وقد نغنى بها ونرى عصورا ... بها يقتدننا الخرد الخذالا
Biz de orada bir zamanlar mamur yaşardık ve öyle çağlar görürdük ki... / Ceylan yürüyüşlü utangaç güzeller orada bizi peşlerinden sürüklerdi.
وفي مصحف أبي بن كعب «كأن لم تغن بالأمس وما كنا لنهلكها إلا بذنوب أهلها كذلك نفصل الآيات» ، رواها عنه ابن عباس، وقيل: إن فيه «وما كان الله ليهلكها إلا بذنوب أهلها» ، وقرأ أبو الدرداء «لقوم يتذكرون» ومعنى الآية التحذير من الاغترار بالدنيا، إذ هي معرضة للتلف وأن يصيبها ما أصاب هذه الأرض المذكورة بموت أو غيره من رزايا الدنيا، وخص «المتفكرين» بالذكر تشريفا للمنزلة وليقع التسابق إلى هذه الرتبة.
Übeyy b. Ka'b'ın mushafında: «كأن لم تغن بالأمس وما كنا لنهلكها إلا بذنوب أهلها كذلك نفصل الآيات» (Dün sanki hiç mamur olmamış gibi. Biz orayı ancak halkının günahları sebebiyle helak ederdik. İşte ayetleri böyle açıklarız) şeklindedir; bunu ondan İbn Abbâs rivayet etmiştir. Orada: «وما كان الله ليهلكها إلا بذنوب أهلها» (Allah, halkının günahları olmaksızın orayı helak edecek değildi) şeklinde olduğu da söylenmiştir. Ebû'd-Derdâ ise «لقوم يتذكرون» şeklinde okumuştur. Ayetin manası, dünyaya aldanmaktan sakındırmaktır; zira o yok olmaya, ölüm veya dünyanın diğer musibetleriyle anılan bu yerin başına gelenlerin kendi başına da gelmesine maruzdur. Derecelerini şereflendirmek ve bu mertebeye ulaşmak için yarış yapılsın diye özellikle 'düşünenler' (el-mütefekkirîn) zikredilmiştir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٢٥ الى ٢٧]
[Yûnus Suresi (10), Ayetler 25-27]
وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلى دارِ السَّلامِ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٢٥) لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ وَلا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلا ذِلَّةٌ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٢٦) وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئاتِ جَزاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِها وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ ما لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عاصِمٍ كَأَنَّما أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعاً مِنَ اللَّيْلِ مُظْلِماً أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٢٧)
{ وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلى دارِ السَّلامِ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Allah esenlik yurduna çağırır ve dilediğini dosdoğru bir yola iletir.” { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ وَلا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلا ذِلَّةٌ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “Güzel davrananlara daha güzeli ve fazlası vardır. Onların yüzlerini ne bir karartı ne de bir zillet kaplar. İşte onlar cennetliklerdir; onlar orada ebedî kalacaklardır.” { وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئاتِ جَزاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِها وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ ما لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عاصِمٍ كَأَنَّما أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعاً مِنَ اللَّيْلِ مُظْلِماً أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “Kötülük kazananlara gelince, bir kötülüğün cezası misliyledir. Onları bir zillet kaplar. Kendilerini Allah'tan kurtaracak kimse de yoktur. Sanki yüzleri karanlık geceden parçalarla kaplanmıştır. İşte onlar cehennemliklerdir; onlar orada ebedî kalacaklardır.”
نصت هذه الآية أن الدعاء إلى الشرع عام في كل بشر، والهداية التي هي الإرشاد مختصة بمن قدر إيمانه، والسَّلامِ قيل: هو اسم الله ﷿، فالمعنى يدعو إلى داره التي هي الجنة، وإضافتها إليه إضافة ملك إلى مالك، وقيل: السَّلامِ بمعنى السلامة، أي من دخلها ظفر بالسلامة وأمن الفناء والآفات، وهذه الآية رادة على المعتزلة، وقد وردت في دعوة الله تعالى عباده أحاديث منها رؤيا النبي ﷺ إذ رأى في نومه جبريل وميكائيل ومثلا دعوة الله ومحمدا الداعي والملة المدعو إليها والجنة التي هي ثمرة الغفران بالمادية يدعو إليها ملك إلى منزله. وقال قتادة في كلامه على هذه الآية ذكر لنا أن في التوراة مكتوبا «يا باغي الخير هلم ويا باغي الشر انته» . وقوله تعالى: لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ الآية، قالت فرقة وهي الجمهور: الْحُسْنى الجنة و «الزيادة» النظر إلى وجه الله ﷿، وروي في نحو ذلك حديث عن النبي ﷺ رواه صهيب، وروي هذا القول عن أبي بكر الصديق وحذيفة وأبي موسى الأشعري وعامر بن سعد وعبد الرحمن بن أبي ليلى، وروي عن علي بن أبي طالب أنه قال:
Bu ayet, şeriata davetin bütün insanlar için genel olduğuna, irşad niteliğindeki hidayetin ise imanı takdir edilmiş kimselere mahsus olduğuna delalet etmiştir. { السَّلامِ } için: Aziz ve Celil olan Allah'ın ismidir denilmiştir; buna göre mana: O'nun yurdu olan cennete çağırır şeklindedir ve oranın O'na izafeti, mülkün malikine izafetidir. { السَّلامِ } kelimesinin 'selamet' (esenlik) manasında olduğu da söylenmiştir; yani oraya giren kimse selamete erer, yok olmaktan ve afetlerden emin olur. Bu ayet Mutezile'ye bir reddiyedir. Allah Teâlâ'nın kullarını davet etmesi hakkında hadisler rivayet edilmiştir; bunlardan biri, Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem'in rüyasında Cibrîl ve Mîkâîl'i görmesi ve onların Allah'ın davetini, davetçi olan Muhammed'i, kendisine davet edilen dini ve mağfiretin semeresi olan cenneti, bir hükümdarın kendi evine davet ettiği bir ziyafete benzetmeleridir. Katâde bu ayet hakkındaki sözünde şöyle demiştir: Bize Tevrat'ta şöyle yazılı olduğu zikredildi: «Ey hayır arayan, gel! Ey şer arayan, vazgeç!» Allah Teâlâ'nın: { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ } “Güzel davrananlara daha güzeli ve fazlası vardır” kavline gelince; cumhurdan oluşan bir grup şöyle demiştir: { الْحُسْنى } cennettir, 'ziyade' (fazlalık) ise Aziz ve Celil olan Allah'ın vechine bakmaktır. Bu doğrultuda Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem'den Suheyb'in rivayet ettiği bir hadis nakledilmiştir. Bu görüş Ebû Bekir es-Sıddîk, Huzeyfe, Ebû Mûsâ el-Eş'arî, Âmir b. Sa'd ve Abdurrahman b. Ebî Leylâ'dan da rivayet edilmiştir. Ali b. Ebî Tâlib'den ise şöyle dediği rivayet edilmiştir:
«الزيادة» غرفة من لؤلؤة واحدة، وقالت فرقة الْحُسْنى هي الحسنة، و «الزيادة» هي تضعيف الحسنات إلى سبعمائة فدونها حسبما روي في نص الحديث، وتفسير قوله تعالى: وَاللَّهُ يُضاعِفُ لِمَنْ يَشاءُ [البقرة: ٢٦١] ، وهذا قول يعضده النظر ولولا عظم القائلين بالقول الأول لترجح هذا القول، وطريق ترجيحه أن الآية تتضمن اقترانا بين ذكر عمال الحسنات وعمال السيئات، فوصف المحسنين بأن لهم حسنى وزيادة من جنسها، ووصف المسيئين بأن لهم بالسيئة مثلها فتعادل الكلامان، وعبر عن الحسنات
«Ziyade, tek bir inciden yapılmış bir köşktür.» Bir grup da şöyle demiştir: { الْحُسْنى } iyi amel/iyilik (el-hasene) tir, 'ziyade' ise hadis metninde rivayet edildiği ve Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ يُضاعِفُ لِمَنْ يَشاءُ } [el-Bakara: 261] kavlinin tefsirinde belirtildiği üzere iyiliklerin yedi yüz kata veya daha azına katlanmasıdır. Bu, aklî değerlendirmenin de desteklediği bir görüştür ve şayet birinci görüşü savunanların büyüklüğü olmasaydı bu görüş tercih edilirdi. Bunun tercih edilme yönü şudur: Ayet, iyilik yapanların zikri ile kötülük yapanların zikri arasında bir denklik içermektedir; iyilik yapanları, kendileri için güzel bir karşılık ve onun cinsinden bir fazlalık bulunmasıyla nitelemiş, kötülük yapanları ise kötülüğe karşı mislinin bulunmasıyla nitelemiştir; böylece iki ifade birbirine denk olmuştur. İyilikler,
ب الْحُسْنى مبالغة، إذ هي عشرة، وقال الطبري: الْحُسْنى عام في كل حسنى فهي تعم جميع ما قيل، ووعد الله تعالى على جميعها بالزيادة، ويؤيد ذلك أيضا قوله: أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ، ولو كان معنى الْحُسْنى الجنة لكان في القول تكرير بالمعنى، على أن هذا ينفصل عنه بأنه وصف المحسنين بأن لهم الجنة وأنهم لا يرهق وجوهم قتر ولا ذلة، ثم قال أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ على جهة المدح لهم، أي أولئك مستحقوها وأصحابها حقا وباستيجاب، ويَرْهَقُ معناه يغشى مع ذلة وتضييق، والقتر الغبار المسود، ومنه قول الشاعر [الفرزدق] : [البسيط]
{ الْحُسْنى } lafzıyla mübalağa gayesiyle ifade edilmiştir, zira o on mislidir. et-Taberî şöyle demiştir: { الْحُسْنى }, her türlü güzellik hakkında geneldir; dolayısıyla söylenenlerin hepsini kapsar ve Allah Teâlâ hepsinin üzerine bir ziyade vadetmiştir. Bunu { أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ } kavli de desteklemektedir; şayet { الْحُسْنى } kelimesinin anlamı cennet olsaydı, sözde mana bakımından bir tekrar olurdu. Ne var ki buna şöyle cevap verilir: Allah iyilik edenleri, cennetin kendilerine ait olduğu ve yüzlerini ne bir karartı ne de bir zilletin kaplamayacağı şeklinde nitelendirmiş, ardından onları övmek maksadıyla { أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ } “İşte onlar cennetliklerdir” buyurmuştur; yani onlar orayı hak eden ve hakikaten oraya liyakatle sahip olan kimselerdir. { يَرْهَقُ } lafzının anlamı; zillet ve darlıkla birlikte bürümek/kaplamaktır. 'el-Kater' (قَتَرٌ) ise kararmış tozdur; şairin [el-Ferazdak] şu sözü bundandır: [Basît]
متوج برداء الملك يتبعه ... موج ترى وسطه الرايات والقترا
Hükümdarlık ridasıyla taçlandırılmış, ardından bir dalga [ordusu] gelir... / Ortasında sancakları ve toz dumanı görürsün.
وقرأ الحسن وعيسى بن عمر والأعمش وأبو رجاء «قتر» بسكون التاء، وقوله: وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئاتِ الآية، اختلف النحويون في رفع «الجزاء» بم هو؟ فقالت فرقة: التقدير لهم جزاء سيئة بمثلها، وقالت فرقة: التقدير جزاء سيئة مثلها والباء زائدة.
el-Hasan, Îsâ b. Ömer, el-A'meş ve Ebû Recâ, tâ harfinin sükûnu ile «قتر» okumuşlardır. { وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئاتِ } “Kötülük kazananlara gelince...” ayetinde nahivciler, { جَزاءُ } kelimesinin ne ile merfû olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir: Bir grup, takdirinin 'onlar için bir kötülüğün cezası misliyledir' (lehum cezâu seyyietin bi-mislihâ) şeklinde olduğunu söylemiştir. Başka bir grup ise takdirin 'bir kötülüğün cezası mislidir' (cezâu seyyietin misluhâ) şeklinde olduğunu ve bâ harfinin zâid olduğunu söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: ويتوجه أن يكون رفع «الجزاء» على المبتدأ وخبره في الَّذِينَ لأن الَّذِينَ معطوف على قوله لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا، فكأنه قال والذين كسبوا السيئات جزاء سيئة بمثلها، وعلى الوجه الآخر فقوله وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئاتِ رفع بالابتداء، وتعم السَّيِّئاتِ هاهنا الكفر والمعاصي، فمثل سيئة الكفر التخليد في النار، ومثل سيئة المعاصي مصروف إلى مشيئة الله تعالى. و «العاصم» المنجي، ومنه قوله تعالى: إِلى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْماءِ [هود: ٤٣] . وأُغْشِيَتْ كسيت ومنه الغشاوة، و «القطع» جمع قطعة، وقرأ ابن كثير والكسائي «قطعا» من الليل بسكون الطاء، وقرأ الباقون بفتح الطاء، و «القطع» الجزء من الليل ومنه قوله تعالى: فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ [هود: ٨١] وهذا يراد به الجزء من زمان الليل، وفي هذه الآية الجزء من سواده، ومُظْلِماً، نعت ل «قطع» ، ويجوز أن يكون حالا من الذكر الذي في قوله مِنَ اللَّيْلِ، فإذا كان نعتا فكان حقه أن يكون قبل الجملة ولكن قد يجيء بعدها، وتقدير الجملة قطعا استقر من الليل مظلما على نحو قوله تعالى: وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ [الأنعام: ١٥٥] ومن قرأ «قطعا» على جمع قطعة فنصب «مظلما» على الحال مِنَ اللَّيْلِ والعامل في الحال مِنَ إذ هي العامل في ذي الحال، وقرأ أبي بن كعب، «كأنما يغشى وجوههم قطع من الليل وظلم» ، وقرأ ابن أبي عبلة «قطع من الليل مظلم» بتحريك الطاء في قطع.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: { جَزاءُ } kelimesinin merfû oluşunun mübtedâ olmasına, haberinin ise { الَّذِينَ } lafzında bulunmasına hamletmek de mümkündür; çünkü { الَّذِينَ } kelimesi { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا } kavline matuftur. Sanki: 'Kötülük kazananlar için de bir kötülüğün cezası misliyledir' demiştir. Diğer veche göre ise { وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئاتِ } kavli ibtidâ ile merfûdur. Buradaki { السَّيِّئاتِ }, küfrü ve günahları kapsar; küfür kötülüğünün misli/karşılığı ateşte ebedî kalmaktır, günahların misli/karşılığı ise Allah Teâlâ'nın dilemesine bırakılmıştır. 'el-Âsım' (الْعاصِمُ) kurtarıcı demektir; Allah Teâlâ'nın: { إِلى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْماءِ } [Hûd: 43] kavli bundandır. { أُغْشِيَتْ } giydirildi/örtüldü demektir; 'el-gışâve' (örtü) bundandır. 'el-Kıta'' (الْقِطَعُ) ise parça (kıt'a) kelimesinin çoğuludur. İbn Kesîr ve el-Kisâî geceden bir parça manasında tâ harfinin sükûnu ile «قِطْعاً» okumuşlar, diğerleri ise tâ'nın fethasıyla [«قِطَعاً»] okumuşlardır. 'el-Kıt'' (الْقِطْعُ), gecenin bir parçasıdır; Allah Teâlâ'nın: { فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ } [Hûd: 81] kavli bundandır ki bununla gece vaktinin bir parçası kastedilmiştir; bu ayette ise gecenin karanlığından bir parça kastedilmektedir. { مُظْلِماً } kelimesi «قِطَعاً» için sıfattır; { مِنَ اللَّيْلِ } kavlindeki zamirden hâl olması da caizdir. Sıfat olduğunda hakkı cümleden önce gelmesiydi, fakat bazen sonrasında da gelebilir. Cümlenin takdiri, Allah Teâlâ'nın: { وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ } [el-En'âm: 155] kavlinde olduğu gibi 'geceden karanlık olarak yerleşmiş parçalar' şeklindedir. «قِطَعاً» kelimesini 'kıt'a'nın çoğulu olarak okuyan kimseye göre { مُظْلِماً } lafzının mansûb olması { مِنَ اللَّيْلِ } terkibinden hâl oluşu sebebiyledir; zülhâlde amel eden 'min' (مِنَ) olduğu için hâlde de amil odur. Übeyy b. Ka'b: «كأنما يغشى وجوههم قطع من الليل وظلم» şeklinde okumuştur. İbn Ebî Able ise kıta' kelimesinde tâ'nın harekesiyle «قِطَعٌ من الليل مُظْلِمٌ» şeklinde okumuştur.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٢٨ الى ٣٠]
[Yûnus Suresi (10), Ayetler 28-30]
وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مَكانَكُمْ أَنْتُمْ وَشُرَكاؤُكُمْ فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ وَقالَ شُرَكاؤُهُمْ ما كُنْتُمْ إِيَّانا تَعْبُدُونَ (٢٨) فَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ إِنْ كُنَّا عَنْ عِبادَتِكُمْ لَغافِلِينَ (٢٩) هُنالِكَ تَبْلُوا كُلُّ نَفْسٍ ما أَسْلَفَتْ وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ وَضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ (٣٠)
{ وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مَكانَكُمْ أَنْتُمْ وَشُرَكاؤُكُمْ فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ وَقالَ شُرَكاؤُهُمْ ما كُنْتُمْ إِيَّانا تَعْبُدُونَ } “O gün onların hepsini bir araya toplayacağız, sonra şirk koşanlara: 'Siz ve ortak koştuklarınız yerinizde durun!' diyeceğiz. Artık aralarını ayırmışızdır. Ortakları derler ki: 'Siz bize tapmıyordunuz.'” { فَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ إِنْ كُنَّا عَنْ عِبادَتِكُمْ لَغافِلِينَ } “'Bizimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter. Doğrusu biz sizin tapınmanızdan tamamen habersizdik.'” { هُنالِكَ تَبْلُوا كُلُّ نَفْسٍ ما أَسْلَفَتْ وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ وَضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ } “Orada herkes geçmişte yaptıklarını dener/öğrenir ve gerçek mevlaları olan Allah'a döndürülürler; uydurageldikleri şeyler de kendilerinden kaybolup gider.”
قرأ نافع وابن كثير وأبو عمرو وعاصم والحسن وشيبة وغيرهم، «نحشرهم» بالنون، وقرأت فرقة:
Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Amr, Âsım, el-Hasan, Şeybe ve başkaları nûn ile «نحشرهم» şeklinde okumuşlardır. Bir grup ise:
«يحشرهم» بالياء، والضمير في «يحشرهم» عائد على جميع الناس محسنين ومسيئين، ومَكانَكُمْ نصب على تقدير لازموا مكانكم وذلك مقترن بحال شدة وخزي، ومَكانَكُمْ في هذا الموضع من أسماء الأفعال إذ معناه قفوا واسكنوا، وهذا خبر من الله تعالى عن حالة تكون لعبدة الأوثان يوم القيامة يؤمرون بالإقامة في موقف الخزي مع أصنامهم ثم ينطق الله الأصنام بالتبري منهم. وقوله: وَشُرَكاؤُكُمْ، أي الذين تزعمون أنتم أنهم شركاء لله، فأضافهم إليهم لأن كونهم شركاء إنما هو بزعم هؤلاء، وقوله فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ معناه فرقنا في الحجة والمذهب وهو من زلت الشيء عن الشيء أزيله، وهو تضعيف مبالغة لا تعدية، وكون مصدر زيل تزييلا، يدل على أن زيل إنما هو فعل لا فيعل، لأن مصدره كان يجيء على فيعلة، وقرأت «فزايلنا» ، وروي عن النبي ﷺ أن الكفار إذا رأوا العذاب وتقطعت بهم الأسباب قيل لهم اتبعوا ما كنتم تعبدون فيقولون كنا نعبد هؤلاء فتقول الأصنام: والله ما كنا نسمع ولا نعقل وما كُنْتُمْ إِيَّانا تَعْبُدُونَ فيقولون والله لإياكم كنا نعبد فتقول الآلهة فَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً الآية.
yâ ile «يحشرهم» şeklinde okumuştur. «يحشرهم» fiilindeki zamir, iyi ve kötü bütün insanlara racidir. { مَكانَكُمْ } lafzı, 'yerinizden ayrılmayın' (lâzimû mekânekum) takdiriyle mansûbdur ve bu, şiddet ve zillet haliyle birliktedir. { مَكانَكُمْ } bu konumda 'durun ve hareketsiz kalın' manasında olduğu için isim-fiillerdendir. Bu, Allah Teâlâ'dan putperestlerin kıyamet günündeki durumuna dair bir haberdir; putlarıyla birlikte zillet durağında kalmaları emredilir, sonra Allah putları onlardan teberri etmek (uzak olduklarını bildirmek) üzere konuşturur. { وَشُرَكاؤُكُمْ } kavli: Yani sizin Allah'a ortak olduklarını iddia ettikleriniz demektir; onları kendilerine izafe etmiştir, çünkü onların ortak olmaları ancak bunların iddiasından ibarettir. { فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ } kavlinin manası: Hüccet ve mezhep/inanç bakımından aralarını ayırdık demektir; bu da bir şeyi bir şeyden ayırdım/uzaklaştırdım (ziltu'ş-şey'e ani'ş-şey'i ezîluhû) ifadesinden gelir. Buradaki şeddeleme geçişlilik (taadiye) için değil mübalağa içindir. 'Zeyyele' (زيل) fiilinin masdarının 'tezyîl' (تزييلا) gelmesi, onun 'fey'ale' değil 'fa''ale' kalıbında olduğuna delalet eder; zira [fey'ale olsaydı] masdarı 'fey'aleh' vezninde gelirdi. [Bir kıraatte] «فزايلنا» şeklinde okunmuştur. Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: Kâfirler azabı görüp bütün bağlar koptuğunda kendilerine 'Taptıklarınıza uyun' denir. Onlar: 'Biz bunlara tapıyorduk' derler. Putlar ise: 'Vallahi biz ne işitiyor ne de aklediyorduk; { وَما كُنْتُمْ إِيَّانا تَعْبُدُونَ } “Siz bize tapmıyordunuz”' derler. Onlar: 'Vallahi biz sadece size tapıyorduk' derler. Bunun üzerine ilahlar: { فَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً } “Bizimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter...” ayetini söylerler.
قال القاضي أبو محمد: وظاهر هذه الآية أن محاورتهم إنما هي مع الأصنام دون الملائكة وعيسى بن مريم بدليل القول لهم مَكانَكُمْ أَنْتُمْ وَشُرَكاؤُكُمْ ودون فرعون ومن عبد من الجن بدليل قولهم إِنْ كُنَّا عَنْ عِبادَتِكُمْ لَغافِلِينَ، وهؤلاء لم يغفلوا قط عن عبادة من عبدهم، وأَنْتُمْ رفع بالابتداء والخبر موبخون أو مهانون، ويجوز أن يكون أَنْتُمْ تأكيدا للضمير الذي في الفعل المقدر الذي هو قفوا أو نحوه. وشَهِيداً نصب على التمييز، وقيل على الحال، «وإن» هذه عند سيبويه هي مخففة موجبة حرف ابتداء ولزمتها اللام فرقا بينها وبين «إن» النافية، وقال الفراء: «إن» بمعنى ما واللام بمعنى إلا، وهُنالِكَ نصب على الظرف، وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو وعاصم وابن عامر «تبلوا» بالباء بواحدة بمعنى اختبر، وقرأ حمزة والكسائي «تتلوا» بالتاء بنقطتين من فوق بمعنى تتبع أي تطلب وتتبع ما أسلفت من أعمالها، ويصح أن يكون بمعنى تقرأ كتبها التي ترفع إليها، وقرأ يحيى بن وثاب «وردوا» بكسر الراء والجمهور «وردوا إلى الله» ، أي ردوا إلى عقاب مالكهم وشديد بأسه، فهو مولاهم في الملك والإحاطة لا في الرحمة والنصر ونحوه.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu ayetin zahiri, onların karşılıklı konuşmalarının melekler ve Meryem oğlu Îsâ ile değil, onlara { مَكانَكُمْ أَنْتُمْ وَشُرَكاؤُكُمْ } “Siz ve ortak koştuklarınız yerinizde durun!” denilmesi deliliyle bizzat putlarla olduğunu göstermektedir. Firavun ve cinlerden tapınılanlar ile de değildir; nitekim onların { إِنْ كُنَّا عَنْ عِبادَتِكُمْ لَغافِلِينَ } “Doğrusu biz sizin tapınmanızdan tamamen habersizdik” demeleri buna delildir, zira bunlar kendilerine tapanların tapınmasından asla habersiz değillerdi. { أَنْتُمْ } lafzı ibtidâ ile merfûdur, haberi ise 'azarlanmışsınızdır' (müvebbahûn) veya 'aşağılanmışsınızdır' (mühenûn) şeklindedir. { أَنْتُمْ } zamirinin 'durun' (kıfû) veya benzeri takdir edilen fiildeki zamirin teyidi olması da caizdir. { شَهِيداً } lafzı temyiz olarak mansûbdur; hâl olarak mansûb olduğu da söylenmiştir. Sîbeveyh'e göre buradaki { إِنْ }, muhaffefe, olumlu ibtidâ harfidir ve nâfiye (olumsuzluk bildiren) 'in' edatından ayırt edilmesi için lamelif (lâm) ona bitişmiştir. el-Ferrâ ise: 'İn' (إن) 'mâ' (ما) anlamında, lâm ise 'illâ' (إلا) anlamındadır demiştir. { هُنالِكَ } zarf olarak mansûbdur. İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr, Âsım ve İbn Âmir tek noktalı bâ ile sınamak/öğrenmek (ihtebera) manasında «تبلوا» okumuşlardır. Hamza ve el-Kisâî ise üstten iki noktalı tâ ile izlemek/aramak manasında «تتلوا» okumuşlardır; yani geçmişte işlediği amellerini arar ve izler; kendisine sunulan amel defterlerini okur manasında olması da sahihtir. Yahyâ b. Vessâb râ harfinin kesresiyle «وَرِدُّوا» okumuştur; cumhur ise «وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ» okumuştur; yani gerçek maliklerinin cezasına ve şiddetli azabına döndürülürler. Dolayısıyla O, rahmet ve yardımda değil, mülk ve kuşatmada onların mevlasıdır.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٣١ الى ٣٣]
[Yûnus Suresi (10), Ayetler 31-33]
قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَمَنْ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَمَنْ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ فَقُلْ أَفَلا تَتَّقُونَ (٣١) فَذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ فَماذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلاَّ الضَّلالُ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ (٣٢) كَذلِكَ حَقَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ عَلَى الَّذِينَ فَسَقُوا أَنَّهُمْ لا يُؤْمِنُونَ (٣٣)
{ قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَمَنْ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَمَنْ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ فَقُلْ أَفَلا تَتَّقُونَ } “De ki: 'Gökten ve yerden size rızık veren kimdir? Kulaklara ve gözlere malik olan kimdir? Ölüden diriyi çıkaran, diriden de ölüyü çıkaran kimdir? Bütün işleri çekip çeviren kimdir?' 'Allah' diyecekler. De ki: 'O halde [O'na karşı gelmekten] korkup sakınmaz mısınız?'” { فَذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ فَماذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلاَّ الضَّلالُ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ } “İşte O, sizin gerçek Rabbiniz olan Allah'tır. Artık haktan sonra sapıklıktan başka ne vardır? Nasıl da döndürülüyorsunuz?” { كَذلِكَ حَقَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ عَلَى الَّذِينَ فَسَقُوا أَنَّهُمْ لا يُؤْمِنُونَ } “İşte böylece yoldan çıkanların aleyhine, onların iman etmeyeceklerine dair Rabbinin sözü gerçekleşti.”
هذا توقيف وتوبيخ واحتجاج لا محيد عن التزامه، ومِنَ السَّماءِ يريد بالمطهر ومن الْأَرْضِ يريد بالإنبات ونحو ذلك، ويَمْلِكُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ، لفظ يعم جملة الإنسان ومعظمه حتى أن ما عداهما من الحواس تبع، ويُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ الجنين من النطفة، والطائر من البيضة، والنبات من
Bu, ikrar ettirme, azarlama ve kaçışı mümkün olmayan kesin bir delil getirmedir. { مِنَ السَّماءِ } ile yağmuru, { الْأَرْضِ } ile de bitki bitirmeyi ve benzerlerini kastetmektedir. { يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ } ifadesi, insanın tamamını ve en mühim kısımlarını kapsayan bir lafızdır; öyle ki bu ikisi dışındaki diğer duyular bunlara tabidir. { يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ } nutfeden cenini, yumurtadan kuşu ve
الأرض إذ له نمو شبيه بالحياة، وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ، مثل البيضة من الطائر ونحو ذلك، وقد تقدم فيما سلف إيعاب القول في هذه المعاني، و «تدبير الأمر» عام لهذا وغيره من جميع الأشياء، وذلك استقامة الأمور كلها عن إرادته ﷿، وليس تدبيره بفكر ولا روية وتغيرات تعالى عن ذلك بل علمه محيط كامل دائم، فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ لا مندوحة لهم عن ذلك، ولا تمكنهم المباهتة بسواه، فإذا أقروا بذلك فَقُلْ أَفَلا تَتَّقُونَ. في افترائكم وجعلكم الأصنام آلهة: وقوله تعالى فَذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمُ الآية، يقول: فهذا الذي هذه صفاته رَبُّكُمُ الْحَقُّ أي المستوجب للعبادة والألوهية، وإذا كان ذلك فتشريك غيره ضلال وغير حق، وعبارة القرآن في سوق هذه المعاني تفوت كل تفسير براعة وإيجازا وإيضاحا، وحكمت هذه الآية بأنه ليس بين الحق والضلال منزلة ثالثة في هذه المسألة التي هي توحيد الله وكذلك هو الأمر في نظائرها، وهي مسائل الأصول التي الحق فيها في طرف واحد، لأن الكلام فيها إنما هو في تقرير وجود ذات كيف وهي، وذلك بخلاف مسائل الفروع التي قال الله تعالى فيها لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً [المائدة: ٤٨] وقال النبي ﷺ: «الحلال بيّن والحرام بيّن وبينهما أمور متشابهات» ، والْحَقُّ في هذه في الطرفين لأن المتعبدين إنما طلبوا بالاجتهاد لا بعين في كل نازلة ويدلك على أن «الحق» في الطرفين اختلاف الشرائع بتحليل وتحريم في شيء واحد، والكلام في مسائل الفروع إنما هو في أحكام طارئة على وجود ذات متقررة لا يختلف فيها وإنما يختلف في الأحكام المتعلقة بالمتشرع، وقوله: فَأَنَّى تُصْرَفُونَ تقرير كما قال فَأَيْنَ تَذْهَبُونَ [التكوير: ٢٦] ثم قال: كَذلِكَ حَقَّتْ أي كما كانت صفات الله كما وصف وعبادته واجبة كما تقرر وانصراف هؤلاء كما قدر عليهم وتكسبوا كَذلِكَ حَقَّتْ، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو وعاصم، وحمزة والكسائي هنا وفي آخر السورة «كلمة» على الإفراد الذي يراد به الجمع كما يقال للقصيدة كلمة، فعبر عن وعيد الله تعالى بكلمته، وقرأ نافع وابن عامر في الموضعين المذكورين «كلمات» ، وهي قراءة أبي جعفر وشيبة بن نصاح، وهذه الآية إخبار أن في الكفار من حتم بكفره وقضى بتخليده، وقرأ ابن أبي عبلة، «إنهم» بكسر الألف.
hayata benzeyen bir büyümesi olduğu için topraktan bitkiyi çıkarmayı kasteder. { وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ } ise kuştan yumurtayı çıkarmak ve benzeridir. Geçmiş kısımlarda bu manalar hakkında etraflıca açıklama yapılmıştı. 'İşleri tedbir etmek/yönetmek' hem bunlara hem de bütün diğer şeylere şamildir; bu da bütün işlerin Aziz ve Celil olan [Allah]'ın iradesi doğrultusunda dosdoğru cereyan etmesidir. O'nun tedbiri bir fikir, düşünme veya değişkenliklerle değildir; Allah bundan pek yücedir, bilakis O'nun ilmi kuşatıcı, mükemmel ve daimîdir. { فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ } “'Allah' diyecekler”; onların bundan kaçışı yoktur ve başkasıyla bühtanda bulunmaya güçleri yetmez. Onlar bunu ikrar ettiklerinde; { فَقُلْ أَفَلا تَتَّقُونَ } “De ki: 'O halde [O'na karşı gelmekten] korkup sakınmaz mısınız?'” iftiranızda ve putları ilah kılmanızda [sakınmaz mısınız]? Allah Teâlâ'nın: { فَذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمُ } kavli şöyle demektir: İşte bu sıfatlara sahip olan zat, { رَبُّكُمُ الْحَقُّ } yani ibadeti ve uluhiyeti hak eden gerçek Rabbinizdir. Hal böyle olunca, başkasını O'na ortak koşmak bir sapıklıktır ve hak değildir. Kur'an'ın bu manaları sevk edişindeki üslubu; fesahati, vecizliği ve açıklığı ile her türlü tefsiri geride bırakır. Bu ayet, Allah'ın tevhidi meselesinde ve onun benzeri konularda hak ile batıl/dalalet arasında üçüncü bir mertebe olmadığına hükmetmiştir; bunlar hakkın tek bir tarafta olduğu usul meseleleridir. Çünkü bunlardaki kelam, zatın varlığının nasıl ve ne şekilde olduğunun tespitindedir. Bu durum, Allah Teâlâ'nın haklarında: { لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً } [el-Mâide: 48] buyurduğu ve Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem'in: «Helal bellidir, haram bellidir; ikisi arasında ise şüpheli şeyler vardır» buyurduğu furû (amelî) meselelerin aksinedir. Furû meselelerinde hak iki tarafta da olabilir; çünkü mükelleflerden her meselede bizzat kesin hakikat değil, ictihad talep edilmiştir. 'Hakk'ın iki tarafta da olabileceğine delil, aynı şeyin helal ve haram kılınması hususunda şeriatların farklılık göstermesidir. Furû meselelerindeki kelam ise, üzerinde ihtilaf bulunmayan sabit bir zatın varlığına arız olan hükümler hakkındadır; ihtilaf ancak şeriata muhatap olan kimseyle ilgili hükümlerde gerçekleşir. { فَأَنَّى تُصْرَفُونَ } “Nasıl da döndürülüyorsunuz?” kavli, { فَأَيْنَ تَذْهَبُونَ } [et-Tekvîr: 26] kavlinde olduğu gibi bir ikrar ettirmedir. Sonra şöyle buyurmuştur: { كَذلِكَ حَقَّتْ } yani Allah'ın sıfatları vasfedildiği gibi, O'na ibadet sabit olduğu üzere vacip ve bunların yüz çevirmesi de kendilerine takdir edildiği ve bizzat kesbettikleri gibi olunca, işte böylece gerçekleşmiştir. İbn Kesîr, Ebû Amr, Âsım, Hamza ve el-Kisâî burada ve surenin sonunda, kasideye 'kelime' denildiği gibi çoğul kastedilen tekil olarak «كلمة» okumuşlar, böylece Allah Teâlâ'nın tehdidini O'nun 'kelimesi' ile ifade etmişlerdir. Nâfi' ve İbn Âmir zikredilen iki yerde «كلمات» okumuşlardır ki bu Ebû Ca'fer ve Şeybe b. Nassâh'ın da kıraatidir. Bu ayet, kâfirler arasında küfrü kesinleşmiş ve cehennemde ebedî kalmasına hükmedilmiş kimseler bulunduğunun bir haberidir. İbn Ebî Able elifin kesresiyle «إنهم» okumuştur.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٣٤ الى ٣٦]
[Yûnus Suresi (10), Ayetler 34-36]
قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ قُلِ اللَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ (٣٤) قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ قُلِ اللَّهُ يَهْدِي لِلْحَقِّ أَفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لا يَهِدِّي إِلاَّ أَنْ يُهْدى فَما لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ (٣٥) وَما يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلاَّ ظَنًّا إِنَّ الظَّنَّ لا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ (٣٦)
{ قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ قُلِ اللَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ } “De ki: 'Ortak koştuklarınızdan ilk baştan yaratan, sonra da onu yeniden var edecek olan var mı?' De ki: 'Allah ilk baştan yaratır, sonra da onu yeniden var eder. O halde nasıl döndürülüyorsunuz?'” { قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ قُلِ اللَّهُ يَهْدِي لِلْحَقِّ أَفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لا يَهِدِّي إِلاَّ أَنْ يُهْدى فَما لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ } “De ki: 'Ortak koştuklarınızdan hakka ileten var mı?' De ki: 'Hakka ileten ancak Allah'tır. Öyleyse hakka ileten mi uyulmaya daha layıktır, yoksa kendisine yol gösterilmedikçe doğru yolu bulamayan mı? Ne oluyor size, nasıl hüküm veriyorsunuz?'” { وَما يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلاَّ ظَنًّا إِنَّ الظَّنَّ لا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ } “Onların çoğu zandan başka bir şeye uymaz. Şüphesiz zan, haktan hiçbir şeyin yerini tutmaz. Doğrusu Allah onların yaptıklarını hakkıyla bilendir.”
هذا توقيف أيضا على قصور الأصنام وعجزها، وتنبيه على قدرة الله ﷿، و «بدء الخلق» يريد به إنشاء الإنسان في أول أمره، و «إعادته» هي البعث من القبور، وتُؤْفَكُونَ معناه: تصرفون وتحرمون، تقول العرب: أرض مأفوكة إذا لم يصبها مطر فهي بمعنى الخيبة والقلب، كما قال وَالْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوى [النجم: ٥٣] وقوله تعالى قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَهْدِي الآية، يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ يريد به يبين
Bu da putların yetersizliğini ve acziyetini ikrar ettirme ve Aziz ve Celil olan Allah'ın kudretine dikkat çekmedir. 'Yaratmaya ilk baştan başlama' (bed'ü'l-halk) ile insanın ilk başta yaratılmasını, 'onu yeniden var etme' (iâdetuhû) ile de kabirlerden diriltilmeyi kastetmektedir. { تُؤْفَكُونَ } lafzının manası: Döndürülüyorsunuz ve mahrum bırakılıyorsunuz demektir. Araplar yağmur isabet etmeyen toprak için 'ardun me'fûkeh' (أرض مأفوكة) derler ki bu hüsran ve altüst olma manasındadır; nitekim { وَالْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوى } [en-Necm: 53] buyurmuştur. Allah Teâlâ'nın: { قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَهْدِي } “De ki: 'Ortak koştuklarınızdan hakka ileten var mı?'” ayetindeki { يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ } ifadesiyle;
الطرق والصواب ويدعو إلى العدل ويفصح بالآيات ونحو هذا، ووصف الأصنام بأنها لا تهدي إلا أن تهدى، ونحن نجدها لا تهتدي وإن هديت، فوجه ذلك أنه عامل في العبارة عنها معاملتهم في وصفها بأوصاف من يعقل وذلك مجاز وموجود في كثير من القرآن، وذكر ذلك أبو علي الفارسي، والذي أقول: إن قراءة حمزة والكسائي تحتمل أن يكون المعنى أمن لا يهدي أحدا إلا أن يهدى ذلك الأحد بهداية من عند الله، وأما على غيرها من القراءات التي مقتضاها «أمن لا يهتدي إلا أن يهدى» فيتجه المعنى على ما تقدم لأبي علي الفارسي، وفيه تجوز كثير، وقال بعضهم: هي عبارة عن أنها لا تنتقل إلا أن تنقل، ويحتمل أن يكون ما ذكر الله من تسبيح الجمادات هو اهتداؤها ويحتمل أن يكون الاستثناء في اهتدائها إلى مناكرة الكفار يوم القيامة، حسبما مضى في هذه السورة، وقراءة حمزة والكسائي هي «يهدي» بفتح الياء وسكون الهاء، وقرأ نافع وأبو عمرو وشيبة والأعرج وأبو جعفر «يهدّي» بسكون الهاء وتشديد الدال، وقرأ ابن كثير وابن عامر «يهدي» بفتح الياء والهاء، وهذه أفصح القراءات، نقلت حركة تاء «يهتدي» إلى الهاء وأدغمت التاء في الدال، وهذه رواية ورش عن نافع وقرأ عاصم في رواية حفص «يهدّي» بفتح الياء وكسر الهاء وشد الدال، أتبع الكسرة الكسرة، وقرأ عاصم في رواية أبي بكر، «يهدّي» ، بكسر الياء والهاء وشد الدال وهذا أيضا إتباع وقال مجاهد: الله يهدي من الأوثان وغيرها ما شاء.
yolları ve doğruyu açıklamayı, adalete davet etmeyi, ayetleri açıkça beyan etmeyi ve benzerini kastetmektedir. Putlar, kendilerine hidayet verilmedikçe hidayet veremeyen varlıklar olarak nitelenmiştir; oysa biz onların kendilerine yol gösterilse bile doğru yolu bulamayacaklarını görürüz. Bunun izahı şudur: Allah, putları ifade ederken onların akıl sahiplerine mahsus niteliklerle nitelemeleri tarzında muamele etmiştir; bu mecazdır ve Kur'an'ın birçok yerinde mevcuttur. Bunu Ebû Alî el-Fârisî zikretmiştir. Benim dediğim ise şudur: Hamza ve el-Kisâî'nin kıraati, mananın 'Allah katından bir hidayet verilmedikçe hiç kimseye hidayet edemeyen kimse mi?' şeklinde olmasına ihtimal taşır. Muktezası 'kendisine yol gösterilmedikçe doğru yolu bulamayan' şeklinde olan diğer kıraatlere göre ise mana, Ebû Alî el-Fârisî'nin daha önce geçen açıklamasına göre yön bulur ve bunda çokça mecaz vardır. Bazıları şöyle demiştir: Bu, putların taşınmadıkça yer değiştiremeyeceğinden kinayedir. Allah'ın cansız varlıkların tesbihine dair zikrettiği şeyin onların hidayeti olması da muhtemeldir; istisnanın ise bu surede daha önce geçtiği üzere kıyamet gününde kâfirleri inkâr etmelerine yönelik hidayetleri hakkında olması da muhtemeldir. Hamza ve el-Kisâî'nin kıraati yâ'nın fethası ve he'nin sükûnu ile «يَهْدِي» şeklindedir. Nâfi', Ebû Amr, Şeybe, el-A'rec ve Ebû Ca'fer he'nin sükûnu ve dâl'ın şeddesiyle «يَهْدِّي» okumuşlardır. İbn Kesîr ve İbn Âmir yâ ve he'nin fethasıyla [«يَهَدِّي»] okumuşlardır ki bu en fasih kıraattir; 'yehtedî' (يهتدي) kelimesindeki tâ'nın harekesi he'ye aktarılmış ve tâ dâl'a idğam edilmiştir. Bu, Verş'in Nâfi'den rivayetidir. Âsım ise Hafs rivayetinde yâ'nın fethası, he'nin kesresi ve dâl'ın şeddesi ile kesreyi kesreye tabi kılarak «يَهِدِّي» okumuştur. Âsım Ebû Bekir rivayetinde ise yâ ve he'nin kesresi ve dâl'ın şeddesi ile «يِهِدِّي» okumuştur ki bu da bir ittibâdır (uyumdur). Mücâhid şöyle demiştir: Allah putlardan ve diğerlerinden dilediğine hidayet eder.
قال القاضي أبو محمد: وهذا ضعيف، وقرأ يحيى بن الحارث الزماري. «إلا أن يهدّي» بفتح الهاء وشد الدال، ووقف القراء فَما لَكُمْ، ثم يبدأ كَيْفَ تَحْكُمُونَ، وقوله وَما يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu zayıftır. Yahyâ b. el-Hâris ez-Zimârî he'nin fethası ve dâl'ın şeddesiyle «إلا أن يُهَدِّي» okumuştur. Kurrâ { فَما لَكُمْ } üzerinde vakıf yapmış, sonra { كَيْفَ تَحْكُمُونَ } ile başlamıştır. { وَما يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ } kavli ise;
، إخبار عن فساد طرائقهم وضعف نظرهم وأنه ظن، ثم بين منزلة الظن من المعارف وبعده من الحق، والظَّنَّ في هذه الآية على بابه في أنه معتقد أحد جائزين لكن ثم ميل إلى أحدهما دون حجة تبطل الآخر، وجواز ما اعتقده هؤلاء إنما هو بزعمهم لا في نفسه. بل ظنهم محال في ذاته. والْحَقِّ أيضا على بابه في أنه معرفة المعلوم على ما هو به. وبهذه الشروط «لا يغني الظن من الحق شيئا» . وأما في طريق الأحكام التي تعبد الناس بظواهرها فيغني الظن في تلك الحقائق ويصرف من طريق إلى طريق. والشهادة إنما هي مظنونة. وكذلك التهم في الشهادات وغيرها تغني. وليس المراد في هذه الآية هذا النمط. وقرأ جمهور الناس. «يفعلون» . وقرأ عبد الله بن مسعود «تفعلون» بالتاء على مخاطبة الحاضر.
yollarının bozukluğuna, akıl yürütmelerinin zayıflığına ve bunun bir zandan ibaret olduğuna dair bir haberdir; ardından zannın bilgi türleri arasındaki yerini ve haktan uzaklığını açıklamıştır. Bu ayetteki { الظَّنَّ }, caiz olan iki ihtimalden birine inanılması, ancak diğerini iptal edecek bir delil olmaksızın birine meyledilmesi şeklindeki asıl manasındadır. Bunların inandığı şeyin caizliği ise kendisinde değil, sadece kendi iddialarındadır; bilakis onların zannı zatı itibarıyla imkânsızdır/muhaldir. { الْحَقِّ } lafzı da bilinen şeyin olduğu hal üzere bilinmesi şeklindeki asıl manasındadır. İşte bu şartlar altında «zan haktan hiçbir şeyin yerini tutmaz». İnsanların zahirleriyle amel etmekle yükümlü tutulduğu hükümler yoluna gelince; zan bu hakikatlerde fayda verir ve bir yoldan diğer yola çevirir. Şahitlik ise zannîdir; aynı şekilde şahitliklerdeki töhmetler ve diğerleri de etki eder. Ancak bu ayette murat edilen bu tür değildir. İnsanların cumhuru «يفعلون» şeklinde okumuştur. Abdullah b. Mes'ûd ise hazır olana hitap olarak tâ ile «تفعلون» okumuştur.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٣٧ الى ٣٨]
[Yûnus Suresi (10), Ayetler 37-38]
وَما كانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرى مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ الْكِتابِ لا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (٣٧) أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٣٨)
{ وَما كانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرى مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ الْكِتابِ لا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Bu Kur'an, Allah'tan başkası tarafından uydurulacak bir şey değildir; ancak kendinden öncekini doğrulayan ve Kitab'ı açıklayandır. Âlemlerin Rabbinden olduğunda hiçbir şüphe yoktur.” { أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Yoksa: 'Onu kendisi uydurdu' mu diyorlar? De ki: 'Eğer doğru söyleyenler iseniz, haydi onun benzeri bir sure getirin ve Allah'tan başka çağırabileceğiniz kimi varsa çağırın!'”
هذا نفي قول من قال من قريش إن محمدا يفتري القرآن وينسبه إلى الله تعالى، وعبر عن ذلك بهذه الألفاظ التي تتضمن تشنيع قولهم وإعظام الأمر كما قال تعالى: وَما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ [آل عمران: ١٦١] وكما قال حكاية عن عيسى ﵇ ما يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ ما لَيْسَ لِي بِحَقٍّ
Bu, Kureyş'ten Muhammed'in Kur'an'ı uydurup Allah Teâlâ'ya nispet ettiğini söyleyen kimsenin sözünü nefyetmektir. Allah Teâlâ'nın: { وَما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ } [Âl-i İmrân: 161] buyurması ve Îsâ aleyhisselam'dan naklen: { ما يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ ما لَيْسَ لِي بِحَقٍّ }
[المائدة: ١١٦] ونحو هذا مما يعطي المعنى والقرائن والبراهين استحالته، ويُفْتَرى معناه: يختلق وينشأ، وكأن المرء يفريه من حديثه أي يقطعه ويسمه سمة، فهو مشتق من فريت إذا قطعت لإصلاح، وتَصْدِيقَ نصب على المصدر والعامل فيه فعل مضمر، وقال الزجّاج: هو خبر «كان» مضمرة، والتقدير ولكن كان تصديق الذي بين يديه، وقوله الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ يريد التوراة والإنجيل، والذي بين اليد هو المتقدم للشيء، وقالت فرقة في هذه الآية: إن الذي بين يديه هي أشراط الساعة وما يأتي من الأمور.
[el-Mâide: 116] buyurması gibi; sözlerinin çirkinliğini ve meselenin büyüklüğünü içeren bu lafızlarla ifade etmiştir ki mananın, karinelerin ve delillerin bunun imkânsızlığını gösterdiği benzeri durumlardandır. { يُفْتَرى } lafzının manası: Uydurulur ve icat edilir demektir. Sanki kişi onu kendi sözünden kesip biçmekte ve ona bir damga vurmaktadır; bu, ıslah etmek amacıyla kestiğin zaman söylediğin 'feraytü' (فريت) kökünden türemiştir. { تَصْدِيقَ } kelimesi masdar olarak mansûbdur ve onda amil olan fiil gizlidir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Gizli bir 'kâne'nin haberidir; takdiri ise 'fakat kendisinden öncekini doğrulayıcı idi' (ve lâkin kâne tasdîka'llezî beyne yedeyh) şeklindedir. { الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ } kavli ile Tevrat ve İncil'i kastetmektedir; bir şeyin önünde olan (beyne yedeyhi), ondan önce gelendir. Bir grup bu ayet hakkında şöyle demiştir: Kendisinden önce olan, kıyamet alametleri ve gelecekte vuku bulacak işlerdir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا خطأ، والأمر بالعكس كتاب الله تعالى بين يدي تلك، أما أن الزجّاج تحفظ فقال: الضمير يعود على الأشراط، والتقدير ولكن تصديق الذي بين يديه القرآن.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu hatalıdır; iş tam tersinedir, Allah Teâlâ'nın Kitab'ı onların önündedir. ez-Zeccâc ise ihtiyatlı davranıp zamirin kıyamet alametlerine raci olduğunu ve takdirin 'fakat kendisinden önce Kur'an'ın bulunduğu şeylerin doğrulanmasıdır' şeklinde olduğunu söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا أيضا قلق، وقيام البرهان على قريش حينئذ إنما كان في أن يصدق القرآن ما في التوراة والإنجيل مع أن الآتي بالقرآن ممن يقطعون أنه لم يطالع تلك الكتب ولا هي في بلده ولا في قومه، وتَفْصِيلَ الْكِتابِ هو تبيينه، ولا رَيْبَ فِيهِ يريد هو في نفسه على هذه الحالة وإن ارتاب مبطل فذلك لا يلتفت إليه، وقوله أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ الآية، أَمْ هذه ليست بالمعادلة لألف الاستفهام التي في قولك أزيد قام أم عمرو، وإنما هي التي تتوسط الكلام، ومذهب سيبويه أنها بمنزلة الألف وبل لأنها تتضمن استفهاما وإضرابا عما تقدم، وهي كقولهم: إنها لا بل أم شاء، وقالت فرقة في أَمْ هذه: هي بمنزلة ألف الاستفهام، ثم عجزهم في قوله قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ والسورة مأخوذة من سورة البناء وهي من القرآن هذه القطعة التي لها مبدأ وختم، والتحدي في هذه الآية وقع بجهتي الإعجاز اللتين في القرآن:
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu da zorlamadır. O vakit Kureyş aleyhine delilin ikame edilmesi; Kur'an'ı getiren zatın bu kitapları okumadığını, onların ne kendi beldesinde ne de kavmi arasında bulunmadığını kesin olarak bilmelerine rağmen, Kur'an'ın Tevrat ve İncil'dekileri doğrulamış olmasındaydı. { وَتَفْصِيلَ الْكِتابِ } Kitab'ın açıklanmasıdır. { لا رَيْبَ فِيهِ } bizzat kendisinde bu halde olduğunu kasteder; şayet batıl ehli bir kimse şüpheye düşerse buna itibar edilmez. { أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ } “Yoksa: 'Onu kendisi uydurdu' mu diyorlar?” kavline gelince; buradaki { أَمْ } edatı, 'Zeyd mi kalktı yoksa Amr mı?' sözündeki istifham elifine muadil olan [muttasıl] 'em' değildir; bilakis kelamın ortasında gelen [munkatı'] 'em'dir. Sîbeveyh'in mezhebine göre bu, istifham elifi ve 'bel' (بل) konumundadır; çünkü hem bir soru hem de önceki sözden vazgeçmeyi (idrâb) içerir. Bu, onların: 'O deve değildir, bilakis koyun mu?' sözü gibidir. Bir grup ise buradaki { أَمْ } edatının sadece istifham elifi konumunda olduğunu söylemiştir. Sonra { قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ } “De ki: 'Haydi onun benzeri bir sure getirin'” kavlinde onları aciz bırakmıştır. 'es-Sûre' binanın surundan/katından alınmadır; Kur'an'da ise başı ve sonu olan bu parçadır. Bu ayetteki meydan okuma (tehaddî), Kur'an'daki iki mucizevi yön ile vaki olmuştur:
إحداهما النظم والرصف والإيجاز والجزالة، كل ذلك في التعريف بالحقائق، والأخرى المعاني من الغيب لما مضى ولما يستقبل، وحين تحداهم بعشر مفتريات إنما تحداهم بالنظم وحده.
Biri hakikatleri bildirmedeki nazım, lafız dizilişi, vecizlik ve fesahattir; diğeri ise geçmişe ve geleceğe dair gayb anlamlarıdır. Onlara uydurulmuş on sure getirmeleriyle meydan okuduğunda ise sadece nazım yönüyle meydan okumuştu.
قال القاضي أبو محمد: هكذا قول جماعة من المتكلمين، وفيه عندي نظر، وكيف يجيء التحدي بمماثلة في الغيوب ردا على قولهم افْتَراهُ، وما وقع التحدي في الآيتين هذه وآية العشر السور إلا بالنظم والرصف والإيجاز في التعريف بالحقائق، وما ألزموا قط إتيانا بغيب، لأن التحدي بالإعلام بالغيوب كقوله وَهُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَيَغْلِبُونَ [الروم: ٣] ، وكقوله لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ [الفتح: ٢٧] ونحو ذلك من غيوب القرآن فبين أن البشر مقصر عن ذلك، وأما التحدي بالنظم فبين أيضا أن البشر مقصر عن نظم القرآن إذ الله ﷿ قد أحاط بكل شيء علما، فإذا قدر الله اللفظة في القرآن علم بالإحاطة اللفظة التي هي أليق بها في جميع كلام العرب في المعنى المقصود، حتى كمل القرآن على هذا النظام الأول فالأول، والبشر مع أن يفرض أفصح العالم، محقوق بنيان وجهل بالألفاظ والحق وبغلط وآفات بشرية، فمحال أن يمشي في اختياره على الأول فالأول، ونحن نجد العربي ينقح قصيدته- وهي الحوليات- يبدل فيها ويقدم ويؤخر، ثم يدفع تلك القصيدة إلى أفصح منه فيزيد في التنقيح، ومذهب أهل الصرفة مكسور بهذا الدليل، فما كان قط في العالم إلا من فيه تقصير سوى من يوحي إليه الله تعالى، وميّزت فصحاء العرب هذا القدر من القرآن وأذعنت له لصحة فطرتها وخلوص سليقتها وأنهم يعرف بعضهم كلام بعض ويميزه من غيره، كفعل الفرزدق في أبيات جرير، والجارية في شعر الأعشى، وقول الأعرابي «عرفجكم» فقطع ونحو ذلك مما إذا تتبع بان. والقدر المعجز من القرآن ما جمع الجهتين: اطراد النظم والسرد،
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Kelamcılardan bir cemaatin sözü böyledir; fakat bana göre bunda eleştirilecek yön vardır: Onların { افْتَراهُ } “Onu uydurdu” sözlerine bir reddiye olarak gayblar konusunda benzerini getirme meydan okuması nasıl olsun ki? Oysa gerek bu ayette gerek on sure ayetinde meydan okuma, hakikatleri bildirmedeki nazım, lafız dizilişi ve vecizlikten başka bir şeyle vaki olmamıştır; onlara asla bir gayb haberi getirme yükümlülüğü getirilmemiştir. Çünkü gaybların bildirilmesiyle meydan okuma; Allah Teâlâ'nın: { وَهُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَيَغْلِبُونَ } [er-Rûm: 3] ve { لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ } [el-Feth: 27] kavilleri ve Kur'an'ın benzeri gayb haberleri gibidir ki insanın bundan aciz olduğu açıktır. Nazım ile meydan okumaya gelince; onda da insanın Kur'an'ın nazmından aciz olduğu açıktır. Zira Aziz ve Celil olan Allah her şeyi ilmiyle kuşatmıştır; Allah Kur'an'da bir lafzı takdir ettiğinde, kastedilen manada bütün Arap kelamı içinde ona en uygun düşen lafzı ihata ilmiyle bilir; böylece Kur'an en mükemmel ve en uygun sırayla bu nizam üzere tamamlanmıştır. İnsan ise dünyanın en fasihi farz edilse bile, unutkanlıkla, lafızları ve hakkı bilememekle, yanılmayla ve beşerî kusurlarla maluldür; dolayısıyla seçiminde hep en mükemmel ve en uygun sırayı takip etmesi imkânsızdır. Nitekim biz bir Arabın kasidesini —ki bunlar senelik kasidelerdir (havliyyât)— gözden geçirip düzelttiğini, kelimeleri değiştirip öne veya arkaya aldığını, sonra bu kasideyi kendisinden daha fasih birine verip onun da tashihi artırdığını görürüz. Sarfe ehlinin (Allah'ın Arapları engellediğini savunanların) mezhebi bu delille çürütülmüştür. Âlemde Allah Teâlâ'nın kendisine vahyettiği kimse dışında kusursuz hiç kimse olmamıştır. Arap ediplerinin en fasihleri Kur'an'ın bu seviyesini ayırt etmiş; fıtratlarının doğruluğu ve seciyelerinin saflığı sebebiyle ve birbirlerinin kelamını tanıyıp başkasından ayırt edebildikleri için ona boyun eğmişlerdir. el-Ferazdak'ın Cerîr'in beyitlerindeki tutumu, cariyenin el-A'şâ'nın şiirindeki tutumu ve bedevinin 'arfecektiniz' (عرفجكم) deyip susması gibi durumlar araştırıldığında bu husus açıkça ortaya çıkar. Kur'an'ın mucizevi olan boyutu, şu iki yönü kendisinde toplayandır: Nazmın ve ifadenin kusursuz akışı,
وتحصيل المعاني وتركيب الكثير منها في اللفظ القليل: فأما مثل قوله تعالى: مُدْهامَّتانِ [الرحمن: ٦٤] وقوله ثُمَّ نَظَرَ [المدثر: ٢١] فلا يصح التحدي بالإتيان بمثله لكن بانتظامه واتصاله يقع العجز عنه، وقوله مِثْلِهِ صفة للسورة والضمير عائد على القرآن المتقدم الذكر، كأنه قال: فأتوا بسورة مثل القرآن أي في معانيه وألفاظه، وخلطت فرق في قوله مِثْلِهِ من جهة اللسان كقول الطبري: ذلك على المعنى، ولو كان على اللفظ لقال: «مثلها» ، وهذا وهم بيّن لا يحتاج إليه، وقرأ عمرو بن فائد «بسورة مثله» ، على الإضافة، قال أبو الفتح: التقدير بسورة كلام مثله، قال أبو حاتم: أمر عبد الله الأسود أن يسأل عمر عن إضافة «سورة» أو تنوينها فقال له عمر كيف شئت، وقوله وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ إحالة على شركائهم وجنهم وغير ذلك، وهو كقوله في الآية الأخرى، لا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيراً [الإسراء: ٨٨] أي معينا، وهذا أشد إقامة لنفوسهم وأوضح تعجيزا لهم.
manaların tam olarak verilmesi ve az lafza pek çok mananın yerleştirilmesidir. Allah Teâlâ'nın: { مُدْهامَّتانِ } [er-Rahmân: 64] ve { ثُمَّ نَظَرَ } [el-Müddessir: 21] kavilleri gibi tekil ifadelere gelince; bunların benzerini getirmekle meydan okuma tek başına geçerli olmaz, ancak onun intizamı ve bütüne bitişmesiyle insan bundan aciz kalır. { مِثْلِهِ } kavli sure için sıfattır ve zamir daha önce zikredilen Kur'an'a racidir; sanki: 'Kur'an gibi, yani manaları ve lafızları bakımından Kur'an'a denk bir sure getirin' demiştir. Bazı fırkalar dil yönünden { مِثْلِهِ } kavlinde yanılgıya düşmüşlerdir; nitekim et-Taberî: 'Bu manaya göredir, şayet lafza göre olsaydı «مثلها» (onun benzeri) derdi' demiştir. Bu, açık bir vehimdir ve buna ihtiyaç yoktur. Amr b. Fâid izafet ile «بسورةِ مثلِه» şeklinde okumuştur. Ebu'l-Feth şöyle demiştir: Takdiri 'onun benzeri bir kelam suresi' şeklindedir. Ebû Hâtim şöyle demiştir: Abdullah, el-Esved'e Ömer'e «سورة» kelimesinin izafetini mi yoksa tenvinini mi sormasını emretti; Ömer de ona: 'Nasıl dilersen' dedi. { وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ } “Çağırabileceğiniz kimi varsa çağırın” kavli, putlarına, cinlerine ve benzerlerine bir havaledir. Bu, diğer ayetteki: { لا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيراً } [el-İsrâ: 88] yani yardımcı olsalar bile kavli gibidir; bu, onların nefsini daha çok sindiren ve onları daha açık biçimde aciz bırakan bir ifadedir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٣٩ الى ٤٣]
[Yûnus Suresi (10), Ayetler 39-43]
بَلْ كَذَّبُوا بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِينَ (٣٩) وَمِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ لا يُؤْمِنُ بِهِ وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِالْمُفْسِدِينَ (٤٠) وَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ (٤١) وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ وَلَوْ كانُوا لا يَعْقِلُونَ (٤٢) وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْظُرُ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تَهْدِي الْعُمْيَ وَلَوْ كانُوا لا يُبْصِرُونَ (٤٣)
{ بَلْ كَذَّبُوا بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِينَ } “Hayır, onlar ilmini kavrayamadıkları ve yorumu/akıbeti henüz kendilerine gelmemiş olan şeyi yalanladılar. Kendilerinden öncekiler de böyle yalanlamışlardı. Bak, zalimlerin sonu nasıl oldu!” { وَمِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ لا يُؤْمِنُ بِهِ وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِالْمُفْسِدِينَ } “Onlardan kimi ona inanır, kimi de ona inanmaz. Rabbin bozguncuları en iyi bilendir.” { وَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ } “Eğer seni yalanlarlarsa de ki: 'Benim amelim bana, sizin ameliniz sizedir. Siz benim yaptığımdan uzaksınız, ben de sizin yaptığınızdan uzağım.'” { وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ وَلَوْ كانُوا لا يَعْقِلُونَ } “İçlerinden seni dinleyenler vardır. Peki sağırlara —hele bir de akletmiyorlarsa— sen mi işittireceksin?” { وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْظُرُ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تَهْدِي الْعُمْيَ وَلَوْ كانُوا لا يُبْصِرُونَ } “İçlerinden sana bakanlar da vardır. Peki körleri —hele bir de görmüyorlarsa— sen mi doğru yola ileteceksin?”
المعنى: ليس الأمر كما قالوا في أنه مفترى بَلْ كَذَّبُوا بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ، وهذا اللفظ يحتمل معنيين: أحدهما أن يريد بها الوعيد الذي توعدهم الله ﷿ على الكفر، وتأويله على هذا يراد به ما يؤول إليه أمره كما هو في قوله هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ [الأعراف: ٥٣] ، والآية بجملتها على هذا التأويل تتضمن وعيدا، والمعنى الثاني أنه أراد بل كذبوا بهذا القرآن العظيم المنبئ بالغيوب الذي لم تتقدم لهم به معرفة ولا أحاطوا بعلم غيوبه وحسن نظمه ولا جاءهم تفسير ذلك وبيانه، والَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ يريد من سلف من أمم الأنبياء، قال الزجّاج كَيْفَ في موضع نصب على خبر كانَ ولا يجوز أن يعمل فيها «انظر» لأن ما قبل الاستفهام لا يعمل فيه.
Mana şudur: Mesele onların iddia ettiği gibi uydurulmuş olması değildir; { بَلْ كَذَّبُوا بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ } “Hayır, onlar ilmini kavrayamadıkları şeyi yalanladılar”. Bu ifade iki manaya muhtemeldir: Birincisi, Aziz ve Celil olan Allah'ın küfür üzerine onları tehdit ettiği azabı kastetmesidir; buna göre tevili, { هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ } [el-A'râf: 53] kavlinde olduğu gibi işin varacağı akıbet anlamındadır. Bu tevil üzere ayet bütünüyle bir tehdit içerir. İkinci mana ise şudur: Bilakis onlar, kendileri hakkında önceden bir bilgi sahibi olmadıkları, gayblarının ilmini ve güzel nazmını kavrayamadıkları, kendilerine bunun tefsiri ve beyanı da gelmemiş olan gaybları haber verici bu yüce Kur'an'ı yalanladılar. { وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } ile peygamberlerin geçmiş ümmetlerini kastetmektedir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: { كَيْفَ } lafzı «كان» fiilinin haberi olarak nasb mahallindedir; istifhamdan önceki lafız istifhamda amel edemeyeceği için «انظر» fiilinin onda amel etmesi caiz değildir.
قال القاضي أبو محمد: هذا قانون النحويين لأنهم عاملوا «كيف» في كل مكان معاملة الاستفهام المحض في قولك: كيف زيد، ول «كيف» تصرفات غير هذا، تحل محل المصدر الذي هو كيفية وتخلع معنى الاستفهام، ويحتمل هذا أن يكون منها ومن تصرفاتها قولهم: كن كيف شئت، وانظر قول البخاري:
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu, nahivcilerin kuralıdır; zira onlar her yerde «كيف» edatına, 'Zeyd nasıldır?' (keyfe Zeydün) sözündeki sırf istifham muamelesi yapmışlardır. Oysa «كيف» edatının bundan başka kullanımları da vardır; keyfiyet bildiren masdar yerine geçer ve istifham anlamından sıyrılır. Bu ayetin de bu türden olması muhtemeldir. Onun bu tür kullanımlarından biri, onların: 'Nasıl dilersen öyle ol' (kün keyfe şi'te) sözüdür. Nitekim el-Buhârî'nin şu sözüne bak:
كيف كان بدء الوحي فإنه لم يستفهم وذكر الفعل المسند إلى «العاقبة» لما كانت بمعنى المآل ونحوه وليس تأنيثها بحقيقي، وقوله تعالى: وَمِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ الآية، الضمير في مِنْهُمْ عائد على قريش، ولهذا الكلام معنيان قالت فرقة: معناه من هؤلاء القوم من سيؤمن في المستقبل ومنهم من حتم الله أنه لا يؤمن به
«Vahyin başlangıcı nasıl idi?»; burada soru sormamıştır. { الْعاقِبَةُ } kelimesine isnad edilen fiil [«كانَ»] müzekker getirilmiştir, çünkü akıbet (son) ve benzeri anlamındadır ve müennesliği hakiki değildir. Allah Teâlâ'nın: { وَمِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ } “Onlardan kimi ona inanır...” kavlindeki { مِنْهُمْ } zamiri Kureyş'e racidir. Bu ifadenin iki manası vardır: Bir grup şöyle demiştir: Bunun manası, bu kavimden gelecekte iman edecek kimseler bulunduğu gibi, Allah'ın kendisine asla iman etmeyeceğine hükmettiği
أبدا، وقالت فرقة: معناه من هؤلاء القوم من هو مؤمن بهذا الرسول إلا أنه يكتم إيمانه وعلمه بأن نبوة محمد ﷺ وإعجاز القرآن حق، حفظا لرياسته أو خوفا من قومه، كالفتية الذين خرجوا إلى بدر مع الكفار فقتلوا فنزل فيهم إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ [النساء: ٩٧] وكالعباس ونحو هذا، ومنهم من ليس بمؤمن.
kimseler de vardır. Bir diğer grup ise şöyle demiştir: Bunun manası, bu kavimden Muhammed sallallahu aleyhi ve sellem'in peygamberliğinin ve Kur'an'ın mucizeliğinin hak olduğuna dair imanını ve bilgisini, reisliğini korumak veya kavminden korkmak sebebiyle gizleyen kimseler bulunduğu şeklindedir; kâfirlerle birlikte Bedir'e çıkıp öldürülen ve haklarında: { إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ } [en-Nisâ: 97] ayeti inen gençler ile el-Abbâs ve benzerleri gibi. Onlardan kimi de mümin değildir.
قال القاضي أبو محمد: وفائدة الآية على هذا التأويل التفرق لكلمة الكفار، وإضعاف نفوسهم، وأن يكون بعضهم على وجل من بعض، وفي قوله وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِالْمُفْسِدِينَ، تهديد ووعيد، وقوله وَإِنْ كَذَّبُوكَ، آية مناجزة لهم ومتاركة وفي ضمنها وعيد وتهديد، وهذه الآية نحو قوله قُلْ يا أَيُّهَا الْكافِرُونَ [الكافرون: ١] إلى آخر السورة، وقال كثير من المفسرين منهم ابن زيد: هذه الآية منسوخة بالقتال لأن هذه مكية، وهذا صحيح، وقوله تعالى: وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ، جمع يَسْتَمِعُونَ على معنى مَنْ لا على لفظها، ومعنى الآية: ومن هؤلاء الكفار من يستمع إلى ما يأتي به من القرآن بإذنه ولكنه حين لا يؤمن ولا يحصل فكأنه لا يسمع، ثم قال على وجه التسلية للنبي ﷺ: أفأنت يا محمد تريد أن تسمع الصم. أي لا تكترث بذلك، وقوله وَلَوْ كانُوا لا يَعْقِلُونَ معناه: ولو كانوا من أشد حالات الأصم، لأن الأصم الذي لا يسمع شيئا بحال، فذلك لا يكون في الأغلب إلا مع فساد العقل والدماغ فلا سبيل أن يعقل حجة ولا دليلا أبدا، وَلَوْ هذه بمعنى «إن» ، وهذا توقيف للنبي ﷺ أي ألزم نفسك هذا، وقوله وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْظُرُ إِلَيْكَ الآية، هي نحو الأولى في المعنى، وجاء يَنْظُرُ على لفظ مَنْ، وإذا جاء الفعل على لفظها فجائز أن يعطف عليه آخر على المعنى، وإذا جاء أولا على معناها فلا يجوز أن يعطف آخر على اللفظ، لأن الكلام يلبس حينئذ، وهذه الآية نحو الأولى في المعنى كأنه قال:
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu tevil üzere ayetin faydası; kâfirlerin birliğini bozmak, morallerini zayıflatmak ve birbirlerinden çekinmelerini sağlamaktır. { وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِالْمُفْسِدِينَ } “Rabbin bozguncuları en iyi bilendir” kavlinde bir tehdit ve uyarı vardır. { وَإِنْ كَذَّبُوكَ } “Eğer seni yalanlarlarsa...” kavli, onlarla ilişkileri kesme ve kendi hallerine bırakma ayetidir; zımnında tehdit ve uyarı taşır. Bu ayet, { قُلْ يا أَيُّهَا الْكافِرُونَ } [el-Kâfirûn: 1] suresinin sonuna kadar olan kısmı gibidir. İbn Zeyd de dahil olmak üzere müfessirlerin çoğu: 'Bu ayet Mekkî olduğu için kıtal (savaş) ayetiyle mensuhtur' demiştir ve bu doğrudur. Allah Teâlâ'nın: { وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ } kavlinde { يَسْتَمِعُونَ } fiili, { مَنْ } edatının lafzına değil manasına göre çoğul getirilmiştir. Ayetin manası: Bu kâfirlerden, getirdiğin Kur'an'ı kulağıyla dinleyen kimseler vardır; fakat iman etmeyip kavramadığı zaman sanki hiç işitmiyormuş gibi olur. Sonra Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem'i teselli etmek üzere şöyle buyurmuştur: Ey Muhammed, sen sağırlara mı işittirmek istiyorsun? Yani buna aldırış etme. { وَلَوْ كانُوا لا يَعْقِلُونَ } “Hele bir de akletmiyorlarsa” kavlinin manası: Bir sağırın en ağır hali üzere olsalar bile demektir; zira hiçbir şekilde işitmeyen bir sağırın bu durumu, çoğunlukla ancak akıl ve dimağ bozukluğuyla birlikte olur; dolayısıyla onun bir hüccet veya delili akletmesine asla imkân yoktur. Buradaki { وَلَوْ }, 'in' (إن) manasındadır. Bu, Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem'e bir bildirimdir; yani nefsine bunu kabullendir. { وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْظُرُ إِلَيْكَ } ayeti mana bakımından bir önceki gibidir. { يَنْظُرُ } fiili { مَنْ } edatının lafzına göre tekil gelmiştir. Fiil lafzına göre geldiğinde sonrasındakinin manaya göre atfedilmesi caizdir; fakat başta manaya göre geldiğinde ikincisinin lafza göre atfedilmesi caiz olmaz, çünkü o takdirde söz karışır. Bu ayet mana yönünden bir önceki gibidir; sanki şöyle demiştir:
ومنهم من ينظر إليك ببصره لكنه لا يعتبر ولا ينظر ببصيرته، فهو لذلك كالأعمى فهون ذلك عليك، أفتريد أن تهدي العمي، والهداية أجمع إنما هي بيد الله ﷿.
Onlardan sana gözüyle bakan, fakat ibret almayan ve basiretiyle bakmayan kimseler vardır; bundan dolayı o kör gibidir. O halde bunu dert etme; sen körleri doğru yola mı iletmek istiyorsun? Hidayetin tamamı ancak Aziz ve Celil olan Allah'ın elindedir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٤٤ الى ٤٦]
[Yûnus Suresi (10), Ayetler 44-46]
إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً وَلكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٤٤) وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلاَّ ساعَةً مِنَ النَّهارِ يَتَعارَفُونَ بَيْنَهُمْ قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ وَما كانُوا مُهْتَدِينَ (٤٥) وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ اللَّهُ شَهِيدٌ عَلى ما يَفْعَلُونَ (٤٦)
{ إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً وَلكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } “Şüphesiz ki Allah insanlara hiçbir şekilde zulmetmez; fakat insanlar kendilerine zulmederler.” (44) { وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلاَّ ساعَةً مِنَ النَّهارِ يَتَعارَفُونَ بَيْنَهُمْ قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ وَما كانُوا مُهْتَدِينَ } “Onları huzuruna toplayacağı gün, sanki gündüzün birbirleriyle tanışacakları bir saatinden fazla kalmamış gibi olurlar. Allah'a kavuşmayı yalanlayanlar ve doğru yolu bulamamış olanlar gerçekten hüsrana uğramışlardır.” (45) { وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ اللَّهُ شَهِيدٌ عَلى ما يَفْعَلُونَ } “Onlara vaad ettiğimizin bir kısmını sana göstersek de veya senin canını alsak da onların dönüşü bizedir. Sonra Allah onların yaptıklarına da şahittir.” (46)
قرأت فرقة: «ولكن الناس» بتخفيف «لكن» ورفع «الناس» ، وقرأت فرقة «ولكنّ» بتشديد «لكنّ» ونصب «الناس» ، وظلم الناس لأنفسهم إنما هو بالتكسب منهم الذي يقارن اختراع الله تعالى لأفعالهم، وعرف «لكن» إذا كان قبلها واو أن تثقل وإذا عريت من الواو أن تخفف، وقد ينخرم هذا، وقال الكوفيون:
Bir grup [kıraat âlimi], 'lâkin'in hafifletilmesi ve 'en-nâs'ın ref'i ile «ولكن الناس» şeklinde; diğer bir grup ise 'lâkinne'nin şeddelenmesi ve 'en-nâs'ın nasbı ile «ولكنّ» şeklinde okumuştur. İnsanların kendilerine zulmetmesi, ancak Allah Teâlâ'nın onların fiillerini yaratmasıyla eşzamanlı olan kendi kesbleri (kazanımları) iledir. Âdete göre 'lâkin'den önce 'vav' bulunursa şeddeli (ağır), 'vav'dan hali olursa hafif okunur; ancak bazen bu kural bozulabilir. Kûfeliler şöyle demiştir:
قد يدخل اللام في خبر «لكن» المشددة على حد دخولها في «أن» ومنع ذلك البصريون، وقوله تعالى:
'Enne'ye dahil oluşu gibi, şeddeli 'lâkinne'nin haberine de lâm harfi dahil olabilir. Basralılar ise buna engel olmuşlardır. Allah Teâlâ'nın şu kavli:
وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ الآية، وعيد بالحشر وخزيهم فيه وتعاونهم في التلاوم بعضهم لبعض، ويَوْمَ ظرف ونصبه يصح بفعل مضمر تقديره واذكر يوم، ويصح أن ينتصب بالفعل الذي يتضمنه قوله كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا
{ وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ } ayeti; haşirle, oradaki rezillikleriyle ve birbirlerini kınamadaki ortaklıklarıyla bir tehdittir. { يَوْمَ } zarftır ve nasb edilmesi, takdiri 'o günü hatırla' [anlamında] gizli bir fiille caiz olur. Keza { كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا } kavlinin içerdiği fiil ile de nasb edilmesi sahihtir
ساعَةً مِنَ النَّهارِ
{ ساعَةً مِنَ النَّهارِ } “gündüzün bir saati”
، ويصح نصبه ب يَتَعارَفُونَ، والكاف من قوله كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا ساعَةً مِنَ النَّهارِ يصح أن تكون في معنى الصفة لليوم، ويصح أن تكون في موضع نصب للمصدر، كأنه قال ويوم نحشرهم حشرا كأن لم يلبثوا، ويصح أن يكون قوله كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا في موضع الحال من الضمير في يَحْشُرُهُمْ وخصص النَّهارِ بالذكر لأن ساعاته وقسمه معروفة بيّنة للجميع، فكأن هؤلاء يتحققون قلة ما لبثوا، إذ كل أمد طويل إذا انقضى فهو واليسير سواء، وأما قوله يَتَعارَفُونَ فيحتمل أن يكون معادلة لقوله: وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ كأنه أخبر أنهم يوم الحشر يَتَعارَفُونَ، وهذا التعارف على جهة التلاوم والخزي من بعضهم لبعض. ويحتمل أن يكون في موضع الحال من الضمير في يَحْشُرُهُمْ ويكون معنى التعارف كالذي قبله، ويحتمل أن يكون حالا من الضمير في يَلْبَثُوا ويكون التعارف في الدنيا، ويجيء معنى الآية ويوم نحشرهم للقيامة فتنقطع المعرفة بينهم والأسباب ويصير تعارفهم في الدنيا كساعة من النهار لا قدر لها، وبنحو هذا المعنى فسر الطبري، وقرأ السبعة وجمهور الناس «نحشرهم» ، بالنون، وقرأ الأعمش فيما روي عنه، «يحشرهم» بالياء، وقوله قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ إلى آخرها حكم على المكذبين بالخسار وفي اللفظ إغلاظ على المحشورين من إظهار لما هم عليه من الغرر مع الله تعالى، وهذا على أن الكلام إخبار من الله تعالى وقيل: إنه من كلام المحشورين على جهة التوبيخ لأنفسهم، وقوله تعالى: وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ الآية، إِمَّا شرط وجوابه فَإِلَيْنا، والرؤية في قوله نُرِيَنَّكَ رؤية بصر وقد عدي الفعل بالهمزة فلذلك تعدى إلى مفعولين أحدهما الكاف والآخر بَعْضَ، والإشارة بقوله بَعْضَ الَّذِي إلى عقوبة الله لهم نحو بدر وغيرها، ومعنى هذه الآية الوعيد بالرجوع إلى الله تعالى أي إن أريناك عقوبتهم أو لم نركها فهم على كل حال راجعون إلينا إلى الحساب والعذاب ثم مع ذلك فالله شهيد من أول تكليفهم على جميع أعمالهم ف ثُمَّ هاهنا لترتيب الإخبار لا لترتيب القصص في أنفسها، وإما هي «إن» زيدت عليها «ما» ولأجلها جاز دخول النون الثقيلة ولو كانت إن وحدها لم يجز.
, { يَتَعارَفُونَ } ile nasb edilmesi de sahihtir. { كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا ساعَةً مِنَ النَّهارِ } “Sanki gündüzün bir saatinden fazla kalmamışlar gibi” kavlindeki kâf harfinin, 'yevm' kelimesinin sıfatı makamında olması sahihtir; mefulü mutlak (mastar) konumunda mansub olması da sahihtir; sanki 'Biz onları sanki hiç kalmamışlar gibi bir toplayışla toplayacağımız gün' demiştir. { كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا } kavlinin { يَحْشُرُهُمْ } içindeki zamirden hal konumunda olması da sahihtir. Gündüzün (en-nehâr) tahsis edilerek zikredilmesi, saatlerinin ve kısımlarının herkesçe açıkça bilinir olmasındandır; bu sebeple onlar kaldıkları sürenin azlığını sanki bizzat anlamaktadırlar. Zira her uzun müddet sona erdiğinde, az olanla eşit hale gelir. { يَتَعارَفُونَ } “birbirlerini tanırlar” kavline gelince: { وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ } kavline denk bir cümle olması muhtemeldir; sanki haşir günü birbirlerini tanıyacaklarını haber vermiştir. Bu tanışma ise birbirini kınama ve rezil etme biçimindedir. { يَحْشُرُهُمْ } içindeki zamirden hal makamında olması da muhtemeldir ve tanışmanın anlamı önceki gibi olur. { يَلْبَثُوا } içindeki zamirden hal olması da muhtemeldir ve bu durumda tanışma dünyada olmuş olur. Ayetin manası şöyle olur: Onları kıyamet için topladığımız gün, aralarındaki tanışıklık ve bağlar kopar ve dünyadaki tanışıklıkları gündüzün bir saati gibi değersiz hale gelir. Taberî de buna yakın bir mana ile tefsir etmiştir. Yedi kıraat imamı ve ulemanın geneli nûn ile «نحشرهم» şeklinde okumuştur. A'meş'ten rivayet edildiğine göre ise yâ ile «يحشرهم» şeklinde okumuştur. { قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ } kavlinden sonuna kadar olan kısım, yalanlayanların hüsrana uğradığına dair bir hükümdür. Bu lafızda, Allah Teâlâ'ya karşı içine düştükleri aldanışı ortaya koyarak haşredilenlere yönelik şiddetli bir azarlama vardır. Bu, sözün Allah Teâlâ'dan bir haber olması durumundadır. Bunun, haşredilenlerin kendi nefislerini kınamak amacıyla söyledikleri bir söz olduğu da söylenmiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ } ayetinde { إِمَّا } şart, cevabı ise { فَإِلَيْنا } kısmıdır. { نُرِيَنَّكَ } kavlindeki görme (rü'yet), gözle görmedir. Fiil hemze ile müteaddi (geçişli) kılındığı için iki mef'ûle geçiş yapmıştır; bunlardan biri kâf, diğeri ise { بَعْضَ } kelimesidir. { بَعْضَ الَّذِي } kavliyle işaret edilen, Allah'ın Bedir ve benzeri yerlerde onlara verdiği cezadır. Bu ayetin anlamı Allah Teâlâ'ya dönüş ile korkutmaktır; yani onların göreceği cezayı sana göstersek de göstermesek de onlar her hâlükârda hesaba ve azaba çekilmek üzere bize döneceklerdir. Bununla birlikte Allah, mükellef kılındıkları ilk andan itibaren onların bütün amellerine şahittir. Buradaki { ثُمَّ }, kıssaların kendi içindeki sırası için değil, haber verme sırasını belirtmek içindir. { إِمَّا } ise 'in' (إن) şart edatına 'mâ' (ما) ilave edilmiş halidir; bu sebeple şeddeli nûn harfinin dahil olması caiz olmuştur, şayet 'in' tek başına olsaydı bu caiz olmazdı.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٤٧ الى ٤٩]
[Yûnus Suresi (10), Ayetler 47-49]
وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإِذا جاءَ رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ (٤٧) وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٤٨) قُلْ لا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَلا نَفْعاً إِلاَّ ما شاءَ اللَّهُ لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ إِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَلا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ (٤٩)
{ وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإِذا جاءَ رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ (٤٧) وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٤٨) قُلْ لا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَلا نَفْعاً إِلاَّ ما شاءَ اللَّهُ لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ إِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَلا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ (٤٩) } “Her ümmetin bir peygamberi vardır. Peygamberleri geldiği zaman aralarında adaletle hükmedilir ve onlara zulmedilmez. (47) 'Eğer doğru söylüyorsanız bu vaad ne zaman?' derler. (48) De ki: 'Allah'ın dilediği dışında ben kendime bile ne bir zarar ne de bir fayda verme gücüne sahibim. Her ümmetin bir eceli vardır. Ecelleri geldiği zaman ne bir saat erteleyebilirler ne de öne alabilirler.' (49)”
قوله تعالى: وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ، إخبار مثل قوله تعالى: كُلَّما أُلْقِيَ فِيها فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُها أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ قالُوا بَلى [الملك: ٨] وقال مجاهد وغيره: المعنى فإذا جاء رسولهم يوم القيامة للشهادة عليهم صير قوم للجنة وقوم للنار فذلك «القضاء بينهم بالقسط» وقيل: المعنى فإذا جاء رسولهم في الدنيا وبعث صاروا من حتم الله بالعذاب لقوم والمغفرة لآخرين لغاياتهم، فذلك قضاء بينهم بالقسط، وقرن بعض المتأولين هذه الآية بقوله وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا [الإسراء: ١٥] وذلك يتفق إما بأن نجعل مُعَذِّبِينَ [الإسراء: ١٥] في الآخرة، وإما بأن نجعل «القضاء بينهم» في الدنيا بحيث يصح اشتباه
Allah Teâlâ'nın: { وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ } “Her ümmetin bir peygamberi vardır” kavli, Allah Teâlâ'nın şu kavli gibi bir haberdir: { كُلَّما أُلْقِيَ فِيها فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُها أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ قالُوا بَلى } [el-Mülk: 8]. Mücahid ve başkaları şöyle demiştir: Manası, kıyamet günü peygamberleri aleyhlerine şahitlik etmek üzere geldiğinde, bir topluluk cennete, bir topluluk da cehenneme sevk edilir; işte 'aralarında adaletle hükmedilme' budur. Şöyle de denilmiştir: Manası, peygamberleri dünyada gelip gönderildiğinde, Allah'ın bir topluluğa azap, diğer bir topluluğa mağfiret hükmü nihai hedeflerine ulaşmış olur; işte bu, aralarında adaletle hükmedilmesidir. Bazı müfessirler bu ayeti: { وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا } [el-İsrâ: 15] kavliyle irtibatlandırmıştır. Bu ise ya { مُعَذِّبِينَ } [el-İsrâ: 15] ifadesini ahirette kılmamızla ya da 'aralarında hükmedilme'yi dünyada kılmamızla örtüşür, böylece iki ayetin benzerliği sahih olur.
الآيتين، وقوله وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إلى يَسْتَقْدِمُونَ، الضمير في يَقُولُونَ يراد به الكفار، وسؤالهم عن الوعد تحرير بزعمهم في الحجة، أي هذا العذاب الذي توعدنا حدد لنا فيه وقته لنعلم الصدق في ذلك من الكذب، وقال بعض المفسرين: قولهم هذا على جهة الاستخفاف.
{ وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ } kavlinden { يَسْتَقْدِمُونَ } kavline kadar olan kısımda, { يَقُولُونَ } fiilindeki zamirle kâfirler kastedilmektedir. Onların vaadi sormaları, kendi zanlarınca delili netleştirme çabasıdır; yani 'Bizi tehdit ettiğin bu azabın vaktini bize belirle ki bundaki doğruluğu yalandan ayırt edip bilelim' demektir. Bazı müfessirler: 'Onların bu sözü alay ve hafife alma kastıyladır' demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا لا يظهر من اللفظة، ثم أمره تعالى أن يقول لهم لا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَلا نَفْعاً إِلَّا ما شاءَ اللَّهُ، المعنى قل لهم يا محمد ردا للحجة إني لا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَلا نَفْعاً من دون الله ولا أنا إلا في قبضة سلطانه وبضمن الحاجة إلى لطفه، فإذا كنت هكذا فأحرى أن لا أعرف غيبه ولا أتعاصى شيئا من أمره، ولكن لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ انفرد الله تعالى بعلم حده ووقته، فإذا جاء ذلك الأجل في موت أو هلاك أمة لم يتأخروا ساعة ولا أمكنهم التقدم عن حد الله ﷿، وقرأ ابن سيرين «آجالهم» بالجمع.
Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu durum lafızdan açıkça anlaşılmamaktadır. Sonra Allah Teâlâ ona, onlara şöyle demesini emretmiştir: { لا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَلا نَفْعاً إِلَّا ما شاءَ اللَّهُ } “Allah'ın dilediği dışında ben kendime bile ne bir zarar ne de bir fayda verme gücüne sahibim”. Manası: Ey Muhammed, delillerini çürütmek üzere onlara de ki: Ben Allah'tan bağımsız olarak kendime ne bir zarar ne de bir fayda verme gücüne sahibim; ben ancak O'nun kudretinin kabzasındayım ve O'nun lütfuna muhtacım. Ben bu haldeyken, O'nun gaybını bilmemem ve O'nun emrinden hiçbir şeye karşı koyamamam çok daha doğaldır. Fakat { لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ } “Her ümmetin bir eceli vardır”; sınırının ve vaktinin bilgisinde Allah Teâlâ tektir. Bir ümmetin ölümü veya helaki konusunda o ecel geldiğinde, ne bir saat geri kalabilirler ne de Aziz ve Celil olan Allah'ın belirlediği sınırın önüne geçebilirler. İbn Sîrîn çoğul olarak «آجالهم» şeklinde okumuştur.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٥٠ الى ٥٣]
[Yûnus Suresi (10), Ayetler 50-53]
قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُهُ بَياتاً أَوْ نَهاراً ماذا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ (٥٠) أَثُمَّ إِذا ما وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ آلْآنَ وَقَدْ كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ (٥١) ثُمَّ قِيلَ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذابَ الْخُلْدِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلاَّ بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ (٥٢) وَيَسْتَنْبِئُونَكَ أَحَقٌّ هُوَ قُلْ إِي وَرَبِّي إِنَّهُ لَحَقٌّ وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ (٥٣)
{ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُهُ بَياتاً أَوْ نَهاراً ماذا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ (٥٠) أَثُمَّ إِذا ما وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ آلْآنَ وَقَدْ كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ (٥١) ثُمَّ قِيلَ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذابَ الْخُلْدِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلاَّ بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ (٥٢) وَيَسْتَنْبِئُونَكَ أَحَقٌّ هُوَ قُلْ إِي وَرَبِّي إِنَّهُ لَحَقٌّ وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ (٥٣) } “De ki: 'Gördünüz mü, O'nun azabı size geceleyin yahut gündüzün gelirse, suçlular bundan neyi alelacele istiyorlar?' (50) 'O gerçekleştikten sonra mı O'na iman edeceksiniz? Şimdi mi? Oysa siz onu acele istiyordunuz.' (51) Sonra zulmedenlere: 'Tadın ebedî azabı! Kazandıklarınızdan başkasıyla mı cezalandırılacaksınız?' denilir. (52) 'O hak mıdır?' diye senden haber soruyorlar. De ki: 'Evet, Rabbime andolsun ki o elbette haktır ve siz [Allah'ı] aciz bırakacak değilsiniz.' (53)”
المعنى: قال يا أيها الكفرة المستعجلون عذاب الله ﷿ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُهُ ليلا وقت المبيت، يقال: بيت القوم القوم إذا طرقوهم ليلا بحرب أو نحوها أَوْ نَهاراً لكم منه منعة أو به طاقة؟ فماذا تستعجلون منه، وأنتم لا قبل لكم به؟ و «ما» ابتداء و «ذا» خبره، ويصح أن تكون ماذا بمنزلة اسم واحد في موضع رفع بالابتداء وخبره الجملة التي بعده، وضعف هذا أبو علي وقال: إنما يجوز ذلك على تقدير إضمار في يَسْتَعْجِلُ وحذفه كما قال [أبو النجم] : [الرجز] كله لم أصنع وزيدت ضربت قال: ويصح أن تكون ماذا في حال نصب ل يَسْتَعْجِلُ، والضمير في مِنْهُ يحتمل أن يعود على الله ﷿، ويحتمل أن يعود على «العذاب» ، وقوله أَثُمَّ إِذا ما وَقَعَ الآية، عطف بقوله ثُمَّ جملة القول على ما تقدم ثم أدخل على الجميع ألف التقرير، ومعنى الآية: إذا وقع العذاب وعاينتموه آمنتم به حينئذ، وذلك غير نافعكم بل جوابكم الآن وقد كنتم تستعجلونه مكذبين به، وقرأ طلحة بن مصرف «أثم» بفتح الثاء، وقال الطبري في قوله «ثم» بضم الثاء، معناه هنالك وقال: ليست «ثم» هذه التي تأتي بمعنى العطف.
Manası şudur: Aziz ve Celil olan Allah'ın azabının acele gelmesini isteyen o kâfirlere de ki: { أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُهُ } “Gördünüz mü, O'nun azabı size gelirse” geceleyin, uyku vaktinde... Bir topluluk diğerine savaş veya benzeri bir amaçla gece baskını yaptığında 'beyyete'l-kavmu'l-kavme' denir. { أَوْ نَهاراً } “yahut gündüzün” [gelirse], O'na karşı bir korunmanız veya buna gücünüz var mıdır? Ona karşı koyacak gücünüz yokken, O'ndan neyi acele istiyorsunuz? Buradaki 'mâ' mübteda (özne), 'zâ' ise onun haberidir (yüklem). { ماذا } ifadesinin tek bir isim konumunda mübteda olarak merfû, sonrasındaki cümlenin de onun haberi olması sahihtir. Ebû Ali bunu zayıf görmüş ve şöyle demiştir: Bu ancak [Ebû'n-Necm'in]: [Recez] 'Küllühû lem asna' ve zeydet darabtü' sözünde olduğu gibi { يَسْتَعْجِلُ } fiilinde gizli bir zamirin takdir edilip hazfedilmesiyle caiz olur. Ebû Ali: { ماذا } lafzının { يَسْتَعْجِلُ } fiilinin mef'ûlü olarak mansub olması da sahihtir demiştir. { مِنْهُ } içindeki zamirin Aziz ve Celil olan Allah'a dönmesi muhtemel olduğu gibi, 'azap' kelimesine dönmesi de muhtemeldir. { أَثُمَّ إِذا ما وَقَعَ } ayeti; { ثُمَّ } ile söz cümlesini önceki kısımlara atfetmiş, sonra da hepsinin başına takrir (onaylatma) elifini getirmiştir. Ayetin manası şudur: Azap vuku bulup onu gözlerinizle gördüğünüzde mi o vakit O'na iman edeceksiniz? Oysa bu size fayda vermez; bilakis size verilecek cevap şudur: Şimdi mi, oysa siz onu yalanlayarak acele istiyordunuz! Talha b. Musarrif peltek se harfinin fethasıyla «أثم» şeklinde okumuştur. Taberî, se harfinin zammesiyle olan «ثم» kavli hakkında 'manası oradadır (hunâlike)' demiş ve 'Bu, atıf manasına gelen sümme değildir' demiştir.
قال القاضي أبو محمد: والمعنى صحيح على أنها «ثم» المعروفة ولكن إطباقه على لفظ التنزيل هو كما قلنا، وما ادعاه الطبري غير معروف، وآلْآنَ أصله عند بعض النحاة آن فعل ماض دخلت عليه الألف واللام على حدها في قوله: الحمار اليجدع ولم يتعرف بذلك كل التعريف ولكنها لفظة مضمنة معنى
Kadı Ebû Muhammed der ki: Bilinen 'sümme' (atıf edatı) olması durumunda da mana sahihtir; ancak ayetin lafzına tam uyumu bizim dediğimiz gibidir, Taberî'nin iddia ettiği görüş ise bilinmemektedir. { آلْآنَ } kelimesinin aslı bazı nahivcilere göre mazi fiil olan 'âne'dir; şairin 'el-Hımârü'l-yecde'u' dizesindeki gibi başına harf-i tarif (elif-lâm) dahil olmuştur; bununla tam bir marifelik kazanmamış, bilakis marifelik harfinin anlamını içeren bir lafız olmuştur.
حرف التعريف ولذلك بنيت على الفتح لتضمنها معنى الحرف ولوقوعها موقع المبهم لأن معناها هذا الوقت، وقرأ الأعمش وأبو عمرو وعاصم والجمهور آلْآنَ بالمد والاستفهام على حد التوبيخ، وكذلك آلْآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ [يونس: ٩١] وقرأها باستفهام بغير مد طلحة والأعرج. وقوله تعالى: ثُمَّ قِيلَ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا الآية، هو الوعيد الأعظم بالخلود لأهل الظلم الأخص الذي هو ظلم الكفر لا ظلم المعصية، وقوله هَلْ تُجْزَوْنَ توقيف وتوبيخ، ونصت هذه الآية على أن الجزاء في الآخرة، هو على تكسب العبد، وقوله وَيَسْتَنْبِئُونَكَ معناه يستخبرونك، وهي على هذا تتعدى إلى مفعولين: ثلاثة: أحدها الكاف، والآخر في الابتداء والخبر، وقيل هي بمعنى يستعلمونك، فهي على هذا تحتاج إلى مفعولين ثلاثة: أحدها الكاف، والابتداء والخبر يسد مسد المفعولين، وأَ حَقٌّ هُوَ قيل الإشارة إلى الشرع والقرآن، وقيل: إلى الوعيد وهو الأظهر، وقرأ الأعمش «الحق هو» بمدة وبلام التعريف، وقوله إِي، هي لفظة تتقدم القسم وهي بمعنى «نعم» ويجيء بعدها حرف القسم وقد لا يجيء، تقول: إِي وَرَبِّي وإي ربي ومعجزين معناه مفلتين، وهذا الفعل أصله تعدية عجز لكن كثر فيه حذف المفعول حتى قالت العرب: أعجز فلان، إذا ذهب في الأرض فلم يقدر عليه.
Harf anlamını içerdiği ve müphem konumunda bulunduğu için fetha üzere mebni kılınmıştır; çünkü manası 'bu vakit' demektir. A'meş, Ebû Amr, Âsım ve çoğunluk { آلْآنَ } kelimesini azarlama anlamı taşıyan istifham (soru) ve med ile okumuşlardır; { آلْآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ } [Yûnus: 91] ayeti de böyledir. Talha ve el-A'rec ise med olmaksızın istifham ile okumuşlardır. Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ قِيلَ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا } ayeti, masiyet zulmüne değil küfür zulmüne has olan o özel zulüm ehline yönelik en büyük ebediyet tehdididir. { هَلْ تُجْزَوْنَ } “Cezalandırılacak mısınız?” kavli bir bildirim ve azarlamadır. Bu ayet, ahiretteki cezanın kulun kesbi (kazanımı) karşılığında olduğunu açıkça belirtmiştir. { وَيَسْتَنْبِئُونَكَ } kavlinin manası 'senden haber soruyorlar' demektir. Bu durumda üç mef'ûle geçiş yapar: Biri kâf, diğerleri ise mübteda ve haberdir. 'Senden bilgi istiyorlar' manasında olduğu da söylenmiştir; bu takdirde iki mef'ûle ihtiyaç duyar: Biri kâf, mübteda ve haber ise iki mef'ûlün yerine geçer. { أَ حَقٌّ هُوَ } “O hak mıdır?” kavlinde, şeriata ve Kur'an'a işaret edildiği söylendiği gibi, azap tehdidine işaret edildiği de söylenmiştir ki daha zahir olanı budur. A'meş, med ve harf-i tarif lâm'ı ile «الحق هو» şeklinde okumuştur. { إِي } kavli, yeminden önce gelen bir lafızdır ve 'evet' (ne'am) manasındadır; arkasından yemin harfi gelebildiği gibi gelmeyebilir de. { إِي وَرَبِّي } 'Evet, Rabbime andolsun' ve 'İy Rabbî' dersin. { مُعْجِزِينَ } kelimesinin manası 'kurtulanlar/kaçıp kurtulanlar' demektir. Bu fiilin aslı 'aceze' fiilinin müteaddi kılınmış halidir; fakat mef'ûlün hazfedilmesi o kadar yaygınlaşmıştır ki Araplar, bir kimse yeryüzünde kaybolup ele geçirilemediğinde 'A'ceze fulânün' (Filanca aciz bıraktı / kaçıp kurtuldu) demişlerdir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٥٤ الى ٥٦]
[Yûnus Suresi (10), Ayetler 54-56]
وَلَوْ أَنَّ لِكُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ ما فِي الْأَرْضِ لافْتَدَتْ بِهِ وَأَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ (٥٤) أَلا إِنَّ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَلا إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٥٥) هُوَ يُحيِي وَيُمِيتُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٥٦)
{ وَلَوْ أَنَّ لِكُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ ما فِي الْأَرْضِ لافْتَدَتْ بِهِ وَأَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ (٥٤) أَلا إِنَّ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَلا إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٥٥) هُوَ يُحيِي وَيُمِيتُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٥٦) } “Zulmetmiş olan her nefis yeryüzünde ne varsa hepsine sahip olsaydı, [azaptan kurtulmak için] onu fidye olarak verirdi. Azabı gördüklerinde pişmanlıklarını gizlerler / açığa vururlar. Aralarında adaletle hükmedilir ve onlara zulmedilmez. (54) İyi bilin ki göklerde ve yerde ne varsa şüphesiz Allah'ındır. İyi bilin ki Allah'ın vaadi şüphesiz haktır; fakat onların çoğu bilmezler. (55) O, diriltir ve öldürür; ve O'na döndürüleceksiniz. (56)”
هذا إخبار للكفار في سياق إخبارهم بأن ذلك الوعد حق، وَأَسَرُّوا لفظة تجيء بمعنى أخفوا، وهي حينئذ من السر، وتجيء بمعنى أظهروا، وهي حينئذ من أسارير الوجه، قال الطبري: المعنى وأخفى رؤساء هؤلاء الكفار الندامة عن سفلتهم ووضعائهم.
Bu, o vaadin hak olduğunu bildirme bağlamında kâfirlere yönelik bir haberdir. { وَأَسَرُّوا } lafzı 'gizlediler' manasında gelir; bu takdirde 'sır' kökünden olur. 'Açığa vurdular' manasında da gelir; bu takdirde ise yüz hatları (esârîru'l-vech) kökünden olur. Taberî şöyle demiştir: Manası; bu kâfirlerin elebaşları, pişmanlıklarını alt tabakalarından ve halktan gizlediler demektir.
قال القاضي أبو محمد: بل هو عام في جميعهم وأَلا استفتاح وتنبيه، ثم أوجب أن جميع ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ ملك لله تعالى، قال الطبري: يقول: فليس لهذا الكافر يومئذ شيء يقتدي به.
Kadı Ebû Muhammed der ki: Bilakis bu, hepsini kapsayan genel bir durumdur. { أَلا } istiftah (başlangıç) ve tenbih (uyarı) edatıdır. Sonra göklerde ve yerde olan her şeyin Allah Teâlâ'nın mülkü olduğunu hükme bağlamıştır. Taberî der ki: Yani o gün bu kâfirin fidye verebileceği hiçbir şeyi yoktur.
قال القاضي أبو محمد: وربط الآيتين هكذا يتجه على بعد، وليس هذا من فصيح المقاصد، وقوله:
Kadı Ebû Muhammed der ki: İki ayeti bu şekilde birbirine bağlamak uzak bir ihtimalle mümkün olur; bu ise fasih maksatlardan değildir. Allah Teâlâ'nın şu kavli:
وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ قيد بالأكثر لأن بعض الناس يؤمن فهم يعلمون حقيقة وعد الله تعالى وأكثرهم لا يعلمون فهم لأجل ذلك يكذبون، وقوله وهُوَ يُحيِي، يريد يحيي من النطفة وَيُمِيتُ بالأجل ثم يجعل المرجع إليه بالحشر يوم القيامة وفي قوة هذه الآيات ما يستدعي الإيمان وإجابة دعوة الله، وقرأ «ترجعون» بالتاء من فوق الأعرج وأبو عمرو وعاصم ونافع والناس، وقرأ عيسى بن عمر «يرجعون» بالياء من تحت، واختلف عن الحسن.
{ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ } “Fakat onların çoğu bilmezler” kavli 'çoğu' kaydıyla zikredilmiştir; çünkü insanların bir kısmı iman eder ve Allah Teâlâ'nın vaadinin hakikatini bilirler, çoğu ise bilmez ve bu sebeple yalanlarlar. { هُوَ يُحيِي } “O, diriltir” kavli, nutfeden diriltmeyi murad etmektedir; { وَيُمِيتُ } eceli gelince öldürür, sonra kıyamet gününde haşir ile dönüşü Kendisine kılar. Bu ayetlerin gücünde, imana ve Allah'ın davetine icabet etmeye sevk eden bir tesir vardır. el-A'rec, Ebû Amr, Âsım, Nâfi' ve kıraat imamlarının geneli üstten te ile «ترجعون» şeklinde okumuşlardır. Îsâ b. Ömer alttan ye ile «يرجعون» şeklinde okumuştur; Hasan'dan ise farklı rivayetler gelmiştir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٥٧ الى ٥٨]
[Yûnus Suresi (10), Ayetler 57-58]
يا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَشِفاءٌ لِما فِي الصُّدُورِ وَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ (٥٧) قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ (٥٨)
{ يا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَشِفاءٌ لِما فِي الصُّدُورِ وَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ (٥٧) قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ (٥٨) } “Ey insanlar! Size Rabbinizden bir öğüt, göğüslerde olana bir şifa, müminler için bir hidayet ve rahmet gelmiştir. (57) De ki: 'Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle, yalnızca bununla sevinsinler. Bu, onların topladıklarından daha hayırlıdır.' (58)”
هذه آية خوطب بها جميع العالم، و «الموعظة» : القرآن لأن الوعظ إنما هو بقول يأمر بالمعروف ويزجر ويرقق ويوعد ويعد، وهذه صفة الكتاب العزيز، وقوله مِنْ رَبِّكُمْ يريد لم يختلقها محمد ﷺ بل هي من عند الله، وما فِي الصُّدُورِ يريد به الجهل والعتو عن النظر في آيات الله ونحو هذا مما يدفع الإيمان، وجعله موعظة بحسب الناس أجمع، وجعله هُدىً وَرَحْمَةٌ بحسب المؤمنين فقط، وهذا تفسير صحيح المعنى إذا تؤمل بان وجهه، وقوله سبحانه قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ، الباء متعلقة بمحذوف استغني عن ذكره يدل عليه قوله: وَهُدىً وَرَحْمَةٌ، قال بعض المتأولين وهو هلال بن يساف وقتادة والحسن وابن عباس: «الفضل» : الإسلام، و «الرحمة» : القرآن، وقال أبو سعيد الخدري:
Bu ayet bütün insanlığa hitap eden bir ayettir. 'Mev'ıza' (öğüt) Kur'an'dır; çünkü vaaz ancak iyiliği emreden, kötülükten sakındıran, kalpleri yumuşatan, tehdit ve vaadde bulunan bir sözle olur ki bu da Aziz Kitab'ın vasfıdır. { مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden” kavli, bunu Muhammed sallallahu aleyhi ve sellem'in uydurmadığını, bilakis Allah katından olduğunu murad etmektedir. { ما فِي الصُّدُورِ } “göğüslerde olan” ifadesiyle; cehaleti, Allah'ın ayetlerini tefekkür etmekten büyüklenerek kaçınmayı ve imanı engelleyen benzeri şeyleri murad etmektedir. Bütün insanlara nispetle onu 'öğüt', sadece müminlere nispetle ise { هُدىً وَرَحْمَةٌ } 'hidayet ve rahmet' kılmıştır; bu, derinlemesine düşünüldüğünde vechi açığa çıkan sahih manalı bir tefsirdir. Sübhânehu olan Allah'ın: { قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ } “De ki: Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle” kavlindeki bâ harfi, zikredilmesine ihtiyaç duyulmayan ve { وَهُدىً وَرَحْمَةٌ } kavlinin delalet ettiği mahzuf bir fiile müteallıktır. Hilâl b. Yesâf, Katâde, Hasan ve İbn Abbâs gibi bazı müfessirler: 'Fazl (lütuf) İslam'dır, rahmet ise Kur'an'dır' demiştir. Ebû Saîd el-Hudrî ise şöyle demiştir:
«الفضل» : القرآن، و «الرحمة» أن جعلهم من أهله، وقال زيد بن أسلم والضحاك «الفضل» : القرآن، و «الرحمة» : الإسلام، وقالت فرقة: «الفضل» : محمد ﷺ، و «الرحمة» : القرآن.
'Fazl (lütuf) Kur'an'dır, rahmet ise onları Kur'an ehlinden kılmasıdır' demiştir. Zeyd b. Eslem ve ed-Dahhâk: 'Fazl Kur'an'dır, rahmet ise İslam'dır' demiştir. Bir topluluk da: 'Fazl Muhammed sallallahu aleyhi ve sellem'dir, rahmet ise Kur'an'dır' demiştir.
قال القاضي أبو محمد: ولا وجه عندي لشيء من هذا التخصيص إلا أن يستند منه شيء إلى النبي ﷺ، وإنما الذي يقتضيه اللفظ ويلزم منه، أن «الفضل» هو هداية الله تعالى إلى دينه والتوفيق إلى اتباع الشرع، و «الرحمة» هي عفوه وسكنى جنته التي جعلها جزاء على التشرع بالإسلام والإيمان به، ومعنى الآية: قل يا محمد لجميع الناس بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فليقع الفرح منكم، لا بأمور الدنيا وما جمع من حطامها، فالمؤمنون يقال لهم: فلتفرحوا، وهم متلبسون بعلة الفرح وسببه، ومحصلون لفضل الله منتظرون الرحمة، والكافرون يقال لهم: بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فلتفرحوا، على معنى أن لو اتفق لكم أو لو سعدتم بالهداية إلى تحصيل ذلك، وقرأ أبي بن كعب وابن القعقاع وابن عامر والحسن على ما زعم هارون ورويت عن النبي ﷺ «فلتفرحوا» ، و «تجمعون» بالتاء فيهما على المخاطبة، وهي قراءة جماعة من السلف كبيرة، وعن أكثرهم خلاف، وقرأ السبعة سوى ابن عامر وأهل المدينة والأعرج ومجاهد وابن أبي إسحاق وقتادة وطلحة والأعمش: بالياء فيهما على ذكر الغائب، ورويت عن الحسن بالتاء من فوق فيهما، وقرأ أبو التياح وأبو جعفر وقتادة: بخلاف عنهم وابن عامر بالياء في الأولى وبالتاء في الآخرة، وقرأ الحسن بن أبي الحسن وجماعة من السلف ورويت عن النبي ﷺ بالياء في الأولى وفي الآخرة، ورويت عن أبي التياح، وإذا تأملت وجوه ذلك بانت على مهيع الفصيح من كلام العرب ولذلك كثر الخلاف من كل قارئ، وفي مصحف أبي بن كعب، «فبذلك فافرحوا» ، وأما من قرأ «فلتفرحوا» ، فأدخل اللام في أمر المخاطب فذلك على لغة قليلة، حكى ذلك أبو علي في الحجة، وقال أبو حاتم وغيره: الأصل في كل أمر إدخال اللام إذا كان النهي بحرف فكذلك الأمر، وإذا كان أمرا لغائب بلام، قال أبو الفتح: إلا أن العرب رفضت إدخال اللام في أمر المخاطب لكثرة ترداده، وقرأ أبو الفتوح والحسن: بكسر اللام من «فلتفرحوا» ، فإن قيل: كيف أمر الله بالفرح في هذه الآية؟ وقد ورد ذمه في قوله لَفَرِحٌ فَخُورٌ [هود: ١٠] ، وفي قوله لا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ [القصص: ٧٦] قيل إن الفرح إذا ورد مقيدا في خير فليس بمذموم وكذلك هو في هذه الآية، وإذا ورد مقيدا
Kadı Ebû Muhammed der ki: Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem'e dayandırılan bir rivayet olmadıkça, bana göre bu tahsislerin hiçbirinin geçerli bir gerekçesi yoktur. Lafzın gerektirdiği ve zorunlu kıldığı mana şudur: 'Fazl' (lütuf), Allah Teâlâ'nın dinine hidayet etmesi ve şeriata uyma muvaffakiyeti vermesidir. 'Rahmet' ise O'nun affı ve İslam şeriatına uyup O'na iman etmenin karşılığı kıldığı cennetine yerleştirmesidir. Ayetin manası: Ey Muhammed, bütün insanlara de ki: Dünyalık işlerle ve ondan toplanan geçici menfaatlerle değil, Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle sevinç duyun. Müminlere, sevincin illet ve sebebine sahip oldukları, Allah'ın lütfunu elde edip rahmetini bekledikleri halde 'sevinin' denilir. Kâfirlere ise: { بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ } “Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle” sevinin denilmesi; 'şayet size nasip olsaydı veya bunu elde etme hidayetine ererek bahtiyar olsaydınız [sevinirdiniz]' manasındadır. Übey b. Ka'b, İbnü'l-Ka'kâ', İbn Âmir ve Hârûn'un iddia ettiğine göre Hasan; muhatap kipiyle her ikisini de te ile «فلتفرحوا» ve «تجمعون» şeklinde okumuşlardır ve bu Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem'den de rivayet edilmiştir; bu, selef âlimlerinden büyük bir topluluğun kıraatidir, çoğundan ise farklı rivayetler gelmiştir. İbn Âmir dışındaki yedi imam, Medine ehli, el-A'rec, Mücâhid, İbn Ebî İshâk, Katâde, Talha ve el-A'meş; gaib zamiriyle her ikisini de yâ ile okumuşlardır. Hasan'dan her ikisini de üstten te ile okuduğu rivayet edilmiştir. Ebü't-Teyyâh, Ebû Ca'fer ve Katâde'den farklı rivayetlerle; İbn Âmir'den ise ilkinde yâ, ikincisinde te ile okuduğu nakledilmiştir. Hasan b. Ebi'l-Hasan ve seleften bir grup ile Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem'den her ikisinde de yâ ile okuduğu rivayet edilmiştir; keza Ebü't-Teyyâh'tan da rivayet edilmiştir. Bu vecihleri düşündüğünde, Arap kelamının fasih üslubu üzere açıkça görülür; bu yüzden her bir kurrâdan çokça ihtilaf nakledilmiştir. Übey b. Ka'b'ın mushafında «فبذلك فافرحوا» şeklindedir. «فلتفرحوا» şeklinde okuyup muhatap emrine lâm harfini dahil eden kimseye gelince, bu az kullanılan bir lehçeye göredir; bunu Ebû Ali el-Hücce'de nakletmiştir. Ebû Hâtim ve başkaları şöyle demiştir: Nehiy bir harfle olduğunda emir de öyle olduğuna göre, her emirde asıl olan lâm dahil edilmesidir; gaibe yönelik emir de lâm iledir. Ebü'l-Feth der ki: Ancak Araplar çokça tekrar edildiği için muhatap emrinde lâm harfini dahil etmeyi terk etmişlerdir. Ebü'l-Fütûh ve Hasan «فلتفرحوا» kelimesindeki lâm'ın kesresiyle okumuşlardır. Eğer: 'Allah bu ayette sevinmeyi nasıl emretmiştir? Oysa { لَفَرِحٌ فَخُورٌ } [Hûd: 10] kavlinde ve { لا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ } [el-Kasas: 76] kavlinde sevinç yerilmiştir?' denilirse, şöyle cevap verilir: Sevinç hayır ile kayıtlı olarak geldiğinde yerilmiş değildir; nitekim bu ayette de böyledir. Fakat
في شر أو مطلقا لحقه ذم إذ ليس من أفعال الآخرة بل ينبغي أن يغلب على الإنسان حزنة على ذنبه وخوفه لربه، وقوله: مِمَّا يَجْمَعُونَ يريد من مال الدنيا وحطامها الفاني المؤذي في الآخرة.
şer ile kayıtlı olarak veya mutlak geldiğinde ona yergi terettüp eder; zira bu ahiret amellerinden değildir, bilakis insana galip gelmesi gereken şey günahına üzülmek ve Rabbinden korkmaktır. { مِمَّا يَجْمَعُونَ } “onların topladıklarından” kavliyle, dünya malını ve onun ahirette eziyet verici olan fani döküntülerini murad etmektedir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٥٩ الى ٦٠]
[Yûnus Suresi (10), Ayetler 59-60]
قُلْ أَرَأَيْتُمْ ما أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَراماً وَحَلالاً قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ (٥٩) وَما ظَنُّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَشْكُرُونَ (٦٠)
{ قُلْ أَرَأَيْتُمْ ما أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَراماً وَحَلالاً قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ (٥٩) وَما ظَنُّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَشْكُرُونَ (٦٠) } “De ki: 'Gördünüz mü, Allah'ın size rızık olarak indirdiği şeylerin bir kısmını haram, bir kısmını helal kıldınız.' De ki: 'Allah mı size izin verdi, yoksa Allah'a iftira mı ediyorsunuz?' (59) Allah'a yalan uydurarak iftira edenlerin kıyamet günü hakkındaki zanları nedir? Şüphesiz Allah insanlara karşı lütuf sahibidir; fakat onların çoğu şükretmezler. (60)”
هذه المخاطبة لكفار العرب الذين جعلوا البحائر والسوائب والنصيب من الحرث والأنعام وغير ذلك مما لم يأذن الله به، وإنما اختلقوه بأمرهم، وقوله تعالى: أَنْزَلَ لفظة فيها تجوز، وإنزال الرزق، إما أن يكون في ضمن إنزال المطر بالمئال، أو نزول الأمر به الذي هو ظهور الأثر في المخلوق منه المخترع، ثم أمر الله نبيه بتوقيفهم على أحد القسمين، وهم لا يمكنهم ادعاء إذن الله تعالى في ذلك، فلم يبق إلا أنهم افتروه، وهذه الآية نحو قوله تعالى: قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ [الأعراف: ٣٢] ، ذكر ذلك الطبري عن ابن عباس، وقوله وَما ظَنُّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الآية، وعيد، لما تحقق عليهم، بتقسيم الآية التي قبلها، أنهم مفترون على الله، عظم في هذه الآية جرم الافتراء، أي ظنهم في غاية الرداءة بحسب سوء أفعالهم، ثم ثنى بإيجاب الفضل على الناس في الإمهال لهم مع الافتراء، والعصيان: والإمهال داعية إلى التوبة والإنابة، ثم استدرك ذكر من لا يرى حق الإمهال ولا يشكره ولا يبادر به فيه على جهة الذم لهم، والآية بعد هذا تعم جميع فضل الله وجميع تقصير الخلق في شكره، لا رب غيره.
Bu hitap; bahîre, sâibe, ekin ve hayvanlardan hisse belirleme gibi Allah'ın izin vermediği ve sadece kendi buyruklarıyla uydurdukları hükümleri koyan Arap müşriklerinedir. Allah Teâlâ'nın: { أَنْزَلَ } “indirdi” kavli mecaz içeren bir lafızdır. Rızkın indirilmesi ya netice itibarıyla yağmurun indirilmesi kapsamında ya da yaratılan ve icat edilen mahlukta eserinin ortaya çıkması demek olan O'nun emrinin inmesi anlamındadır. Sonra Allah Peygamberine, onları iki kısımdan birini ikrara mecbur bırakmasını emretmiştir; onların bu konuda Allah'ın iznini iddia etmeleri mümkün olmadığına göre geriye sadece iftira etmiş oldukları kalmaktadır. Bu ayet, Allah Teâlâ'nın: { قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ } [el-A'râf: 32] kavli gibidir; bunu Taberî, İbn Abbâs'tan nakletmiştir. { وَما ظَنُّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ } ayeti bir tehdittir; bir önceki ayetin taksimiyle onların Allah'a iftira ettikleri kesinleşince, bu ayette iftira cürmünün büyüklüğü vurgulanmıştır; yani onların zannı, kötü amelleri nispetinde son derece kötüdür. Sonra iftira ve isyanlarına rağmen insanlara mühlet verilmesinde lütfun gerekliliğini zikretmiştir; zira mühlet verme tövbeye ve dönüşe bir davettir. Ardından mühletin hakkını gözetmeyen, buna şükretmeyen ve bu mühlette [tövbeye] koşmayan kimseleri kınama sadedinde istidrak yaparak zikretmiştir. Bu ayet bundan sonra Allah'ın bütün lütuflarını ve yaratılmışların O'na şükürdeki bütün kusurlarını kapsar; O'ndan başka Rab yoktur.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٦١ الى ٦٣]
[Yûnus Suresi (10), Ayetler 61-63]
وَما تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَما تَتْلُوا مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَلا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلاَّ كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُوداً إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ وَما يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ وَلا أَصْغَرَ مِنْ ذلِكَ وَلا أَكْبَرَ إِلاَّ فِي كِتابٍ مُبِينٍ (٦١) أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٢) الَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ (٦٣)
{ وَما تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَما تَتْلُوا مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَلا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلاَّ كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُوداً إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ وَما يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ وَلا أَصْغَرَ مِنْ ذلِكَ وَلا أَكْبَرَ إِلاَّ فِي كِتابٍ مُبِينٍ (٦١) أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٢) الَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ (٦٣) } “Sen hangi işte bulunursan bulun, ona dair Kur'an'dan ne okursan oku ve siz hangi ameli işlerseniz işleyin; ona daldığınızda mutlaka Biz sizin üzerinize şahidizdir. Yerde ve gökte zerre ağırlığınca, bundan daha küçüğü ve daha büyüğü bile Rabbinden gizli kalmaz; hepsi apaçık bir kitaptadır. (61) İyi bilin ki Allah'ın veli kullarına korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir. (62) Onlar iman edip takva sahibi olanlardır. (63)”
قصد الآية وصف إحاطة الله تعالى بكل شيء، ومعنى اللفظ وَما تَكُونُ يا محمد، والمراد هو وغيره فِي شَأْنٍ من جميع الشؤون وَما تَتْلُوا مِنْهُ الضمير عائد على شَأْنٍ أي فيه وبسببه من قرآن، ويحتمل أن يعود الضمير على جميع القرآن، ثم عم بقوله وَلا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ، وفي قوله إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُوداً، تحذير وتنبيه، وتُفِيضُونَ تنهضون بجد، يقال: أفاض الرجل في سيره وفي حديثه، ومنه الإفاضة في الحج ومفيض القدام، ويحتمل أن «فاض» عدي بالهمزة، ويَعْزُبُ معناه: يغيب حتى
Ayetin gayesi Allah Teâlâ'nın her şeyi kuşatmasını vasfetmektir. Lafzın manası şudur: Ey Muhammed, sen -ki kastedilen kendisi ve başkalarıdır- bütün işlerden { فِي شَأْنٍ } “hangi işte” bulunursan bulun, { وَما تَتْلُوا مِنْهُ } kavlindeki zamir 'şe'n' (iş) kelimesine aittir; yani o işte ve onun sebebiyle Kur'an'dan ne okursan oku... Zamirin bütün Kur'an'a ait olması da muhtemeldir. Sonra: { وَلا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ } “ve siz hangi ameli işlerseniz işleyin” kavliyle umumi kılmıştır. { إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُوداً } “mutlaka Biz sizin üzerinize şahidizdir” kavlinde bir uyarı ve sakındırma vardır. { تُفِيضُونَ } ciddiyetle giriştiğinizde, daldığınızda demektir. Bir kimse yürüyüşüne veya sözüne hızla giriştiğinde 'efâda'r-raculü fî seyrihî ve fî hadîsihî' denir; hacdaki ifâza ve kumar oklarını dağıtan kişi (müfîdu'l-kıdâh) de bundandır. 'Fâda' fiilinin hemze ile müteaddi kılınmış olması da muhtemeldir. { يَعْزُbُ } kavlinin manası ise kaybolup
يخفى حتى قالوا للبعيد عازب، ومنه قول الشاعر [ابن مقبل] : [الطويل]
gizlenir demektir; hatta uzakta olana 'âzib' demişlerdir. Şair [İbn Mukbil'in] şu dizesi bundandır: [Tavîl]
عوازب لم تسمع نبوح مقامه ... ولم تر نارا تم حول محرم
«Avâzibü lem tesme' nübûha makâmihî ... ve lem tera nâran tünme havle muharrami»
وقيل للغائب عن أهله: عازب، حتى قالوه لمن لا زوجة له، وفي السير أن بيت سعد بن خيثمة كان يقال: بيت العزاب، وقرأ جمهور السبعة والناس «يعزب» يضم الزاي، وقرأ الكسائي وحده منهم: «يعزب» بكسرها وهي قراءة ابن وثاب والأعمش وطلحة بن مصرف، قال أبو حاتم: القراءة بالضم، والكسر لغة، و «المثقال» : الوزن، وهو اسم، لا صفة كمعطار ومضراب، والذر: صغار النمل، جعلها الله مثالا إذ لا يعرف في الحيوان المتغذي المتناسل المشهور النوع والموضع أصغر منه، وقرأ جمهور الناس وأكثر السبعة: «ولا أصغر ولا أكبر» بفتح الراء عطفا على ذَرَّةٍ في موضع خفض لكن منع من ظهوره امتناع الصرف، وقرأ حمزة وحده: «ولا أصغر ولا أكبر» عطفا على موضع قوله مِثْقالِ، لأن التقدير وما يعزب عن ربك مثقال ذرة، و «الكتاب المبين» : اللوح المحفوظ، كذا قال بعض المفسرين، ويحتمل أن يريد تحصيل الكتبة، ويكون القصد ذكر الأعمال المذكورة قبل، وتقديم «الأصغر» في الترتيب جرى على قولهم:
Ailesinden uzakta olana 'âzib' denilmiştir, hatta eşi olmayana da böyle demişlerdir. Siyer kitaplarında Sa'd b. Hayseme'nin evine 'Beytü'l-Uzzâb' (Bekârlar Evi) denildiği zikredilir. Yedi imamın ve insanların cumhuru, ze harfinin zammesiyle «يعزب» şeklinde okumuştur. Onlardan yalnızca Kisâî ze harfinin kesresiyle «يعزِب» şeklinde okumuştur; bu, İbn Vessâb, el-A'meş ve Talha b. Musarrif'in de kıraatidir. Ebû Hâtim: 'Kıraat zamme iledir, kesre ise bir lehçedir' demiştir. 'Miskal': Ağırlık (vezin) demektir; isimdir, mı'târ ve mıdrâb gibi sıfat değildir. 'Zerre' ise küçük karıncadır; türü ve yeri bilinen beslenen ve üreyen canlılar içinde ondan daha küçüğü bilinmediği için Allah Teâlâ onu misal kılmıştır. İnsanların cumhuru ve yedi imamın çoğu «ولا أصغرَ ولا أكبرَ» şeklinde râ harflerinin fethasıyla okumuşlardır; bu, mecrur konumdaki { ذَرَّةٍ } kelimesine atıftır, ancak gayri munsarif olduğu için kesre alamamıştır. Yalnızca Hamza, { مِثْقالِ } kelimesinin mahalli üzerine atıfla «ولا أصغرِ ولا أكبرِ» şeklinde okumuştur; çünkü takdir 've mâ ya'zübü an rabbike miskâlü zerretin' şeklindedir. 'Kitâb-ı Mübîn' Levh-i Mahfuz'dur; bazı müfessirler böyle demiştir. Yazmanın tahakkukunu murad etmiş olması ve kastın daha önce zikredilen amellerin kaydı olması da muhtemeldir. Sıralamada 'daha küçük' olanın öne alınması, Arapların şu sözlerine göredir:
القمرين والعمرين، ومنه قوله تعالى: لا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً [الكهف: ٤٩] والقصد بذلك تنبيه، الأقل وأن الحكم المقصود إذا وقع على الأقل فأحرى أن يقع على الأعظم، وأَلا استفتاح وتنبيه، وأَوْلِياءَ اللَّهِ هم المؤمنون الذين والوه بالطاعة والعبادة، وهذه الآية يعطي ظاهرها أن من آمن واتقى فهو داخل في أولياء الله، وهذا هو الذي تقتضيه الشريعة في الولي، وإنّما نبهنا هذا التنبيه حذرا من بعض الوصفية وبعض الملحدين في الولي، وروي عن النبي ﷺ أنه إذ سئل عن أولياء الله؟
'el-Kamerân' (Güneş ve Ay) ve 'el-Ömerân' (Ebû Bekir ve Ömer) sözleri gibidir. Allah Teâlâ'nın: { لا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً } [el-Kehf: 49] kavli de bundandır. Bununla az olan şeye dikkat çekmek kastedilmiştir; zira hedeflenen hüküm daha az olana taalluk ettiğinde, daha büyük olana taalluk etmesi evleviyetle geçerlidir. { أَلا } istiftah ve tenbih edatıdır. { أَوْلِياءَ اللَّهِ } Allah'ın veli kulları, O'na itaat ve ibadetle dost olan müminlerdir. Bu ayetin zahiri, iman edip takva sahibi olan herkesin Allah'ın velileri arasına dahil olduğunu gösterir; şeriatın veli kavramından gerektirdiği de budur. Biz bu uyarıyı, veli konusunda bazı Vasfiyye fırkalarının ve bazı mülhidlerin sapmalarından sakındırmak için yaptık. Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem'den, Allah'ın velileri hakkında sorulduğunda şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir:
فقال: الذين إذا رأيتهم ذكرت الله.
«Onlar görüldüklerinde Allah'ın hatırlandığı kimselerdir.»
قال القاضي أبو محمد: وهذا وصف لازم للمتقين لأنهم يخشعون ويخشعون، وروي عن النبي ﷺ أيضا أنه قال: «أولياء الله قوم تحابوا في الله واجتمعوا في ذاته لم تجمعهم قرابة ولا مال يتعاطونه وقوله لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ يحتمل أن يكون في الآخرة، أي لا يهتمون بهمها ولا يخافون عذابا ولا عقابا ولا يحزنون لذلك، ويحتمل أن يكون ذلك في الدنيا أي لا يخافون أحدا من أهل الدنيا ولا من أعراضها ولا يحزنون على ما فاتهم منها، والأول أظهر والعموم في ذلك صحيح لا يخافون في الآخرة جملة ولا في الدنيا الخوف الدنياوي الذي هو في فوت آمالها وزوال منازلها وكذلك في الحزن، وذكر الطبري عن جماعة من العلماء مثل ما في الحديث من الأولياء الذين إذا رآهم أحد ذكر الله، وروي فيهم حديث: «إن أولياء الله هم قوم يتحابون في الله وتجعل لهم يوم القيامة منابر من نور وتنير وجوههم، فهم في عرصة القيامة لا يخافون ولا يحزنون» ، وروي عن عمر بن الخطاب أن رسول الله ﷺ قال: «إن من عباد الله عبادا ما هم بأنبياء ولا شهداء يغبطهم الأنبياء والشهداء بمكانهم من الله قالوا ومن هم يا رسول الله؟ قال: «قوم تحابوا بروح الله على غير أرحام ولا أموال» ، الحديث، ثم قرأ أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ
Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu, takva sahipleri için ayrılmaz bir vasıftır; zira onlar huşu duyarlar ve [başkalarına da] huşu verirler. Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu da rivayet edilmiştir: «Allah'ın velileri, aralarında bir akrabalık bağı veya alıp verdikleri bir mal olmaksızın, Allah için sevişen ve O'nun zatı uğrunda bir araya gelen bir topluluktur.» { لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “onlara korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir” kavlinin ahirette olması muhtemeldir; yani onun kederiyle tasalanmazlar, bir azap veya cezadan korkmazlar ve bunun için üzülmezler. Bunun dünyada olması da muhtemeldir; yani dünya ehlinden veya dünyanın geçici hallerinden kimseden korkmazlar ve dünyadan kaçırdıkları şeylere üzülmezler. Birincisi daha zahirdir; bu husustaki umumilik de sahihtir: Ahirette hiçbir şekilde korkmazlar, dünyada da emellerin kaçması ve makamların zevali şeklindeki dünyevi korkuyu yaşamazlar; hüzün konusunda da durum böyledir. Taberî, bir grup âlimden hadiste geçtiği gibi 'görüldüklerinde Allah'ın hatırlandığı veliler' hakkında nakiller zikretmiştir. Onlar hakkında şu hadis de rivayet edilmiştir: «Şüphesiz Allah'ın velileri, Allah için sevişen kimselerdir; kıyamet gününde onlar için nurdan minberler kurulur ve yüzleri aydınlanır. Onlar kıyamet meydanında ne korkarlar ne de üzülürler.» Ömer b. el-Hattâb'dan Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Allah'ın kulları arasında öyle kullar vardır ki onlar peygamber veya şehit değillerdir; fakat Allah katındaki makamlarından ötürü peygamberler ve şehitler onlara gıpta ederler.» 'Onlar kimlerdir ey Allah'ın Resûlü?' dediler. Şöyle buyurdu: «Aralarında bir akrabalık bağı ve malları olmaksızın Allah'ın ruhu (sevgisi) ile birbirini seven bir topluluktur» deyip hadisi zikretti; sonra { أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } ayetini okudu.
، وقوله الَّذِينَ آمَنُوا يصح أن يكون في موضع نصب على البدل من الأولياء، ويصح أن يكون في موضع رفع على الابتداء على تقديرهم الذين، وكثيرا ما يفعل ذلك بنعت ما عملت فيه «أن» إذا جاء بعد خبرها، ويصح أن يكون الَّذِينَ ابتداء وخبره في قوله هُمُ الْبُشْرى
{ الَّذِينَ آمَنُوا } kavlinin 'evliyâ' kelimesinden bedel olarak mansub konumda olması sahihtir; 'onlar o kimselerdir' takdiriyle mübteda olarak merfû konumda olması da sahihtir. 'Enne'nin amel ettiği lafzın sıfatı haberinden sonra geldiğinde çoğu zaman böyle yapılır. { الَّذِينَ } kelimesinin mübteda, haberinin ise { هُمُ الْبُشْرى } kavlinde olması da caizdir
،
.
وقوله وَكانُوا يَتَّقُونَ لفظ عام في تقوى الشرك والمعاصي.
{ وَكانُوا يَتَّقُونَ } “ve takva sahibiydiler” kavli; şirkten ve günahlardan sakınmayı kapsayan genel bir lafızdır.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli: