buyruğunun lafzı emir, manası ise tehdittir. Sonra onların çekindikleri şeyi varlık alemine çıkaracağını haber vermeye başlamıştır. Allah Teâlâ bunu Berâe suresinde yapmıştır; zira bu sure münafıkları rezil ettiği için el-Fâdiha (rezil edici) diye isimlendirilir. Taberî: 'Münafıklar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i ayıpladıklarında ve onun işlerinden bir şey söylediklerinde, 'Umulur ki Allah sırrımızı açığa vurmaz' derlerdi; ayet bunun üzerine indi' demiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا يقتضي كفر العناد الذي قلناه، وقوله وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ الآية، نزلت على ما ذكر جماعة من المفسرين في وديعة بن ثابت وذلك أنه مع قوم من المنافقين كانوا يسيرون في غزوة تبوك، فقال بعضهم لبعض هذا يريد أن يفتح قصور الشام ويأخذ حصون بني الأصفر هيهات هيهات، فوقفهم رسول الله ﷺ على ذلك، وقال لهم قلتم كذا وكذا، فقالوا إِنَّما كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ، يريدون كنا غير مجدين، وذكر ابن إسحاق أن قوما منهم تقدموا النبي ﷺ، وقال بعضهم كأنكم والله غدا في الحبال أسرى لبني الأصفر إلى نحو هذا من القول، فقال النبي ﷺ لعمار بن ياسر: «أدرك القوم فقد احترقوا وأخبرهم بما قالوا» ، ونزلت الآية، وروي أن وديعة بن ثابت المذكور قال في جماعة من المنافقين: ما رأيت كقرائنا هؤلاء لا أرغب بطونا ولا أكثر كذبا ولا أجبن عند اللقاء فعنفهم رسول الله ﷺ على هذه المقالة فقالوا إِنَّما كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ، ثم أمره بتقريرهم أَبِاللَّهِ وَآياتِهِ وَرَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ وفي ضمن هذا التقرير وعيد، وذكر الطبري عن عبد الله بن عمر أنه قال: رأيت قائل هذه المقالة وديعة متعلقا بحقب ناقة رسول الله ﷺ يماشيها والحجارة تنكبه وهو يقول إِنَّما كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ والنبي يقول أَبِاللَّهِ وَآياتِهِ وَرَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ، وذكر النقاش أن هذا المتعلق كان عبد الله بن أبي ابن سلول، وذلك خطأ لأنه لم يشهد تبوك، وقوله تعالى: لا تَعْتَذِرُوا الآية، المعنى قل لهم يا محمد لا تعتذروا على جهة التوبيخ كأنه قال لا تفعلوا ما لا ينفع.

Kādî Ebû Muhammed der ki: Bu, belirttiğimiz inat küfrünü gerektirir. Yüce [Allah]'ın: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ } “Şayet onlara soracak olsan...” ayeti; müfessirlerin çoğunluğunun belirttiğine göre Vedîa b. Sâbit hakkında inmiştir. Şöyle ki: O, münafıklardan bir toplulukla birlikte Tebük Gazvesi'nde yürümekteydi. Birbirlerine: 'Bu adam Şam'ın saraylarını fethetmek ve Benî Asfar'ın (Bizanslıların) kalelerini ele geçirmek istiyor; heyhat, heyhat!' dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onları durdurup 'Şöyle şöyle dediniz' buyurdu. Onlar da: { إِنَّما كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ } “Biz sadece lafa dalmış eğleniyorduk” dediler; yani ciddi değildik demek istediler. İbn İshak, onlardan bir topluluğun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in önüne geçtiğini ve bazılarının 'Vallahi yarın Benî Asfar'ın ipleriyle bağlanmış esirler gibisiniz' ve buna benzer sözler söylediklerini zikretmiştir. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Ammâr b. Yâsir'e: “Şu topluluğa yetiş, zira onlar yandılar; onlara söyledikleri şeyleri haber ver” buyurdu ve ayet indi. Adı geçen Vedîa b. Sâbit'in, münafıklardan bir grup içinde: 'Şu bizim kurrâmız (okuyucularımız) gibi karınlarına daha düşkün, dilleri daha yalancı ve çatışma anında daha korkak kimse görmedim' dediği, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu sözden ötürü onları azarladığı, onların da: { إِنَّما كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ } “Biz sadece lafa dalmış eğleniyorduk” dedikleri rivayet edilmiştir. Sonra [Allah], onlara itiraf ettirmesini emrederek: { أَبِاللَّهِ وَآياتِهِ وَرَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ } “Allah ile, O'nun ayetleriyle ve O'nun Resûlü ile mi alay ediyordunuz?” buyurmuştur ki bu takririn içinde bir tehdit vardır. Taberî, Abdullah b. Ömer'den şöyle dediğini nakletmiştir: 'Bu sözü söyleyen Vedîa'yı, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in devesinin semer kayışına tutunmuş, onunla birlikte yürürken taşların ayağını kanattığını ve onun: { إِنَّما كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ } “Biz sadece lafa dalmış eğleniyorduk” dediğini, Peygamber'in de: { أَبِاللَّهِ وَآياتِهِ وَرَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ } “Allah ile, O'nun ayetleriyle ve O'nun Resûlü ile mi alay ediyordunuz?” buyurduğunu gördüm.' en-Nakkâş, bu kayışa tutunan kimsenin Abdullah b. Übey b. Selûl olduğunu zikretmiştir; fakat bu bir hatadır, zira o Tebük'e katılmamıştı. Yüce Allah'ın: { لا تَعْتَذِرُوا } “Özür beyan etmeyin...” ayetinin manası: Ey Muhammed, onlara azarlama sadedinde 'Özür beyan etmeyin' de; sanki 'Fayda vermeyecek şeyi yapmayın' demektedir.

ثم حكم عليهم بالكفر فقال لهم قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ الذي زعمتموه ونطقتم به، وقوله عَنْ طائِفَةٍ مِنْكُمْ يريد فيما ذكر المفسرون رجلا واحدا قيل اسمه مخشن بن حفير قاله ابن إسحاق، وقال ابن هشام ويقال فيه مخشي وقال خليفة بن خياط في تاريخه مخاشن بن حمير وذكر ابن عبد البر مخاشن الحميري وذكر جميعهم أنه استشهد باليمامة وكان قد تاب وتسمى عبد الرحمن، فدعا الله أن يستشهد، ويجهل أمره فكان ذلك باليمامة ولم يوجد جسده، وذكر أيضا ابن عبد البر محشي بن حمير بضم الحاء وفتح الميم وسكون الياء ولم يتقن القصة، وكان محشي مع المنافقين الذين قالوا إِنَّما كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ فقيل كان منافقا ثم تاب توبة صحيحة، وقيل كان مسلما مخلصا إلا أنه سمع كلام المنافقين فضحك لهم ولم ينكر عليهم فعفا الله عنه في كلا الوجهين، ثم أوجب العذاب لباقي المنافقين الذين قالوا ما تقدم، وقرأ جميع السبعة سوى عاصم «إن يعف عن طائفة» بالياء «تعذب» بالتاء، وقرأ الجحدري «إن يعف» بالياء على تقدير يعذب الله «طائفة» بالنصب، وقرأ عاصم وزيد بن ثابت وأبو عبد الرحمن «إن نعف» بالنون «نعذب» بنون الجميع أيضا، وقرأ مجاهد «إن تعف» بالتاء المضمومة على تقدير إن تعف هذه الذنوب «تعذب» بالتاء أيضا.

Sonra onların aleyhine küfür hükmü vererek onlara: { قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ } “İddia ettiğiniz ve dilinizle ikrar ettiğiniz imanınızdan sonra şüphesiz kâfir oldunuz” demiştir. Yüce [Allah]'ın: { عَنْ طائِفَةٍ مِنْكُمْ } “sizden bir grubu” ifadesiyle, müfessirlerin zikrettiğine göre tek bir adam kastedilmektedir; İbn İshak onun isminin Muhassin b. Humeyr olduğunu söylemiştir. İbn Hişâm ise 'Ona Muhşî de denir' demiştir. Halîfe b. Hayyât Târih'inde 'Muhâşin b. Humeyr' demiş, İbn Abdilberr de 'Muhâşin el-Himyerî' şeklinde zikretmiştir. Hepsi de onun Yemâme'de şehit düştüğünü, tövbe edip adını Abdurrahman koyduğunu zikretmişlerdir. O, Allah'a şehit düşmeyi ve cesedinin bulunmamasını nasip etmesi için dua etmişti; bu da Yemâme'de gerçekleşti ve cesedi bulunamadı. İbn Abdilberr ayrıca hâ harfinin dammesi, mîm'in fethası ve yâ'nın sükûnu ile 'Muhşî b. Humeyr' şeklinde zikretmiş ancak kıssayı tam olarak sağlamlaştıramamıştır. Muhşî, { إِنَّما كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ } “Biz sadece lafa dalmış eğleniyorduk” diyen münafıklarla birlikteydi; onun önce münafık olup sonra samimi bir tövbeyle tövbe ettiği de söylenmiştir. İhlaslı bir Müslüman olduğu, ancak münafıkların sözlerini işitip onlara güldüğü ve karşı çıkmadığı, bu sebeple Allah'ın her iki duruma göre de onu affettiği söylenmiştir. Sonra zikredilen o sözleri söyleyen geri kalan münafıklar için azabı kesinleştirmiştir. Âsım dışındaki yedi kıraat imamının tamamı 'in yu'fe an tâifetin' (إن يعف عن طائفة) ibaresini yâ ile ve 'tüazzeb' (تعذب) kelimesini tâ ile okumuşlardır. el-Cahderî ise Allah'ın azap edeceği takdiriyle 'in yu'fe'yi yâ ile, 'tâifeten'i de nasb ile okumuştur. Âsım, Zeyd b. Sâbit ve Ebû Abdirrahmân ise 'in na'fü'yü (إن نعف) nûn ile, 'nüazzib'i de yine çoğul nûn'u ile okumuşlardır. Mücâhid ise bu günahların affedilmesi takdiriyle zammeli tâ ile 'in tü'fe' (إن تعف) ve yine tâ ile 'tüazzeb' şeklinde okumuştur.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu:

[سورة التوبة (٩) : الآيات ٦٧ الى ٦٩]

[Tevbe Suresi (9): Ayetler 67-69]

الْمُنافِقُونَ وَالْمُنافِقاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ إِنَّ الْمُنافِقِينَ هُمُ الْفاسِقُونَ (٦٧) وَعَدَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ وَالْمُنافِقاتِ وَالْكُفَّارَ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها هِيَ حَسْبُهُمْ وَلَعَنَهُمُ اللَّهُ وَلَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ (٦٨) كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ كانُوا أَشَدَّ مِنْكُمْ قُوَّةً وَأَكْثَرَ أَمْوالاً وَأَوْلاداً فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاقِكُمْ كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلاقِهِمْ وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خاضُوا أُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٦٩)

{ الْمُنافِقُونَ وَالْمُنافِقاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ إِنَّ الْمُنافِقِينَ هُمُ الْفاسِقُونَ (٦٧) وَعَدَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ وَالْمُنافِقاتِ وَالْكُفَّارَ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها هِيَ حَسْبُهُمْ وَلَعَنَهُمُ اللَّهُ وَلَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ (٦٨) كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ كانُوا أَشَدَّ مِنْكُمْ قُوَّةً وَأَكْثَرَ أَمْوالاً وَأَوْلاداً فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاقِكُمْ كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلاقِهِمْ وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خاضُوا أُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٦٩) } “Münafık erkekler ve münafık kadınlar birbirlerindendir. Kötülüğü emreder, iyilikten alıkoyarlar ve ellerini sıkı tutarlar. Allah'ı unuttular, O da onları unuttu. Şüphesiz münafıklar yoldan çıkmışların ta kendileridir. (67) Allah, münafık erkeklere, münafık kadınlara ve kâfirlere, içinde ebedî kalacakları cehennem ateşini vaat etmiştir. O onlara yeter! Allah onlara lanet etmiştir ve onlar için kalıcı bir azap vardır. (68) Siz de sizden öncekiler gibisiniz. Onlar kuvvetçe sizden daha zorlu, mal ve evlatça daha çok idiler. Kendi nasipleriyle zevk sürdüler; sizden öncekiler nasipleriyle nasıl zevk sürdülerse siz de nasibinizle öylece zevk sürdünüz ve onların daldığı gibi siz de daldınız. İşte onların amelleri dünyada da ahirette de boşa çıkmıştır ve işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir. (69)”

هذا ابتداء إخبار عنهم وحكم من الله تعالى عليهم بما تضمنته الآية، فقوله بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ يريد في الحكم والمنزلة من الكفر، وهذا نحو قولهم الأذنان من الرأس يريدون في حكم المسح وإلا فمعلوم أنهما من الرأس، ولما تقدم قبل «وما هم منكم» حسن هذا الإخبار، وقوله يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ يريد بالكفر وعبادة غير الله وسائر ذلك من الآية لأن المنافقين الذين نزلت هذه الآيات فيهم لم يكونوا أهل قدرة ولا أفعال ظاهرة وذلك بسبب ظهور الإسلام وكلمة الله ﷿، و «القبض» هو عن الصدقة وفعل الخير، وقوله تعالى: نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ أي تركوه حين تركوا نبيه وشرعته فتركهم حين لم يهدهم ولا كفاهم عذاب النار، وإنما يعبر بالنسيان عن الترك مبالغة إذا بلغ وجوه الترك الوجه الذي يقترن به نسيان، وعلى هذا يجيء وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ [البقرة: ٢٣٧] وَلا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيا [القصص: ٧٧] ثم حكم عليهم ﷿ بالفسق وهو فسوق الكفر المقتضي للخلود في النار.

Bu, onlar hakkında bir haberin başlangıcı ve ayetin içerdiği hususlarla Yüce Allah'ın onlar aleyhine verdiği bir hükümdür. Yüce [Allah]'ın: { بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ } “birbirlerindendir” buyruğu, küfürdeki hüküm ve mertebe bakımından demektir. Bu, 'İki kulak baştandır' sözlerine benzer; bununla meshin hükmünü kastederler, yoksa onların baştan olduğu zaten bilinmektedir. Daha önce 'Onlar sizden değildir' ifadesi geçtiği için bu haber güzel düşmüştür. Yüce [Allah]'ın: { يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ } “Kötülüğü emrederler” buyruğu; küfrü, Allah'tan başkasına ibadeti ve ayetin geri kalan diğer hususlarını kastetmektedir; çünkü bu ayetlerin haklarında indiği münafıklar güç sahibi değillerdi ve İslâm'ın ve Yüce Allah'ın kelimesinin üstün gelmesi sebebiyle açıktan eylemlerde bulunamıyorlardı. 'El sıkmak' (el-kabz) ise sadakadan ve hayır işlemekten el çekmektir. Yüce Allah'ın: { نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ } “Allah'ı unuttular, O da onları unuttu” buyruğu, yani O'nun Peygamberi'ni ve şeriatını terk ettiklerinde O'nu terk ettiler; O da onları hidayete erdirmeyip cehennem azabından korumayarak onları terk etti, demektir. Terk etmek fiili, unutmanın eşlik ettiği bir terk boyutuna ulaştığında mübalağa yoluyla unutma (nisyân) lafzıyla ifade edilir. { وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ } “Aranızdaki fazileti unutmayın” [Bakara: 237] ve { وَلا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيا } “Dünyadan nasibini de unutma” [Kasas: 77] ayetleri de bu kabildendir. Sonra Aziz ve Celil olan [Allah] onlar hakkında fısk hükmünü vermiştir ki bu, ateşte ebedî kalmayı gerektiren küfür fıskıdır.

وكان قتادة يقول فَنَسِيَهُمْ أي من الخير ولم ينسهم من الشر، وقوله وَعَدَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ الآية، لما قيد الوعد بالتصريح بالشر صح ذلك وحسن وإن كانت آية وعيد محض، والْكُفَّارَ في هذه الآية المعلنون، وقوله هِيَ حَسْبُهُمْ أي كافيتهم وكافية جرمهم وكفرهم نكالا وجزاء، فلو تمنى أحد لهم عذابا لكان ذلك عنده حسبا لهم، وَلَعَنَهُمُ اللَّهُ معناه أبعدهم عن رحمته، وعَذابٌ مُقِيمٌ معناه مؤبد لا نقلة له، وقوله تعالى كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ الآية، أمر الله نبيه أن يخاطب بها المنافقين فيقول لهم كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ، والمعنى أنتم كالذين أو مثلكم مثل الذين من قبلكم، وقال الزجّاج: المعنى وعدا كما وعد الذين من قبلكم فهو متعلق بوعد.

Katâde: '{ فَنَسِيَهُمْ } yani onları hayırdan unuttu, şerden ise unutmadı' derdi. Yüce [Allah]'ın: { وَعَدَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ } “Allah vaat etmiştir...” ayeti; vaat lafzı kötülüğün açıkça belirtilmesiyle kayıtlandığı zaman bu doğru ve güzel bir kullanım olur, her ne kadar bu ayet sırf bir tehdit ayeti olsa bile. Bu ayetteki { الْكُفَّارَ } kelimesinden murat, küfrünü açıkça ilan edenlerdir. Yüce [Allah]'ın: { هِيَ حَسْبُهُمْ } “O onlara yeter” buyruğu, yani ceza ve karşılık olarak onlara ve onların cürümlerine ve küfürlerine yeterlidir; şayet bir kimse onlar için bir azap temenni edecek olsa bu azap onun nazarında onlara yetecek bir azaptır. { وَلَعَنَهُمُ اللَّهُ } ifadesinin anlamı onları rahmetinden uzaklaştırdı demektir. { عَذابٌ مُقِيمٌ } ise sonu olmayan, devamlı ve kalıcı azap demektir. Yüce Allah'ın: { كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “Sizden öncekiler gibi...” ayeti; Allah Peygamberi'ne münafıklara hitap edip onlara: 'Sizden öncekiler gibi' demesini emretmiştir. Manası: Siz onlar gibisiniz veya sizin durumunuz sizden öncekilerin durumu gibidir, demektir. ez-Zeccâc ise: 'Manası, sizden öncekilere vaat ettiği gibi bir vaattir; dolayısıyla vaade taalluk etmektedir' demiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا قلق، ثم قال كانُوا أَشَدَّ مِنْكُمْ وأعظم فعصوا فأهلكوا فأنتم أحرى بالإهلاك لمعصيتكم وضعفكم، والخلاق الحظ من القدر والدين وجميع حال المرء وخلاق المرء الشيء الذي هو به خليق والمعنى عجلوا حظهم في دنياهم وتركوا باب الآخرة فاتبعتموهم أنتم.

Kādî Ebû Muhammed der ki: Bu zayıf bir görüştür. Sonra [Allah]: “Onlar sizden daha zorlu” ve daha büyüktüler; isyan ettiler ve helak edildiler; siz ise isyanınız ve zayıflığınız sebebiyle helak edilmeye daha layıksınız, buyurmuştur. 'el-Halâk' (الْخَلاقِ); kadir, din ve insanın bütün hallerinden aldığı pay ve nasip demektir; insanın halâkı ise onun layık olduğu şeydir. Mana şudur: Onlar dünyadaki paylarını aceleyle tükettiler ve ahiret kapısını terk ettiler, siz de onlara uydunuz.

قال القاضي أبو محمد: وأورد الطبري في تفسير هذه الآية قوله ﷺ «لتتبعن سنن من قبلكم شبرا بشبر وذراعا بذراع حتى لو دخلوا جحر ضب لدخلتموه» ، وما شاكل هذا الحديث مما يقتضي اتباع محمد ﷺ لسائر الأمم، وهو معنى لا يليق بالآية جدا إذ هي مخاطبة لمنافقين كفار أعمالهم حابطة والحديث مخاطبة لموحدين يتبعون سنن من مضى في أفعال دنيوية لا تخرج عن

Kādî Ebû Muhammed der ki: Taberî bu ayetin tefsirinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “Sizden öncekilerin yollarına karışı karışına, arşını arşınına mutlaka uyacaksınız; öyle ki onlar bir kelerin deliğine girseler siz de mutlaka ona gireceksiniz” hadisini ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in [ümmetinin] diğer ümmetlere uymasını gerektiren benzeri hadisleri zikretmiştir. Bu ise ayete pek uygun düşmeyen bir manadır; zira ayet amelleri boşa çıkmış kâfir münafıklara bir hitaptır, hadis ise dinden çıkarmayan

الدين، وقوله خُضْتُمْ كَالَّذِي خاضُوا أي خلطتم كالذي خلطوا، وهو مستعار من الخوض في المائعات، ولا يستعمل إلا في الباطل، لأن التصرف في الحقائق إنما هو على ترتيب ونظام، وأمور الباطل إنما هي خوض، ومنه قول النبي ﷺ «رب متخوض في مال الله له النار يوم القيامة» ، ثم قال تعالى: أُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ فيحتمل أن يراد ب أُولئِكَ القوم الذين وصفهم بالشدة وكثرة الأموال والاستمتاع بالخلاق، والمعنى وأنتم أيضا كذلك يعتريكم بإعراضكم عن الحق، ويحتمل أن يريد ب أُولئِكَ المنافقين المعاصرين لمحمد ﷺ، ويكون الخطاب لمحمد ﷺ وفي ذلك خروج من خطاب إلى خطاب غير الأول، و «حبط العمل» وما جرى مجراه يحبط حبطا إذا بطل بعد التعب فيه، وحبط البطن حبطا بفتح الباء وهو داء في البطن، ومنه قول النبي ﷺ «إن مما ينبت الربيع ما يقتل حبطا أو يلم» ، وقوله فِي الدُّنْيا معناه إذا كان في المنافقين ما يصيبهم في الدنيا من المقت من المؤمنين وفساد أعمالهم عليهم وفي الآخرة بأن لا تنفع ولا يقع عليها جزاء، ويقوي أن الإشارة ب أُولئِكَ إلى المنافقين قوله في الآية المستقبلة أَلَمْ يَأْتِهِمْ فتأمله.

dünyevi işlerde geçmişlerin yollarına uyan muvahhid müminlere bir hitaptır. Yüce [Allah]'ın: { خُضْتُمْ كَالَّذِي خاضُوا } “onların daldığı gibi siz de daldınız” buyruğu, yani onların karıştırdığı gibi siz de karıştırdınız demektir; bu sıvı şeylerin içine dalmaktan (havd) eğretileme yoluyla alınmıştır ve sadece batıl hakkında kullanılır. Çünkü hakikatlerde tasarruf ancak bir tertip ve nizam üzeredir, batıl işler ise sadece bir dalıp gitmedir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “Nice Allah'ın malına haksızca dalan kimseler vardır ki kıyamet gününde onlar için ateş vardır” sözü de bundandır. Sonra Yüce Allah: { أُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } “İşte onların amelleri dünyada da ahirette de boşa çıkmıştır” buyurmuştur. { أُولئِكَ } “İşte onlar” ifadesiyle güçle, malların çokluğuyla ve nasipleriyle zevk sürmekle nitelenen kavmin kastedilmiş olması muhtemeldir; o zaman mana: 'Haktan yüz çevirmeniz sebebiyle aynı şey sizin de başınıza gelir' şeklinde olur. { أُولئِكَ } ifadesiyle Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in çağdaşı olan münafıkların kastedilmiş olması ve hitabın da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e yöneltilmiş olması da muhtemeldir; bu durumda bir hitaptan başka bir hitaba geçiş (iltifat) yapılmış olur. Bir işte yorulduktan sonra o işin boşa çıkmasına 'habitale'amelü' (حبط العمل) ve benzeri ifadeler kullanılır. 'Habita'l-batnu' (حبط البطن) ise bâ harfinin fethasıyla karında meydana gelen bir hastalıktır; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “İlkbaharın bitirdiği öyle şeyler vardır ki şişkinlikten (habat) öldürür veya ölüme yaklaştırır” sözü de bundandır. Yüce [Allah]'ın: { فِي الدُّنْيا } “dünyada” buyruğunun anlamı; münafıklar hakkında olduğunda dünyada müminlerden kendilerine ulaşan nefret ve amellerinin aleyhlerine bozulmasıdır; ahirette ise amellerinin fayda vermemesi ve karşılığında hiçbir mükâfatın bulunmamasıdır. { أُولئِكَ } ile münafıklara işaret edildiği görüşünü, gelecek ayetteki: { أَلَمْ يَأْتِهِمْ } “Onlara gelmedi mi?” buyruğu kuvvetlendirmektedir; bunu iyi düşün.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu:

[سورة التوبة (٩) : الآيات ٧٠ الى ٧٢]

[Tevbe Suresi (9): Ayetler 70-72]

أَلَمْ يَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ وَعادٍ وَثَمُودَ وَقَوْمِ إِبْراهِيمَ وَأَصْحابِ مَدْيَنَ وَالْمُؤْتَفِكاتِ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَما كانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٧٠) وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَيُطِيعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٧١) وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَمَساكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٧٢)

{ أَلَمْ يَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ وَعادٍ وَثَمُودَ وَقَوْمِ إِبْراهِيمَ وَأَصْحابِ مَدْيَنَ وَالْمُؤْتَفِكاتِ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَما كانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٧٠) وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَيُطِيعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٧١) وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَمَساكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٧٢) } “Kendilerinden öncekilerin; Nûh kavminin, Âd'ın, Semûd'un, İbrâhim kavminin, Medyen halkının ve altüst olan şehirlerin haberi onlara gelmedi mi? Peygamberleri onlara apaçık deliller getirmişti. Allah onlara zulmedecek değildi; fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlardı. (70) Mümin erkekler ve mümin kadınlar birbirlerinin velileridir; iyiliği emreder, kötülükten alıkoyarlar; namazı dosdoğru kılar, zekâtı verir, Allah'a ve Resûlü'ne itaat ederler. İşte Allah bunlara merhamet edecektir. Şüphesiz Allah Azîz'dir, Hakîm'dir. (71) Allah mümin erkeklere ve mümin kadınlara altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler ve Adn cennetlerinde güzel meskenler vaat etmiştir. Allah'ın rızası ise en büyüktür. İşte büyük kurtuluş budur. (72)”

يقول ﷿ لنبيه ﷺ ألم يأت هؤلاء المنافقين خبر الأمم السالفة التي عصت الله بتكذيب رسله فأهلكها، وَعادٍ وَثَمُودَ قبيلتان، وَقَوْمِ إِبْراهِيمَ نمرود وأصحابه وتباع دولته، وَأَصْحابِ مَدْيَنَ قوم شعيب، وَالْمُؤْتَفِكاتِ أهل القرى الأربعة، وقيل السبعة الذين بعث إليهم لوط ﷺ، ومعنى الْمُؤْتَفِكاتِ المنصرفات والمنقلبات أفكت فانتفكت لأنها جعل أعاليها أسفلها، وقد جاءت في القرآن مفردة تدل على الجمع، ومن هذه اللفظة قول عمران بن حطان: [البسيط]

Aziz ve Celil olan [Allah] Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Bu münafıklara, peygamberlerini yalanlayarak Allah'a isyan eden ve Allah'ın da kendilerini helak ettiği geçmiş ümmetlerin haberi gelmedi mi? { وَعادٍ وَثَمُودَ } iki kabiledir. { وَقَوْمِ إِبْراهِيمَ } Nemrut, adamları ve onun saltanatına tabi olanlardır. { وَأَصْحابِ مَدْيَنَ } Şuayb'ın kavmidir. { وَالْمُؤْتَفِكاتِ } Lût aleyhisselâm'ın kendilerine gönderildiği dört —yedi de denilmiştir— şehir halkıdır. 'el-Mü'tefikât' (الْمُؤْتَفِكاتِ) kelimesinin anlamı, dönen ve altüst olan yerler demektir; 'ufiket fe'ntefekyet' (altüst oldu da devrildi) denir, zira onların üstü altına getirilmiştir. Bu kelime Kur'an'da çoğula delalet eden tekil formda da gelmiştir. İmrân b. Hıttân'ın şu dizesi bu kelimeden gelmektedir: [Basît]

بمنطق مستبين غير ملتبس ... به اللسان وإني غير مؤتفك

Açık ve net bir dille, dilin dolanmadığı ... Bir ifadeyle [konuşurum] ve ben haktan sapmış değilim

أي غير منقلب منصرف مضطرب ومنه يقال للريح مؤتفكة لتصرفها، ومنه أَنَّى يُؤْفَكُونَ [المائدة: ٧٥، التوبة: ٣٠، العنكبوت: ٦١، الزخرف: ٨٧، المنافقون: ٤] والإفك صرف القول من

Yani dönmüş, sapmış ve sarsılmış değilim. Yön değiştirmesinden ötürü rüzgâra da 'mü'tefike' (esip yön değiştiren) denir. { أَنَّى يُؤْفَكُونَ } “Nasıl da döndürülüyorlar!” [Mâide: 75, Tevbe: 30, Ankebût: 61, Zuhruf: 87, Münâfikûn: 4] ifadesi de bundandır. 'el-İfk' (الإفك) ise sözü haktan

الحق إلى الكذب، والضمير في قوله أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ عائد على هذه الأمم المذكورة، وقيل على الْمُؤْتَفِكاتِ خاصة، وجعل لهم رسلا وإنما كان نبيهم واحدا لأنه كان يرسل إلى كل قرية رسولا داعيا، فهم رسل رسول الله ذكره الطبري، والتأويل الأول في عود الضمير على جميع الأمم أبين، وقوله بِالْبَيِّناتِ يريد بالمعجزات وهي بينة في أنفسها بالإضافة إلى الحق لا بالإضافة إلى المكذبين بها، ولما فرغ من ذكر المنافقين بالأشياء التي ينبغي أن تصرف عن النفاق وتنهى عنه عقب ذلك بذكر المؤمنين بالأشياء التي ترغب في الإيمان وتنشط إليه تلطفا منه تعالى بعباده لا رب غيره، وذكرت هنا «الولاية» إذ لا ولاية بين المنافقين لا شفاعة لهم ولا يدعو بعضهم لبعض وكان المراد هنا الولاية في الله خاصة، وقوله بِالْمَعْرُوفِ يريد بعبادة الله وتوحيده وكل ما اتبع ذلك، وقوله عَنِ الْمُنْكَرِ يريد عن عبادة الأوثان وكل ما اتبع ذلك، وذكر الطبري عن أبي العالية أنه قال كل ما ذكر الله في القرآن من الأمر بالمعروف فهو دعاء من الشرك إلى الإسلام وكل ما ذكر من النهي عن المنكر فهو النهي عن عبادة الأوثان والشياطين، وقال ابن عباس في قوله وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ هي الصلوات الخمس.

yalana çevirmektir. Yüce [Allah]'ın: { أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ } “Peygamberleri onlara gelmişti” buyruğundaki zamir adı geçen bu ümmetlere racidir; özellikle { الْمُؤْتَفِكاتِ } halkına raci olduğu da söylenmiştir; peygamberleri tek bir kişi olduğu halde onlara çoğul olarak 'peygamberler' denmesi ise her bir şehre davetçi bir elçi göndermiş olmasındandır ki onlar Allah'ın elçisinin elçileridir; bunu Taberî zikretmiştir. Zamirin bütün ümmetlere dönmesi şeklindeki birinci tevil ise daha açıktır. Yüce [Allah]'ın: { بِالْبَيِّناتِ } “apaçık delillerle” buyruğu, mucizelerle demektir; bunlar hakka nispetle bizzat kendi içlerinde apaçıktır, onları yalanlayanlara nispetle değil. Münafıkları nifaktan vazgeçirmesi ve alıkoyması gereken hususlarla anmayı bitirince, arkasından kullarına bir lütuf olarak —ki O'ndan başka rab yoktur— imana teşvik eden ve gayrete getiren şeylerle müminleri anmaya geçmiştir. Münafıklar arasında herhangi bir velayet, şefaat ve birbirlerine dua etme durumu bulunmadığı için burada 'velayet' zikredilmiştir; zira buradaki murat sadece Allah yolundaki velayettir. Yüce [Allah]'ın: { بِالْمَعْرُوفِ } “iyiliği [emrederler]” buyruğu; Allah'a kulluğu, O'nun birliğini ve buna tabi olan her şeyi kastetmektedir. { عَنِ الْمُنْكَرِ } “kötülükten [alıkoyarlar]” buyruğu ise putlara tapmaktan ve buna tabi olan her şeyden menetmeyi kastetmektedir. Taberî, Ebu'l-Âliye'den şöyle dediğini nakletmiştir: 'Allah'ın Kur'an'da zikrettiği her iyiliği emretme, şirkten İslâm'a bir davettir; kötülükten sakındırma olarak zikrettiği her şey de putlara ve şeytanlara tapmaktan nehyetmektir.' İbn Abbâs, Yüce [Allah]'ın: { وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ } “Namazı dosdoğru kılarlar” buyruğu hakkında: 'Bunlar beş vakit namazdır' demiştir.

قال القاضي أبو محمد: وبحسب هذا تكون الزَّكاةَ المفروضة، والمدح عندي بالنوافل أبلغ، إذ من يقيم النوافل أحرى بإقامة الفرض، وقوله وَيُطِيعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ جامع للمندوبات، والسين في قوله سَيَرْحَمُهُمُ مدخلة في الوعد مهلة لتكون النفوس تنعم برجائه، وفضله تعالى زعيم بالإنجاز، وقوله تعالى وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الآية، وعد في هذه الآية صريحة في الخير، وقوله مِنْ تَحْتِهَا إما من تحت أشجارها وإما من تحت علياتها وإما من تحتها بالإضافة إلى مبدأ كما تقول في دارين متجاورتين متساويتي المكان هذه تحت هذه، وذكر الطبري في قوله وَمَساكِنَ طَيِّبَةً عن الحسن أنه قال سألت عنها عمران بن الحصين وأبا هريرة فقالا على الخبير سقطت، سألنا عنها رسول الله ﷺ فقال: قصر في الجنة من اللؤلؤ فيه سبعون دارا من ياقوتة حمراء في كل دار سبعون بيتا من زمردة خضراء، في كل بيت سبعون سريرا، ونحو هذا مما يشبه هذه الألفاظ أو يقرب منها فاختصرتها طلب الإيجاز، وأما قوله فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ فمعناه في جنات إقامة وثبوت يقال عدن الشيء في المكان إذا أقام به وثبت، ومنه المعدن أي موضع ثبوت الشيء، ومنه قول الأعشى:

Kādî Ebû Muhammed der ki: Buna göre { الزَّكاةَ } farz olan zekât olur. Bana göre nafilelerle övülmek daha beliğdir; zira nafileleri yerine getiren kimse farzı yerine getirmeye daha layıktır. Yüce [Allah]'ın: { وَيُطِيعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Allah'a ve Resûlü'ne itaat ederler” buyruğu mendup olan amelleri de içine alır. { سَيَرْحَمُهُمُ } “onlara merhamet edecektir” ifadesindeki 'sîn' harfi, nefislerin O'nun umuduyla nimetlenmesi için vaade bir mühlet kazandırmıştır; Yüce Allah'ın lütfu ise bunu gerçekleştirmeye kefildir. Yüce Allah'ın: { وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ } “Allah müminlere vaat etmiştir...” ayetindeki vaat, sırf hayır hakkındadır. Yüce [Allah]'ın: { مِنْ تَحْتِهَا } “altından” buyruğu; ya ağaçlarının altından, ya köşklerinin altından, ya da bir başlangıç noktasına nispetle altından demektir; nitekim aynı seviyedeki yan yana iki ev hakkında 'bu, bunun altındadır' dediğin gibi. Taberî, Yüce [Allah]'ın: { وَمَساكِنَ طَيِّبَةً } “ve güzel meskenler” buyruğu hakkında Hasan'dan şöyle dediğini nakletmiştir: Bunu İmrân b. el-Husayn ve Ebû Hureyre'ye sordum; 'İşin ehline rastladın; biz de bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sormuştuk, şöyle buyurdu: Cennette inciden bir köşktür; içinde kırmızı yakuttan yetmiş ev, her evde yeşil zümrütten yetmiş oda, her odada yetmiş taht vardır...' Bu lafızlara benzeyen veya buna yakın ifadeler zikretmiştir; ben ise özetleme arzusuyla kısalttım. Yüce [Allah]'ın: { فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ } “Adn cennetlerinde” buyruğuna gelince; bu, ikamet ve sebat cennetlerinde demektir. Bir kimse bir yerde ikamet edip yerleştiğinde 'adene'ş-şey'ü fi'l-mekân' denir. 'Ma'den' de bundandır, yani bir şeyin sabit olduğu yerdir. el-A'şâ'nın şu dizesi bundandır:

وإن يستضيفوا إلى حلمه ... يضافوا إلى راجح قد عدن

Eğer onun hilmine sığınırlarsa ... Ağırbaşlı ve sabit birine sığınmış olurlar

هذا الكلام اللغوي، وقال كعب الأحبار جَنَّاتِ عَدْنٍ هي بالفارسية جنات الكروم والأعناب.

Bu lügat yönünden yapılan açıklamadır. Ka'bü'l-Ahbâr ise: '{ جَنَّاتِ عَدْنٍ } Farsçada bağ ve üzüm bahçeleri demektir' demiştir.

قال القاضي أبو محمد: وأظن هذا وهما اختلط بالفردوس، وقال الضحاك جَنَّاتِ عَدْنٍ هي مدينة الجنة وعظمها فيها الأنبياء والعلماء والشهداء وأئمة العدل والناس حولهم بعد، والجنات حولها، وقال ابن مسعود: «عدن» هي بطنان الجنة وسرتها، وقال عطاء: «عدن» نهر في الجنة جناته على حافته، وقال الحسن: «عدن» قصر في الجنة لا يدخله إلا نبي أو صديق أو شهيد أو حكم عدل ومد بها صوته.

Kādî Ebû Muhammed der ki: Sanırım bu bir yanılgıdır ve 'Firdevs' kelimesiyle karıştırılmıştır. ed-Dahhâk: '{ جَنَّاتِ عَدْنٍ } cennetin başşehri ve en büyük kısmıdır; orada peygamberler, âlimler, şehitler ve adil idareciler bulunur, insanlar ise onların etrafındadır, cennetler de onun etrafındadır' demiştir. İbn Mes'ûd: 'Adn, cennetin ortası ve merkezidir' demiştir. Atâ: 'Adn cennette bir nehirdir, bahçeleri de onun kıyısındadır' demiştir. Hasan ise: 'Adn cennette bir köşktür; oraya peygamber, sıddık, şehit veya adil bir hâkimden başkası giremez' demiş ve bunu söylerken sesini yükseltmiştir.

قال القاضي أبو محمد: والآية تأبى هذا التخصيص إذ قد وعد الله بها جمع المؤمنين، وأما قوله وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ فروي فيه أن الله ﷿ يقول لعباده إذا استقروا في الجنة هل رضيتم؟ فيقولون

Kādî Ebû Muhammed der ki: Ayet bu tahsisi reddetmektedir; zira Allah onu bütün müminlere vaat etmiştir. Yüce [Allah]'ın: { وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ } “Allah'ın rızası ise en büyüktür” buyruğuna gelince; bu hususta şöyle rivayet edilmiştir: Aziz ve Celil olan Allah kulları cennete yerleştikleri zaman onlara: “Razı oldunuz mu?” buyurur. Onlar da:

وكيف لا نرضى يا ربنا؟ فيقول إني سأعطيكم أفضل من هذا كله، رضواني أرضى عليكم فلا أسخط عليكم أبدا، الحديث، وقوله أَكْبَرُ يريد أكبر من جميع ما تقدم، ومعنى الآية والحديث متفق، وقال الحسن بن أبي الحسن وصل إلى قلوبهم برضوان الله من اللذة والسرور ما هو ألذ عندهم وأقر لأعينهم من كل شيء أصابوه من لذة الجنة.

'Nasıl razı olmayalım ey Rabbimiz?' derler. Bunun üzerine: “Ben size bütün bunlardan daha faziletlisini vereceğim; rızamı [vereceğim], sizden ebediyen razı olacağım ve size asla öfkelenmeyeceğim” buyurur (Hadis). Yüce [Allah]'ın: { أَكْبَرُ } “en büyüktür” buyruğu, daha önce geçenlerin hepsinden daha büyüktür demektir; ayetin ve hadisin manası birbiriyle uyumludur. Hasan b. Ebi'l-Hasan şöyle demiştir: 'Allah'ın rızası sebebiyle kalplerine öyle bir lezzet ve sevinç ulaşır ki bu, onların cennet lezzetinden tattıkları her şeyden daha lezzetli ve gözlerini daha çok aydınlatıcıdır.'

قال القاضي أبو محمد: ويظهر أن يكون قوله تعالى: وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ إشارة إلى منازل المقربين الشاربين من تسنيم والذين يرون كما يرى النجم الفائر في الأفق، وجميع من في الجنة راض والمنازل مختلفة، وفضل الله تعالى متسع، والْفَوْزُ النجاة والخلاص ومن أُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فازَ [آل عمران: ١٨٥] والمقربون هم في الفوز العظيم، والعبارة عندي عن حالهم بسرور وكمال أجود من العبارة عنها بلذة، واللذة أيضا مستعملة في هذا.

Kādî Ebû Muhammed der ki: Yüce [Allah]'ın: { وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ } “Allah'ın rızası ise en büyüktür” buyruğunun, Tesnîm'den içen ve ufukta parlayan yıldız gibi görülen mukarreblerin (Allah'a en yakın olanların) makamlarına bir işaret olduğu anlaşılmaktadır; cennetteki herkes razıdır ancak makamlar farklıdır ve Yüce Allah'ın lütfu geniştir. 'el-Fevz' (الْفَوْزُ); kurtuluş ve selamete ermektir; { فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فازَ } “Kim ateşten uzaklaştırılıp cennete konursa o kurtulmuştur” [Âl-i İmrân: 185]. Mukarrebler ise büyük bir kurtuluş içindedirler. Bana göre onların hallerini sürûr ve kemal ile ifade etmek, lezzet ile ifade etmekten daha güzeldir; bununla birlikte lezzet kelimesi de bu anlamda kullanılmaktadır.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu:

[سورة التوبة (٩) : الآيات ٧٣ الى ٧٤]

[Tevbe Suresi (9): Ayetler 73-74]