قال القاضي أبو محمد: وهذا كله ضعيف، والذي تقتضيه ألفاظ القرآن أن بني إسرائيل كان لهم جمع كثير في نفسه قليل بالإضافة إلى قوم فرعون المتبعين، وقرأ نافع وابن كثير وأبو عمرو والكوفيون وجماعة عَدْواً على مثال غزا غزا، وقرأ الحسن وقتادة «غزوا» على مثال علا علوا، وقوله أَدْرَكَهُ
Kadı Ebû Muhammed der ki: Bunların tamamı zayıftır. Kur'an'ın lafızlarının gerektirdiği ise İsrâiloğulları'nın kendi içinde kalabalık, fakat peşlerine düşen Firavun'un kavmine nispetle az bir topluluk olduklarıdır. Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Amr, Kûfeliler ve bir topluluk «غَزَا غَزْوًا» vezninde «عَدْوًا» şeklinde okumuşlardır. el-Hasan ve Katâde ise «عَلَا عُلُوًّا» vezninde «عُدُوًّا» şeklinde okumuşlardır. [Allah Teâlâ'nın]: «أَدْرَكَهُ»
الْغَرَقُ
«الْغَرَقُ» buyruğu,
أي في البحر، وروي في ذلك أن فرعون لما انتهى إلى البحر فوجده قد انفرق ومشى فيه بنو إسرائيل، قال لقومه إنما انفلق بأمري وكان على فرس ذكر فبعث الله جبريل على فرس أنثى وديق فدخل بها البحر ولج فرس فرعون ورآه وحثت الجيوش خلفه فلما رأى الانفراق يثبت له استمر، وبعث الله ميكائيل يسوق الناس حتى حصل جميعهم في البحر، فانطبق عليهم حينئذ، فلما عاين فرعون قال ما حكى عنه في هذه الآية، وقرأ جمهور الناس «أنه» بفتح الألف، ويحتمل أن تكون في موضع نصب، ويحتمل أن تكون في موضع خفض على إسقاط الباء، وقرأ حمزة والكسائي وأبو عمرو «إنه» بكسر الألف، إما على إضمار الفعل أي آمنت فقلت إنه، وإما على أن يتم الكلام في قوله آمَنْتُ ثم يبتدىء إيجاب «إنه» ، وروي عن النبي ﷺ «أن جبريل ﵇ قال ما أبغضت أحدا قط بغضي لفرعون، ولقد سمعته يقول آمَنْتُ الآية، فأخذت من حال البحر فملأت فمه مخافة أن تلحقه رحمة الله» وفي بعض الطرق:
denizde demektir. Bu hususta şöyle rivayet edilmiştir: Firavun denize varıp onun yarıldığını ve İsrâiloğulları'nın onda yürüdüğünü görünce kavmine: 'Deniz ancak benim emrimle yarıldı' dedi. Firavun bir aygır üzerindeydi; Allah Teâlâ da Cebrail'i kızgınlığa gelmiş bir kısrak üzerinde gönderdi. Cebrail onunla denize girdi, Firavun'un atı da onu görüp peşine takılarak denize daldı ve ordular da onun arkasından sevk edildi. Firavun denizin yarık halinin sabit kaldığını görünce ilerlemeye devam etti. Allah Teâlâ Mikâil'i de insanları sürmesi için gönderdi, nihayet hepsi denizin içine girdi. İşte o anda deniz üzerlerine kapandı. Firavun [azabı] bizzat görünce, bu ayette kendisinden nakledilen sözü söyledi. İnsanların cumhuru elifin fethasıyla «أَنَّهُ» şeklinde okumuştur; bunun nasb mahallinde olması da 'bâ' harfi cerri hazfedilerek cer mahallinde olması da muhtemeldir. Hamza, el-Kisâî ve Ebû Amr ise elifin kesresiyle «إِنَّهُ» şeklinde okumuşlardır; bu da ya fiilin takdiriyle 'inandım ve dedim ki şüphesiz O...' anlamındadır ya da «آمَنْتُ» sözünde kelamın tamamlanıp sonra «إِنَّهُ» ile yeni bir cümleye başlanması esasına dayanır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: «Cebrail aleyhisselâm: 'Hiçbir kimseye Firavun'a duyduğum kadar buğzetmedim. Onun «آمَنْتُ» [inandım] ayetini söylediğini işitince, Allah'ın rahmeti ona yetişir korkusuyla denizin çamurundan alıp ağzına doldurdum' dedi.» Bazı tarîklerde ise:
«مخافة أن يقول لا إله إلا الله فتلحقه الرحمة» .
«Lâ ilâhe illallâh der de rahmet ona ulaşır korkusuyla» şeklinde geçmektedir.
قال القاضي أبو محمد: فانظر إلى كلام فرعون ففيه مجهلة وتلعثم، ولا عذر لأحد في جهل هذا وإنما العذر فيما لا سبيل إلى علمه كقول علي ﵁، «أهللت كإهلال النبي ﷺ» ، والحال الطين، كذا في الغريب المصنف وغيره، والأثر بهذا كثير مختلف اللفظ والمعنى واحد، وفعل جبريل ﵇ هذا يشبه أن يكون لأنه اعتقد تجويز المغفرة للتائب وإن عاين ولم يكن عنده قبل إعلام من الله تعالى أن التوبة بعد المعاينة غير نافعة، وقوله تعالى آلْآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ الآية، قال أبو علي:
Kadı Ebû Muhammed der ki: Firavun'un sözüne bir bak; onda bir cehalet ve bocalama vardır. Bunu bilmemekte hiç kimse için bir mazeret yoktur; mazeret ancak Ali radıyallâhu anh'ın «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ihrama girdiği gibi ihrama girdim» sözünde olduğu gibi bilinmesine imkân olmayan şeydedir. el-Hâl (الْحَال) çamur demektir; el-Garîbu'l-Musannef ve diğer eserlerde böyle geçer. Bu husustaki rivayetler pek çoktur; lafızları farklı olsa da anlamı birdir. Cebrail aleyhisselâm'ın bu davranışı, [azabı] bizzat görse bile tövbe edenin bağışlanmasının caiz olduğuna inanmasından ileri gelmişe benzemektedir; çünkü daha önce Allah Teâlâ tarafından azabı bizzat gördükten sonra yapılan tövbenin fayda vermeyeceğine dair kendisine bir bildirim yapılmamıştı. Allah Teâlâ'nın: «آلْآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ» ayeti hakkında Ebû Ali şöyle demiştir:
اعلم أن لام المعرفة إذا دخلت على كلمة أولها الهمزة فخففت الهمزة فإن في تخفيفها وجهين: أحدهما أن تحذف وتلقى حركتها على اللام وتقر همزة الوصل فيه فيقال الحمر وقد حكى ذلك سيبويه، وحكى أبو عثمان عن أبي الحسن أن ناسا يقولون لحمر فيحذفون الهمزة التي للوصل فمن ذلك قول الشاعر:
Bil ki tarif lâmı, ilk harfi hemze olan bir kelimenin başına gelip de o hemze hafifletildiğinde, bu hafifletmenin iki vechi vardır: Birincisi; hemzenin hazfedilip harekesinin lâm'a verilmesi ve vasıl hemzesinin yerinde bırakılmasıdır ki «الحَمَر» denilir; bunu Sîbeveyhi nakletmiştir. Ebû Osmân ise Ebu'l-Hasan'dan, bazı kimselerin vasıl için olan hemzeyi hazfederek «لَحَمَر» dediklerini nakletmiştir. Şairin şu sözü bundandır:
[الطويل]
[Tavîl]
وقد كنت تخفي حب سمراء حقبة ... فبح لان منها بالذي أنت بائح
Bir dönem Semrâ'nın sevgisini gizleyip durmuştun / Artık açıkla ondan açığa vuracağın şeyi.
قرأ نافع في رواية ورش لم يختلف عنه «الآن» بمد الهمزة وفتح اللام، وقرأ الباقون بمد الهمزة وسكون اللام وهمز الثانية، وقرأت فرقة «الان» بقصر الهمزة وفتح اللام وتخفيف الثانية وقرأ جمهور الناس «ألأن» بقصر الأولى وسكون اللام وهمز الثانية.
Nâfi', Verş rivayetinde kendisinden gelen ihtilafsız rivayette, hemzenin medi ve lâm'ın fethasıyla «الآنَ» şeklinde okumuştur. Diğerleri ise hemzenin medi, lâm'ın sükûnu ve ikinci hemzenin tahkiki ile okumuşlardır. Bir grup ilk hemzenin kasrı, lâm'ın fethası ve ikincisinin teshiliyle «الانَ» okumuş; insanların cumhuru ise birincinin kasrı, lâm'ın sükûnu ve ikincinin tahkiki ile «ألأن» okumuştur.
قال القاضي أبو محمد: وقراءات التخفيف في الهمزة تترتب على ما قال أبو علي فتأمله، فإن الأولى على لغة من يقول الحمر، وهذا على جهة التوبيخ له والإعلان بالنقمة منه، وهذا اللفظ يحتمل أن يكون مسموعا لفرعون من قول ملك موصل عن الله وكيف شاء الله، ويحتمل أن كون معنى هذا الكلام معنى حاله وصورة خزيه، وهذه الآية نص في رد توبة المعاين، وقوله تعالى فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ الآية، يقوي ما ذكرناه من أنها صورة الحال لأن هذه الألفاظ إنما يظهر أنها قيلت بعد فرقه، وسبب هذه المقالة على ما روي أن بني إسرائيل بعد عندهم غرق فرعون وهلاكه لعظمه عندهم، وكذب بعضهم أن يكون فرعون يموت فنجي على نجوة من الأرض حتى رآه جميعهم ميتا كأنه ثور أحمر، وتحققوا غرقه، وقرأت فرقة «فاليوم
Kadı Ebû Muhammed der ki: Hemzedeki teshil kıraatleri Ebû Ali'nin belirttiği kaideye dayanır, bunu iyi düşün; nitekim birincisi «الحَمَر» diyenlerin lügatine göredir. Bu, Firavun'u azarlama ve ona cezanın ilan edilmesi sadedindedir. Bu sözün Allah'tan tebliğ eden bir meleğin sözü olarak Firavun tarafından bizzat işitilmiş olması muhtemel olduğu gibi -Allah nasıl dilediyse öyle-, bu ifadenin onun halinin ve rüsvaylığının bir tasviri olması da muhtemeldir. Bu ayet, azabı bizzat görenin tövbesinin reddedildiğine açık bir delildir. Allah Teâlâ'nın: «فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ» ayeti de bunun hâlin bir tasviri olduğuna dair zikrettiğimiz görüşü kuvvetlendirmektedir; zira bu sözlerin onun boğulmasından sonra söylendiği anlaşılmaktadır. Rivayet edildiğine göre bu sözün söylenme sebebi şudur: Firavun'un İsrâiloğulları nezdindeki büyüklüğü sebebiyle onun boğulup helak olmasını uzak bir ihtimal görmüşler, hatta bazıları Firavun'un ölebileceğini yalanlamıştı. Bunun üzerine o, yeryüzünün yüksekçe bir yerine atıldı; öyle ki hepsi onu kızıl bir öküz gibi ölü olarak gördüler ve boğulduğundan kesinlikle emin oldular. Bir grup «فاليوم
ننجيك» وقالت فرقة معناه من النجاة أي من غمرات البحر والماء، وقال جماعة معناه نلقيك على نجوة من الأرض وهي ما ارتفع منها، ومنه قول أوس بن حجر: [البسيط]
نُنَجِّيكَ» şeklinde okumuş ve bir grup bunun kurtuluş (necât) kökünden geldiğini, yani 'denizin ve suyun girdaplarından kurtaracağız' manasında olduğunu söylemiştir. Bir topluluk ise 'seni yeryüzünün necvesine, yani yüksek bir yerine atacağız' manasında olduğunu belirtmiştir. Evs b. Hacer'in şu beyti bundandır: [Basît]
فمن بعقوته كمن بنجوته ... والمستكن كمن يمشي بقرواح
Avlusunda olan kimse yüksek yerinde olan gibidir / Gizlenen kimse de açık arazide yürüyen gibidir.
وقرأ يعقوب «ننجيك» بسكون النون وتخفيف الجيم، وقرأ أبي بن كعب «ننحّيك» بالحاء المشددة من التنحية، وهي قراءة محمد بن السميفع اليماني ويزيد البريدي، وقالت فرقة: معنى بِبَدَنِكَ بدرعك، وقالت فرقة معناه بشخصك وقرأت فرقة «بندائك» أي بقولك آمَنْتُ إلخ الآية، ويشبه أن يكتب بندائك بغير ألف في بعض المصاحف، ومعنى الآية أنّا نجعلك آية مع ندائك الذي لا ينفع، وقرأت فرقة هي الجمهور «خلفك» أي من أتى بعدك، وقرأت فرقة «خلقك» المعنى يجعلك الله آية له في عباده، ثم بيّن ﷿ العظة لعباده بقوله وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ عَنْ آياتِنا لَغافِلُونَ وهذا خبر في ضمنه توعد.
Ya'kûb nûn'un sükûnu ve cîm'in tahfifiyle «نُنْجِيكَ» şeklinde okumuştur. Übey b. Ka'b ise tenhiye (uzaklaştırmak/kenara atmak) kökünden şeddeli hâ ile «نُنَحِّيكَ» şeklinde okumuştur; bu, Muhammed b. es-Semeyfa' el-Yemânî ve Yezîd el-Berîdî'nin de kıraatidir. Bir grup «بِبَدَنِكَ» ifadesinin 'zırhınla' anlamına geldiğini söylemiş, bir grup ise 'cesedinle/şahsınla' manasında olduğunu belirtmiştir. Bir topluluk ise «بِنِدَائِكَ» şeklinde okumuştur; yani ayetin devamındaki «آمَنْتُ» [inandım] vb. sözünle demektir. Bazı mushaflarda elifsiz olarak «بندائك» şeklinde yazılmış olması muhtemeldir. Ayetin manası: 'Seni, fayda vermeyen nidanla/çağrınla birlikte bir ibret kılacağız' demektir. Cumhur olan diğer bir grup «خَلْفَكَ» şeklinde okumuştur; yani 'senden sonra gelen kimseler' demektir. Bir grup ise «خَلْقَكَ» şeklinde okumuştur; manası, 'Allah seni kulları arasında O'nun için bir ibret kılacaktır' demektir. Sonra [Allah] Teâlâ «وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ عَنْ آياتِنا لَغافِلُونَ» buyruğuyla kullarına olan öğüdü açıklamıştır; bu, zımnında tehdit barındıran bir haberdir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٩٣ الى ٩٥]
[Yûnus Suresi (10), Ayetler 93-95]
وَلَقَدْ بَوَّأْنا بَنِي إِسْرائِيلَ مُبَوَّأَ صِدْقٍ وَرَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ فَمَا اخْتَلَفُوا حَتَّى جاءَهُمُ الْعِلْمُ إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (٩٣) فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِمَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ فَسْئَلِ الَّذِينَ يَقْرَؤُنَ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكَ لَقَدْ جاءَكَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ المُمْتَرِينَ (٩٤) وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِ اللَّهِ فَتَكُونَ مِنَ الْخاسِرِينَ (٩٥)
{ وَلَقَدْ بَوَّأْنا بَنِي إِسْرائِيلَ مُبَوَّأَ صِدْقٍ وَرَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ فَمَا اخْتَلَفُوا حَتَّى جاءَهُمُ الْعِلْمُ إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (٩٣) فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِمَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ فَسْئَلِ الَّذِينَ يَقْرَؤُنَ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكَ لَقَدْ جاءَكَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ المُمْتَرِينَ (٩٤) وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِ اللَّهِ فَتَكُونَ مِنَ الْخاسِرِينَ (٩٥) } “Andolsun biz İsrâiloğulları'nı güzel bir yurda yerleştirdik ve onları temiz rızıklarla rızıklandırdık. Kendilerine ilim gelinceye kadar da ayrılığa düşmediler. Şüphesiz Rabbin, kıyamet günü ayrılığa düştükleri şeyler hakkında aralarında hüküm verecektir. (93) Eğer sana indirdiğimizden şüphede isen, senden önce Kitab'ı okuyanlara sor. Andolsun ki sana Rabbinden hak gelmiştir; sakın şüpheye düşenlerden olma! (94) Sakın Allah'ın ayetlerini yalanlayanlardan da olma, yoksa hüsrana uğrayanlardan olursun. (95)”
المعنى لقد اخترنا لبني إسرائيل أحسن اختيار وحللناهم من الأماكن أحسن محل، ومُبَوَّأَ صِدْقٍ أي يصدق فيه ظن قاصده وساكنه وأهله، ويعني بهذه الآية: إحلالهم بلاد الشام وبيت المقدس، قاله قتادة وابن زيد، وقيل: بلاد مصر والشام، قاله الضحاك، والأول أصح بحسب ما حفظ من أنهم لن يعودوا إلى مصر، على أن القرآن كذلك وَأَوْرَثْناها بَنِي إِسْرائِيلَ [الشعراء: ٥٩] يعني ما ترك القبط من جنات وعيون وغير ذلك، وقد يحتمل أن يكون أَوْرَثْناها [الشعراء: ٥٩] معناه الحالة من النعمة وإن لم يكن في قطر واحد، وقوله فَمَا اخْتَلَفُوا حَتَّى جاءَهُمُ الْعِلْمُ يحتمل معنيين أحدهما فما اختلفوا في نبوة محمد وانتظاره حتى جاءهم وبان علمه وأمره فاختلفوا حينئذ.
Manası şudur: Andolsun biz İsrâiloğulları için en güzel tercihi yaptık ve onları mekânların en güzeline yerleştirdik. «مُبَوَّأَ صِدْقٍ» [güzel bir yurt], orayı kastedenin, orada oturanın ve ahalisinin zannını doğru çıkaran [yer] demektir. Bu ayetle onların Şam beldelerine ve Beytülmakdis'e yerleştirilmeleri kastedilmektedir; bunu Katâde ve İbn Zeyd söylemiştir. ed-Dahhâk ise Mısır ve Şam beldeleri olduğunu söylemiştir. Birincisi, onların Mısır'a bir daha dönmeyeceklerine dair hıfzedilen bilgiye göre daha sahihtir. Bununla birlikte Kur'an'da: { وَأَوْرَثْناها بَنِي إِسْرائِيلَ } “Onları İsrâiloğulları'na miras bıraktık” [Şuarâ 59] buyrulmaktadır; yani Kıptîlerin geride bıraktığı bahçeleri, pınarları ve diğer şeyleri kastetmektedir. Ancak { أَوْرَثْناها } “Onları miras bıraktık” [Şuarâ 59] ifadesinin aynı diyarda olmasa bile nimet hâlini miras bırakmak manasına gelmesi de muhtemeldir. [Allah Teâlâ'nın]: «فَمَا اخْتَلَفُوا حَتَّى جاءَهُمُ الْعِلْمُ» buyruğu iki manaya ihtimallidir: Birincisi; onlar Muhammed'in peygamberliği ve onun beklenmesi hususunda ihtilafa düşmemişlerdi, ta ki o gelip ilmi ve emri apaçık ortaya çıkınca işte o zaman ihtilaf ettiler.
قال القاضي أبو محمد: وهذا التخصيص هو الذي وقع في كتب المتأولين، وهذا التأويل يحتاج إلى سند، والتأويل الآخر الذي يحتمله اللفظ أن بني إسرائيل لم يكن لهم اختلاف على موسى في أول حاله فلما جاءهم العلم والأوامر وغرق فرعون اختلفوا.
Kadı Ebû Muhammed der ki: Müteevvillerin (yorumcuların) kitaplarında yer alan bu tahsistir; ancak bu tevil bir senede muhtaçtır. Lafzın ihtimal taşıdığı diğer tevil ise şudur: İsrâiloğulları başlangıçta Mûsâ'ya karşı bir ihtilaf içinde değillerdi; fakat kendilerine ilim ve emirler gelip Firavun da boğulunca ihtilaf ettiler.
قال القاضي أبو محمد: فمعنى الآية مذمة ذلك الصدر من بني إسرائيل، ثم أوجب الله بعد ذلك أنه يَقْضِي بَيْنَهُمْ ويفصل بعقاب من يعاقب ورحمة من يرحم، وقوله تعالى: فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ الآية، قال بعض المتأولين وروي ذلك عن الحسن: أن «إن» نافية بمعنى ما والجمهور على أن «إن» شرطية، والصواب في معنى الآية أنها مخاطبة للنبي ﷺ والمراد بها سواه من كل من يمكن أن يشك
Kadı Ebû Muhammed der ki: Ayetin manası, İsrâiloğulları'nın o ilk neslinin kınanmasıdır. Sonra Allah Teâlâ bundan sonra azap edeceği kimseyi cezalandırmak ve merhamet edeceği kimseye rahmet etmek suretiyle «يَقْضِي بَيْنَهُمْ» [aralarında hüküm vereceğini] ve meseleyi kesin karara bağlayacağını bildirmiştir. Allah Teâlâ'nın: «فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ» ayeti hakkında bazı müteevviller -ve bu el-Hasan'dan da rivayet edilmiştir- buradaki «إنْ» edatının «ما» manasında nâfiye (olumsuzluk edatı) olduğunu söylemişlerdir; cumhur ise «إنْ» edatının şart edatı olduğu görüşündedir. Ayetin manasında doğru olan şudur: Bu hitap Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'edir; ancak bununla kastedilen, O'nun dışında şüpheye düşmesi
أو يعارض، وقال قوم: الكلام بمنزلة قولك إن كنت ابني فبرّني.
yahut itiraz etmesi mümkün olan herkestir. Bir topluluk ise şöyle demiştir: Bu söz, senin 'eğer benim oğlumsan bana iyilik et' demen mesabesindedir.
قال القاضي أبو محمد: وليس هذا المثال بجيد وإنما مثال هذه قوله تعالى لعيسى «أأنت قلت للناس اتخذوني» . وروي أن رجلا سأل ابن عباس عما يحيك في الصدر من الشك فقال ما نجا من ذلك أحد ولا النبي ﷺ حتى أنزل عليه فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِمَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ.
Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu misal güzel değildir; bunun misali ancak Allah Teâlâ'nın İsa'ya söylediği «İnsanlara beni edinin diyen sen misin?» sözü gibidir. Rivayet edildiğine göre bir adam İbn Abbâs'a göğüste beliren şüphe hakkında sormuş, o da şöyle demiştir: 'Kendisine «فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِمَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ» ayeti indirilinceye kadar bundan hiç kimse kurtulamadı, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bile.'
قال القاضي أبو محمد: وذكر الزهراوي أن هذه المقالة أنكرت أن يقولها ابن عباس وبذلك أقول، لأن الخواطر لا ينجو منها أحد وهي خلاف الشك الذي يحال فيه عليه الاستشفاء بالسؤال، والَّذِينَ يَقْرَؤُنَ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكَ هم من أسلم من بني إسرائيل كعبد الله بن سلام وغيره، وروي أن رسول الله ﷺ قال لما نزلت هذه الآية: «أنا لا أشك ولا أسأل» . وقرأ «فسل» دون همز الحسن وأبو جعفر وأهل المدينة وأبو عمرو وعيسى وعاصم، وقرأ جمهور عظيم بالهمز، ثم جزم الله الخبر بقوله لَقَدْ جاءَكَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ، واللام في لَقَدْ لام قسم، والمُمْتَرِينَ معناه الشاكين الذين يحتاجون في اعتقادهم إلى المماراة فيها، وقوله مِمَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ يريد به من أن بني إسرائيل لم يختلفوا في أمره إلا من بعد مجيئه، وهذا قول أهل التأويل قاطبة.
Kadı Ebû Muhammed der ki: ez-Zehrâvî, bu sözün İbn Abbâs'a nispet edilmesinin reddedildiğini zikretmiştir; ben de aynı görüşteyim. Çünkü vesvese ve hatıralardan hiç kimse kurtulamaz ve bunlar, sormak suretiyle şifa aranması havale edilen şüpheden farklıdır. «الَّذِينَ يَقْرَؤُنَ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكَ» [senden önce Kitab'ı okuyanlar] ifadesiyle kastedilenler, İsrâiloğulları'ndan Abdullah b. Selâm ve diğerleri gibi Müslüman olan kimselerdir. Rivayet edildiğine göre bu ayet indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ben ne şüphe ederim ne de sorarım» buyurmuştur. el-Hasan, Ebû Ca'fer, Medine ehli, Ebû Amr, Îsâ ve Âsım hemzesiz olarak «فَسَلْ» şeklinde okumuşlardır; büyük bir cumhur ise hemze ile [«فَاسْأَلْ»] okumuştur. Sonra Allah Teâlâ «لَقَدْ جاءَكَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ» buyruğuyla haberi kesinleştirmiştir. «لَقَدْ» lafzındaki lâm yemin lâmıdır. «المُمْتَرِينَ» [şüphe edenler], inançlarında tartışmaya ve çekişmeye ihtiyaç duyan şüpheciler demektir. «مِمَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ» [sana indirdiğimizden] buyruğuyla, İsrâiloğulları'nın Peygamber'in durumu hakkında ancak o geldikten sonra ihtilafa düştüklerini kastetmektedir; bütün tevil ehlinin görüşü budur.
قال القاضي أبو محمد: وهذا هو الذي يشبه أن ترتجى إزالة الشك فيه من قبل أهل الكتاب، ويحتمل اللفظ أن يريد بما أنزلنا جميع الشرع ولكنه بعيد بالمعنى لأن ذلك لا يعرف ويزول الشك فيه إلا بأدلة العقل لا بالسماع من مؤمني بني إسرائيل، وقوله وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الَّذِينَ كَذَّبُوا الآية، مما خوطب به النبي ﷺ والمراد سواه.
Kadı Ebû Muhammed der ki: Ehl-i Kitap tarafından şüphenin giderilmesinin umulabileceği husus da ancak budur. Lafzın, indirdiğimiz şeyle bütün şeriatı kastetmiş olması da muhtemeldir; fakat mana bakımından uzaktır, çünkü bu ancak akli delillerle bilinir ve şüphe bununla zail olur, İsrâiloğulları'nın müminlerinden işitmekle değil. [Allah Teâlâ'nın]: «وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الَّذِينَ كَذَّبُوا» ayeti de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap edilip başkası kastedilen hususlardandır.
قال القاضي أبو محمد: ولهذا فائد، ليس في مخاطبة الناس به وذلك شدة التخويف لأنه إذا كان رسول الله ﷺ يحذر من مثل هذا فغيره من الناس أولى أن يحذر ويتقي على نفسه.
Kadı Ebû Muhammed der ki: Bunun, insanlara doğrudan hitap edilmesinde bulunmayan bir faydası vardır ki o da korkutmanın şiddetidir; zira bizzat Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem böyle bir şeyden sakındırılıyorsa, diğer insanların sakınması ve kendi nefisleri adına korkması çok daha evladır.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٩٦ الى ٩٨]
[Yûnus Suresi (10), Ayetler 96-98]
إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ (٩٦) وَلَوْ جاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ (٩٧) فَلَوْلا كانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَها إِيمانُها إِلاَّ قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنا عَنْهُمْ عَذابَ الْخِزْيِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَمَتَّعْناهُمْ إِلى حِينٍ (٩٨)
{ إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ (٩٦) وَلَوْ جاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ (٩٧) فَلَوْلا كانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَها إِيمانُها إِلاَّ قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنا عَنْهُمْ عَذابَ الْخِزْيِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَمَتَّعْناهُمْ إِلى حِينٍ (٩٨) } “Şüphesiz haklarında Rabbinin sözü (hükmü) kesinleşmiş olanlar, kendilerine her türlü mucize gelse bile, elem dolu azabı görünceye kadar iman etmezler. (96-97) Keşke (azap gelmeden önce) iman edip de imanı kendisine fayda veren bir memleket olsaydı! Yalnız Yûnus'un kavmi müstesna. Onlar iman edince, dünya hayatında onlardan rezillik azabını kaldırdık ve onları bir süreye kadar faydalandırdık. (98)”
جاء في هذا تحذير مردود وإعلام بسوء حال هؤلاء المحتوم عليهم، والمعنى أن الله أوجب لهم سخطه في الأزل وخلقهم لعذابه فلا يؤمنون، ولو جاءهم كل بيان وكل وضوح إلا في الوقت الذي لا ينفعهم فيه إيمان، كما صنع فرعون وأشباهه من الخلق وذلك وقت المعاينة، وفي ضمن الألفاظ التحذير من هذه الحال وبعث الكل على المبادرة إلى الإيمان والفرار من سخط الله، وقرأ أبو عمرو وعاصم والحسن وأبو رجاء «كلمة» بالإفراد، وقرأ نافع وأهل المدينة «كلمات» بالجمع، وقد تقدم ذكر هذه الترجمة، وقوله فَلَوْلا كانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ الآية، في مصحف أبيّ وابن مسعود «فهلا» والمعنى فيهما واحد، وأصل «لولا»
Bunda reddedici bir uyarı ve haklarında hüküm kesinleşmiş olan bu kimselerin kötü hâlini bildirme yer almaktadır. Manası: Allah ezelde onlara gazabını vacip kılmış ve onları azabı için yaratmıştır; dolayısıyla onlar, iman etmenin kendilerine fayda vermeyeceği vakte kadar -ki bu, Firavun ve yaratılmışlardan benzerlerinin yaptığı gibi azabı bizzat gördükleri vakittir- kendilerine her türlü beyan ve her türlü açıklık gelse dahi iman etmezler. Lafızların zımnında bu hâlden sakındırma ve herkesi imana koşmaya ve Allah'ın gazabından kaçmaya teşvik vardır. Ebû Amr, Âsım, el-Hasan ve Ebû Recâ müfred olarak «كَلِمَةُ» şeklinde okumuş; Nâfi' ve Medine ehli ise cemi olarak «كَلِمَاتُ» şeklinde okumuştur; bu açıklamalar daha önce geçmişti. Allah Teâlâ'nın: «فَلَوْلا كانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ» ayeti Übey ve İbn Mes'ûd'un mushafında «فَهَلَّا» şeklindedir ve her ikisinde de mana birdir. Kelamda «لَوْلَا» edatının aslı
في الكلام التحضيض أو الدلالة على منع أمر لوجود غيره، فأما هذه فبعيدة عن هذه الآية لكنها من جملة التي هي للتحضيض بها، أن يكون المحضض يريد من المخاطب فعل ذلك الشيء الذي يخصه عليه، وقد تجيء «لولا» ، وليس من قصد المخاطب أن يحض المخاطب على فعل ذلك الشيء فتكون حينئذ لمعنى توبيخ كقول جرير: [الطويل] لولا الكمي المقنعا وذلك أنه لم يقصد حضهم على عقر الكمي، كقولك لرجل قد وقع في أمر صعب: لولا تحرزت، وهذه الآية من هذا القبيل.
tahdîd (teşvik) veya başka bir şeyin varlığından dolayı bir şeyin engellenmesine delalet etmektir. Birincisine gelince, bu ayetten uzaktır; fakat onunla yapılan teşvik kabilindendir ki teşvik eden, muhatabın kendisini teşvik ettiği o fiili yapmasını ister. Bazen de «لَوْلَا» gelir fakat konuşanın maksadı muhatabı o fiili yapmaya teşvik etmek değildir; bu durumda Cerîr'in: [Tavîl] «لَوْلَا الْكَمِيَّ الْمُقَنَّعَا» sözünde olduğu gibi kınama/azarlama manasında olur. Zira o, onları zırhlı yiğidi boğazlamaya teşvik etmeyi kastetmemiştir; tıpkı zor bir işe düşmüş bir adama 'sakınsaydın ya!' demen gibidir. İşte bu ayet de bu kabildendir.
قال القاضي أبو محمد: ومفهوم من معنى الآية نفي إيمان أهل القرى، ومعنى الآية فهلا آمن من أهل قرية وهم على مهل لم يلتبس العذاب بهم فيكون الإيمان نافعا في هذه الحالة، ثم استثنى قوم يونس، فهو بحسب اللفظ استثناء منقطع، وكذلك رسمه النحويون أجمع وهو بحسب المعنى متصل، لأن تقديره ما آمن من أهل قرية إلا قوم يونس والنصب في قوله إِلَّا قَوْمَ هو الوجه، ولذلك أدخله سيبويه في باب ما لا يكون فيه إلا النصب، وكذلك مع انقطاع الاستثناء ويشبه الآية قول النابغة:
Kadı Ebû Muhammed der ki: Ayetin manasından anlaşılan, [azap anında] şehir halklarının imanının nefyedilmesidir. Ayetin manası: Bir memleket halkı henüz mühlet içindeyken, azap kendilerini sarmadan önce iman etseydi ya! Böylece bu durumda iman kendilerine fayda verirdi. Sonra Yûnus'un kavmini istisna etmiştir; bu, lafız bakımından munkatı' (kopuk) bir istisnadır ve bütün nahivciler bunu böyle yazmıştır; mana bakımından ise muttasıldır (bağlantılıdır). Çünkü takdiri: 'Yûnus'un kavmi dışında hiçbir şehir halkı [azap belirtilerini gördüğünde fayda verecek şekilde] iman etmedi' şeklindedir. «إِلَّا قَوْمَ» sözündeki nasb tercih edilen vecihtir; bu sebeple Sîbeveyhi bunu yalnızca nasbın caiz olduğu babda zikretmiştir. İstisnanın munkatı' olması durumunda da böyledir. Ayete Nâbiğa'nın şu sözü benzemektedir:
إلا الأواري وذلك هو حكم لفظ الآية، وقالت فرقة: يجوز فيه الرفع وهذا اتصال الاستثناء، وقال المهدوي:
«إِلَّا الْأَوَارِيَّ» [Bağlama kazıkları hariç]; işte ayetin lafzının hükmü de budur. Bir grup ise bunda ref'in de caiz olduğunu söylemiştir ki bu da istisnanın muttasıl olmasıdır. el-Mehdevî şöyle demiştir:
والرفع على البدل من قَرْيَةٌ، وروي في قصة قوم يونس: أن القوم لما كفروا أوحى الله إليه: أن أنذرهم بالعذاب لثلاثة، ففعل فقالوا: هو رجل لا يكذب فارقبوه، فإن قام بين أظهركم فلا عليكم، وإن ارتحل عنكم فهو نزول العذاب لا شك، فلما كان الليل تزود يونس وخرج عنهم فأصبحوا فلم يجدوه فتابوا ودعوا الله وآمنوا ولبسوا المسوح وفرقوا بين الأمهات والأولاد من الناس والبهائم، والعذاب منهم فيما روي عن ابن عبّاس على ثلثي ميل، وروي عن علي ميل، وقال ابن جبير غشيهم العذاب كما يغشي الثوب القبر فرفع الله عنهم العذاب فلما مضت الثلاثة وعلم يونس أن العذاب لم ينزل قال كيف أنصرف وقد وجدوني في كذب فذهب مغاضبا كما ذكر الله في هذه الآية.
Ref' ise «قَرْيَةٌ» lafzından bedel olarak gelir. Yûnus'un kavminin kıssasında şöyle rivayet edilmiştir: Kavim inkâr edince Allah ona: 'Onları üç gün içinde azap ile uyar' diye vahyetti. O da bunu yaptı. Bunun üzerine kavim: 'O asla yalan söylemeyen bir adamdır, onu gözetleyin; eğer aranızda kalmaya devam ederse korkmayın, fakat aranızdan ayrılıp giderse şüphesiz bu azabın inmesidir' dediler. Gece olunca Yûnus azığını alıp aralarından ayrıldı. Sabahladıklarında onu bulamadılar; bunun üzerine tövbe ettiler, Allah'a dua edip iman ettiler, çul elbiseler giydiler, insanlardan ve hayvanlardan annelerle yavrularının arasını ayırdılar. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre azap onlara üçte iki mil mesafedeydi; Ali'den bir mil olduğu rivayet edilmiştir. İbn Cübeyr ise: 'Elbisenin kabri örttüğü gibi azap onları bürüdü' demiştir. Allah da azabı onlardan kaldırdı. Üç gün geçip de Yûnus azabın inmediğini öğrenince: 'Beni yalancı bulmuşlarken nasıl geri dönerim?' dedi ve Allah'ın bu ayette zikrettiği gibi öfkeyle çekip gitti.
قال القاضي أبو محمد: وذهب الطبري إلى أن قوم يونس خصوا من بين الأمم بأن تيب عليهم من بعد معاينة العذاب ذكر ذلك عن جماعة من المفسرين وليس كذلك، والمعاينة التي لا تنفع التوبة معها هي تلبس العذب أو الموت بشخص الإنسان كقصة فرعون، وأما قوم يونس فلم يصلوا هذا الحد، وقرأ الحسن وطلحة بن مصرف وعيسى بن عمر وابن وثاب والأعمش «يونس» بكسر النون وفيه للعرب ثلاث لغات ضم النون وفتحها وكسرها وكذلك في «يوسف» ، وقوله: إِلى حِينٍ، يريد إلى آجالهم المفروضة في الأزل، وروي أن قوم يونس كانوا بنينوى من أرض الموصل ويقتضي ذلك قول النبي ﷺ حين قال له إنه من أهل نينوى، من قرية الرجل الصالح يونس بن متى الحديث، الذي في السيرة لابن إسحاق.
Kadı Ebû Muhammed der ki: et-Taberî, Yûnus kavminin azabı bizzat gördükten sonra tövbelerinin kabul edilmesiyle diğer ümmetler arasından tahsis edildiği görüşüne varmış ve bunu bir grup müfessirden nakletmiştir; ancak durum böyle değildir. Beraberinde tövbenin fayda vermediği müşahede (bizzat görme), Firavun kıssasında olduğu gibi azabın veya ölümün bizzat insanın bedenine temas edip sarıp kuşatmasıdır. Yûnus'un kavmi ise bu sınıra ulaşmamıştı. el-Hasan, Talha b. Musarrif, Îsâ b. Ömer, İbn Vessâb ve el-A'meş nûn'un kesresiyle «يُونِسَ» şeklinde okumuşlardır. Bu isimde Araplara ait nûn'un dammesi, fethası ve kesresi olmak üzere üç lügat vardır; aynı durum «يُوسُف» için de geçerlidir. [Allah Teâlâ'nın]: «إِلى حِينٍ» [bir süreye kadar] buyruğu, ezelde takdir edilen ecellerine kadar demektir. Rivayet edildiğine göre Yûnus'un kavmi Musul topraklarındaki Ninova'da idi; İbn İshâk'ın es-Sîre'sinde yer alan hadiste, adamın Ninovalı olduğunu söylemesi üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Salih kul Yûnus b. Mettâ'nın memleketinden» buyurması da bunu gerektirmektedir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٩٩ الى ١٠١]
[Yûnus Suresi (10), Ayetler 99-101]
وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعاً أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ (٩٩) وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ (١٠٠) قُلِ انْظُرُوا ماذا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما تُغْنِي الْآياتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لا يُؤْمِنُونَ (١٠١)
{ وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعاً أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ (٩٩) وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ (١٠٠) قُلِ انْظُرُوا ماذا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما تُغْنِي الْآياتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لا يُؤْمِنُونَ (١٠١) } “Eğer Rabbin dileseydi, yeryüzündekilerin hepsi elbette toptan iman ederdi. O halde sen insanları mümin olsunlar diye zorlayacak mısın? (99) Allah'ın izni olmadıkça hiçbir kimsenin iman etmesi mümkün değildir. O, aklını kullanmayanların üzerine azap (ve rezillik) yağdırır. (100) De ki: 'Göklerde ve yerde neler var, bir bakın!' Fakat inanmayan bir topluluğa ayetler ve uyarıcılar fayda vermez. (101)”
المعنى أن هذا الذي تقدم إنما كان جميعه بقضاء الله عليهم ومشيئته فيهم، ولو شاء الله لكان الجميع مؤمنا، فلا تأسف أنت يا محمد على كفر من لم يؤمن بك، وادع ولا عليك فالأمر محتوم، أفتريد أنت أن تكره الناس بإدخال الإيمان في قلوبهم وتضطرهم إلى ذلك والله ﷿ قد شاء غيره.
Manası şudur: Geçen bu olayların tamamı ancak Allah'ın onlar hakkındaki kazası ve onlar üzerindeki meşîeti (dilemesi) iledir. Eğer Allah dileseydi hepsi mümin olurdu; o halde ey Muhammed, sana inanmayanların inkârına üzülme; tebliğ et, sana bir sorumluluk yoktur, zira hüküm kesinleşmiştir. Sen insanları kalplerine imanı sokarak zorlamak ve onları buna mecbur mu etmek istiyorsun? Oysa Aziz ve Celil olan Allah başkasını dilemiştir.
قال القاضي أبو محمد: فهذا التأويل الآية عليه محكمة، أي ادع وقاتل من خالفك، وإيمان من آمن مصروف إلى المشيئة وقالت فرقة: المعنى أفأنت تكره الناس بالقتال حتى يدخلوا في الإيمان، وزعمت أن هذه الآية في صدر الإسلام وأنها منسوخة بآية السيف، والآية على كلا التأويلين رادة على المعتزلة، وقوله تعالى: كُلُّهُمْ جَمِيعاً تأكيد وهو من فصيح الكلام، وجَمِيعاً حال مؤكدة، ونحوه قوله لا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ [النحل: ٥١] ، وقوله تعالى: وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ الآية، رد إلى الله تعالى وإلى أن الحول والقوة لله، في إيمان من يؤمن وكون الرجس على الكفار، وقرأ عاصم في رواية أبي بكر «ونجعل الرجس» بنون العظمة، وقرأ الباقون وحفص عن عاصم: «ويجعل» بالياء وقرأ الأعمش: «ويجعل الله الرجس» ، والرِّجْسَ يكون بمعنى العذاب كالرجز، ويكون بمعنى القذر والنجاسة ذكره أبو علي هنا وغيره وهو في هذه الآية بمعنى العذاب، ولا يَعْقِلُونَ يريد آيات الله وحجج الشرع. ومعنى «الإذن» في هذه الآية الإرادة والتقدير لذلك، فهو العلم والتمكين، وقوله تعالى: قُلِ انْظُرُوا ماذا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ، هذه الآية أمر للكفار بالاعتبار والنظر في المصنوعات الدالة على الصانع وغير ذلك من آيات السماوات وأفلاكها وكواكبها وسحابها ونحو ذلك، والأرض ونباتها ومعادنها وغير ذلك، المعنى: انظروا في ذلك بالواجب فهو ينهاكم إلى المعرفة بالله والإيمان بوحدانيته، وقرأ أبو عبد الرحمن والعامة بالبصرة، «قل انظروا» بكسر اللام، وقرأ نافع وأهل المدينة: قل انظروا» بضم اللام، ثم أعلم في آخر الآية أن النظر في الآيات والسماع من النذر وهم الأنبياء لا يغني إلا بمشيئة الله، وأن ذلك غير نافع لقوم قد قضى الله أنهم لا يؤمنون، وهذا على أن تكون ما نافية، ويجوز أن يعد استفهاما على جهة التقرير الذي في ضمنه نفي وقوع الغناء، وفي الآية على هذا توبيخ لحاضري رسول الله ﷺ من المشركين، وقوله:
Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu tevile göre ayet muhkemdir; yani davet et ve sana muhalefet edenle savaş; iman edenin imanı ise meşîete (Allah'ın dilemesine) bağlıdır. Bir grup ise şöyle demiştir: Manası; 'sen insanları imana girsinler diye savaşla mı zorlayacaksın?' demektir ve bu ayetin İslam'ın ilk döneminde olduğunu, kılıç ayeti ile neshedildiğini ileri sürmüşlerdir. Ayet her iki tevile göre de Mu'tezile'ye bir reddiyedir. Allah Teâlâ'nın: «كُلُّهُمْ جَمِيعاً» buyruğu tekit olup fesahatli sözlerdendir; «جَمِيعاً» lafzı müekked bir hâldir. { لا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ } “İki ilah edinmeyin” [Nahl 51] ayeti de böyledir. Allah Teâlâ'nın: «وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ» ayeti, iman edenin imanında ve kâfirlerin üzerine pislik/azap çökmesinde meselenin Allah Teâlâ'ya ve havl ile kuvvetin Allah'a ait olduğuna döndürülmesidir. Âsım, Ebû Bekr rivayetinde azamet nûnu ile «وَنَجْعَلُ الرِّجْسَ» şeklinde okumuştur. Diğerleri ve Âsım'dan rivayetle Hafs yâ ile «وَيَجْعَلُ» okumuştur; el-A'meş ise «وَيَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ» okumuştur. «الرِّجْسَ» lafzı ricz gibi 'azap' manasına geldiği gibi pislik ve necaset manasına da gelir; Ebû Ali burada ve başka yerlerde bunu zikretmiştir ve bu ayette azap manasındadır. «لا يَعْقِلُونَ» ifadesiyle Allah'ın ayetlerini ve şeriatın delillerini akletmeyenleri kastetmektedir. Bu ayetteki «İzin» kelimesinin anlamı, buna dair irade ve takdirdir; dolayısıyla o, ilim ve imkân vermektir. Allah Teâlâ'nın: «قُلِ انْظُرُوا ماذا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ» buyruğu, kâfirlere ibret alma ve Sanatkâr'a delalet eden sanat eserlerine, göklerin ayetlerine, feleklerine, yıldızlarına, bulutlarına ve benzerlerine; yerin bitkilerine, madenlerine ve diğer şeylerine bakma emridir. Manası: Bunlara gereken şekilde ibretle bakın; zira bu sizi Allah'ı bilmeye ve O'nun birliğine iman etmeye ulaştırır. Ebû Abdirrahmân ve Basra genelindeki kurrâ lâm'ın kesresiyle «قُلِ انْظُرُوا» okumuştur; Nâfi' ve Medine ehli ise lâm'ın dammesiyle «قُلُ انْظُرُوا» okumuştur. Sonra ayetin sonunda bildirmiştir ki ayetlere bakmak ve uyarıcıları -ki onlar peygamberlerdir- dinlemek ancak Allah'ın dilemesiyle fayda verir; Allah'ın iman etmeyeceklerine hükmettiği bir topluluğa ise bu fayda vermez. Bu, «مَا» edatının nâfiye (olumsuzluk bildiren) olması esasına göredir. Bunun, zımnında faydanın gerçekleşmeyeceğinin nefyi bulunan takrîrî bir istifham (soru) sayılması da caizdir; buna göre ayette Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda bulunan müşriklere bir azarlama vardır. [Allah Teâlâ'nın]:
الْآياتُ وَالنُّذُرُ، حصر طريقي تعريف الله تعالى عباده، ويحتمل أن تكون ما في قوله: وَما تُغْنِي، مفعولة بقوله انْظُرُوا معطوفة على قوله: ماذا، أي تأملوا قدر غناء الآيات والنذر عن الكفار إذا قبلوا ذلك كفعل قوم يونس فإنه يرفع بالعذاب في الدنيا والآخرة وينجي من الهلكات، فالآية على هذا تحريض على الإيمان.
«الْآياتُ وَالنُّذُرُ» buyruğu, Allah Teâlâ'nın kullarına Kendisini tanıtmasının iki yolunun hasredilmesidir. «وَما تُغْنِي» buyruğundaki «مَا» edatının «ماذا» lafzına matuf olarak «انْظُرُوا» fiilinin mefulü olması da muhtemeldir; yani ayetlerin ve uyarıcıların kâfirler bunu kabul ettiğinde -Yûnus kavminin yaptığı gibi- onlara ne derece fayda sağladığını, dünyada ve ahirette azabı kaldırıp helaklerden kurtardığını etraflıca düşünün demektir; bu durumda ayet imana bir teşviktir.
قال القاضي أبو محمد: وتجوز اللفظ على هذا التأويل إنما هو في قوله لا يُؤْمِنُونَ.
Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu tevile göre lafızdaki mecaz ancak «لا يُؤْمِنُونَ» buyruğundadır.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة يونس (١٠) : الآيات ١٠٢ الى ١٠٤]
[Yûnus Suresi (10), Ayetler 102-104]
فَهَلْ يَنْتَظِرُونَ إِلاَّ مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ قُلْ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ (١٠٢) ثُمَّ نُنَجِّي رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا كَذلِكَ حَقًّا عَلَيْنا نُنْجِ الْمُؤْمِنِينَ (١٠٣) قُلْ يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي شَكٍّ مِنْ دِينِي فَلا أَعْبُدُ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلكِنْ أَعْبُدُ اللَّهَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (١٠٤)
{ فَهَلْ يَنْتَظِرُونَ إِلاَّ مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ قُلْ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ (١٠٢) ثُمَّ نُنَجِّي رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا كَذلِكَ حَقًّا عَلَيْنا نُنْجِ الْمُؤْمِنِينَ (١٠٣) قُلْ يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي شَكٍّ مِنْ دِينِي فَلا أَعْبُدُ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلكِنْ أَعْبُدُ اللَّهَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (١٠٤) } “Onlar kendilerinden önce gelip geçmiş olanların günleri (başlarına gelen felaketler) gibisinden başkasını mı bekliyorlar? De ki: 'Bekleyin, ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim!' (102) Sonra biz resullerimizi ve iman edenleri kurtarırız. İşte böylece müminleri kurtarmak üzerimize bir haktır. (103) De ki: 'Ey insanlar! Eğer benim dinimden şüphede iseniz, (bilin ki) ben Allah'tan başka taptıklarınıza kulluk etmem; lâkin sizin canınızı alacak olan Allah'a kulluk ederim ve ben müminlerden olmakla emrolundum.' (104)”
هذا وعيد وحض على الإيمان، أي إذا لجوا في الكفر حل بهم العذاب، وإذا آمنوا نجوا، هذه سنة الله في الأمم الخالية، فهل عند هؤلاء غير ذلك. وهو استفهام بمعنى التوقيف، وفي قوله قُلْ فَانْتَظِرُوا مهادنة ما، وهي من جملة ما نسخه القتال، وقوله نُنَجِّي رُسُلَنا الآية، لما كان العذاب لم تحصر مدته وكان النبي والمؤمنون بين أظهر الكفرة وقع التصريح بأن عادة الله سلفت بإنجاء رسله ومتبعيهم، فالتخويف على هذا أشد، وكلهم قرأ «ننجي» مشددة الجيم إلا الكسائي وحفصا عن عاصم فإنهما قرآ «ننجي» بسكون النون وتخفيف الجيم، وقرأ عاصم في سورة الأنبياء في بعض ما روي عنه «نجي» بضم النون وحذف الثانية وشد الجيم، كأن النون أدغمت فيها، وهي قراءة لا وجه لها، ذكر ذلك الزجاج. وحكى أبو حاتم نحوها عن الأعمش، وخط المصحف في هذه اللفظة «ننج» بجيم مطلقة دون ياء وكذلك قرأ الكسائي في سورة مريم ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا [مريم: ٧٢] بسكون النون وتخفيف الجيم، والباقون بفتح النون وشد الجيم، والكاف في قوله كَذلِكَ يصح أن تكون في موضع رفع، ويصح أن تكون في موضع نصب نعتا لمصدر محذوف، وقوله تعالى: قُلْ يا أَيُّهَا النَّاسُ الآية، مخاطبة عامة للناس أجمعين إلى يوم القيامة يدخل تحتها كل من اتصف بالشك في دين الإسلام، وهذه الآية يتسق معناها بمحذوفات يدل عليها هذا الظاهر الوجيز، والمعنى إن كنتم في شك من ديني فأنتم لا تعبدون الله فاقتضت فصاحة الكلام وإيجازه اختصار هذا كله، ثم صرح بمعبوده وخص من أوصافه الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ لما فيها من التذكير للموت وقرع النفوس به، والمصير إلى الله بعده والفقد للأصنام التي كانوا يعتقدونها ضارة ونافعة.
Bu bir tehdit ve imana teşviktir; yani küfürde ısrar ettiklerinde azap başlarına iner, iman ettiklerinde ise kurtulurlar. Bu, geçmiş ümmetlerde Allah'ın sünnetidir; o halde bunların elinde bundan başkası mı var? Bu, tevfik (uyarma/durdurma) manasında bir istifhamdır. «قُلْ فَانْتَظِرُوا» buyruğunda bir tür mütareke (kendi haline bırakma) vardır ki bu da savaş emriyle neshedilenler cümlesindendir. [Allah Teâlâ'nın]: «نُنَجِّي رُسُلَنا» ayetinde, azabın vakti sınırlandırılmadığı ve Peygamber ile müminler kâfirlerin arasında bulunduğu için, Allah'ın adetinin geçmişte peygamberlerini ve onlara tabi olanları kurtarmak şeklinde cereyan ettiği açıkça ifade edilmiştir; dolayısıyla bu açıdan korkutma daha şiddetlidir. el-Kisâî ve Âsım'dan Hafs müstesna kurrânın tamamı cîm'in şeddesiyle «نُنَجِّي» okumuştur; bu ikisi ise nûn'un sükûnu ve cîm'in tahfifiyle «نُنْجِي» okumuştur. Âsım'dan Enbiyâ Suresi'nde kendisinden nakledilen bazı rivayetlerde, sanki nûn cîm'e idğam edilmiş gibi nûn'un dammesi, ikincisinin hazfi ve cîm'in şeddesiyle «نُجِّي» okuduğu nakledilmiştir ki bu, ez-Zeccâc'ın belirttiği üzere hiçbir vechi olmayan bir kıraattir. Ebû Hâtim buna benzer bir okuyuşu el-A'meş'ten de nakletmiştir. Mushaf hattında bu kelime yâ olmaksızın yalın bir cîm ile «نُنْجِ» yazılmıştır. el-Kisâî Meryem Suresi'ndeki { ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا } [Meryem 72] ayetini de nûn'un sükûnu ve cîm'in tahfifiyle [«نُنْجِي»] okumuştur; diğerleri ise nûn'un fethası ve cîm'in şeddesiyle [«نُنَجِّي»] okumuştur. «كَذلِكَ» buyruğundaki kâf harfinin ref mahallinde olması da mahzuf bir mastarın sıfatı olarak nasb mahallinde olması da caizdir. Allah Teâlâ'nın: «قُلْ يا أَيُّهَا النَّاسُ» ayeti, kıyamet gününe kadar bütün insanlara genel bir hitaptır ve İslam dininde şüphe vasfını taşıyan herkes bunun altına girer. Bu ayetin manası, bu veciz zahirin delalet ettiği mahzuf ifadelerle intizam kazanır. Manası: 'Eğer benim dinimden şüphede iseniz, siz zaten Allah'a kulluk etmiyorsunuz' demektir; sözün fesahati ve vecizliği bütün bunların kısaltılmasını gerektirmiştir. Sonra ibadet ettiği Zat'ı açıkça belirtmiş ve O'nun sıfatlarından «الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ» [sizin canınızı alacak olan] vasfını özellikle zikretmiştir; çünkü bunda ölümü hatırlatma, nefisleri onunla sarsma, ölümden sonra Allah'a dönüşü ve zarar ya da fayda verdiğine inandıkları putların acziyetini bildirme vardır.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة يونس (١٠) : الآيات ١٠٥ الى ١٠٧]
[Yûnus Suresi (10), Ayetler 105-107]
وَأَنْ أَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٠٥) وَلا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا يَنْفَعُكَ وَلا يَضُرُّكَ فَإِنْ فَعَلْتَ فَإِنَّكَ إِذاً مِنَ الظَّالِمِينَ (١٠٦) وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلا كاشِفَ لَهُ إِلاَّ هُوَ وَإِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ فَلا رَادَّ لِفَضْلِهِ يُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَهُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (١٠٧)
{ وَأَنْ أَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٠٥) وَلا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا يَنْفَعُكَ وَلا يَضُرُّكَ فَإِنْ فَعَلْتَ فَإِنَّكَ إِذاً مِنَ الظَّالِمِينَ (١٠٦) وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلا كاشِفَ لَهُ إِلاَّ هُوَ وَإِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ فَلا رَادَّ لِفَضْلِهِ يُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَهُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (١٠٧) } “Ve (bana şöyle emredildi): 'Yüzünü tevhit ehli olarak dine çevir ve sakın müşriklerden olma!' (105) 'Allah'ı bırakıp da sana ne fayda ne de zarar verebilecek olan şeylere yalvarma! Eğer böyle yaparsan, şüphesiz sen o zaman zalimlerden olursun.' (106) Eğer Allah seni bir zarara uğratırsa, onu O'ndan başka giderecek yoktur. Ve eğer senin için bir hayır dilerse, O'nun lütfunu geri çevirecek de yoktur. O, bunu kullarından dilediğine eriştirir. O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (107)”
المعنى: قيل لي: كن من المؤمنين وأقم وجهك للدين، ثم جاءت العبارة بهذا الترتيب، و «الوجه» في هذه الآية بمعنى المنحى والمقصد، أي اجعل طريقك واعتمالك للدين والشرع، وحَنِيفاً معناه:
Manası: Bana 'müminlerden ol ve yüzünü dine çevir' denildi; sonra ibare bu tertip üzere gelmiştir. Bu ayetteki «el-Vech» (الْوَجْه), yöneliş ve kast manasındadır; yani yolunu ve amelini dine ve şeriata has kıl demektir. «حَنِيفاً» lafzının manası ise:
مستقيما على قول من قال، الحنف الاستقامة، وجعل تسمية المعوج القدم أحنف على جهة التفاؤل. ومن قال الحنف الميل جعل حَنِيفاً هاهنا مائلا عن حال الكفرة وطريقهم، وحَنِيفاً نصب على الحال،
Hanef (الْحَنَف) kelimesinin istikamet (doğruluk) olduğunu ve ayağı eğri olan kimseye 'ahnef' denilmesini tefe'ül (uğur sayma) kabilinden görenlerin kavline göre dosdoğru demektir. Hanef'in meyil olduğunu söyleyenler ise buradaki «حَنِيفاً» kelimesini kâfirlerin hâlinden ve yolundan meyleden/sapan manasına almışlardır. «حَنِيفاً» kelimesi hâl olarak mensubdur.
وقوله وَلا تَدْعُ معناه قيل لي: وَلا تَدْعُ فهو عطف على أَقِمْ، وهذا الأمر والمخاطبة للنبي ﷺ إذا كانت هكذا فأحرى أن يتحرز من ذلك غيره، وما لا ينفع ولا يضر هو الأصنام والأوثان، والظالم الذي يضع الشيء في غير موضعه، وقوله وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ الآية، مقصد هذه الآية أن الحول والقوة لله، ويبين ذلك للناس بما يحسونه من أنفسهم، و «الضر» لفظ جامع لكل ما يكرهه الإنسان كان ذلك في ماله أو في بدنه، وهذه الآية مظهرة فساد حال الأصنام، لكن كل مميز أدنى ميز يعرف يقينا أنها لا تكشف ضرّا ولا تجلب نفعا. وقوله وَإِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ لفظ تام العموم، وخصص النبي ﷺ الفقه بالذكر في قوله «من يرد الله به خيرا يفقهه في الدين» وهو على جهة التشريف للفقه، وقوله تعالى: وَهُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ ترجية وبسط ووعد ما.
[Allah Teâlâ'nın]: «وَلا تَدْعُ» buyruğunun manası: Bana 'dua etme/yalvarma' denildi demektir ve «أَقِمْ» fiiline matuftur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yapılan bu emir ve hitap böyle olunca, başkalarının bundan sakınması çok daha evladır. 'Fayda ve zarar vermeyen şeyler' ise putlar ve heykellerdir. Zalim ise bir şeyi kendi yerine koymayan kimsedir. Allah Teâlâ'nın: «وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ» ayetinin maksadı, havl ve kuvvetin Allah'a ait olduğunu belirtmek ve bunu insanlara kendi nefislerinde hissettikleri şeylerle açıklamaktır. «ed-Durr» (الضُّرّ), insanın gerek malında gerek bedeninde hoşlanmadığı her şeyi kapsayan genel bir lafızdır. Bu ayet putların hâlinin bozukluğunu gözler önüne sermektedir; nitekim en alt düzeyde temyiz kabiliyeti olan her akıl sahibi, onların hiçbir zararı gideremeyeceğini ve hiçbir fayda sağlayamayacağını kesin olarak bilir. [Allah Teâlâ'nın]: «وَإِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ» buyruğu son derece umumi bir lafızdır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem «Allah kimin hakkında hayır dilerse onu dinde fakih kılar» buyruğunda fıkhı özellikle zikretmiştir ki bu, fıkhı şereflendirmek maksadıyladır. Allah Teâlâ'nın: «وَهُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ» buyruğu ise bir ümit verme, gönül ferahlatma ve bir vaaddir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu:
[سورة يونس (١٠) : الآيات ١٠٨ الى ١٠٩]
[Yûnus Sûresi (10), Âyetler 108-109]
قُلْ يا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ (١٠٨) وَاتَّبِعْ ما يُوحى إِلَيْكَ وَاصْبِرْ حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ (١٠٩)
“De ki: 'Ey insanlar! Gerçekten size Rabbinizden hak gelmiştir. Artık kim doğru yolu bulursa ancak kendi nefsi için doğru yolu bulmuş olur; kim de saparsa ancak kendi aleyhine sapar. Ben sizin üzerinize bir vekil değilim.' (108) Ve sana vahyolunana uy, Allah hükmedinceye kadar sabret! O, hüküm verenlerin en hayırlısıdır. (109)”
هذه مخاطبة لجميع الكفار مستمرة مدى الدهر، والْحَقُّ هو القرآن والشرع الذي جاء به محمد، فَمَنِ اهْتَدى، أي اتبع الحق وتدين به فإنما يسعى لنفسه لأنه يوجب لها رحمة الله، ويدفع عذابه، وَمَنْ ضَلَّ أي حاد عن طريق الحق ولم ينظر بعين الحقيقة وكفر بالله ﷿ فيضل ذلك، وقوله وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ، أي لست بآخذكم ولا بد بالإيمان وإنما أنا مبلغ، وهذه الآية منسوخة بالقتال، وقوله وَاتَّبِعْ ما يُوحى إِلَيْكَ الآية معناه: اتبع ما رسمه لك شرعك وما أعلمك الله به من نصرته لك، وَاصْبِرْ على شقاء الرسالة وما ينالك في الله من الأذى، وقوله حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ وعد للنبي ﷺ بأن يغلبهم- كما وقع- تقتضيه قوة اللفظ، وهذا الصبر منسوخ بالقتال، وهذه السورة مكية وقد تقدم ذكر هذا في أولها.
Bu, bütün kâfirlere yönelik, zaman boyunca devam eden bir hitaptır. «el-Hak» (الْحَقّ) ise Kur'an ve Muhammed'in getirdiği şeriattır. «فَمَنِ اهْتَدى» yani kim hakka uyar ve onu din edinirse, ancak kendi nefsi için çabalamış olur; çünkü bu, nefsi için Allah'ın rahmetini gerektirir ve O'nun azabını savar. «وَمَنْ ضَلَّ» yani kim hak yolundan sapar, hakikat gözüyle bakmaz ve Aziz ve Celil olan Allah'ı inkâr ederse [kendi aleyhine] sapmış olur. [Allah Teâlâ'nın]: «وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ» buyruğu ise; 'sizi muhakkak iman etmeye zorlayacak değilim, ben ancak bir tebliğciyim' demektir. Bu ayet kıtal (savaş) [ayeti] ile neshedilmiştir. [Allah Teâlâ'nın]: «وَاتَّبِعْ ما يُوحى إِلَيْكَ» ayetinin manası: Şeriatının senin için çizdiği yola ve Allah'ın sana bildirdiği yardımına uy demektir. «وَاصْبِرْ», risaletin meşakkatine ve Allah yolunda sana ulaşan eziyetlere [sabret]. [Allah Teâlâ'nın]: «حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ» buyruğu ise, -vaki olduğu üzere- Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e onlara galip geleceğine dair bir vaaddir ve bunu lafzın kuvveti gerektirmektedir. Bu sabır da kıtal ile neshedilmiştir. Bu sûre Mekkîdir; nitekim bunun zikri sûrenin başında geçmişti.