[سورة التوبة (٩) : آية ٣٦]
[Tevbe Suresi (9), Âyet 36]
إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً فِي كِتابِ اللَّهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَما يُقاتِلُونَكُمْ كَافَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ (٣٦)
{ إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً فِي كِتابِ اللَّهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَما يُقاتِلُونَكُمْ كَافَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ (٣٦) } “Şüphesiz Allah’ın gökleri ve yeri yarattığı gündeki yazısında (Kitabullah’ta), Allah katında ayların sayısı on ikidir. Bunlardan dördü haram aylardır. İşte dosdoğru din budur. O halde bu aylarda nefislerinize zulmetmeyin. Müşrikler sizinle topyekûn savaştıkları gibi siz de onlarla topyekûn savaşın ve bilin ki Allah, takva sahipleriyle beraberdir.”
هذه الآية والتي بعدها تتضمن ما كانت العرب شرعته في جاهليتها من تحريم شهور الحل وتحليل شهور الحرمة، وإذا نص ما كانت العرب تفعله تبين معنى الآيات فالذي تظاهرت به الروايات وينفك عن مجموع ما ذكر الناس، أن العرب كانت لا عيش لأكثرها إلا من الغارات وإعمال سلاحها فكانوا إذا توالت عليهم حركة ذي القعدة وذي الحجة والمحرم صعب عليهم وأملقوا، وكان بنو فقيم من كنانة أهل دين في العرب وتمسك بشرع إبراهيم ﵇، فانتدب منهم القلمس وهو حذيفة بن عبد فقيم فنسأ الشهور للعرب، ثم خلفه على ذلك ابنه عباد بن حذيفة، ثم خلف ابنه قلع بن عباد، ثم خلفه ابنه أمية بن قلع، ثم خلفه ابنه عوف بن أمية، ثم خلفه ابنه أبو ثمامة جنادة بن عوف وعليه قام الإسلام، وذكر الطبري وغيره أن الأمر كان في عدوان قبل بني مالك بن كنانة، وكانت صورة فعلهم أن العرب كانت إذا فرغت من حجها جاء إليه من شاء منهم مجتمعين، فقالوا أنسئنا شهرا أي أخّر عنا حرمة المحرم فاجعلها في صفر، فيحل لهم
Bu ayet ve peşinden gelen ayet, Arapların cahiliye döneminde helal ayları haram kılma ve haram ayları helal sayma konusunda ihdas ettikleri uygulamaları içermektedir. Arapların ne yaptığı açıkça ortaya konulduğunda ayetlerin anlamı da belirginleşir. Rivayetlerin üzerinde birleştiği ve insanların anlattıklarının toplamından anlaşılan şudur: Arapların çoğunun geçimi ancak baskınlar ve silah kullanmakla oluyordu. Zilkade, Zilhicce ve Muharrem aylarının peş peşe gelmesi onlara ağır geliyor ve bu yüzden yoksullaşıyorlardı. Kinâne kabilesinden Benî Fukaym, Araplar arasında dindar ve İbrahim (aleyhisselâm)'ın şeriatına bağlı bir topluluktu. Onlardan Kalemmes lakabıyla anılan Huzeyfe b. Abdi Fukaym öne çıktı ve Araplar için ayları ertelemeye (nesî uygulamasına) başladı. Daha sonra bu işte onun yerine oğlu Abbâd b. Huzeyfe, ardından onun oğlu Kıl' b. Abbâd, ardından onun oğlu Ümeyye b. Kıl', ardından onun oğlu Avf b. Ümeyye ve en sonunda da onun oğlu Ebû Sümâme Cünâde b. Avf geçti ki İslam onun zamanında zuhur etti. Et-Taberî ve diğerleri, bu işin Benî Mâlik b. Kinâne'den önce Advan kabilesinde olduğunu zikretmişlerdir. Yaptıkları uygulamanın şekli şöyleydi: Araplar haclarını tamamladıklarında, onlardan dileyenler topluca bu şahsın yanına gelir ve: «Bizim için bir ayı ertele (nesî yap); yani Muharrem ayının haramlığını bizden tehir et de onu Safer ayına koy» derlerdi. Böylece onlar için
المحرم فيغيرون فيه ويعيشون ثم يلتزمون حرمة صفر ليوافقوا عدة الأشهر الأربعة، قال مجاهد: ويسمون ذلك الصفر المحرم، ثم يسمون، ربيعا، ربيعا الأول صفرا وربيعا الآخر ربيعا الأول، وهكذا في سائر الشهور يستقبلون سنتهم من المحرم الموضوع لهم فيسقط على هذا حكم المحرم الذي حال لهم، وتجيء السنة من ثلاثة عشر شهرا أولها المحرم المحلل ثم المحرم الذي هو في الحقيقة صفر، ثم استقبال السنة كما ذكرنا، ففي هذا قال الله ﷿ إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً أي ليست ثلاثة عشر شهرا، قال الطبري حدثني ابن وكيع عن عمران بن عيينة عن حصين عن أبي مالك قال: كانوا يجعلون السنة ثلاثة عشر شهرا، قال مجاهد: ثم كانوا يحجون في كل شهر عامين ولاء، وبعد ذلك يندلون فيحجون عامين ولاء، ثم كذلك حتى كانت حجة أبي بكر في ذي القعدة حقيقة، وهم يسمونه ذا الحجة، ثم حج رسول الله ﷺ سنة عشر في ذي الحجة حقيقة، فذلك قوله إن الزمان قد استدار كهيئته يوم خلق الله السموات والأرض السنة اثنا عشر شهرا منها أربعة حرم ذو القعدة وذو الحجة والمحرم ورجب مضر الذي بين جمادى وشعبان وفي حديث ابن عمر أن رسول الله ﷺ، خطب في حجة الوداع فساق الحديث فقال فيه: أولهن رجب مضر الذي بين جمادى وشعبان وذو القعدة وذو الحجة والمحرم.
Muharrem helal olur, onda baskınlar yapar ve geçimlerini sağlarlardı; sonra da dört ayın sayısına uydurabilmek için Safer ayının haramlığına riayet ederlerdi. Mücâhid şöyle demiştir: «O Safer ayına Muharrem adını verirlerdi. Sonra Rebîu'l-Evvel'e Safer, Rebîu'l-Âhir'e Rebîu'l-Evvel derlerdi ve bütün aylarda bu şekilde devam ederek senelerine kendileri için ihdas edilen Muharrem ile başlarlardı. Böylece kendilerine helal kılınan gerçek Muharrem'in hükmü düşerdi. Sene ise ilki helal kılınan Muharrem, ikincisi ise hakikatte Safer olan Muharrem ve sonra zikrettiğimiz üzere senenin devamı olmak üzere on üç ay gelirdi.» İşte bu hususta Allah Teâlâ: { إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً } “Allah katında ayların sayısı on ikidir” yani on üç ay değildir buyurmuştur. Et-Taberî demiştir ki: Bana İbn Vekî', İmrân b. Uyeyne'den, o Husayn'dan, o da Ebû Mâlik'ten nakletti: «Onlar seneyi on üç ay yaparlardı.» Mücâhid şöyle demiştir: «Sonra her bir ayda peş peşe iki yıl hac yaparlardı; ardından başka bir aya geçer, onda da peş peşe iki yıl hac yaparlardı; bu böyle sürdü, ta ki Ebû Bekir'in haccı hakikatte Zilkade ayına denk geldi, oysa onlar bu aya Zilhicce diyorlardı. Sonra Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onuncu yılda hakiki Zilhicce ayında hac yaptı.» İşte: «Şüphesiz zaman, Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı gündeki düzenine dönmüştür. Sene on iki aydır; bunlardan dördü haram aylardır: Zilkade, Zilhicce, Muharrem ve Cumâdâ ile Şaban arasındaki Mudar'ın Receb'idir» hadisi bu manadadır. İbn Ömer'in hadisinde de Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in Veda Haccı'nda bir hutbe irat ettiği zikredilmiş, hadisi aktararak içinde şöyle dediği belirtilmiştir: «Onların ilki Cumâdâ ile Şaban arasındaki Mudar'ın Receb'idir; [diğerleri de] Zilkade, Zilhicce ve Muharrem'dir.»
قال القاضي أبو محمد: ويجيء في أكثر الكتب أنهم كانوا يجعلون حرمة المحرم في صفر ويسكت عن تمام القصة، والذي ذكرناه هو بيانها، وأما كون المحرم أول السنة العربية وكان حقه إذ التاريخ من الهجرة أن يكون أول السنة في ربيع الأول فإن ذلك فيما يرون لأن عمر بن الخطاب دون ديوان المسلمين وجعل تاريخه المحرم إذ قبله انقضاء الموسم والحج فكان الحج خاتمة للسنة، واعتد بعام الهجرة وإن كان قد نقص من أوله شيء، ولما كانت سنة العرب هلالية بدىء العام من أول شهر ولم يكن في الثاني عشر من ربيع الذي هو يوم دخول النبي ﷺ المدينة، ولا كان عند تمام الحج لأنه في كسر شهر، وأما الأربعة الحرم فهي ذو القعدة وذو الحجة والمحرم ورجب، ومعنى قول النبي ﷺ «ورجب مضر الذي بين جمادى وشعبان» قصد التفريق بينه وبين ما كانت تفعله قبائل ربيعة بأسرها، فإنها كانت تجعل رجبها رمضان وتحرمه ابتداعا منها، وكانت قريش ومن تابعها في ذلك من قبائل مضر على الحق، فقر رسول الله ﷺ ذلك ونسبه إلى مضر إذ كان حكمه وتحريمه إنما كان من قبل قريش، وفي المفضليات لبعض شعراء الجاهلي [عوف بن الأحوص العامري] : [الوافر] وشهر بني أمية والهدايا البيت قال الأصمعي: يريد رجبا، وقرأ أبو جعفر بن القعقاع «اثنا عشر شهرا» بسكون العين وذلك تخفيف لتوالي الحركات، وكذلك قرأ أحد عشر وتسعة عشر وقوله فِي كِتابِ اللَّهِ أي فيما كتبه وأثبته في اللوح المحفوظ أو غيره، فهي صفة فعل مثل خلقه ورزقه وليست بمعنى قضائه وتقديره لأن تلك هي قبل خلق السموات والأرض، و «الكتاب» الذي هو المصدر هو العامل في يَوْمَ، وفي قوله فِي كِتابِ اللَّهِ متعلقة بمستقرة أو ثابتة ونحوه، ويقلق أن يكون الكتاب القرآن في هذا الموضع، وتأمل، ولا يتعلق في بعده للتفرقة بين الصلة والموصول بخبر «أن» ، وقوله مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ نص على تفضيل هذه
Kādı Ebû Muhammed dedi ki: Çoğu kitapta, onların Muharrem'in haramlığını Safer'e aktardıkları zikredilir ve meselenin tam izahı yapılmaz; bizim zikrettiğimiz ise meselenin beyanıdır. Muharrem ayının Arap takviminde yılbaşı olmasına gelince; oysa tarihin hicretten başlatılması sebebiyle yılbaşının Rebîu'l-Evvel olması gerekirdi. Rivayet edildiğine göre bunun sebebi, Ömer b. el-Hattâb'ın Müslümanların divanını tanzim ederken tarih başlangıcını Muharrem yapmasıdır; zira ondan hemen önce hac mevsimi sona ermektedir ve hac yılın sonu kabul edilmiştir. Başından biraz eksilmiş olsa bile hicret yılı esas alınmıştır. Arapların yılı hilale dayalı olduğu için yıla ayın başından başlanmıştır; Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in Medine'ye girdiği gün olan Rebîu'l-Evvel'in on ikisinden başlatılmadığı gibi, ayın ortasına denk geldiği için haccın tamamlandığı günden de başlatılmamıştır. Haram dört aya gelince; bunlar Zilkade, Zilhicce, Muharrem ve Receb'dir. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in «Cumâdâ ile Şaban arasındaki Mudar'ın Receb'i» buyurmasının anlamı, Rebîa kabilelerinin tamamının yaptığı uygulamadan onu ayırt etme gayesidir. Zira onlar kendi ihdas ettikleri bir bidat olarak Ramazan ayını Receb sayar ve onu haram kılarlardı. Kureyş ve bu hususta onlara uyan Mudar kabileleri ise hak üzereydi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu doğru uygulamayı onaylamış ve onun hükmü ve haram kılınması Kureyş tarafından sürdürüldüğü için onu Mudar'a nispet etmiştir. el-Mufaddaliyyât'ta Cahiliye şairlerinden [Avf b. el-Ahvas el-Âmirî]'ye ait şu beyitte: [Vâfir] «Benî Ümeyye'nin ayı ve kurbanlıklar...» el-Asmaî: «Bununla Receb ayını kastediyor» demiştir. Ebû Ca'fer b. el-Ka'kā', harekelerin ardı ardına gelmesini hafifletmek amacıyla 'ayn harfinin sükûnu ile «اثنا عشر شهرا» şeklinde okumuştur. Aynı şekilde on bir ve on dokuz sayılarını da böyle okumuştur. Yüce [Allah]'ın: { فِي كِتابِ اللَّهِ } “Allah'ın yazısında (Kitabullah'ta)” buyruğu, Levh-i Mahfûz'da veya başka bir yerde yazıp tespit ettiği şeydedir manasındadır. Bu, tıpkı O'nun yaratması ve rızıklandırması gibi bir fiil sıfatıdır; kaza ve takdiri anlamında değildir, çünkü kaza ve takdir göklerin ve yerin yaratılmasından da öncedir. Mastar olan «الكتاب / el-Kitâb» kelimesi { يَوْمَ } “günde” zarfının âmilidir. { فِي كِتابِ اللَّهِ } ifadesi ise mahzuf bir «müstakırratün / sabittir» veya benzeri bir kavrama taalluk etmektedir. Bu bağlamda Kitâb'ın Kur'an olması zayıf bir ihtimaldir, iyi düşün! Âyetteki { مِنْها } ifadesi, sıla ile mevsûlün arasını «inneg»nin haberiyle ayırmamak için sonrasına taalluk etmez. Yüce [Allah]'ın: { مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ } “Bunlardan dördü haram aylardır” buyruğu, bu
الأربعة وتشريفها، قال قتادة: اصطفى الله من الملائكة والبشر رسلا ومن الشهور المحرم ورمضان، ومن البقع المساجد، ومن الأيام الجمعة، ومن الليالي ليلة القدر، ومن الكلام ذكره فينبغي أن يعظم ما عظم الله، وقوله ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ، قالت فرقة: معناه الحساب المستقيم، وقال ابن عباس فيما حكى المهدوي: معناه القضاء المستقيم.
dört ayın üstün kılındığını ve şerefli olduğunu açıkça belirtmektedir. Katâde şöyle demiştir: «Allah meleklerden ve insanlardan elçiler seçti; aylardan Muharrem ve Ramazan'ı, mekânlardan mescitleri, günlerden cuma gününü, gecelerden Kadir Gecesini ve sözlerden de Kendi zikrini seçti. O halde Allah'ın yücelttiği şeyleri yüceltmek gerekir.» Yüce [Allah]'ın: { ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ } “İşte dosdoğru din budur” buyruğu hakkında bir grup: «Bunun anlamı, dosdoğru hesaptır» demiştir. İbn Abbâs ise el-Mehdevî'nin aktardığına göre: «Bunun anlamı, dosdoğru hükümdür» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: والأصوب عندي أن يكون الدين هاهنا على أشهر وجوهه، أي ذلك الشرع والطاعة لله، الْقَيِّمُ أي القائم المستقيم، وهو من قام يقوم بمنزلة سيد من ساد يسود أصله قيوم، وقوله فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ الضمير عائد على ال اثْنا عَشَرَ شَهْراً، أي لا تظلموا أنفسكم بالمعاصي في الزمن كله، وقال قتادة الضمير عائد على الأربعة الأشهر، ونهي عن الظلم فيها تشريفا لها بالتخصيص والذكر وإن كان منهيا عنه في كل الزمن، وزعم النحاة أن العرب تكني عما دون العشرة من الشهور، فيهن وعما فوق العشرة فيها، وروي عن الكسائي أنه قال إني لأتعجب من فعل العرب هذا، وكذلك يقولون فيما دون العشرة من الليالي خلون وفيما فوقها خلت وقال الحسن معنى فيهن أي بسببهن ومن جراهن في أن تحلوا حرامها وتبدلوه بما لا حرمة له، وحكى المهدوي أنه قيل «لا تظلموا فيهن أنفسكم بالقتل» . ثم نسخ بفرض القتال في كل زمن، قال سعيد بن المسيب في كتاب الطبري: كان رسول الله ﷺ، يحرم القتال في الأشهر الحرم بما أنزل الله في ذلك حتى نزلت براءة.
Kādı Ebû Muhammed dedi ki: Bana göre en doğru olan, «din» kelimesinin burada en meşhur anlamında olmasıdır; yani «İşte dosdoğru şeriat ve Allah'a itaat budur.» { الْقَيِّمُ } ayakta duran, dosdoğru olan demektir. Bu kelime, tıpkı sâde-yesûdü fiilinden gelen «seyyid» gibi kāme-yekūmü fiilinden gelir; aslı «kayyûm»dur. Yüce [Allah]'ın: { فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ } “O halde bunlarda nefislerinize zulmetmeyin” buyruğundaki zamir, { اثْنا عَشَرَ شَهْراً } “on iki ay”a dönmektedir; yani «Bütün zaman boyunca günahlar işleyerek nefislerinize zulmetmeyin» demektir. Katâde ise zamirin dört haram aya döndüğünü söylemiştir; her ne kadar her zamanda zulüm yasaklanmış olsa da, bu ayların şerefini belirtmek ve onları tahsis edip anmak için bu aylarda zulüm nehyedilmiştir. Dilbilimciler, Arapların ondan az olan aylar için «fîhinne / فِيهِنَّ», ondan fazla olanlar için ise «fîhâ / فِيها» zamirini kullandıklarını ileri sürmüşlerdir. el-Kisâî'den: «Doğrusu Arapların bu kullanımına hayret ediyorum» dediği rivayet edilmiştir. Aynı şekilde ondan az geceler için «halavne / خَلَوْنَ», ondan fazlası için «halet / خَلَتْ» derler. Hasan[-ı Basrî] { فِيهِنَّ } ifadesinin «onlar sebebiyle, onların yüzünden haram olanı helal kılıp onu hiçbir hürmeti olmayan bir şeyle değiştirmek suretiyle» anlamına geldiğini söylemiştir. el-Mehdevî, «Bu aylarda öldürmek suretiyle nefislerinize zulmetmeyin» dendiğinin, daha sonra ise her zamanda savaşmanın farz kılınmasıyla bu hükmün neshedildiğinin rivayet edildiğini nakletmiştir. Saîd b. el-Müseyyeb, Taberî'nin kitabında şöyle demiştir: «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem), bu hususta Allah'ın indirdiği hüküm gereğince Berâe (Tevbe) Suresi inene kadar haram aylarda savaşmayı haram sayardı.»
قال القاضي أبو محمد: وقوله وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ معناه فيهن فأحرى في غيرهن، وقوله كَافَّةً معناه جميعا وهو مصدر في موضع الحال، قال الطبري: كالعاقبة والعافية فهو على هذا كما تقول خاصة وعامة، ويظهر أيضا أنه من كف يكف أي جماعة تكف من عارضها وكذلك نقل الكافة أي تكف من خالفها، فاللفظة على هذا اسم فاعل، وقال بعض الناس: معناه يكف بعضهم بعضا عن التخلف، وما قدمناه أعم وأحسن، وقال بعض الناس: كان الفرض بهذه الآية قد توجه على الأعيان ثم نسخ ذلك بعد وجعل فرض كفاية.
Kādı Ebû Muhammed dedi ki: Yüce [Allah]'ın: { وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ } “Müşriklerle savaşın” buyruğunun manası «Bu aylarda [bile gerekirse savaşın]; diğer aylarda ise öncelikle savaşın» demektir. Yüce [Allah]'ın: { كَافَّةً } “topyekûn” buyruğu «hepiniz birlikte» manasındadır ve hal konumunda bir mastardır. Et-Taberî demiştir ki: Âkıbe (عاقبة) ve âfiye (عافية) kelimeleri gibidir; bu bakımdan tıpkı «hâssaten / خاصّة» ve «âmmeten / عامّة» demen gibidir. Ayrıca bu kelimenin kaffe-yeküffü (engellemek) fiilinden geldiği, yani kendisine karşı çıkanı engelleyen topluluk demek olduğu da anlaşılmaktadır. Nitekim «naklü'l-kâffe / kâffe nakli» de kendisine muhalefet edeni engelleyen [rivayet] demektir; bu durumda lafız ism-i fâildir. Bazıları ise şöyle demiştir: Bunun manası, savaştan geri kalmaktan birbirlerini engellerler demektir. Ancak bizim önceden zikrettiğimiz görüş daha kapsamlı ve daha güzeldir. Bazı kimseler de: «Bu ayetle savaş farziyeti önce bizzat herkese (farz-ı ayın olarak) yönelmiş, daha sonra neshedilerek farz-ı kifâye kılınmıştır» demişlerdir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا الذي قالوه لم يعلم قط من شرع النبي ﷺ، أنه ألزم الأمة جميعا النفر، وإنما معنى الآية الحض على قتالهم والتحزب عليهم وجمع الكلمة، ثم قيدها بقوله كَما يُقاتِلُونَكُمْ فبحسب قتالهم واجتماعهم لنا يكون فرض اجتماعنا لهم، وأما الجهاد الذي ينتدب إليه فإنما هو فرض على الكفاية إذا قام به بعض الأمة سقط عن الغير، وقوله وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ خبر في ضمنه أمر بالتقوى ووعد عليها بالنصر والتأييد.
Kādı Ebû Muhammed dedi ki: Onların bu söyledikleri, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in şeriatından asla bilinmiş bir şey değildir; zira o, ümmetin tamamına birden savaşa çıkmayı zorunlu kılmamıştır. Ayetin manası ancak onlarla savaşmaya, onlara karşı birlik olmaya ve söz birliği yapmaya teşviktir. Sonra bunu { كَما يُقاتِلُونَكُمْ } “onların sizinle savaştığı gibi” buyruğuyla kayıtlamıştır; dolayısıyla onların bize karşı savaşmalarına ve toplanmalarına göre bizim de onlara karşı toplanmamız farz olur. Çağrıldıkları cihada gelince; o ancak farz-ı kifâyedir; ümmetin bir kısmı bunu yerine getirdiğinde diğerlerinin üzerinden sorumluluk düşer. Yüce [Allah]'ın: { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ } “Ve bilin ki Allah, takva sahipleriyle beraberdir” buyruğu, içinde takva emrini ve takvaya karşılık yardım ve destek vaadini barındıran bir haberdir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu:
[سورة التوبة (٩) : آية ٣٧]
[Tevbe Suresi (9), Âyet 37]
إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيادَةٌ فِي الْكُفْرِ يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُحِلُّونَهُ عاماً وَيُحَرِّمُونَهُ عاماً لِيُواطِؤُا عِدَّةَ ما حَرَّمَ اللَّهُ فَيُحِلُّوا ما حَرَّمَ اللَّهُ زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمالِهِمْ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ (٣٧)
{ إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيادَةٌ فِي الْكُفْرِ يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُحِلُّونَهُ عاماً وَيُحَرِّمُونَهُ عاماً لِيُواطِؤُا عِدَّةَ ما حَرَّمَ اللَّهُ فَيُحِلُّوا ما حَرَّمَ اللَّهُ زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمالِهِمْ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ (٣٧) } “(Haram ayları) ertelemek (nesî), ancak küfürde bir artıştır. İnkâr edenler onunla saptırılır. Allah’ın haram kıldığının sayısına uydurmak için onu bir yıl helal, bir yıl haram sayarlar; böylece Allah’ın haram kıldığını helal kılarlar. Onlara kötü amelleri süslü gösterildi. Allah, kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez.”
النَّسِيءُ على وزن فعيل مصدر بمعنى التأخير، تقول العرب أنسأ الله في أجلك ونسأ في أجلك.
Ayette geçen en-Nesî' (النَّسِيءُ) kelimesi «faîl» vezninde olup tehir etmek (ertelemek) manasında bir mastardır. Araplar «Allah ecelini tehir etti / erteledi» anlamında «أنسأ الله في أجلك» ve «نسأ في أجلك» derler.
ومنه قول النبي ﷺ: «من سره النساء في الأجل والسعة في الرزق فليصل رحمه» . وقرأ جمهور الناس والسبعة «النسيء» كما تقدم، وقرأ ابن كثير فيما روي عنه وقوم معه في الشاذ «النسيّ» بشد الياء، وقرأ فيما روى عنه جعفر بن محمد والزهري «النسيء» ، وقرأ أيضا فيما روي عنه «النسء» على وزن النسع وقرأت فرقة «النسي» . فأما «النسيء» بالمد والهمز فقال أبو علي هو مصدر مثل النذير والنكير وعذير الحي ولا يجوز أن يكون فعيلا بمعنى مفعول لأنه يكون المعنى إنما المؤخر زيادة والمؤخر الشهر ولا يكون الشهر زيادة في الكفر.
Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in şu buyruğu da bu köktendir: «Ecelinin tehir edilmesini ve rızkının genişletilmesini isteyen kimse akrabalık bağlarını gözetsin.» İnsanların cumhuru ve yedi kıraat imamı, daha önce geçtiği üzere «en-Nesî'» (النسيء) şeklinde okumuştur. İbn Kesîr'den rivayet edildiğine göre o ve şaz kıraatte onunla birlikte bir topluluk yâ harfinin şeddesiyle «en-Nesiyy» (النسيّ) şeklinde okumuştur. Ca'fer b. Muhammed ve ez-Zührî'den rivayet edildiğine göre onlar da «en-Nesî'» okumuşlardır. Yine ondan rivayet edildiğine göre «en-Nes'» (النسء) şeklinde «en-nes'» vezninde okunmuştur. Bir fırka da «en-Nesiy» şeklinde okumuştur. Med ve hemze ile olan «en-Nesî'» kıraatine gelince; Ebû Alî bunun nezîr, nekîr ve azîrü'l-hayy kelimeleri gibi bir mastar olduğunu söylemiştir. Bunun mef'ûl manasında faîl olması caiz değildir; çünkü o takdirde mana «Ertelenen şey ancak bir artıştır» olur ki ertelenen şey aydır ve ayın kendisi küfürde bir artış olamaz.
قال القاضي أبو محمد: وقال أبو حاتم هو فعيل بمعنى مفعول، وينفصل عن إلزام أبي علي بأن يقدر مضاف كان المعنى إنما إنساء النسيء، وقال الطبري هو من معنى الزيادة أي زيادتهم في الأشهر، وقال أبو وائل كان النسيء رجلا من بني كنانة.
Kādı Ebû Muhammed dedi ki: Ebû Hâtim ise bunun mef'ûl anlamında faîl olduğunu söylemiştir. Ebû Alî'nin itirazından ise hazfedilmiş bir muzâf takdir edilerek kurtulunur; sanki mana «Erteleyenin ertelemesi (insâü'n-nesî') ancak...» şeklinde olur. Et-Taberî bunun artış manasından geldiğini, yani onların aylardaki artışı demek olduğunu söylemiştir. Ebû Vâil ise Nesî'in Kinâne kabilesinden bir adam olduğunu söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا ضعيف، وأما «النسي» فهو الأول بعينه خففت الهمزة وقيل قلبت الهمزة ياء وأدغمت الياء في الياء، وأما «النسء» هو مصدر من نسأ إذا أخر، وأما «النسي» فقيل تخفيف همزة النسيء وذلك على غير قياس، وقال الطبري هو مصدر من نسي ينسى إذا ترك.
Kādı Ebû Muhammed dedi ki: Bu zayıf bir görüştür. «En-Nesiyy» kıraatine gelince, bu ilkinin aynısıdır; hemze hafifletilmiş ya da hemzenin yâ harfine dönüştürülüp yânın yâya idğam edildiği söylenmiştir. «En-Nes'» ise tehir etti anlamındaki «nese'e» fiilinin mastarıdır. «En-Nesiy» kıraatine gelince, bunun «en-Nesî'» kelimesinin hemzesinin kıyasa aykırı olarak hafifletilmesi olduğu söylenmiştir. Et-Taberî ise bunun terk etti anlamındaki «nesiye-yensâ» fiilinin mastarı olduğunu söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: والنسيء هو فعل العرب في تأخيرهم الحرمة، وقوله زِيادَةٌ فِي الْكُفْرِ أي جار في كفرهم بالله وخلاف منهم للحق فالكفر متكثر بهذا الفعل الذي هو باطل في نفسه.
Kādı Ebû Muhammed dedi ki: Nesî', Arapların haramlığı erteleme eylemidir. Yüce [Allah]'ın: { زِيادَةٌ فِي الْكُفْرِ } “küfürde bir artıştır” buyruğu, onların Allah'ı inkâr etmeleri ve haktan sapmaları çerçevesinde cereyan eden bir durumdur; dolayısıyla küfür, bizzat kendisi bâtıl olan bu fiille daha da çoğalmaktadır.
قال القاضي أبو محمد: ومما وجد في أشعارها من هذا المعنى قول بعضهم: [الوافر] ومنا منسىء الشهر القلمس وقال الآخر: [الكامل]
Kādı Ebû Muhammed dedi ki: Onların şiirlerinde bu manada geçen ifadelerden biri, şairin şu sözüdür: [Vâfir] «Ve ayı erteleyen Kalemmes bizdendir.» Bir diğeri de şöyle demiştir: [Kâmil]
نسؤوا الشهور بها وكانوا أهلها ... من قبلكم والعز لم يتحول
«Onlar ayları ertelediler ve sizden önce onun ehli idiler ... Ve izzet el değiştirmemişti.»
ومنه قول جذل الطعان: [الوافر]
Cizlü't-Tıân'ın şu sözü de bu kabildendir: [Vâfir]
وقد علمت معدّ أنّ قومي ... كرام الناس أن لهم كراما
«Ma'add bilmiştir ki benim kavmim insanların en keremlileridir, zira onların da keremlileri vardır.»
فأي الناس فاتونا بوتر ... وأي الناس لم تعلك لجاما
«İnsanlardan hangisi bir öç alma hususunda bizi geçebildi ve hangi insanlara dizgin çiğnetilmedi?»
ألسنا الناسئين على معد ... شهور الحل نجعلها حراما
«Ma'add aleyhine ayları erteleyenler biz değil miyiz ... Helal ayları haram kılan biz değil miyiz?»
وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو وعاصم وابن عامر «يضل» بفتح الياء وكسر الضاد، وقرأ ابن مسعود والحسن ومجاهد وقتادة وعمرو بن ميمون «يضل» بضم الياء وكسر الضاد فإما على معنى يضل الله وإما على معنى يضل به الذين كفروا أتباعهم، ف الَّذِينَ في التأويل الأول في موضع نصب، وفي الثاني في موضع رفع، وقرأ عاصم أيضا وحمزة والكسائي وابن مسعود فيما روي عنه «يضل» بضم الياء وفتح الضاد على المفعول الذي لم يسم فاعله، ويؤيد ذلك قوله تعالى: زُيِّنَ للتناسب في اللفظ، وقرأ أبو رجاء «يضل» من ضل يضل على وزن فعل بكسر العين يفعل بفتحها وهي لغتان يقال ضل يضل وضل يضل والوزن الذي ذكرناه يفرق بينهما، وكذلك يروى قول النبي ﷺ، «حتى يضل الرجل إن
İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr, Âsım ve İbn Âmir «يَضِلُّ / yadıllü» kelimesini yânın fethası ve dâdın kesresiyle okumuşlardır. İbn Mes'ûd, el-Hasan, Mücâhid, Katâde ve Amr b. Meymûn ise «يُضِلُّ / yudillü» şeklinde yânın dammesi ve dâdın kesresiyle okumuşlardır; bu da ya «Allah saptırır» manasında veya «inkâr edenler onunla peşlerinden gelenleri saptırır» manasındadır. Birinci tefsire göre { الَّذِينَ } nasb mahallinde, ikinci tefsire göre ise ref mahallindedir. Âsım, Hamza, el-Kisâî ve kendisinden rivayet edildiğine göre İbn Mes'ûd meçhul fiil olarak yânın dammesi ve dâdın fethası ile «يُضَلُّ / yudallü» şeklinde okumuşlardır. Lafızdaki uyum bakımından Allah Teâlâ'nın: { زُيِّنَ } “süslü gösterildi” buyruğu da bunu desteklemektedir. Ebû Recâ ise 'ayn harfinin kesresi ve muzarisinin fethasıyla fe'ile-yef'alü vezninde dılle-yadallü kökünden «يَضَلُّ / yadallü» şeklinde okumuştur. Bu iki ayrı lehçedir; hem dalle-yadıllü hem de dılle-yadallü denir. Zikrettiğimiz vezin ikisini birbirinden ayırmaktadır. Nitekim Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in şu hadisi de:
يدركم صلى» بفتح الضاد وكسرها، وقوله يُحِلُّونَهُ عاماً وَيُحَرِّمُونَهُ عاماً معناه عاما من الأعوام وليس يريد أن تلك مداولة في الشهر بعينه عام حلال وعام حرام.
dâd harfinin hem fethası hem kesresiyle «حتى يَضِلَّ / يَضَلَّ الرجل إن يدركم صلى» şeklinde rivayet edilmiştir. Yüce [Allah]'ın: { يُحِلُّونَهُ عاماً وَيُحَرِّمُونَهُ عاماً } “Onu bir yıl helal, bir yıl haram sayarlar” buyruğunun manası yıllardan bir yıl demektir; yoksa bu uygulamanın aynı ayın bizzat kendisinde bir yıl helal, bir yıl haram şeklinde nöbetleşe yapıldığını kastetmemektedir.
قال القاضي أبو محمد: وقد تأول بعض الناس القصة أنهم كانوا إذا شق عليهم توالي الأشهر الحرم أحل لهم المحرم وحرم عليهم صفر بدلا منه ثم مشت الشهور مستقيمة على أسمائها المعهودة فإذا كان من قابل حرم المحرم على حقه وأحل صفر، ومشت الشهور مستقيمة، ورأت هذه الطائفة أن هذه كانت حالة القوم.
Kādı Ebû Muhammed dedi ki: Bazı kimseler hadiseyi şöyle yorumlamışlardır: Haram ayların peş peşe gelmesi onlara ağır geldiğinde Muharrem'i helal sayar, onun yerine Safer'i haram kılarlardı; sonra aylar bilinen isimleriyle dosdoğru devam ederdi. Gelecek yıl olunca Muharrem'i hak ettiği üzere haram kılar, Safer'i helal sayarlar ve aylar yine dosdoğru akıp giderdi. Bu grup, o kavmin durumunun böyle olduğunu düşünmüştür.
قال القاضي أبو محمد: والذي قدمناه قبل أليق بألفاظ الآيات، وقد بينه مجاهد وأبو مالك، وهو مقتضى قول النبي ﷺ، «إن الزمان قد استدار» مع أن هذا الأمر كله قد تقضى والله أعلم.
Kādı Ebû Muhammed dedi ki: Daha önce zikrettiğimiz izah ayetlerin lafızlarına daha uygundur; Mücâhid ve Ebû Mâlik de bunu açıklamıştır. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in «Şüphesiz zaman dönüp dolaşmıştır...» buyruğunun gerektirdiği anlam da budur. Bununla birlikte bütün bu mesele artık geride kalmıştır ve doğrusunu Allah bilir.
أي ذلك كان، وقوله لِيُواطِؤُا معناه ليوافقوا والمواطأة الموافقة تواطأ الرجلان على كذا إذا اتفقا عليه، ومعنى ليواطئوا عدة ما حرم الله ليحفظوا في كل عام أربعة أشهر في العدد.
Hangisi olursa olsun; Yüce [Allah]'ın: { لِيُواطِؤُا } buyruğunun anlamı «uydurmak, denk getirmek için» demektir. el-Muvâta'at (المواطأة) uyuşmak, denk getirmek demektir; iki adam bir konuda anlaştıklarında «تَوَاطَأَ الرَّجُلَانِ عَلَى كَذَا» denir. «Allah'ın haram kıldığının sayısına denk getirmek için» ifadesinin manası, her yılda sayı olarak dört ayı muhafaza etmek içindir.
قال القاضي أبو محمد: فأزالوا الفضيلة التي خص الله بها الأشهر الحرم وحدها بمثابة أن يفطر أحد رمضان ويصوم شهرا من السنة بغير مرض أو سفر، وقوله زُيِّنَ يحتمل هذا التزيين أن يضاف إلى الله ﷿ والمراد به خلقه لكفرهم وإقرارهم عليه وتحبيبه لهم، ويحتمل أن يضاف إلى مغويهم ومضلهم من الإنس والجن، ثم أخبر تعالى أنه لا يهديهم ولا يرشدهم، وهو عموم معناه الخصوص في الموافين أو عموم مطلق لكن لا هدية من حيث هم كفار.
Kādı Ebû Muhammed dedi ki: Böylece Allah'ın yalnızca haram aylara has kıldığı fazileti yok etmiş oldular; bu durum, bir kimsenin hastalık veya yolculuk olmaksızın Ramazan'da oruç tutup yemesi ve onun yerine yılın başka bir ayında oruç tutması gibidir. Yüce [Allah]'ın: { زُيِّنَ } “süslü gösterildi” buyruğundaki bu süsleme eyleminin Aziz ve Celil olan Allah'a izafe edilmesi muhtemeldir; bununla kastedilen, onların küfürlerini yaratması, onları bunun üzerinde bırakması ve bunu onlara sevimli kılmasıdır. İnsanlardan ve cinlerden olan saptırıcılarına ve ifsat edicilerine izafe edilmesi de muhtemeldir. Sonra Allah Teâlâ kendilerini hidayete erdirmeyeceğini ve doğru yola iletmeyeceğini haber vermiştir; bu ifade ya kâfir olarak ölenler hakkında umumi lafızla hususi anlam kasteden bir ifadedir ya da mutlak bir umumiliktir, zira onlar kâfir oldukları müddetçe hidayete erdirilmezler.
قال القاضي أبو محمد: وذكر أبو علي البغدادي في أمر «النسيء» أنه كان إذا صدر الناس من منى قام رجل يقال له نعيم بن ثعلبة فيقول أنا الذي لا أعاب ولا يرد لي قضاء فيقولون أنسئنا شهرا أي أخّر عنا حرمة المحرم فاجعلها في صفر.
Kādı Ebû Muhammed dedi ki: Ebû Alî el-Bağdâdî «nesî» meselesinde şöyle zikretmiştir: İnsanlar Mina'dan ayrıldıklarında Nuaym b. Sa'lebe denilen bir adam ayağa kalkar ve: «Ben ayıplanmayan ve verdiği hüküm geri çevrilemeyen kimseyim» derdi. Onlar da: «Bizim için bir ayı tehir et; yani Muharrem'in haramlığını ertele de onu Safer'e koy» derlerdi.
قال القاضي أبو محمد: واسم نعيم لم يعرف في هذا وما أرى ذلك إلا كما حكى النقاش من بني فقيم كانوا يسمون القلامس واحدهم قلمس وكانوا يفتون العرب في الموسم، يقوم كبيرهم في الحجر ويقوم آخر عند الباب ويقوم آخر عند الركن فيفتون.
Kādı Ebû Muhammed dedi ki: Bu hususta Nuaym ismi pek bilinmemektedir; kanaatimce bu, en-Nakkâş'ın aktardığı gibidir: Benî Fukaym'dan olanlara «el-Kalâmise» denirdi, tekili «Kalemmes» idi. Bunlar hac mevsiminde Araplara fetva verirlerdi; büyükleri Hicr'de, bir diğeri Kâbe kapısında, bir diğeri de Rükn'ün yanında durur ve fetva verirlerdi.
قال القاضي أبو محمد: فهم على هذا عدة، منهم نعيم وصفوان ومنهم ذرية القلمس حذيفة وغيرهم.
Kādı Ebû Muhammed dedi ki: Buna göre onlar birkaç kişiydiler; aralarında Nuaym, Safvân, Kalemmes Huzeyfe'nin zürriyeti ve başkaları vardı.
قال القاضي أبو محمد: وقال رسول الله ﷺ، «لا عدوى ولا هامة ولا صفر» ، فقال بعض الناس: إنه يريد بقوله لا صفر هذا النسيء، وقيل غير ذلك.
Kādı Ebû Muhammed dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Hastalığın kendiliğinden bulaşması (advâ) yoktur, baykuşun uğursuzluğu (hâme) yoktur, Safer ayının uğursuzluğu (safer) yoktur» buyurmuştur. Bazı kimseler, onun «lâ safere / Safer yoktur» sözüyle bu nesî uygulamasını kastettiğini söylemişlerdir; başka açıklamalar da yapılmıştır.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu:
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٣٨ الى ٣٩]
[Tevbe Suresi (9), Âyetler 38-39]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ما لَكُمْ إِذا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ أَرَضِيتُمْ بِالْحَياةِ الدُّنْيا مِنَ الْآخِرَةِ فَما مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا فِي الْآخِرَةِ إِلاَّ قَلِيلٌ (٣٨) إِلاَّ تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذاباً أَلِيماً وَيَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ وَلا تَضُرُّوهُ شَيْئاً وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٣٩)
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ما لَكُمْ إِذا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ أَرَضِيتُمْ بِالْحَياةِ الدُّنْيا مِنَ الْآخِرَةِ فَما مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا فِي الْآخِرَةِ إِلاَّ قَلِيلٌ (٣٨) إِلاَّ تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذاباً أَلِيماً وَيَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ وَلا تَضُرُّوهُ شَيْئاً وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٣٩) } “Ey iman edenler! Size ne oldu ki: «Allah yolunda savaşa çıkın» dendiği zaman yere çakılıp kaldınız? Âhirete karşılık dünya hayatına mı razı oldunuz? Oysa dünya hayatının geçimliği, âhiretin yanında pek az bir şeydir. Eğer savaşa çıkmazsanız, [Allah] sizi can yakıcı bir azapla cezalandırır ve yerinize başka bir kavim getirir; siz ise O’na hiçbir şekilde zarar veremezsiniz. Allah her şeye hakkıyla kadirdir.”
هذه الآية هي بلا اختلاف نازلة عتابا على تخلف من تخلف عن رسول الله ﷺ في غزوة تبوك، وكانت سنة تسع من الهجرة بعد الفتح بعام غزا فيها الروم في عشرين ألفا بين راكب وراجل، وتخلف عنه قبائل من الناس ورجال من المؤمنين كثير ومنافقون فالعتاب في هذه الآية هو للقبائل وللمؤمنين الذين كانوا بالمدينة، وخص الثلاثة كعب بن مالك ومرارة بن الربيع وهلال بن أمية بذلك التذنيب الشديد بحسب مكانهم من الصحبة إذ هم من أهل بدر وممن يقتدى بهم، وكان تخلفهم لغير علة حسب ما يأتي، وقوله ما لَكُمْ استفهام بمعنى التقرير والتوبيخ، وقوله قِيلَ يريد النبي ﷺ إلا أن صرفه الفعل لا يسمى فاعله يقتضي إغلاظا ومخاشنة ما، و «النفر» هو التنقل بسرعة من مكان إلى مكان لأمر يحدث، يقال في ابن آدم نفر إلى الأمر ينفر نفيرا ونفرا، ويقال في الدابة نفرت تنفر بضم الفاء نفورا، وقوله اثَّاقَلْتُمْ أصله تثاقلتم أدغمت التاء في الثاء فاحتيج إلى ألف الوصل كما قال فَادَّارَأْتُمْ وكما تقول ازين، وكما قال الشاعر [الكسائي] : [البسيط]
Bu ayet, ihtilafsız olarak Tebük Gazvesi'nde Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den geri kalanları azarlamak üzere inmiştir. Bu gazve, fetihten bir yıl sonra hicretin dokuzuncu yılında gerçekleşmişti; Peygamber süvari ve yaya yirmi bin kişiyle Bizanslılara karşı gazaya çıkmıştı. Kabilelerden birçok insan, müminlerden birçok kimse ve münafıklar savaşa katılmayıp geri kaldılar. Bu ayetteki azarlama kabilelere ve Medine'de bulunan müminleredir. Üç kişi -Kâ'b b. Mâlik, Mürâre b. er-Rebî' ve Hilâl b. Ümeyye- sahabelikteki yüksek konumları sebebiyle, zira onlar Bedir ehlindendir ve kendilerine uyulan kimselerdir, bu şiddetli kınamayla özellikle muhatap kılınmışlardır. Onların geri kalmaları ileride geleceği üzere hiçbir mazerete dayanmıyordu. Yüce [Allah]'ın: { ما لَكُمْ } “Size ne oldu?” buyruğu kınama ve azarlama manasında bir istifhamdır (sorudur). { قِيلَ } “Dendiği zaman” buyruğuyla Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) kastedilmektedir; ancak fiilin meçhul getirilmesi bir tür sertlik ve kabalık ifade etmektedir. «En-Nefr» (النفر), meydana gelen bir olay sebebiyle bir yerden bir yere hızla intikal etmektir. İnsanoğlu için «نفر إلى الأمر ينفر نفيرا ونفرا» denir; binek hayvanı için ise fâ harfinin dammesiyle «نفرت تنفر نفورا» denir. Yüce [Allah]'ın: { اثَّاقَلْتُمْ } buyruğunun aslı «تَثَاقَلْتُمْ / tesâkaltüm»dür; tâ harfi sâ harfine idğam edilmiş ve tıpkı { فَادَّارَأْتُمْ } denmesi veya «ezzeyyene» yerine «izzeyyene / ازين» denmesi gibi vasıl elifine ihtiyaç duyulmuştur. Şair [el-Kisâî] de şöyle demiştir: [Basît]
تولي الضجيع إذا ما استافها خصرا ... عذب المذاق إذا ما اتّابع القبل
«Yanında yatan kimse onu kokladığında, öpüşler peş peşe geldiğinde tadı tatlı olan bir bel sunar.»
وقرأ الأعمش فيما حكى المهدوي وغيره «تثاقلتم» على الأصل، وذكرها أبو حاتم «تتثاقلتم» بتاءين ثم ثاء مثلثة، وقال هي خطأ أو غلط، وصوب «تثاقلتم» بتاء واحدة وثاء مثلثة أن لو قرىء بها، وقوله اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ عبارة عن تخلفهم ونكولهم وتركهم الغزو لسكنى ديارهم والتزام نخلهم وظلالهم، وهو نحو من أخلد إلى الأرض، وقوله: أَرَضِيتُمْ تقرير يقول أرضيتم نزر الدنيا على خطير الآخرة وحظها الأسعد، ثم أخبر فقال إن الدنيا بالإضافة إلى الآخرة قليل نزر، فتعطي قوة الكلام التعجب من ضلال من يرضى النزر بدل الكثير الباقي، وقوله إِلَّا تَنْفِرُوا الآية، إِلَّا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ شرط وجواب، وقوله يُعَذِّبْكُمْ لفظ عام يدخل تحته أنواع عذاب الدنيا والآخرة، والتهديد بعمومه أشد تخويفا، وقالت فرقة يريد يعذبكم بإمساك المطر عنكم، وروي عن ابن عباس أنه قال: استنفر رسول الله ﷺ قبيلة من القبائل فقعدت فأمسك الله عنها المطر وعذبها به، و «أليم» بمعنى مؤلم بمنزلة قول عمرو بن معديكرب: [الوافر] أمن ريحانة الداعي السميع وقوله وَيَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ توعد بأن يبدل لرسول الله ﷺ قوما لا يقعدون عند استنفاره إياهم، والضمير في قوله وَلا تَضُرُّوهُ شَيْئاً عائد على الله ﷿ أي لا ينقص ذلك من عزه وعز دينه، ويحتمل أن يعود على النبي ﷺ وهو أليق، وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ أي على كل شيء مقدور وتبديلهم منه ليس بمحال ممتنع.
el-Mehdî ve başkalarının naklettiğine göre el-A'meş bu kelimeyi aslı üzere «تَثَاقَلْتُمْ / tesâkaltüm» şeklinde okumuştur. Ebû Hâtim ise bunu iki tâ ve ardından üç noktalı sâ ile «تَتَثَاقَلْتُمْ / tetesâkaltüm» şeklinde zikretmiş ve bunun hata veya yanılma olduğunu söylemiş; şayet okunacaksa tek tâ ve üç noktalı sâ ile «تَثَاقَلْتُمْ» okunmasını doğru bulmuştur. Yüce [Allah]'ın: { اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ } “Yere çakılıp kaldınız” buyruğu, onların savaştan geri kalmalarını, çekinmelerini, evlerinde oturup hurmalıklarına ve gölgelerine yapışarak gazayı terk etmelerini anlatan bir ifadedir; bu tıpkı «dünyaya / yere meyletti (أخلد إلى الأرض)» ifadesi gibidir. Yüce [Allah]'ın: { أَرَضِيتُمْ } “Razı mı oldunuz?” buyruğu bir kınamadır; «Âhiretin o yüce ve en mesut payına karşılık dünyanın değersiz ve azıcık metaına mı razı oldunuz?» buyurmaktadır. Sonra âhirete nispetle dünyanın çok az ve değersiz olduğunu haber vermiştir. Sözün gelişi, baki ve çok olanın yerine az ve geçici olana razı olan kimsenin sapkınlığına hayret etmeyi ifade etmektedir. Yüce [Allah]'ın: { إِلَّا تَنْفِرُوا } ayetindeki { إِلَّا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ } ifadesi şart ve cevaptır. { يُعَذِّبْكُمْ } “Sizi cezalandırır” ifadesi genel bir lafız olup dünya ve âhiret azabının her türünü kapsamaktadır; tehdidin genel olması korkutuculuğunu daha da artırmaktadır. Bir grup: «Sizden yağmuru kesmek suretiyle sizi cezalandırır demektir» demiştir. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) kabilelerden birini savaşa çağırdı, onlar ise oturup kaldılar; bunun üzerine Allah onlardan yağmuru kesti ve onları bununla cezalandırdı.» «Elîm» (أليم) kelimesi «mü'lim / elem verici» anlamındadır; nitekim Amr b. Ma'dîkerib'in [Vâfir veznindeki]: «Reyhâne'den gelen o işiten çağırıcı mı?» sözü de bu kabildendir. Yüce [Allah]'ın: { وَيَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ } “Ve yerinize başka bir kavim getirir” buyruğu, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendilerini savaşa çağırdığında geri durmayacak bir kavmi onun için getireceğine dair bir tehdittir. { وَلا تَضُرُّوهُ شَيْئاً } “Siz ise O'na hiçbir şekilde zarar veremezsiniz” buyruğundaki zamir Aziz ve Celil olan Allah'a dönmektedir; yani «Bu durum O'nun izzetinden ve dininin izzetinden hiçbir şey eksiltmez» demektir. Zamirin Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e dönmesi de muhtemeldir ve bu daha uygundur. { وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Allah her şeye hakkıyla kadirdir” yani takdir edilen her şeye kadirdir; sizin yerinize başkalarını getirmesi de imkânsız ve güç bir şey değildir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu:
[سورة التوبة (٩) : آية ٤٠]
[Tevbe Suresi (9), Âyet 40]
إِلاَّ تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ثانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُما فِي الْغارِ إِذْ يَقُولُ لِصاحِبِهِ لا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْها وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلى وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيا وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٤٠)
{ إِلاَّ تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ثانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُما فِي الْغارِ إِذْ يَقُولُ لِصاحِبِهِ لا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْها وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلى وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيا وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٤٠) } “Eğer siz ona yardım etmezseniz, inkâr edenler onu iki kişiden biri olarak çıkardıklarında Allah ona yardım etmişti. Hani ikisi mağaradaydılar; hani o, arkadaşına: «Üzülme, çünkü Allah bizimle beraberdir» diyordu. Bunun üzerine Allah onun üzerine sekînetini (huzur ve sükûnetini) indirdi, onu sizin görmediğiniz ordularla destekledi ve inkâr edenlerin sözünü alçalttı. Allah’ın sözü ise en yüce olandır. Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.”
هذا أيضا شرط وجواب والجواب في الفاء من قوله فَقَدْ وفيما بعدها، قال النقاش: هذه أول آية نزلت من سورة براءة، ومعنى الآية أنكم إن تركتم نصره فالله متكفل به، إذ فقد نصره في موضع القلة والانفراد وكثرة العدو، فنصره إياه اليوم أحرى منه حينئذ، وقوله إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا يريد فعلوا من الأفاعيل ما أدى إلى خروجه، وأسند الإخراج إليهم إذ المقصود تذنيبهم، ولما كان مقصد أبي سفيان بن الحارث الفخر في قوله: من طردت كل مطرد. لم يقرره النبي ﷺ، والإشارة إلى خروج رسول الله ﷺ من مكة إلى المدينة وفي صحبته أبو بكر، واختصار القصة أن رسول الله ﷺ كان ينتظر أمر الله ﷿ في الهجرة من مكة، وكان أبو بكر حين ترك ذمة ابن الدغنة قد أراد الخروج من مكة فقال له رسول الله ﷺ «اصبر فلعل الله أن يسهل في الصحبة» ، فلما أذن الله لرسوله في الخروج تجهز من دار أبي بكر وخرجا فبقيا في الغار الذي في جبل ثور في غربي مكة ثلاث ليال، وخرج المشركون في أثرهم حتى انتهوا إلى الغار فطمس عليهم الأثر، وقال أبو بكر للنبي ﷺ: لو نظر أحدهم لقدمه لرآنا، فقال له النبي ﷺ: ما ظنك باثنين الله ثالثهما.
Bu da şart ve cevaptır; cevap { فَقَدْ } ifadesindeki fâ harfinde ve sonrasındadır. En-Nakkâş: «Bu ayet, Berâe Suresi'nden ilk inen ayettir» demiştir. Ayetin manası şudur: Eğer siz ona yardım etmeyi terk ederseniz, Allah ona yardım etmeyi bizzat üstlenmiştir; zira sayıca azlık, yalnızlık ve düşmanın çokluğu anında ona yardım etmiştir, öyleyse bugün ona yardım etmesi o zamankinden daha da evladır. Yüce [Allah]'ın: { إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenler onu çıkardıklarında” buyruğu, onun çıkmasına yol açan eylemleri yaptılar demektir; çıkarma eylemi onları kınamak ve suçlamak maksadıyla kâfirlere isnat edilmiştir. Ebû Süfyân b. el-Hâris: «Ben her kovulanı kovan kimseyim» sözüyle övünmeyi hedeflediğinde Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunu onaylamamıştır. Buradaki işaret, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in yanında Ebû Bekir olduğu halde Mekke'den Medine'ye çıkışınadır. Hadisenin özeti şudur: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Mekke'den hicret konusunda Aziz ve Celil olan Allah'ın emrini bekliyordu. Ebû Bekir ise İbnü'd-Değınne'nin himayesini bıraktığında Mekke'den çıkmak istemiş, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona: «Sabret, umulur ki Allah sana bir yol arkadaşı nasip eder» buyurmuştu. Allah Resûlü'ne çıkış izni verince, Ebû Bekir'in evinden hazırlandılar ve çıktılar; Mekke'nin batısındaki Sevr Dağı'nda bulunan mağarada üç gece kaldılar. Müşrikler onların izini sürerek mağaranın önüne kadar geldiler, fakat iz onlara kaybettirildi. Ebû Bekir Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e: «Onlardan biri ayağının dibine baksa bizi görür» deyince, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona: «Üçüncüleri Allah olan iki kişi hakkında ne zannediyorsun?» buyurdu.
ويروى أن العنكبوت نسجت على باب الغار، ويروى أن الحمامة عششت عند باب الغار، ويروى أن رسول الله ﷺ أمر أبا بكر أن يجعل ثماما في باب الغار فتخيله المشركون نابتا وصرفهم الله عنه، ووقع في الدلائل في حديث النبي ﷺ أنه نبتت على باب الغار راءة أمرها الله بذلك في الحين، قال الأصمعي: جمعها راء وهي نبات من السهل.
Rivayet edildiğine göre örümcek mağaranın kapısına ağ örmüş; yine rivayet edildiğine göre güvercin mağaranın kapısına yuva yapmıştır. Yine rivayet edildiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Ebû Bekir'e mağaranın kapısına sümâm otu koymasını emretmiş, müşrikler de onu bitmiş bir ot zannetmiş ve Allah onları oradan geri çevirmiştir. Delâilü'n-Nübüvve kitaplarında Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in hadisinde geçtiğine göre, Allah'ın o anda emretmesiyle mağaranın kapısında bir râe ağacı bitmiştir. El-Asmaî: «Çoğulu râ'dır ve bu düzlüklerde yetişen bir bitkidir» demiştir.
وروي أن أبا بكر لما دخل الغار خرق رداءه فسدّ به كواء الغار لئلا يكون فيها حيوان يؤذي النبي ﷺ.
Rivayet edildiğine göre Ebû Bekir mağaraya girdiğinde, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e eziyet verecek bir haşere bulunmasın diye ridasını yırtıp onunla mağaranın deliklerini tıkamıştır.
وروي أنه بقيت واحدة فسدها برجله فوقى الله تعالى، وكان يروح عليهما باللبن عامر بن فهيرة مولى أبي بكر، وقوله ثانِيَ اثْنَيْنِ معناه أحد اثنين، وهذا كثالث ثلاثة ورابع أربعة فإذا اختلف اللفظ فقلت رابع ثلاثة فالمعنى صير الثلاثة بنفسه أربعة، وقرأ جمهور الناس «ثاني اثنين» بنصب الياء من «ثاني» . قال أبو حاتم: لا يعرف غير هذا وقرأت فرقة «ثاني اثنين» بسكون الياء من ثاني، قال أبو الفتح: حكاها أبو عمرو بن العلاء، ووجهه أنه سكن الياء تشبيها لها بالألف.
Rivayet edildiğine göre tek bir delik kalmış, onu da ayağıyla kapatmış ve Allah Teâlâ onu korumuştur. Ebû Bekir'in azatlısı Âmir b. Füheyre ise akşamları onlara süt getirirdi. Yüce [Allah]'ın: { ثانِيَ اثْنَيْنِ } buyruğu «iki kişiden biri» demektir; bu, «üçün üçüncüsü» ve «dördün dördüncüsü» ifadeleri gibidir. Lafız farklı olup da «üçün dördüncüsü» dersen, anlam «kendisiyle birlikte üçü dört yaptı» olur. İnsanların cumhuru «ثَانِيَ اثْنَيْنِ» ifadesini «ثاني» kelimesinin yâ harfini fethalı (mensûb) olarak okumuştur. Ebû Hâtim: «Bundan başkası bilinmez» demiştir. Bir fırka ise «ثاني» kelimesinin yâ harfinin sükûnu ile «ثَانِي اثْنَيْنِ» şeklinde okumuştur. Ebû'l-Feth: «Bunu Ebû Amr b. el-Alâ nakletmiştir; gerekçesi ise yâ harfini elife benzeterek sakin kılmasıdır» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: فهذه كقراءة ما بقي من الربا وكقول جرير: [البسيط]
Kādı Ebû Muhammed dedi ki: Bu, «mâ bakiye mine'r-ribâ» kıraati ile Cerîr'in şu beytindeki kullanıma benzer: [Basît]
هو الخليفة فارضوا ما رضي لكم ... ماضي العزيمة ما في حكمه جنف
«O halifedir; sizin için razı olduğuna siz de razı olun ... Azmi kesindir, hükmünde hiçbir haksızlık yoktur.»
و «صاحبه» أبو بكر الصديق ﵁، وروي أن أبا بكر الصديق قال يوما وهو على المنبر: أيكم يحفظ سورة التوبة، فقال رجل أنا، فقال اقرأ فقرأ، فلما انتهى إلى قوله إِذْ يَقُولُ لِصاحِبِهِ لا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا بكى وقال أنا والله صاحبه، وقال الليث: ما صحب الأنبياء مثل أبي بكر الصديق، وقال سفيان بن عيينة: خرج أبو بكر بهذه الآية من المعاتبة التي في قوله: إِلَّا تَنْصُرُوهُ.
«Arkadaşı» ise Ebû Bekir es-Sıddîk (radıyallâhu anh)'dır. Rivayet edildiğine göre Ebû Bekir es-Sıddîk bir gün minberde iken: «Hanginiz Tevbe Suresi'ni ezbere biliyor?» diye sordu. Bir adam: «Ben» dedi. O da: «Oku» buyurdu, adam okudu. Sıra: { إِذْ يَقُولُ لِصاحِبِهِ لا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا } “Hani o arkadaşına: «Üzülme, çünkü Allah bizimle beraberdir» diyordu” ayetine gelince Ebû Bekir ağladı ve: «Vallahi onun arkadaşı bendim» dedi. Leys şöyle demiştir: «Peygamberlere Ebû Bekir es-Sıddîk gibisi arkadaşlık etmemiştir.» Süfyân b. Uyeyne ise şöyle demiştir: «Ebû Bekir bu ayetle: { إِلَّا تَنْصُرُوهُ } buyruğundaki azarlamadan muaf tutulmuştur.»
قال القاضي أبو محمد: أقول بل خرج منها كل من شاهد غزوة تبوك ولم يتخلف، وإنما المعاتبة لمن تخلف فقط، أما إن هذه الآية منوهة بأبي بكر حاكمة بقدمه وسابقته في الإسلام ﵁، وقوله:
Kādı Ebû Muhammed dedi ki: Ben derim ki, bilakis Tebük Gazvesi'ne katılıp geri kalmayan herkes bu azarlamadan muaf tutulmuştur; azarlama sadece geri kalanlaradır. Ancak şu da var ki bu ayet, Ebû Bekir'in şanını yüceltmekte ve onun İslam'daki önceliğine ve kıdemine hükmetmektedir (radıyallâhu anh). Yüce [Allah]'ın:
إِنَّ اللَّهَ مَعَنا يريد به النصر والإنجاء واللطف، وقوله تعالى: فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ الآية، قال حبيب بن أبي ثابت: الضمير في عَلَيْهِ عائد على أبي بكر لأن النبي ﷺ لم يزل ساكن النفس ثقة بالله ﷿.
{ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا } “Çünkü Allah bizimle beraberdir” [ifadesiyle] yardım etmeyi, kurtarmayı ve lütufta bulunmayı kastetmektedir. Yüce Allah'ın: { فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ } “Bunun üzerine Allah ona sükûnetini indirdi” ayeti hakkında Habîb b. Ebî Sâbit şöyle demiştir: «{ عَلَيْهِ } “ona” ifadesindeki zamir Ebû Bekir'e aittir; çünkü Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem), Aziz ve Celil olan Allah'a olan güveni sebebiyle zaten daima gönlü mutmain/huzurlu bir hâldeydi.»
قال القاضي أبو محمد: وهذا قول من لم ير السكينة إلا سكون النفس والجأش، وقال جمهور الناس:
Kādı Ebû Muhammed dedi ki: Bu, sekîneyi sadece nefsin ve yüreğin yatışıp sükûn bulmasından ibaret gören kimsenin görüşüdür. İnsanların cumhuru ise şöyle demiştir:
الضمير عائد على النبي ﷺ وهذا أقوى، و «السكينة» عندي إنما هي ما ينزله الله على أنبيائه من الحياطة لهم والخصائص التي لا تصلح إلا لهم، كقوله تعالى: فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ [البقرة: ٢٤٨] ويحتمل أن يكون قوله فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ إلى آخر الآية يراد به ما صنعه الله لنبيه إلى وقت تبوك من الظهور والفتوح لا أن تكون هذه الآية تختص بقصة الغار والنجاة إلى المدينة، فعلى هذا تكون «الجنود» الملائكة النازلين ببدر وحنين، ومن رأى أن الآية مختصة بتلك القصة قال «الجنود» ملائكة بشروه بالنجاة وبأن الكفار لا ينجح لهم سعي، وفي مصحف حفصة «فأنزل الله سكينته عليهما وأيدهما» ، وقرأ مجاهد «وأأيده» بألفين، والجمهور «وأيّده» بشد الياء، وقوله: وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلى يريد بإدحارها ودحضها وإذلالها، وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيا قيل يريد لا إله إلا الله، وقيل الشرع بأسره، وقرأ جمهور الناس «وكلمة» بالرفع على الابتداء، وقرأ الحسن بن أبي الحسن ويعقوب «وكلمة» بالنصب على تقدير وجعل كلمة، قال الأعمش: ورأيت في مصحف أنس بن مالك المنسوب إلى أبيّ بن كعب «وجعل كلمته هي العليا» .
Zamir Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e aittir ve bu görüş daha kuvvetlidir. Bana göre ise «sekîne», Yüce Allah'ın peygamberlerine indirdiği, onları koruyup kollayan ve sadece onlara layık olan hususiyetlerdir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ } “Onda Rabbinizden bir sekîne/huzur vardır” [Bakara: 248]. Allah Teâlâ'nın: { فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ } buyruğundan ayetin sonuna kadar olan kısmın, sadece mağara ve Medine'ye kurtuluş hadisesine tahsis edilmeyip, Allah'ın Tebük vaktine kadar Peygamberi için gerçekleştirdiği üstünlük ve fetihler kastedilmiş olması da muhtemeldir. Buna göre «ordular» (cünûd), Bedir ve Huneyn'de inen melekler olur. Ayetin o mağara hadisesine mahsus olduğunu düşünenler ise, «ordular»ın ona kurtuluşu ve kâfirlerin çabalarının boşa çıkacağını müjdeleyen melekler olduğunu söylemişlerdir. Hafsa'nın mushafında «فأنزل الله سكينته عليهما وأيدهما» (Allah ikisinin üzerine sekînetini indirdi ve ikisini teyit etti) şeklindedir. Mücâhid, iki elifle «وأأيده» şeklinde okumuştur; cumhur ise yâ harfini şeddeli olarak «وأيّده» şeklinde okumuştur. Yüce [Allah]'ın: { وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلى } “Kâfirlerin sözünü ise en alçak kıldı” buyruğu, onu hezimete uğratarak, iptal ederek ve alçaltarak kastedilmiştir. { وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيا } “Allah'ın sözü ise en yüce olandır” ifadesinde ise «Lâ ilâhe illallâh» kelimesinin kastedildiği söylenmiş, bütün şeriatın kastedildiği de söylenmiştir. İnsanların cumhuru «وكلمة» kelimesini mübteda (özne) olarak merfû (ötreli) okumuştur. el-Hasan b. Ebi'l-Hasan ile Ya'kūb ise «وكلمة» kelimesini «وجعل كلمة» takdiriyle mansûb (fethalı) okumuşlardır. el-A'meş şöyle demiştir: «Enes b. Mâlik'in Übey b. Ka'b'a nispet edilen mushafında
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu:
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٤١ الى ٤٢]
[Tevbe Suresi (9): 41-42. Ayetler]
انْفِرُوا خِفافاً وَثِقالاً وَجاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٤١) لَوْ كانَ عَرَضاً قَرِيباً وَسَفَراً قاصِداً لاتَّبَعُوكَ وَلكِنْ بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ وَسَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَوِ اسْتَطَعْنا لَخَرَجْنا مَعَكُمْ يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ (٤٢)
{ انْفِرُوا خِفافاً وَثِقالاً وَجاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٤١) لَوْ كانَ عَرَضاً قَرِيباً وَسَفَراً قاصِداً لاتَّبَعُوكَ وَلكِنْ بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ وَسَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَوِ اسْتَطَعْنا لَخَرَجْنا مَعَكُمْ يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ (٤٢) } “Gerek hafif gerek ağır olarak savaşa çıkın; mallarınızla ve canlarınızla Allah yolunda cihad edin. Eğer bilirseniz bu sizin için daha hayırlıdır. (41) Eğer yakın bir menfaat ve orta yollu bir yolculuk olsaydı, elbette senin peşinden gelirlerdi; fakat meşakkatli mesafe onlara uzak geldi. Bununla beraber: «Eğer gücümüz yetseydi mutlaka sizinle çıkardık» diye Allah'a yemin edecekler. Kendilerini helake sürüklüyorlar. Allah onların kesinlikle yalancı olduklarını bilmektedir. (42)”
هذا أمر من الله ﷿ أمة محمد ﷺ بالنفر إلى الغزو فقال بعض الناس هذا أمر
Bu, Aziz ve Celil olan Allah'ın Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) ümmetine savaşa çıkmaları yönündeki bir emridir. Bazı kimseler şöyle demiştir: Bu emir,
عام لجميع المؤمنين تعين به الفرض على الأعيان في تلك المدة، ثم نسخه الله ﷿، بقوله: وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً [التوبة: ١٢٢] ، روي ذلك عن الحسن وعكرمة، وقال جل الناس: بل هذا حض والأمر في نفسه موقوف على فرض الكفاية ولم يقصد بالآية فرضه على الأعيان، وأما قوله خِفافاً وَثِقالًا فنصب على الحال من الضمير في قوله انْفِرُوا، ومعنى الخفة والثقل هنا مستعار لمن يمكنه السفر بسهولة ومن يمكنه بصعوبة، وأما من لا يمكنه كالعمي ونحوهم فخارج عن هذا.
tüm müminleri kapsayan genel bir emirdir; o dönemde farz-ı ayn kılınmıştı, sonra Aziz ve Celil olan Allah bunu: { وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً } “Müminlerin hepsinin toptan sefere çıkmaları gerekmez” [Tevbe: 122] ayetiyle neshetmiştir. Bu görüş el-Hasan ve İkrime'den rivayet edilmiştir. İnsanların ekserisi ise şöyle demiştir: Bilakis bu bir teşviktir; emrin bizzat kendisi farz-ı kifâye üzere kalmıştır ve bu ayetle farz-ı ayn olması kastedilmemiştir. { خِفافاً وَثِقالًا } buyruğu ise { انْفِرُوا } lafzındaki zamirden hâl olarak mansûbtur. Buradaki hafiflik ve ağırlık anlamı, yolculuğu kolaylıkla yapabilen kimseler ile zorlukla yapabilen kimseler için istiare yoluyla kullanılmıştır. Âmâlar ve benzerleri gibi hiç imkânı olmayanlar ise bu kapsamın dışındadır.
وروي أن ابن أم مكتوم جاء إلى النبي ﷺ فقال: أعليّ أن أنفر؟ فقال له نعم، حتى نزلت لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ [النور: ٦١] ، وذكر الناس من معاني الخفة والثقل أشياء لا وجه لتخصيص بعضها دون بعض، بل هي وجوه متفقة، فقيل «الخفيف» الغني «والثقيل» الفقير: قاله مجاهد، وقيل الخفيف الشاب والثقيل الشيخ قاله الحسن وجماعة، وقيل الخفيف النشيط والثقيل الكاسل، قاله ابن عباس وقتادة، وقيل المشغول ومن لا شغل له قاله الحكم بن عيينة وزيد بن علي، وقيل الذي له ضيعة هو الثقيل ومن لا ضيعة له هو الخفيف قاله ابن زيد: وقيل الشجاع هو الخفيف والجبان هو الثقيل حكاه النقاش، وقيل الرجل هو الثقيل والفارس هو الخفيف قاله الأوزاعي.
Rivayet edildiğine göre İbn Ümmü Mektûm, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e gelerek: «Benim savaşa çıkmam gerekir mi?» diye sordu. O da: «Evet» dedi; ta ki: { لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ } “Köre bir güçlük yoktur” [Nûr: 61] ayeti inene kadar. İnsanlar hafiflik ve ağırlık manaları hakkında birtakım şeyler zikretmişlerdir ki, bazısını bazısına tahsis etmeye gerek yoktur, aksine hepsi birbiriyle uyumlu vecihlerdir: «Hafif» olanın zengin, «ağır» olanın fakir olduğu söylenmiştir; bunu Mücâhid söylemiştir. «Hafif» olanın genç, «ağır» olanın yaşlı olduğu söylenmiştir; bunu el-Hasan ve bir topluluk söylemiştir. «Hafif» olanın dinç/istekli, «ağır» olanın tembel olduğu söylenmiştir; bunu İbn Abbâs ve Katâde söylemiştir. «Meşguliyeti olan» ile «meşguliyeti olmayan» kimseler olduğu söylenmiştir; bunu el-Hakem b. Uyeyne ve Zeyd b. Ali söylemiştir. Mülkü/akarî olanın «ağır», mülkü olmayanın «hafif» olduğu söylenmiştir; bunu İbn Zeyd söylemiştir. Cesur olanın «hafif», korkak olanın «ağır» olduğu söylenmiştir; bunu en-Nakkâş nakletmiştir. Yaya olanın «ağır», süvari olanın «hafif» olduğu söylenmiştir; bunu el-Evzâî söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذان الوجهان الآخران ينعكسان وقد قيل ذلك ولكنه بحسب وطأتهم على العدو فالشجاع هو الثقيل وكذلك الفارس والجبان هو الخفيف وكذلك الراجل وكذلك ينعكس الفقير والغني فيكون الغني هو الثقيل بمعنى صاحب الشغل ومعنى هذا أن الناس أمروا جملة.
Kādı Ebû Muhammed dedi ki: Bu son iki vecih tersine de çevrilebilir ve bu da söylenmiştir; zira bu, onların düşmana verdikleri ağırlığa göredir. Cesur olan «ağır» ve aynı şekilde süvari de [ağır], korkak olan «hafif» ve aynı şekilde yaya da [hafif] olur. Fakir ile zengin de aynı şekilde tersine çevrilebilir; böylece zengin, meşguliyet sahibi olması bakımından «ağır» olur. Bunun anlamı, insanların topyekûn emredilmiş olmalarıdır.
وهذه الأقوال إنما هي على معنى المثال في الثقل والخفة، وقال أبو طلحة: ما أسمع الله عذرا أحدا وخرج إلى الشام فجاهد حتى مات.
Bu görüşler ağırlık ve hafiflik hususunda sadece misal getirme kabilindendir. Ebû Talha şöyle demiştir: «Allah hiç kimseye bir mazeret bırakmamıştır.» [Bunun üzerine] Şam'a çıkmış ve vefat edene kadar cihad etmiştir.
وقال أبو أيوب: ما أجدني أبدا إلا ثقيلا أو خفيفا، وروي أن بعض الناس رأى في غزوات الشام رجلا سقط حاجباه على عينيه من الكبر، فقال له يا عم إن الله قد عذرك، فقال يا ابن أخي إنّا قد أمرنا بالنفر خفافا وثقالا، وأسند الطبري عمن رأى المقداد بن الأسود بحمص وهو على تابوت صراف وقد فضل على التابوت من سمنه وهو يتجهز للغزو فقال له لقد عذرك الله، فقال أتت علينا سورة البعوث انْفِرُوا خِفافاً وَثِقالًا، وروي سورة البحوث، وقوله تعالى: بِأَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ وصف لأكمل ما يكون من الجهاد وأنفسه عند الله تعالى: فحض على كمال الأوصاف، وقدمت الأموال في الذكر إذ هي أول مصرف وقت التجهيز فرتب الأمر كما هو في نفسه، ثم أخبر أن ذلك لهم خير للفوز برضى الله وغلبة العدو ووراثة الأرض، وفي قوله: إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ تنبيه وهز للنفوس، وقوله: لَوْ كانَ عَرَضاً قَرِيباً الآية، ظاهر هذه الآية وما يحفظ من قصة تبوك أن الله لما أمر رسوله بغزو الروم نذب الناس وكان ذلك في شدة من الحر وطيب من الثمار والظلال، فنفر المؤمنون، واعتذر منهم لا محالة فريق لا سيما من القبائل المجاورة للمدينة، ويدل على ذلك قوله في أول هذه الآية يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ما لَكُمْ إِذا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ [التوبة: ٣٨] ، لأن هذا الخطاب ليس للمنافقين خاصة بل هو عام، واعتذر المنافقون بأعذار كاذبة، وكانوا بسبيل كسل مفرط وقصد للتخلف وكانت أعذار المؤمنين خفيفة ولكنهم
Ebû Eyyûb ise: «Kendimi ya ağır ya da hafif bulmaktan başka bir hâlde görmüyorum» demiştir. Rivayet edildiğine göre bazı kimseler Şam gazvelerinde yaşlılıktan kaşları gözlerinin üzerine düşmüş bir adam görmüş ve ona: «Ey amca, Allah seni mazur saymıştır» demiştir. O da: «Ey kardeşimin oğlu, biz hafif ve ağır olarak sefere çıkmakla emrolunduk» cevabını vermiştir. et-Taberî, Humus'ta Mikdâd b. el-Esved'i bir sarraf sandığı üzerinde otururken gören bir kimseden rivayet etmiştir; şişmanlığından dolayı sandıktan taşmaktaydı ve savaşa hazırlanıyordu. Birisi ona: «Allah seni mazur kılmıştır» deyince o: «Bize البعوث (el-Buûs) Suresi: { انْفِرُوا خِفافاً وَثِقالًا } geldi» demiştir. البحوث (el-Buhûs) Suresi olarak da rivayet edilmiştir. Yüce Allah'ın: { بِأَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ } buyruğu, cihadın Allah katındaki en kâmil ve en değerli şeklinin nitelenmesidir; böylece en mükemmel vasıflara teşvik etmiştir. Teçhizat vaktinde ilk harcama kalemi olduğu için mallar zikirde öne geçirilmiş, böylece iş bizzat kendi tabiatına göre sıralanmıştır. Ardından bunun, Allah'ın rızasını kazanmak, düşmana galip gelmek ve yeryüzüne varis olmak bakımından kendileri için daha hayırlı olduğunu bildirmiştir. { إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Eğer bilirseniz” buyruğunda ise bir uyarı ve nefisleri harekete geçirme vardır. { لَوْ كانَ عَرَضاً قَرِيباً } “Eğer yakın bir menfaat... olsaydı” ayetinin zahiri ve Tebük hadisesinden nakledilenler şöyledir: Allah Resûlü'ne Rumlarla savaşmayı emrettiğinde o da insanları davet etti. Bu ise aşırı sıcaklık, meyvelerin ve gölgelerin en tatlı olduğu bir zamandaydı. Müminler sefere çıktılar; ancak içlerinden özellikle Medine civarındaki kabilelerden bir grup mazeret beyan etti. Nitekim bu ayetin başındaki şu buyruk buna delalet eder: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ما لَكُمْ إِذا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ } “Ey iman edenler! Size ne oldu ki, «Allah yolunda savaşa çıkın» denildiği zaman yere çakılıp kaldınız?” [Tevbe: 38]. Çünkü bu hitap sadece münafıklara mahsus olmayıp geneldir. Münafıklar ise yalan mazeretler ileri sürdüler; onlar aşırı bir tembellik ve savaştan geri kalma kastı içindeydiler. Müminlerin mazeretleri ise hafifti; ancak onlar,
تركوا الأولى من التحامل، فنزل ما سلف من الآيات في عتاب المؤمنين، ثم ابتدأ من هذه الآية ذكر المنافقين وكشف ضمائرهم، فيقول لو كان هذا الغزو لعرض أي لمال وغنيمة تنال قريبا بسفر قاصد يسير لبادروا إليه، لا لوجه الله ولا لظهور كلمته، ولكن بعدت عليهم الشقة في غزو الروم أي المسافة الطويلة، وذكر أبو عبيدة أن أعرابيا قدم البصرة وكان قد حمل حمالة فعجز عنها، وكان معه ابن له يسمى الأحوص فبادر الأحوص أباه بالقول، فقال إنا من تعلمون وابنا سبيل وجئنا من شقة ونطلب في حق وتنطوننا ويجزيكم الله فتهيأ أبوه ليخطب فقال له يا إياك إني قد كفيتك.
zorluklara göğüs germe konusundaki en evlâ olan davranışı terk etmişlerdi. Bunun üzerine müminleri azarlayan önceki ayetler indi; ardından bu ayetten itibaren münafıkların zikrine ve onların gizli niyetlerinin açığa çıkarılmasına başlandı. [Ayet] şöyle buyurmaktadır: Eğer bu gazve geçici bir dünya menfaati, yani kolay ve orta halli bir seferle hemen elde edilecek bir mal ve ganimet için olsaydı, Allah rızası ve O'nun kelimesinin yücelmesi için değil, [sırf bunun için] derhal ona koşarlardı. Fakat Rum gazvesindeki meşakkatli mesafe (eş-Şukka), yani uzun yol onlara uzak ve zor geldi. Ebû Ubeyde, Basra'ya bir bedevînin geldiğini, üzerine bir diyet borcu aldığını fakat bunu ödemekten aciz kaldığını anlatmıştır. Yanında el-Ahvas adında bir oğlu vardı; el-Ahvas babasından önce davranarak söze girdi ve: «Biz bildiğiniz kimseleriz, iki yolcuyuz, meşakkatli ve uzak bir mesafeden (şukka) geldik, bir hak talebinde bulunuyoruz, siz bize bağışta bulunursunuz (tantûnenâ) ve Allah da sizi mükâfatlandırır» dedi. Babası konuşmaya hazırlanırken oğlu ona: «Ey, sakın ha! Ben senin yerine kâfi geldim» dedi.
قال القاضي أبو محمد: يا تنبيه وإياك نهي، وقرأ عيسى ابن عمر «الشّقة» بكسر الشين، وقرأ الأعرج «بعدت» بكسر العين، وحكى أبو حاتم أنها لغة بني تميم في اللفظتين، وقوله: سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ يريد المنافقين، وهذا إخبار بغيب، وقوله يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ يريد عند تخلفهم مجاهرة وكفرهم، فكأنهم يوجبون على أنفسهم الحتم بعذاب الله.
Kādı Ebû Muhammed dedi ki: «Yâ» (يا) dikkat çekme/uyarı, «İyyâke» (إياك) ise men etmedir. Îsâ b. Ömer «الشّقة» kelimesini şîn harfinin kesresiyle okumuştur. el-A'rec ise «بعدت» kelimesini ayn harfinin kesresiyle okumuştur. Ebû Hâtim, bunun her iki kelimede de Benî Temîm lügati olduğunu nakletmiştir. Yüce [Allah]'ın: { سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ } “Allah'a yemin edecekler” buyruğunda münafıklar kastedilmektedir ve bu bir gayb haberidir. { يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ } “Kendilerini helake sürüklüyorlar” buyruğu ise açıkça savaştan geri kalmaları ve inkârları sebebiyle kendilerini Allah'ın azabına kesin olarak müstahak kıldıklarını anlatmaktadır.
ثم أخبر أن الله الذي هو أعدل الشاهدين يعلم كذبهم وأنهم كانوا يستطيعون الخروج ولكنهم تركوه كفرا ونفاقا، وهذا كله في الجملة لا بتعيين شخص ولو عين لقتل بالشرع، وقرأ الأعمش على جهة التشبيه بواو ضمير الجماعة «لو استطعنا» بضم الواو، ذكره ابن جني، ومثله بقوله تعالى: لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ [التوبة: ٤٨] فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ [البقرة: ٩٤] واشْتَرَوُا الضَّلالَةَ [البقرة ١٦- ١٧٥] .
Sonra şahitlerin en adili olan Allah'ın, onların yalan söylediğini ve sefere çıkmaya güç yetirebildiklerini, ancak inkâr ve nifak sebebiyle bunu terk ettiklerini bildiğini haber vermiştir. Bütün bunlar belirli bir şahıs tayin edilmeksizin genel olarak ifade edilmiştir; şayet şahıs belirlenseydi şer'an öldürülürdü. el-A'meş, çoğul zamiri olan vâv harfine benzeterek { لَوِ اسْتَطَعْنا } ifadesini vâv harfinin zammesiyle [لو استطُعنا] okumuştur; bunu İbn Cinnî zikretmiş ve Yüce Allah'ın şu ayetleriyle örneklendirmiştir: { لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ } [Tevbe: 48], { فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ } [Bakara: 94] ve { اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ } [Bakara: 16, 175].
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu:
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٤٣ الى ٤٤]
[Tevbe Suresi (9): 43-44. Ayetler]
عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَتَعْلَمَ الْكاذِبِينَ (٤٣) لا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ يُجاهِدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ (٤٤)
{ عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَتَعْلَمَ الْكاذِبِينَ (٤٣) لا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ يُجاهِدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ (٤٤) } “Allah seni affetsin; doğru söyleyenler sana iyice belli olmadan ve yalancıları bilip tanımadan önce onlara niçin izin verdin? (43) Allah'a ve ahiret gününe iman edenler, mallarıyla ve canlarıyla cihad etmekten [geri kalmak için] senden izin istemezler. Allah takvâ sahiplerini çok iyi bilendir. (44)”
هذه الآية في صنف مبالغ في النفاق واستأذنوا دون اعتذار، منهم عبد الله بن أبيّ والجد بن قيس ورفاعة بن التابوت ومن اتبعهم فقال بعضهم إيذن لي ولا تفتني وقال بعضهم إيذن لنا في الإقامة فأذن لهم رسول الله ﷺ استيفاء منه ﷺ، وأخذا بالأسهل من الأمور وتوكلا على الله، وقال مجاهد إن بعضهم قال نستأذنه فإن أذن في القعود قعدنا وإلا قعدنا فنزلت الآية في ذلك.
Bu ayet, nifakta aşırıya giden ve mazeret göstermeksizin izin isteyen bir zümre hakkındadır. Bunlar arasında Abdullah b. Übey, el-Cedd b. Kays, Rifâa b. et-Tâbût ve onlara tabi olanlar bulunmaktadır. Onlardan kimi: «Bana izin ver, beni fitneye düşürme» demiş, kimi de: «Bizim kalmamıza izin ver» demiştir. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) de kendi yüce ahlakı gereği, işlerin en kolayını tercih ederek ve Allah'a tevekkül ederek onlara izin vermiştir. Mücâhid şöyle demiştir: «Onlardan bazıları:
وقالت فرقة: إن رسول الله ﷺ، أذن لهم دون أن يؤمر بذلك فعفي عنه ما يلحق من هذا، وقدم له ذكر العفو قبل العتاب إكراما له ﷺ، وقال عمرو بن ميمون الأودي: إن رسول الله ﷺ، صدع برأيه في قصتين دون أن يؤمر فيهما بشيء.
Bir grup şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) emrolunmadığı halde onlara izin verdi, bu sebeple bundan doğan durum kendisi için affedildi; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e ikram olmak üzere sitemden önce af zikri öne alındı. Amr b. Meymûn el-Evdî şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) iki hadisede kendisine herhangi bir şey emrolunmadan kendi re'yi ile hüküm verdi:
هذه، وأمر أسارى بدر، فعاتبه الله فيهما، وقالت فرقة بل قوله في هذه الآية عَفَا اللَّهُ عَنْكَ استفتاح كلام، كما تقول أصلحك الله وأعزك الله، ولم يكن منه ﷺ، ذنب يعفى عنه لأن صورة الاستنفار قبول الإعذار مصروفة إلى اجتهاده، وأما قوله لِمَ أَذِنْتَ فهي على معنى التقرير، وقوله الَّذِينَ
Bu [hadise] ve Bedir esirleri meselesi; Allah da bu iki hususta ona sitemde bulundu. Bir diğer grup ise şöyle demiştir: Aksine bu ayetteki { عَفَا اللَّهُ عَنْكَ } “Allah seni affetsin” sözü, tıpkı «Allah seni ıslah etsin» ve «Allah seni aziz kılsın» denmesi gibi söze başlama/hitap ifadesidir; yoksa affedilecek bir günahı (sallallâhu aleyhi ve sellem) vaki olmamıştır. Çünkü sefere çağrı esnasında mazeretleri kabul etme yetkisi onun içtihadına bırakılmıştır. { لِمَ أَذِنْتَ } “Niçin izin verdin?” buyruğu ise takrîr (durumu beyan) anlamındadır. Yüce [Allah]'ın: { الَّذِينَ }
صَدَقُوا
{ صَدَقُوا } “doğru söyleyenler”
يريد استئذانك وأنك لو لم تأذن لهم خرجوا معك وقوله وَتَعْلَمَ الْكاذِبِينَ يريد في أنهم استأذنوك يظهرون لك أنهم يقفون عند حدك وهم كذبة قد عزموا على العصيان أذنت لهم أو لم تأذن، وقال الطبري معناه حتى تعلم الصادقين في أن لهم عذرا والكاذبين في أن لا عذر لهم.
“[doğru söyleyenler]” buyruğu, senin iznini [kastetmektedir]; yani onlara izin vermeseydin seninle çıkacaklardı. { وَتَعْلَمَ الْكاذِبِينَ } “ve yalancıları bilesin” buyruğu ise, senden izin isterken senin sınırında duracaklarmış gibi görünmelerinde [yalancı olduklarını bilmeni kasteder]; zira onlar izin versen de vermesen de isyana kesin karar vermiş yalancılardır. et-Taberî ise bunun manasının: «Mazereti olan doğruları ve mazereti olmayan yalancıları bilmen için» şeklinde olduğunu söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: وعلى هذا التأويل يختلط المتعذرون وقد قدمنا أن فيهم مؤمنين كالمستأذنين وهم لا يؤمنون بالله واليوم الآخر والأول أصوب والله أعلم.
Kādı Ebû Muhammed dedi ki: Bu yoruma göre mazeret beyan edenler birbirine karışır; oysa biz daha önce onların içinde müminlerin de bulunduğunu, oysa izin isteyenlerin Allah'a ve ahiret gününe iman etmeyen kimseler olduğunu belirtmiştik. Birinci yorum daha doğrudur, en doğrusunu Allah bilir.
وأدخل الطبري أيضا في تفسير هذه الآية عن قتادة أن هذه الآية نزلت بعدها الآية الأخرى في سورة النور فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ [الآية: ٦٢] .
et-Taberî ayrıca bu ayetin tefsirinde Katâde'den, bu ayetten sonra Nûr Suresi'ndeki şu diğer ayetin indiğini nakletmiştir: { فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ } “Bazı işleri için senden izin istediklerinde, içlerinden dilediğine izin ver” [Nûr: 62].
قال القاضي أبو محمد: وهذا غلط لأن آية النور نزلت سنة أربع من الهجرة في غزوة الخندق في استئذان بعض المؤمنين رسول الله ﷺ، في بعض شأنهم في بيوتهم في بعض الأوقات، فأباح الله له أن يأذن فتباينت الآيتان في الوقت والمعنى، وقوله لا يَسْتَأْذِنُكَ الآية، نفي عن المؤمنين أن يستأذنوا رسول الله ﷺ، في التخلف دون عذر كما فعل الصنف المذكور من المنافقين، وقوله أَنْ يُجاهِدُوا يحتمل أن تكون أَنْ في موضع نصب على معنى لا يستأذنون في التخلف كراهية أن يجاهدوا، قال سيبويه ويحتمل أن تكون في موضع خفض.
Kādı Ebû Muhammed dedi ki: Bu bir hatadır; çünkü Nûr Suresi'ndeki ayet hicretin dördüncü yılında Hendek Gazvesi'nde, bazı müminlerin bazı vakitlerde evlerindeki birtakım işleri için Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den izin istemeleri üzerine inmiş ve Allah da ona izin vermeyi mubah kılmıştır. Dolayısıyla iki ayet zaman ve mana bakımından birbirinden farklıdır. { لا يَسْتَأْذِنُكَ } “[senden izin istemezler]” ayeti ise, münafıklardan zikredilen o grubun yaptığı gibi, müminlerin hiçbir mazeret olmaksızın savaştan geri kalmak için Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den izin isteyeceklerini nefyetmektedir. { أَنْ يُجاهِدُوا } ifadesinde «أَنْ» edatının, «cihad etmeyi kerih görerek geri kalmak için izin istemezler» manasında nasb mahallinde olması muhtemeldir. Sîbeveyhi bunun cer (hafz) mahallinde olmasının da muhtemel olduğunu söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: على معنى لا يحتاجون إلى أن يستأذنوا في أن يجاهدوا بل يمضون قدما، أي فهم أحرى ألا يستأذنوا في التخلف، ثم أخبر بعلمه تعالى بِالْمُتَّقِينَ وفي ذلك تعيير للمنافقين وطعن عليهم بين.
Kādı Ebû Muhammed dedi ki: [Bu takdir], «Cihad etmek için izin istemeye ihtiyaç duymazlar, bilakis dosdoğru ileri atılırlar» manasındadır; yani savaştan geri kalmak için izin istememeye çok daha layıktırlar. Ardından Allah Teâlâ'nın { بِالْمُتَّقِينَ } “takvâ sahiplerini” bildiğini haber vermiştir ki bunda münafıkları kınama ve onlara açık bir ta'riz vardır.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu:
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٤٥ الى ٤٧]
[Tevbe Suresi (9): 45-47. Ayetler]
إِنَّما يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَارْتابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ (٤٥) وَلَوْ أَرادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً وَلكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعاثَهُمْ فَثَبَّطَهُمْ وَقِيلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقاعِدِينَ (٤٦) لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ ما زادُوكُمْ إِلاَّ خَبالاً وَلَأَوْضَعُوا خِلالَكُمْ يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ (٤٧)
{ إِنَّما يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَارْتابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ (٤٥) وَلَوْ أَرادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً وَلكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعاثَهُمْ فَثَبَّطَهُمْ وَقِيلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقاعِدِينَ (٤٦) لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ ما زادُوكُمْ إِلاَّ خَبالاً وَلَأَوْضَعُوا خِلالَكُمْ يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ (٤٧) } “Senden ancak Allah'a ve ahiret gününe inanmayan, kalpleri şüpheye düşüp de kendi şüpheleri içinde bocalayıp duranlar izin ister. (45) Eğer onlar çıkmak isteselerdi elbette bunun için bir hazırlık yaparlardı. Fakat Allah onların sefere çıkmalarını kerih gördü de onları alıkoydu ve: «Oturanlarla beraber siz de oturun» denildi. (46) Eğer aranızda sefere çıksalardı, size bozgunculuktan başka bir şey katmazlar ve aranıza fitne sokmak isteyerek aranızda koşuştururlardı. İçinizde onlara kulak verenler de vardı. Allah zalimleri çok iyi bilendir. (47)”
هذه الآية تنص على أن المسأذنين إنما هم مخلصون للنفاق، وَارْتابَتْ قُلُوبُهُمْ معناه شكّت، والريب نحو الشك، ويَتَرَدَّدُونَ أي يتحيرون لا يتجه لهم هدى، ومن هذه الآية نزع أهل الكلام في حد الشك أنه تردد بين أمرين، والصواب في حده أنه توقف بين أمرين، والتردد في الآية إنما هو في ريب هؤلاء المنافقين إذ كانوا تخطر لهم صحة أمر النبي ﷺ أحيانا، وأنه غير صحيح أحيانا، ولم يكونوا شاكين طالبين للحق لأنه كان يتضح لهم لو طلبوه، بل كانوا مذبذبين لا إلى هؤلاء ولا إلى هؤلاء كالشاة الحائرة بين الغنمين، وأيضا فبين الشك والريب فرق ما، وحقيقة الريب إنما هو الأمر يستريب به
Bu ayet, izin isteyenlerin ancak nifakı katıksız kimseler olduğunu açıkça belirtmektedir. { وَارْتابَتْ قُلُوبُهُمْ } “kalpleri şüpheye düştü” ifadesi, şüphe etti demektir; Rayb (رَيْب) şüpheye yakın bir anlam taşır. { يَتَرَدَّدُونَ } ise, şaşkınlık içinde bocalarlar, kendilerine bir hidayet yolu bulamazlar demektir. Kelâm âlimleri şüphenin tanımında «iki şey arasında gidip gelmek/tereddüt etmek» tarifini bu ayetten çıkarmışlardır. Oysa şüphenin tanımında doğru olan, onun «iki husus arasında duraklamak/kararsız kalmak» olduğudur. Ayetteki tereddüt ise bu münafıkların şüphesi hakkındadır; zira onlar bazen Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in davasının hak olduğu fikrine kapılıyor, bazen de hak olmadığı düşüncesine düşüyorlardı. Yoksa onlar gerçeği arayan şüpheciler değillerdi; zira arasalardı gerçek kendilerine açıkça belli olurdu; bilakis onlar iki sürü arasında şaşırmış koyun gibi ne bunlara ne de onlara ait olabilen mütereddit kimselerdi. Ayrıca Şek (شَكّ) ile Rayb (رَيْب) arasında bir fark vardır: Raybın hakikati,
الناظر فيخلط عليه عقيدته فربما أدى إلى شك وحيرة وربما أدى إلى علم ما في النازلة التي هو فيها، ألا ترى أن قول الهذلي:
bakan/düşünen kimsenin kuşkulandığı, inancını bulandıran bir durumdur ki bazen şüphe ve hayrete, bazen de içinde bulunduğu meselede bir bilgiye yol açabilir. Görmez misin ki Hüzeylî şairin şu sözü:
كأني أريته بريب لا يتجه أن يفسر بشك قال الطبري: وكان جماعة من أهل العلم يرون أن هاتين الآيتين منسوختان بالآية التي ذكرنا في سورة النور، وأسند عن الحسن وعكرمة أنهما قالا في قول لا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ [التوبة: ٤٤] إلى قوله فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ نسختها الآية التي في النور،، إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ [الآية: ٦٢] إلى إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ [النور: ٦٢] .
«كأني أريته بريب» mısrası şüphe ile tefsir edilmeye uygun değildir. et-Taberî demiştir ki: İlim ehlinden bir topluluk, bu iki ayetin Nûr Suresi'nde zikrettiğimiz ayet ile mensuh olduğunu düşünüyordu. Nitekim el-Hasan ve İkrime'den, { لا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ } ayetinden { فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ } kavline kadar olan kısmı, Nûr Suresi'ndeki { إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ } ayetinden { إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } [Nûr: 62] ayetine kadar olan kısmın neshettiğini söyledikleri rivayet edilmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا غلط وقد تقدم ذكره، وقوله تعالى: وَلَوْ أَرادُوا الْخُرُوجَ الآية، حجة على المنافقين، أي ولو أرادوا الخروج بنياتهم لنظروا في ذلك واستعدوا له قبل كونه، و «العدة» ما يعد للأمر ويروى له من الأشياء، وقرأ جمهور الناس «عدة» بضم العين وتاء تأنيث، وقرأ محمد بن عبد الملك بن مروان وابنه معاوية بن محمد «عده» بضم العين وهاء إضمار يريد «عدته» فحذفت تاء التأنيث لما أضاف، كما قال «وأقام الصلاة» يريد وإقامة الصلاة، هذا قول الفراء، وضعفه أبو الفتح وقال إنما حدف تاء التأنيث وجعل هاء الضمير عوضا منها، وقال أبو حاتم: هو جمع عدة على عد، كبرة وكبر ودرة ودر، والوجه فيه عدد ولكن لا يوافق خط المصحف، وقرأ عاصم فيما روى عنه أبان وزر بن حبيش «عده» بكسر العين وهاء إضمار وهو عندي اسم لما يعد كالريح والقتل لأن العدو سمي قتلا إذ حقه أن يقتل هذا في معتقد العرب حين سمته، وانْبِعاثَهُمْ نفوذهم لهذه الغزوة، و «التثبيط» التكسيل وكسر العزم، وقوله وَقِيلَ، يحتمل أن يكون حكاية عن الله تعالى أي قال الله في سابق قضائه اقْعُدُوا مَعَ الْقاعِدِينَ، ويحتمل أن يكون حكاية عنهم أي كانت هذه مقالة بعضهم لبعض إما لفظا وإما معنى، فحكي في هذه الألفاظ التي تقتضي لهم مذمة إذ القاعدون النساء والأطفال، ويحتمل أن يكون عبارة عن إذن محمد ﷺ، لهم في القعود، أي لما كره الله خروجهم يسر أن قلت لهم اقْعُدُوا مَعَ الْقاعِدِينَ، والقعود هنا عبارة عن التخلف والتراخي كما هو في قول الشاعر:
Kādı Ebû Muhammed dedi ki: Bu bir hatadır ve daha önce zikri geçmiştir. Yüce Allah'ın: { وَلَوْ أَرادُوا الْخُرُوجَ } “Eğer onlar çıkmak isteselerdi...” ayeti münafıklara karşı bir hüccettir; yani niyetlerinde sefere çıkmak olsaydı, bunu etraflıca düşünür ve gerçekleşmeden önce hazırlığını yaparlardı. «el-Udde» (العُدّة), bir iş için hazırlanan ve tedarik edilen şeylerdir. İnsanların cumhuru «عدة» kelimesini ayn harfinin zammesi ve müenneslik tâ'sı ile [uddeten] okumuştur. Muhammed b. Abdilmelik b. Mervân ve oğlu Muâviye b. Muhammed ise «عده» şeklinde ayn harfinin zammesi ve zamir olan he harfi ile okumuşlardır; bununla «عدته» (onun hazırlığı) kastedilmiştir; tıpkı «وأقام الصلاة» ifadesinde «وإقامة الصلاة» kastedildiği gibi muzaf olunca müenneslik tâ'sı hazfedilmiştir; bu el-Ferrâ'nın görüşüdür. Ebû'l-Feth bu görüşü zayıf bularak, müenneslik tâ'sının hazfedilip yerine zamir olan he harfinin konulduğunu söylemiştir. Ebû Hâtim ise bunun «عدة» kelimesinin «عد» şeklinde çoğulu olduğunu söylemiştir; tıpkı «كبرة»nin «كبر», «درة»nin «در» olması gibi. Buradaki asıl kıyas «عدد» şeklindedir ancak mushaf hattına uymaz. Âsım ise Ebân ve Zirr b. Hubeyş'in kendisinden rivayetine göre «عده» şeklinde ayn harfinin kesresi ve zamir he'si ile okumuştur; bana göre bu, tıpkı rüzgâr ve katil gibi hazırlanan şeyin adıdır; zira düşmana öldürülmesi gerektiği için «katl» denmiştir, Arapların bu ismi verirkenki inancı budur. { انْبِعاثَهُمْ } ifadesi, onların bu gazveye yönelip çıkmalarıdır. «et-Tesbît» (التثبيط) ise tembelleştirmek ve azmini kırmaktır. { وَقِيلَ } “ve denildi” buyruğunun, Allah Teâlâ'dan bir hikâye olması muhtemeldir; yani Allah ezelî takdirinde: { اقْعُدُوا مَعَ الْقاعِدِينَ } “Oturanlarla beraber siz de oturun” buyurmuştur. Onların kendi aralarında lafzen veya manen birbirlerine söyledikleri bir sözün hikâyesi olması da muhtemeldir; zira oturanlar kadınlar ve çocuklardır ve bu lafızlar onlar için bir yergi ifade eder. Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in onlara oturma/kalma izni vermesinden bir ibare olması da muhtemeldir; yani Allah onların çıkışını kerih görünce senin onlara «Oturanlarla beraber oturun» demeni kolaylaştırmıştır. Buradaki oturmak (el-kuûd), tıpkı şairin şu sözünde olduğu gibi geri kalmak ve gevşeklik göstermekten kinayedir:
واقعد فإنك أنت الطاعم الكاسي وليس للهيئة في هذا كله مدخل، وكراهية الله انبعاثهم رفق بالمؤمنين وقوله تعالى: لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ الآية، خبر بأنهم لو خرجوا لكان خروجهم مضرة، وقوله إِلَّا خَبالًا استثناء من غير الأول، وهذا قول من قدر أنه لم يكن في عسكر رسول الله ﷺ خبال، فيزيد المنافقون فيه، فكأن المعنى ما زادوكم قوة ولا شدة لكن خبالا، ويحتمل أن يكون الاستثناء غير منقطع وذلك أن عسكر رسول الله ﷺ، في غزوة تبوك كان فيه منافقون كثير ولهم لا محالة خبال، فلو خرج هؤلاء لا لتأموا مع الخارجين فزاد الخبال، والخبال الفساد في الأشياء المؤتلفة الملتحمة كالمودات وبعض الأجرام، ومنه قول الشاعر: [الكامل]
«Otur sen; zira sen yedirilen ve giydirilensin.» Bütün bunlarda fiziki oturma şeklinin bir tesiri yoktur. Allah'ın onların sefere çıkmasını kerih görmesi ise müminlere bir lütuftur. Yüce Allah'ın: { لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ } “Eğer aranızda sefere çıksalardı...” ayeti, şayet çıksalardı onların çıkışının zarar getireceğini haber vermektedir. { إِلَّا خَبالًا } “ancak bozgunculuk/fesat” buyruğu munkatı' bir istisnadır; bu, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in ordusunda münafıkların artıracağı hiçbir fesat (habâl) bulunmadığını takdir eden kimselerin görüşüdür; yani «size güç ve kuvvet katmazlar, ancak fesat katarlardı» demek olur. İstisnanın muttasıl olması da muhtemeldir; çünkü Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in Tebük Gazvesi'ndeki ordusunda pek çok münafık vardı ve onların mutlaka bir fesadı bulunmaktaydı. Şayet bunlar da çıksaydı, çıkanlarla birleşecek ve fesat daha da artacaktı. el-Habâl (الخَبَال), dostluklar ve bazı cisimler gibi birbirine kaynaşmış ve bitişmiş şeylerdeki bozulmadır. Şairin şu sözü de bundandır: [Kâmil]
يا بني لبينى لستما بيد ... إلّا يدا مخبولة العضد
«Ey Lübeynâ'nın iki oğlu! Siz pazusu felçli/bozuk (mahbûl) bir koldan başka bir el değilsiniz.»
وقرأ ابن أبي عبلة «ما زادكم» بغير واو، وقرأ جمهور الناس لَأَوْضَعُوا ومعناه لأسرعوا السير، وخِلالَكُمْ معناه فيما بينكم من هنا إلى هنا يسد الموضع الخلة بين الرجلين، والإيضاع سرعة السير، وقال الزجّاج خِلالَكُمْ معناه فيما يخل بكم.
İbn Ebî Able «ما زادكم» şeklinde vâv harfi olmaksızın okumuştur. İnsanların cumhuru { لَأَوْضَعُوا } okumuştur ve bunun manası «hızlıca yol alırlardı/koşarlardı» demektir. { خِلالَكُمْ } ise «aranızda şuradan şuraya, iki kişinin arasındaki boşluğu dolduracak şekilde» demektir. el-Îzâ' (الإيضاع), yürüyüşü/sevki hızlandırmaktır. ez-Zeccâc ise { خِلالَكُمْ } ifadesinin «sizi zarara sokacak (yuhıllu bikum) hususlarda» manasında olduğunu söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا ضعيف، وماذا يقول في قوله: فَجاسُوا خِلالَ الدِّيارِ [الإسراء: ٥] وقرأ مجاهد فيما حكى النقاش عنه، «ولأوفضوا» وهو أيضا بمعنى الإسراع ومنه قوله تعالى: إِلى نُصُبٍ يُوفِضُونَ [المعارج: ٤٣] ، وحكي عن الزبير أنه قرأ «ولأرفضوا» قال أبو الفتح: هذه من رفض البعير إذا أسرع في مشية رقصا ورقصانا، ومنه قول حسان بن ثابت: [الكامل] رقص القلوص براكب مستعجل ووقعت «ولا أوضعوا» بألف بعد «لا» في المصحف، وكذلك وقعت في قوله أَوْ لَأَذْبَحَنَّهُ [النمل: ٢١] ، قيل وذلك لخشونة هجاء الأولين قال الزجّاج: وإنما وقعوا في ذلك لأن الفتحة في العبرانية وكثير من الألسنة تكتب ألفا.
Kādı Ebû Muhammed dedi ki: Bu zayıf bir görüştür; zira o kimse Yüce [Allah]'ın: { فَجاسُوا خِلالَ الدِّيارِ } “Evlerin aralarına girip araştırdılar” [İsrâ: 5] buyruğuna ne diyecektir? Mücâhid, en-Nakkâş'ın kendisinden naklettiğine göre «ولأوفضوا» şeklinde okumuştur ki bu da hızlanmak manasındadır ve Yüce Allah'ın: { إِلى نُصُبٍ يُوفِضُونَ } “Dikili taşlara doğru koşuyorlar” [Meâric: 43] buyruğu da bu kabildendir. ez-Zübeyr'den ise «ولأرفضوا» şeklinde okuduğu nakledilmiştir. Ebû'l-Feth şöyle demiştir: Bu, devenin yürüyüşünde hızlıca sekerek ve sıçrayarak koşması anlamına gelen «رفض البعير» ifadesindendir. Hassân b. Sâbit'in şu sözü de bundandır: [Kâmil] «Genç devenin acele eden bir biniciyle sekip koşması gibi.» Mushafta «ولا أوضعوا» ifadesi «لا» edatından sonra bir elifle yazılmıştır; nitekim { أَوْ لَأَذْبَحَنَّهُ } [Neml: 21] buyruğunda da böyle yazılmıştır. Bunun ilk dönemlerin imlâ sertliğinden/özelliğinden kaynaklandığı söylenmiştir. ez-Zeccâc: «Buna düşmelerinin sebebi, İbranicede ve birçok dilde fethanın elif olarak yazılmasıdır» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: ويحتمل أن تمطل حركة اللام فيحدث بين اللام والهمزة التي من أوضع، وقوله: يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ أي يطلبون لكم الفتنة، وقوله وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ، قال سفيان بن عيينة والحسن ومجاهد وابن زيد معناه جواسيس يستمعون الأخبار وينقلونها إليهم، ورجحه الطبري، قال النقاش: بناء المبالغة يضعف هذا القول، وقال جمهور المفسرين معناه وفيكم مطيعون سامعون لهم، وقوله: وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ توعد لهم ولمن كان من المؤمنين على هذا الصفة.
Kādı Ebû Muhammed dedi ki: Lâm harfinin harekesinin uzatılması (med/matl) ve böylece lâm ile «evda'û»nun hemzesi arasında bir ses meydana gelmesi de muhtemeldir. Yüce [Allah]'ın: { يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ } “Size fitne çıkarmak isterler” buyruğu, sizin için fitne ararlar demektir. { وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ } “İçinizde onlara kulak verenler vardır” buyruğu hakkında Süfyân b. Uyeyne, el-Hasan, Mücâhid ve İbn Zeyd: «Haberleri dinleyip onlara taşıyan casuslardır» demişlerdir ve et-Taberî de bunu tercih etmiştir. en-Nakkâş: «Mübalağa kalıbı bu görüşü zayıflatmaktadır» demiştir. Müfessirlerin cumhuru ise: «İçinizde onlara itaat eden, sözlerini dinleyen kimseler vardır» manasında olduğunu söylemiştir. { وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ } “Allah zalimleri hakkıyla bilendir” buyruğu ise onlara ve müminlerden bu sıfatta olanlara yönelik bir tehdittir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu:
[سورة التوبة (٩) : الآيات ٤٨ الى ٥١]
[Tevbe Suresi (9): 48-51. Ayetler]
لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ وَقَلَّبُوا لَكَ الْأُمُورَ حَتَّى جاءَ الْحَقُّ وَظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ وَهُمْ كارِهُونَ (٤٨) وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي وَلا تَفْتِنِّي أَلا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِينَ (٤٩) إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكَ مُصِيبَةٌ يَقُولُوا قَدْ أَخَذْنا أَمْرَنا مِنْ قَبْلُ وَيَتَوَلَّوْا وَهُمْ فَرِحُونَ (٥٠) قُلْ لَنْ يُصِيبَنا إِلاَّ ما كَتَبَ اللَّهُ لَنا هُوَ مَوْلانا وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (٥١)
{ لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ وَقَلَّبُوا لَكَ الْأُمُورَ حَتَّى جاءَ الْحَقُّ وَظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ وَهُمْ كارِهُونَ (٤٨) وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي وَلا تَفْتِنِّي أَلا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِينَ (٤٩) إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكَ مُصِيبَةٌ يَقُولُوا قَدْ أَخَذْنا أَمْرَنا مِنْ قَبْلُ وَيَتَوَلَّوْا وَهُمْ فَرِحُونَ (٥٠) قُلْ لَنْ يُصِيبَنا إِلاَّ ما كَتَبَ اللَّهُ لَنا هُوَ مَوْلانا وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (٥١) } “Andolsun ki onlar daha önce de fitne çıkarmak istemişler ve gerçek gelip Allah'ın emri üstün kılıncaya kadar —onlar istemedikleri halde— senin aleyhine türlü işler çevirmişlerdi. (48) Onlardan öylesi de vardır ki: «Bana izin ver, beni fitneye düşürme» der. Bilesiniz ki onlar fitnenin ta içine düşmüşlerdir. Şüphesiz cehennem kâfirleri çepeçevre kuşatacaktır. (49) Sana bir iyilik isabet ederse bu onları üzer; şayet sana bir musibet dokunursa: «Biz tedbirimizi önceden almıştık» derler ve sevinç içinde dönüp giderler. (50) De ki: «Bizim başımıza ancak Allah'ın bizim için yazdığı/takdir ettiği şeyler gelir. O bizim mevlamızdır; müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler.» (51)”
في هذه الآية تحقير شأنهم، وذلك أنه أخبر أنهم قد لما سعوا على الإسلام فأبطل الله سعيهم، ومعنى قوله: مِنْ قَبْلُ ما كان من حالهم من وقت هجرة رسول الله ﷺ ورجوعهم عنه في أحد وغيرها، ومعنى وَقَلَّبُوا لَكَ الْأُمُورَ دبروها ظهرا لبطن ونظروا في نواحيها وأقسامها وسعوا بكل حيلة، وقرأ مسلمة بن محارب «وقلبوا لك» بالتخفيف في اللام، وأَمْرُ اللَّهِ الإسلام ودعوته، وقوله تعالى وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي نزلت في الجد بن قيس، وذكر أن رسول الله ﷺ، لما أمر
Bu ayette onların durumunu küçümseme vardır; zira Allah onların daha önce İslam aleyhine çabaladıklarını ve Allah'ın onların çabalarını boşa çıkardığını haber vermiştir. { مِنْ قَبْلُ } “daha önce” buyruğunun manası, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in hicretinden itibaren Uhud'da ve diğer yerlerde ondan geri dönmeleri gibi hâlleridir. { وَقَلَّبُوا لَكَ الْأُمُورَ } “senin aleyhine türlü işler çevirdiler” ifadesinin manası, işleri evirip çevirerek altını üstüne getirdiler, her yönüne ve kısmına baktılar ve her türlü hileye başvurdular demektir. Mesleme b. Muhârib «وقلبوا لك» ifadesini lâm harfinin tahfifiyle (şeddesiz) okumuştur. «Allah'ın emri» ise İslam ve onun davetidir. Yüce Allah'ın: { وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي } “Onlardan öylesi vardır ki: «Bana izin ver» der” ayeti el-Cedd b. Kays hakkında inmiştir. Anlatıldığına göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Rum diyarına
بالغزو إلى بلاد الروم حرض الناس فقال للجد بن قيس هل لك العام في جلاد بني الأصفر، وقال له وللناس: اغزوا تغنموا بنات الأصفر، فقال له الجد بن قيس: ائذن لي في التخلف ولا تفتني بذكر بنات الأصفر، فقد علم قومي أني لا أتمالك عن النساء إذا رأيتهن، ذكر ابن إسحاق ونحو هذا من القول الذي فيه فتور كثير وتخلف في الاعتذار، وأسند الطبري أن رسول الله ﷺ قال: اغزوا تبوك تغنموا بنات الأصفر، فقال الجد ائذن ولا تفتنا بالنساء، وهذا منزع الأول إذا نظر، وهو أشبه بالنفاق والمحادة، وقال ابن عباس إن الجد قال: ولكني أعينك بمالي، وتأول بعض الناس قوله وَلا تَفْتِنِّي أي لا تصعب علي حتى أحتاج إلى مواقعة معصيتك ومخالفتك، فسهل أنت عليّ ودعني غير مجلح، وهذا تأويل حسن واقف مع اللفظ، لكن تظاهر ما روي من ذكر بنات الأصفر، وذلك معترض في هذا التأويل، وقرأ عيسى بن عمر «ولا تفتني» بضم التاء الأولى قال أبو حاتم هي لغة بني تميم، والأصفر هو الروم بن عيصو بن إسحاق بن إبراهيم الخليل ﵉ وكان أصفر اللون فيقال للروم بنو الأصفر، ومن ذلك قول أبي سفيان: أمر أمر ابن أبي كبشة أنه يخافه ملك بني الأصفر، ومنه قول الشاعر [عدي بن زيد العبادي] :
gazve düzenlenmesini emrettiğinde insanları teşvik etti ve el-Cedd b. Kays'a: «Bu yıl Benî Asfar'la (sarıoğulları/Rumlarla) vuruşmaya var mısın?» dedi; ona ve insanlara: «Gazaya çıkın ki Asfar'ın kızlarını ganimet alasınız» buyurdu. Bunun üzerine el-Cedd b. Kays ona: «Geri kalmam için bana izin ver ve Asfar'ın kızlarını anarak beni fitneye düşürme; kavmim bilir ki kadınları gördüğümde nefsime hâkim olamam» dedi. İbn İshâk ve diğerleri mazeret göstermede oldukça gevşek ve geri duran buna benzer sözler nakletmişlerdir. et-Taberî, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in: «Tebük'e gazaya çıkın ki Asfar'ın kızlarını ganimet alasınız» buyurduğunu, el-Cedd'in de: «İzin ver, bizi kadınlarla fitneye düşürme» dediğini rivayet etmiştir. İncelendiğinde bu da ilkiyle aynı anlama gelir ve nifak ile muhalefete daha yakındır. İbn Abbâs ise el-Cedd'in: «Fakat sana malımla yardım ederim» dediğini nakletmiştir. Bazı kimseler onun { وَلا تَفْتِنِّي } sözünü «bana zorluk çıkarma ki sana isyan etmek ve muhalefet etmek zorunda kalmayayım; bana kolaylık göster ve beni ısrara mecbur bırakma» şeklinde yorumlamışlardır. Bu, lafza uygun güzel bir tefsirdir; ancak Asfar'ın kızlarının zikrine dair rivayetlerin çokluğu ve açıklığı bu tefsirin karşısına bir engel olarak çıkmaktadır. Îsâ b. Ömer «ولا تفتني» ifadesini ilk tâ harfinin zammesiyle [ولا تُفْتِنِّي] okumuştur; Ebû Hâtim bunun Benî Temîm lügati olduğunu söylemiştir. Asfar (el-Asfar) ise, İbrâhîm Halîlullah'ın (aleyhisselâm) torunu İshâk'ın oğlu Îsû'nun oğlu Rûm'dur; kendisi sarı tenli olduğu için Rumlara «Benî Asfar» denmiştir. Nitekim Ebû Süfyân'ın: «İbn Ebî Kebşe'nin işi büyüdü; öyle ki Benî Asfar'ın kralı bile ondan korkuyor» sözü bundandır. Şair Adî b. Zeyd el-İbâdî'nin şu beyti de bundandır: [Hafîf]
[الخفيف]
[Hafîf]
وبنو الأصفر الكرام ملوك الر ... وم لم يبق منهم مذكور
«Rumların hükümdarları o kerem sahibi Benî Asfar var ya, onlardan geriye anılacak kimse kalmadı.»
وذكر النقاش والمهدوي أن الأصفر رجل من الحبشة وقع ببلاد الروم فتزوج وأنسل بنات لهن جمال وهذا ضعيف، وقوله: أَلا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا أي في الذي أظهروا الفرار منه بما تبين لك وللمؤمنين من نفاقهم وصح عندكم من كفرهم وفسد مما بينكم وبينهم، وسَقَطُوا عبارة منبئة عن تمكن وقوعهم ومنه على الخبير سقطت، ثم قال وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِينَ، وهذا توعد شديد لهم أي هي مآلهم ومصيرهم كيف ما تقلبوا في الدنيا فإليها يرجعون فهي محيطة بهذا الوجه، وقوله تعالى: إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ الآية، أخبر تعالى عن معتقدهم وما هم عليه، و «الحسنة» هنا بحسب الغزوة هي الغنيمة والظفر، و «المصيبة» الهزم والخيبة، واللفظ عام بعد ذلك في كل محبوب ومكروه، ومعنى قوله: قَدْ أَخَذْنا أَمْرَنا مِنْ قَبْلُ، أي حزمنا نحن في تخلفنا ونظرنا لأنفسنا، وقوله تعالى: قُلْ لَنْ يُصِيبَنا الآية، أمر الله ﷿ نبيه ﷺ في هذه الآية أن يرد على المنافقين ويفسد عليهم فرحهم بأن يعلمهم أن الشيء الذي يعتقدونه مصيبة ليس كما اعتقدوه، بل الجميع مما قد كتبه الله ﷿ للمؤمنين، فإما أن يكون ظفرا وسرورا في الدنيا وإما أن يكون ذخرا للآخرة، وقرأ طلحة بن مصرف «قل هل يصيبنا» ، ذكره أبو حاتم، وعند ابن جني وقرأ طلحة بن مصرف وأعين قاضي الري «قل لن يصيّبنا» بشد الياء التي بعد الصاد وكسرها كذا ذكر أبو الفتح وشرح ذلك وهو وهم، والله أعلم.
en-Nakkâş ve el-Mehdevî, el-Asfar'ın Habeşistan'dan Rum diyarına düşen, orada evlenip güzel kız çocukları olan bir adam olduğunu zikretmişlerdir ki bu zayıf bir görüştür. Yüce [Allah]'ın: { أَلا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا } “Bilesiniz ki onlar fitnenin ta içine düşmüşlerdir” buyruğu; senin ve müminlerin nezdinde nifaklarının açığa çıkması, kâfirliklerinin kesinleşmesi ve sizinle aralarındaki bağın bozulması sebebiyle kaçındıklarını iddia ettikleri asıl fitnenin içine bizzat düşmüşlerdir demektir. { سَقَطُوا } “düştüler” ifadesi, onların bu duruma iyice yuvarlandıklarını anlatır; «على الخبير سقطت» (Tam da ehline denk geldin/düştün) deyimi bundandır. Sonra { وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِينَ } “Şüphesiz cehennem kâfirleri çepeçevre kuşatacaktır” buyurmuştur. Bu onlar için şiddetli bir tehdittir; yani dünyada nasıl dönüp dolaşırlarsa dolaşsınlar varacakları yer ve akıbetleri orasıdır, ona döneceklerdir; cehennem bu açıdan kuşatıcıdır. Yüce Allah'ın: { إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ } “Sana bir iyilik dokunursa...” ayeti, onların inancını ve içinde bulundukları hâli haber vermektedir. Buradaki «iyilik» bu gazveye göre ganimet ve zaferdir; «musibet» ise hezimet ve hayal kırıklığıdır. Lafız bundan sonra her türlü sevilen ve sevilmeyen durum hakkında geneldir. { قَدْ أَخَذْنا أَمْرَنا مِنْ قَبْلُ } “Biz tedbirimizi önceden almıştık” sözünün manası, «biz savaşa çıkmayarak tedbirli davrandık ve kendimizi kolladık» demektir. Yüce Allah'ın: { قُلْ لَنْ يُصِيبَنا } “De ki: Bizim başımıza asla gelmez...” ayetinde, Aziz ve Celil olan Allah Peygamberi (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e münafıklara cevap vermesini ve onların sevinçlerini boşa çıkarmasını emretmiştir; şöyle ki: Musibet sandıkları şey onların zannettiği gibi değildir; bilakis hepsi Aziz ve Celil olan Allah'ın müminler için yazdığı/takdir ettiği şeylerdendir; bu ya dünyada zafer ve sevinçtir ya da ahiret için bir ecir/azıktır. Talha b. Musarrif «قل هل يصيبنا» şeklinde okumuştur; bunu Ebû Hâtim zikretmiştir. İbn Cinnî'de ise Talha b. Musarrif ve Rey Kadısı A'yen'in «قل لن يصيّبنا» şeklinde sâd harfinden sonraki yâ'yı şeddeli ve kesreli okudukları yer alır; Ebû'l-Feth böyle zikretmiş ve açıklamıştır, fakat bu bir vehimdir, en doğrusunu Allah bilir.
قال أبو حاتم: قال عمرو بن شفيق سمعت أعين قاضي الري يقرأ «قل لن يصيبنا» النون مشددة، قال أبو حاتم: ولا يجوز ذلك لأن النون لا تدخل مع لن، ولو كانت لطلحة بن مصرف لجازت لأنها مع «هل» ، قال الله ﷿ هَلْ يُذْهِبَنَّ كَيْدُهُ ما يَغِيظُ [الحج: ١٥] وقوله: كَتَبَ اللَّهُ يحتمل أن يريد ما قضى وقدر.
Ebû Hâtim dedi ki: Amr b. Şefîk şöyle demiştir: Rey Kadısı A'yen'in «قل لن يصيبنا» ifadesini nûn harfini şeddeli okuduğunu işittim. Ebû Hâtim: «Bu caiz değildir; çünkü şeddeli nûn
ويحتمل أن يريد ما كتب الله لنا في قرآننا علينا من أنّا إما أن نظفر بعدونا وإما أن نستشهد فندخل الجنة.
Allah'ın Kur'an'ımızda bize yazdığı ve farz kıldığı; ya düşmanımıza karşı zafer kazanacağımız ya da şehit olup cennete gireceğimiz hususunu kastetmiş olması da muhtemeldir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا الاحتمال يرجع إلى الأول وقد ذكرهما الزجّاج، وقوله: وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ، معناه مع سعيهم وجدهم إذ لا حول ولا قوة إلا بالله، وهذا قول أكثر العلماء وهو الصحيح، والذي فعله رسول الله ﷺ، مدة عمره ومنه مظاهرته بين درعين، وتخبط الناس في معنى التوكل في الرزق فالأشهر والأصح أن الرجل الذي يمكنه التحرف الحلال المحض الذي لا تدخله كراهية ينبغي له أن يمتثل منه ما يصونه ويحمله كالاحتطاب ونحوه، وقد قرن الله تعالى الرزق بالتسبب، ومنه وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُساقِطْ عَلَيْكِ رُطَباً جَنِيًّا [مريم: ٢٥] ومنه قول النبي ﷺ في الطير: «تغدو خماصا» الحديث.
Kādı Ebû Muhammed dedi ki: Bu ihtimal birinciye racidir ve her ikisini de ez-Zeccâc zikretmiştir. Yüce [Allah]'ın: { وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } “Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler” buyruğunun manası; güç ve kuvvet ancak Allah iledir inancıyla birlikte, kendi çaba ve gayretleriyle beraber [tevekkül etsinler] demektir. Âlimlerin çoğunun görüşü budur ve sahih olan da budur; nitekim Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in ömrü boyunca yaptığı da budur, iki zırhı üst üste giymesi de bu kabildendir. İnsanlar rızık konusunda tevekkülün manasında ihtilafa düşüp bocaladılar. En meşhur ve en doğru olan görüş şudur: İçine hiçbir kerahet girmeyen, sırf helal bir kazanç elde etme imkânına sahip olan kimsenin, odun toplamak ve benzeri gibi kendisini koruyacak ve geçindirecek bir mesleği icra etmesi gerekir. Nitekim Allah Teâlâ rızkı sebeplere bağlamıştır. { وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُساقِطْ عَلَيْكِ رُطَباً جَنِيًّا } “Hurma dalını kendine doğru silkele ki üzerine taze hurmalar dökülsün” [Meryem: 25] ayeti ve Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in kuşlar hakkındaki: «Sabah aç çıkarlar...» hadisi de bundandır.