قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın sözü:
[سورة هود (١١) : آية ١٧]
[Hûd Suresi (11) : Âyet 17]
أَفَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَيَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ وَمِنْ قَبْلِهِ كِتابُ مُوسى إِماماً وَرَحْمَةً أُولئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ مِنَ الْأَحْزابِ فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ فَلا تَكُ فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يُؤْمِنُونَ (١٧)
{ أَفَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَيَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ وَمِنْ قَبْلِهِ كِتابُ مُوسى إِماماً وَرَحْمَةً أُولئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ مِنَ الْأَحْزابِ فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ فَلا تَكُ فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يُؤْمِنُونَ (١٧) } “Rabbinden apaçık bir delil üzere bulunan, arkasından da O'ndan bir şahit kendisini takip eden ve ondan önce de bir önder ve bir rahmet olarak Mûsâ'nın kitabı bulunan kimse [inkârcılar gibi midir?] İşte onlar buna inanırlar. Hiziplerden her kim onu inkâr ederse, onun varacağı yer ateştir. Artık bundan bir şüphe içinde olma; şüphesiz ki o, Rabbinden gelen haktır, fakat insanların çoğu iman etmezler.”
اختلف المتأولون في المراد بقوله: أَفَمَنْ فقالت فرقة: المراد بذلك المؤمنون بمحمد ﷺ. وقالت فرقة المراد محمد ﷺ خاصة. وقال علي بن أبي طالب والحسن وقتادة ومجاهد والضحاك وابن عباس: المراد بذلك محمد ﷺ والمؤمنون جميعا.
Müfessirler { أَفَمَنْ } ifadesiyle neyin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bir grup; bununla kastedilenin Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e inanan müminler olduğunu söylemiştir. Bir grup; özel olarak Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in kastedildiğini söylemiştir. Ali b. Ebî Tâlib, el-Hasan, Katâde, Mücâhid, ed-Dahhâk ve İbn Abbâs ise; bununla Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile bütün müminlerin birlikte kastedildiğini söylemişlerdir.
وكذلك اختلف في المراد ب «البيّنة» فقالت فرقة: المراد بذلك القران، أي على جلية بسبب القرآن، وقالت فرقة: المراد محمد ﷺ والهاء في «البيّنة» للمبالغة كهاء علامة ونسابة.
Aynı şekilde «el-Beyyine» (apaçık delil) ile neyin kastedildiği hususunda da ihtilaf edilmiştir: Bir grup; bununla Kur'an'ın kastedildiğini, yani Kur'an sebebiyle apaçık bir hakikat üzere olunduğunu söylemiştir. Bir grup; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in kastedildiğini ve «el-Beyyine» kelimesindeki «hâ» (tâ-i te'nîs) harfinin «allâme» (عَلَّامَة) ve «nessâbe» (نَسَّابَة) kelimelerindeki «hâ» gibi mübalağa için olduğunu söylemiştir.
وكذلك اختلف في المراد ب «الشاهد» فقال ابن عباس وإبراهيم النخعي ومجاهد والضحاك وأبو صالح وعكرمة: هو جبريل.
Aynı şekilde «eş-Şâhid» (şahit) ile neyin kastedildiği hususunda da ihtilaf edilmiştir: İbn Abbâs, İbrâhîm en-Nehaî, Mücâhid, ed-Dahhâk, Ebû Sâlih ve İkrime; onun Cebrail olduğunu söylemişlerdir.
وقال الحسين بن علي: هو محمد ﷺ. وقال مجاهد أيضا: هو ملك وكّله الله بحفظ القرآن.
el-Hüseyin b. Ali: «O, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir» demiştir. Mücâhid de yine: «O, Allah'ın Kur'an'ı korumakla görevlendirdiği bir melektir» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: ويحتمل أن يريد بهذه الألفاظ جبريل.
Kādî Ebû Muhammed dedi ki: Bu lafızlarla Cebrail'in kastedilmiş olması muhtemeldir.
وقال علي بن أبي طالب والحسن وقتادة: هو لسان النبي ﷺ. وقالت فرقة: هو علي بن أبي طالب ﵁، وروي ذلك عنه، وقالت فرقة: هو الإنجيل، وقالت فرقة: هو القرآن، وقالت فرقة: هو إعجاز القرآن.
Ali b. Ebî Tâlib, el-Hasan ve Katâde: «O, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in lisanıdır» demişlerdir. Bir grup; onun Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh olduğunu söylemiş olup bu görüş bizzat kendisinden de rivayet edilmiştir. Bir grup; İncil olduğunu söylemiş, bir grup; Kur'an olduğunu söylemiş, bir grup da; Kur'an'ın i'câzı (mucizeliği) olduğunu söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: ويتصرف قوله يَتْلُوهُ على معنيين: بمعنى يقرأ، وبمعنى يتبعه، وتصرفه بسبب الخلاف المذكور في «الشاهد» ولنرتب الآن اطراد كل قول وما يحتمل.
Kādî Ebû Muhammed dedi ki: Âyetteki { يَتْلُوهُ } lafzı iki manaya gelir: «Okur» manasına ve «onu takip eder / ardınca gelir» manasına. Bu farklı kullanımlar, «şahit» hakkındaki zikredilen ihtilaftan kaynaklanmaktadır. Şimdi her bir görüşün mantıki dizilimini ve ihtimallerini sıralayalım:
فإذا قلنا إن قوله: أَفَمَنْ يراد به المؤمنون، فإن جعلت بعد ذلك «البيّنة» محمد ﷺ صح أن يترتب «الشاهد» الإنجيل ويكون يَتْلُوهُ بمعنى يقرأه، لأن الإنجيل يقرأ شأن محمد ﷺ وأن يترتب جبريل ﵇ ويكون يَتْلُوهُ بمعنى يتبعه أي في تبليغ الشرع والمعونة
{ أَفَمَنْ } ifadesiyle müminlerin kastedildiğini söylersek; bundan sonra «el-Beyyine» Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem kabul edildiği takdirde, «eş-Şâhid»in İncil olması ve { يَتْلُوهُ } fiilinin «onu okur» manasına gelmesi sahih olur; zira İncil, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasıflarını okur (anlatır). Veya [şahidin] Cebrail aleyhisselâm olması ve { يَتْلُوهُ } fiilinin şeriatı tebliğde ve ona yardım etmekte «onu takip eder» manasına gelmesi sahih olur;
فيه، وأن يترتب الملك ويكون الضمير في مِنْهُ عائدا على البيّنة التي قدرناها محمدا ﷺ وأن يترتب القرآن ويكون يَتْلُوهُ بمعنى يتبعه، ويعود الضمير في مِنْهُ على الرب.
yahut [şahidin] melek olması ve { مِنْهُ } ifadesindeki zamirin, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem olduğunu takdir ettiğimiz «el-Beyyine»ye dönmesi sahih olur; yahut [şahidin] Kur'an olması, { يَتْلُوهُ } fiilinin «onu takip eder» manasına gelmesi ve { مِنْهُ } ifadesindeki zamirin Rabbe dönmesi sahih olur.
وإن جعلنا «البيّنة» القرآن على أن أَفَمَنْ هم المؤمنون- صح أن يترتب «الشاهد» محمد ﷺ، وصح أن يترتب الإنجيل وصح أن يترتب جبريل والملك. ويكون يَتْلُوهُ بمعنى يقرأه: وصح أن يترتب «الشاهد» الإعجاز، ويكون يَتْلُوهُ بمعنى يتبعه، ويعود الضمير فى مِنْهُ على القرآن.
{ أَفَمَنْ } ifadesinin müminler olması esasına göre «el-Beyyine»yi Kur'an kabul edersek; «eş-Şâhid»in Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem olması da sahih olur, İncil olması da sahih olur, Cebrail veya melek olması da sahih olur ve [bu durumlarda] { يَتْلُوهُ } fiili «onu okur» manasına gelir. Veya «eş-Şâhid»in [Kur'an'ın] i'câzı olması, { يَتْلُوهُ } fiilinin «onu takip eder» manasına gelmesi ve { مِنْهُ } ifadesindeki zamirin Kur'an'a dönmesi sahih olur.
وإذا جعلنا أَفَمَنْ للنبي ﷺ، كانت «البيّنة» القرآن، وترتب «الشاهد» لسان محمد ﷺ، وترتب الإنجيل، وترتب جبريل والملك، وترتب علي بن أبي طالب ﵁، وترتب الإعجاز. ويتأول يَتْلُوهُ بحسب «الشاهد» كما قلنا ولكن هذا القول يضعفه قوله أُولئِكَ فإنا إذا جعلنا قوله: أَفَمَنْ للنبي ﷺ وحده لم نجد في الآية مذكورين يشار إليهم بذلك ونحتاج في الآية إلى تجوز وتشبيه بقوله تعالى: يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ [الطلاق: ١] وهو شبه ليس بالقوي.
{ أَفَمَنْ } ifadesini Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ait kılarsak; «el-Beyyine» Kur'an olur; «eş-Şâhid» ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in lisanı, İncil, Cebrail ve melek, Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh veya i'câz olarak sıralanabilir. { يَتْلُوهُ } ifadesi de söylediğimiz gibi «şahit»e göre tevil edilir. Ancak bu görüşü âyetteki { أُولئِكَ } lafzı zayıflatmaktadır; zira { أَفَمَنْ } ifadesini tek başına Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hamledersek, âyette bu çoğul işaret zamiriyle işaret edilecek zikredilmiş kimseler bulamayız ve âyette mecaza ve Yüce Allah'ın { يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ } [Talâk: 1] âyetine benzetmeye ihtiyaç duyarız ki bu da pek kuvvetli bir benzerlik değildir.
والأصح في الآية أن يكون قوله: أَفَمَنْ للمؤمنين، أو للمؤمنين والنبي معهم بأن لا يترتب «الشاهد» بعد ذلك يراد به النبي إذا قدرناه داخلا في قوله: أَفَمَنْ. وما تركناه من بسط هذا الترتيب يخرجه التدبر بسرعة فتأمله.
Âyette en doğru olan; { أَفَمَنْ } ifadesinin müminlere ait olması yahut müminler ile beraber Peygamber'e ait olmasıdır; şu şartla ki, Peygamber'i { أَفَمَنْ } ifadesine dahil kabul ettiğimizde, ondan sonraki «eş-Şâhid» ile Peygamber'in kastedilmemesi gerekir. Bu sıralamada açıklamasını bıraktığımız kısımları derin düşünce hızla ortaya çıkarır; bunu iyi düşün.
وقرأ جمهور الناس «كتاب» بالرفع وقرأ الكلبي وغيره «كتابا» بالنصب فمن رفع قدر «الشاهد» الإنجيل معناه يقرأ القرآن أو محمد ﷺ بحسب الخلاف- و «الإنجيل» و «من قبل» كتاب موسى إذ في الكتابين ذكر القرآن وذكر محمد ﷺ.
İnsanların cumhuru «كتاب» [kitâbü] kelimesini ref ile okumuştur; el-Kelbî ve başkaları ise «كتابا» [kitâben] şeklinde nasb ile okumuşlardır. Ref ile okuyan kimse «eş-Şâhid»i İncil olarak takdir eder; anlamı ise -ihtilafa göre Kur'an'ı veya Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i- «İncil ve ondan önce de Mûsâ'nın kitabı okur/anlatır» şeklinde olur; zira her iki kitapta da Kur'an'ın ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in zikri vardır.
ويصح أن يقدر الرافع «الشاهد» القرآن، وتطرد الألفاظ بعد ذلك، ومن نصب «كتابا» قدر «الشاهد» جبريل ﵇، أي يتلو القرآن جبريل ومن قبل القرآن كتاب موسى.
Ref okuyan kimsenin «eş-Şâhid»i Kur'an olarak takdir etmesi de sahih olur ve lafızlar bundan sonra buna göre yürür. «كتابا» [kitâben] kelimesini nasb ile okuyan ise «eş-Şâhid»i Cebrail aleyhisselâm olarak takdir eder; yani «Kur'an'ı Cebrail okur, Kur'an'dan önce de Mûsâ'nın kitabını [okurdu]» manasında olur.
قال القاضي أبو محمد: وهنا اعتراض يقال: إذ قال مِنْ قَبْلِهِ كِتابُ مُوسى أو «كتاب» بالنصب على القراءتين. والضمير في قَبْلِهِ عائد على القرآن- فلم لم يذكر الإنجيل- وهو قبله- بينه وبين كتاب موسى؟ فالانفصال: أنه خص التوراة بالذكر لأن الملّتين مجمعتان أنهما من عند الله، والإنجيل ليس كذلك: فكان الاستشهاد بما تقوم به الحجة على الطائفتين أولى: وهذا يجري مع قول الجن: إِنَّا سَمِعْنا كِتاباً أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى [الأحقاف: ٣٠] ومع قول النجاشي: إن هذا، والذي جاء به موسى، لخرج من مشكاة واحدة فإنما اختصر الإنجيل من جهة أن مذهبهم فيه مخالف لحال القرآن والتوراة، ونصب إِماماً على الحال من كِتابُ مُوسى، والْأَحْزابِ هاهنا يراد به جميع الأمم، وروى سعيد بن جبير عن أبي موسى الأشعري عن النبي ﷺ أنه قال: «ما من أحد يسمع بي من هذه الأمة، ولا من اليهود والنصارى ثم لا يؤمن بي إلا دخل النار» فقلت: أين مصداق هذا من كتاب الله؟ حتى وجدته في هذه الآية، وكنت إذا سمعت حديثا عن النبي ﷺ طلبت مصداقه في كتاب الله.
Kādî Ebû Muhammed dedi ki: Burada şöyle bir itiraz öne sürülebilir: İki kıraate göre de { مِنْ قَبْلِهِ كِتابُ مُوسى } veya «kitâben» dendiğinde ve { قَبْلِهِ } ifadesindeki zamir Kur'an'a döndüğünde; ondan önce olan İncil, Kur'an ile Mûsâ'nın kitabı arasında niçin zikredilmemiştir? Cevap şudur: Tevrat özellikle zikredilmiştir; çünkü iki din mensupları da (Yahudi ve Hıristiyanlar) Tevrat'ın Allah katından olduğu hususunda icma etmişlerdir, İncil ise böyle değildir. Dolayısıyla her iki fırkaya karşı delilin kendisiyle sabit olacağı şeyle delil getirmek daha evladır. Bu durum, cinlerin: { إِنَّا سَمِعْنا كِتاباً أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى } [Ahkâf: 30] sözüyle ve Necâşî'nin: «Şüphesiz bu ve Mûsâ'nın getirdiği, aynı kandilden çıkmıştır» sözüyle de örtüşmektedir. İncil'in kısa geçilmesi sadece onların İncil hakkındaki mezheplerinin Kur'an ve Tevrat'ın durumuna muhalif olması yönündendir. { إِماماً } kelimesi { كِتابُ مُوسى } ifadesinden hâl olarak mansubdur. Buradaki { الْأَحْزابِ } «hizibler» ifadesiyle bütün ümmetler kastedilmektedir. Saîd b. Cübeyr, Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet etmiştir: «Bu ümmetten, Yahudilerden ve Hıristiyanlardan beni duyup da sonra bana iman etmeyen hiç kimse yoktur ki ateşe girmesin.» [Saîd b. Cübeyr] dedi ki: «Bunun Allah'ın kitabındaki tasdik edicisi neresidir?» dedim; nihayet onu bu âyette buldum. Ben Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bir hadis duyduğumda mutlaka onun Allah'ın kitabındaki tasdik edicisini arardım.
قال القاضي أبو محمد: والراجح عندي من الأقوال في هذه الآية أن يكون أَفَمَنْ للمؤمنين أو لهم وللنبي معهم، إذ قد تقدم ذكر الَّذِينَ لَيْسَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ إِلَّا النَّارُ [هود: ١٦] ، فعقب ذكرهم بذكر غيرهم، و «البيّنة» القرآن وما تضمن. و «الشاهد» محمد ﷺ أو جبريل إذا دخل النبي في قوله: أَفَمَنْ أو الإنجيل والضمير في يَتْلُوهُ للبيّنة، وفي مِنْهُ للرب تعالى، والضمير في قَبْلِهِ للبيّنة وغير هذا مما ذكرته آنفا محتمل.
Kādî Ebû Muhammed dedi ki: Bu âyetteki görüşlerden bana göre racih olanı; { أَفَمَنْ } ifadesinin müminlere veya müminlerle birlikte Peygamber'e ait olmasıdır; zira öncesinde { الَّذِينَ لَيْسَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ إِلَّا النَّارُ } [Hûd: 16] ifadesi geçmiş, onların zikrinin peşinden başkaları zikredilmiştir. «el-Beyyine» ise Kur'an ve ihtiva ettiği şeylerdir. «eş-Şâhid» ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir; yahut Peygamber { أَفَمَنْ } ifadesine dahil edildiğinde Cebrail'dir veya İncil'dir. { يَتْلُوهُ } fiilindeki zamir «el-Beyyine»ye, { مِنْهُ } ifadesindeki [zamir] Yüce Rabbe, { قَبْلِهِ } ifadesindeki zamir ise «el-Beyyine»ye aittir. Az önce zikrettiğim bunun dışındaki izahlar da muhtemeldir.
وقرأ الجمهور «في مرية» بكسر الميم، وقرأ السلمي وأبو رجاء وأبو الخطاب السدوسي «في مرية» بضم الميم، وهما لغتان في الشك، والضمير في مِنْهُ عائد على كون الكفرة موعدهم النار، وسائر الآية بيّن.
Cumhur mîm harfinin kesresiyle «في مرية» [fî miryetin] okumuştur. es-Sülemî, Ebû Recâ ve Ebû'l-Hattâb es-Sedûsî ise mîm harfinin zammesiyle «في مرية» [fî müryetin] okumuşlardır; bunlar şüphe anlamında iki ayrı lehçedir. { مِنْهُ } ifadesindeki zamir, kâfirlerin varacağı yerin ateş olması gerçeğine dönmektedir. Âyetin geri kalanı açıktır.
وفي هذه الآية معادلة محذوفة يقتضيها ظاهر اللفظ تقديره: أفمن كان على بيّنة من ربه كمن كفر بالله وكذب أنبياءه، ونحو هذا، في معنى الحذف، قوله ﷿: وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتى [الرعد: ٣١] ، لكان هذا القرآن، ومن ذلك قول الشاعر: [الطويل]
Bu âyette lafzın zahirinin gerektirdiği hazfedilmiş bir mukabil (denk cümle) vardır. Takdiri şöyledir: «Rabbinden apaçık bir delil üzere bulunan kimse, Allah'ı inkâr edip peygamberlerini yalanlayan kimse gibi midir?» Hazif manası yönünden bunun benzeri, Aziz ve Celil olan [Allah]'ın şu sözüdür: { وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتى } [Ra'd: 31] [cevabı: «bu Kur'an olurdu» takdirindedir]. Şairin şu sözü de bu kabildendir: [Tavîl]
فأقسم لو شيء أتانا رسوله ... سواك ولكن لم نجد لك مدفعا
Yemin ederim ki, eğer bize elçisi gelen şey senden başkası olsaydı... Lakin seni savuşturacak bir yol bulamadık.
التقدير لرددناه ولم نصغ إليه.
[Şiirin] takdiri: «Onu geri çevirir ve ona kulak asmazdık» şeklindedir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın sözü:
[سورة هود (١١) : الآيات ١٨ الى ٢٠]
[Hûd Suresi (11) : Âyetler 18'den 20'ye]
وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أُولئِكَ يُعْرَضُونَ عَلى رَبِّهِمْ وَيَقُولُ الْأَشْهادُ هؤُلاءِ الَّذِينَ كَذَبُوا عَلى رَبِّهِمْ أَلا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ (١٨) الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَيَبْغُونَها عِوَجاً وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ (١٩) أُولئِكَ لَمْ يَكُونُوا مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَما كانَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِياءَ يُضاعَفُ لَهُمُ الْعَذابُ ما كانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ وَما كانُوا يُبْصِرُونَ (٢٠)
{ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أُولئِكَ يُعْرَضُونَ عَلى رَبِّهِمْ وَيَقُولُ الْأَشْهادُ هؤُلاءِ الَّذِينَ كَذَبُوا عَلى رَبِّهِمْ أَلا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ (١٨) الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَيَبْغُونَها عِوَجاً وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ (١٩) أُولئِكَ لَمْ يَكُونُوا مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَما كانَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِياءَ يُضاعَفُ لَهُمُ الْعَذابُ ما كانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ وَما كانُوا يُبْصِرُونَ (٢٠) } “Allah'a yalan uydurandan daha zalim kim olabilir? İşte onlar Rablerine arz edilecekler ve şahitler: «Rablerine karşı yalan söyleyenler bunlardır» diyeceklerdir. Haberiniz olsun ki, Allah'ın laneti zalimlerin üzerinedir. (18) Onlar ki Allah'ın yolundan alıkoyarlar ve onu eğri kılmak isterler; onlar ahireti de inkâr edenlerin ta kendileridir. (19) Onlar yeryüzünde [Allah'ı] aciz bırakacak değillerdir ve onların Allah'tan başka dostları da yoktur. Onlar için azap kat kat artırılacaktır. Onlar ne işitmeye güç yetirebiliyorlardı ne de görüyorlardı. (20)”
قوله: وَمَنْ استفهام بمعنى التقرير، وكأنه قال: لا أحد أظلم ممن افترى كذبا، والمراد ب مَنْ الكفرة الذين يدعون مع الله إلها آخر ويفترون في غير ما شيء، وقوله: أُولئِكَ يُعْرَضُونَ عَلى رَبِّهِمْ عبارة عن الإشادة بهم والتشهير لخزيهم وإلا فكل بشر معروض على الله يوم القيامة.
Âyetteki { وَمَنْ } ifadesi takrir (onaylatma) manasında bir istifhamdır; sanki «Yalan uydurandan daha zalim kimse yoktur» demiştir. { مَنْ } ile kastedilen; Allah ile beraber başka bir ilah edinen ve pek çok hususta iftira atan kâfirlerdir. { أُولئِكَ يُعْرَضُونَ عَلى رَبِّهِمْ } ifadesi, onların rezilliklerinin teşhir edilmesi ve açığa vurulmasından kinayedir; yoksa kıyamet gününde her insan Allah'a arz olunacaktır.
وقوله: يَقُولُ الْأَشْهادُ قالت فرقة: يريد الشهداء من الأنبياء والملائكة، فيجيء قوله: هؤُلاءِ الَّذِينَ كَذَبُوا عَلى رَبِّهِمْ إخبارا عنهم وشهادة عليهم وقالت فرقة: الْأَشْهادُ بمعنى الشاهدين، ويريد جميع الخلائق، وفي ذلك إشادة بهم، وروي في نحو هذا حديث: «إنه لا يخزى أحد يوم القيامة إلا ويعلم ذلك جميع من شهد المحشر» فيجيء قوله: هؤُلاءِ- على هذا التأويل- استفهاما عنهم وتثبتا فيهم كما تقول إذا رأيت مجرما قد عوقب: هذا هو الذي فعل كذا وإن كنت قد علمت ذلك، ويحتمل الإخبار عنهم.
{ يَقُولُ الْأَشْهادُ } ifadesi hakkında bir grup; peygamberlerden ve meleklerden oluşan şahitlerin kastedildiğini söylemiştir; buna göre { هؤُلاءِ الَّذِينَ كَذَبُوا عَلى رَبِّهِمْ } ifadesi onlardan bir haber verme ve aleyhlerine bir şahitlik olur. Bir grup da; { الْأَشْهادُ } kelimesinin «şâhidler» manasında olup bütün mahlukatı kastettiğini ve bunda onların [rezilliklerinin] teşhir edilmesinin bulunduğunu söylemiştir. Bu minvalde şöyle bir hadis rivayet edilmiştir: «Kıyamet gününde rüsvay edilen hiç kimse yoktur ki mahşerde bulunanların tamamı bunu bilmesin.» Bu yoruma göre { هؤُلاءِ } sözü, cezalandırılan bir suçluyu gördüğünde -her ne kadar bunu önceden bilsen de- «Falanca işi yapan işte bu mudur?» demen gibi onlar hakkında bir soru sorma ve kesinleştirme ifadesi olur; onlardan haber verme manasında olması da muhtemeldir.
وقوله: أَلا استفتاح كلام، و «اللعنة» الإبعاد، والَّذِينَ نعت ل الظَّالِمِينَ ويحتمل الرفع على تقدير هم الذين، ويَصُدُّونَ يحتمل أن يقدر متعديا على معنى: يصدون الناس ويمنعونهم من سبيل الله، ويحتمل أن يقدر غير متعد على معنى يصدون هم، أن يعرضون. وسَبِيلِ اللَّهِ شريعته، ويَبْغُونَها معناه يطلبون لها كما تقول بغيتك خيرا أو شرا أي طلبت لك، وعِوَجاً على هذا مفعول: ويحتمل أن يكون المعنى: ويبغون السبيل على عوج، أي فهم لا يهتدون أبدا ف عِوَجاً على هذا مصدر في موضع الحال، والعوج الانحراف والميل المؤدي إلى الفساد، وكرر قوله:
{ أَلا } ifadesi söze başlama edatıdır. «Lanet» kovmak ve uzaklaştırmaktır. { الَّذِينَ } kelimesi { الظَّالِمِينَ } kelimesinin sıfatıdır; «Onlar o kimselerdir ki» takdiriyle ref konumunda olması da muhtemeldir. { يَصُدُّونَ } fiilinin «insanları alıkoyarlar ve onları Allah'ın yolundan engellerler» manasında müteaddi (geçişli) takdir edilmesi muhtemel olduğu gibi, «kendileri yüz çevirirler» manasında lâzım (geçişsiz) takdir edilmesi de muhtemeldir. { سَبِيلِ اللَّهِ } O'nun şeriatıdır. { يَبْغُونَها } ifadesinin manası; «ona ararlar» demektir; nitekim «sana hayır veya şer aradım/istedim» demen gibi. { عِوَجاً } kelimesi bu duruma göre mef'ûldür. Anlamın «yolu eğrilik üzere ararlar; dolayısıyla asla doğru yolu bulamazlar» şeklinde olması da muhtemeldir ki buna göre { عِوَجاً } kelimesi hâl konumunda bir mastardır. İvec (عِوَج), fesada götüren sapma ve meyil demektir. Şuradaki sözünü tekrarlamıştır:
هُمْ على جهة التأكيد، وهي جملة في موضع خبر الابتداء الأول: وليس هذا موضع الفصل لأن الفصل إنما يكون بين معرفتين، أو معرفة وفكرة تقارب المعرفة، لأنها تفصل ما بين أن يكون ما بعدها صفة أو خبرا وتخلصه للخبر. ومُعْجِزِينَ معناه: مفلتين لا يقدر عليهم. وخص ذكر الْأَرْضِ لأن تصرف ابن آدم وتمتعه إنما هو فيها وهي قصاراه لا يستطيع النفوذ منها. وقوله: وَما كانَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِياءَ يحتمل معنيين:
{ هُمْ } zamirini tekit amacıyla [tekrarlamıştır]. Bu cümle, ilk mübtedanın haber konumundadır. Burası fasıl zamiri yeri değildir; zira fasıl zamiri ancak iki marife arasında veya bir marife ile marifeye yakın bir nekire arasında bulunur; çünkü o, kendisinden sonrakinin sıfat mı haber mi olduğunu birbirinden ayırır ve onu habere tahsis eder. { مُعْجِزِينَ } kelimesinin manası; yakalanamayan, kendilerine güç yetirilemeyen kaçkınlar demektir. { الْأَرْضِ } ifadesinin tahsis edilmesi; insanoğlunun tasarrufunun ve faydalanmasının sadece yeryüzünde olması ve oradan dışarı çıkmaya güç yetirememesinden ötürü varabileceği son noktanın orası olması sebebiyledir. { وَما كانَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِياءَ } ifadesi iki manaya muhtemeldir:
أحدهما: أن نفي أن يكون لهم ولي أو ناصر كائنا من كان.
Birincisi: Her kim olursa olsun onlar için hiçbir dost veya yardımcının bulunmadığını nefyetmektir.
والثاني: أن يقصد وصف الأصنام والآلهة بأنهم لم يكونوا أولياء حقيقة، وإن كانوا هم يعتقدون أنهم أولياء.
İkincisi: Kendileri onları dost/veli zannetseler bile putların ve ilahların gerçekte dost olmadıklarını vasfetmeyi kastetmektir.
ثم أخبر أنهم يضاعف لهم العذاب يوم القيامة، أي يشدد حتى يكون ضعفي ما كان. ويُضاعَفُ فعل مستأنف وليس بصفة.
Sonra kıyamet gününde kendilerine azabın kat kat artırılacağını, yani önceki halinin iki katı olacak şekilde şiddetlendirileceğini haber vermiştir. { يُضاعَفُ } fiili müste'nef (yeni bir başlangıç) fiilidir, sıfat değildir.
وقوله: وما كانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ وَما كانُوا يُبْصِرُونَ يحتمل خمسة أوجه:
{ وما كانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ وَما كانُوا يُبْصِرُونَ } ifadesi beş veçhe muhtemeldir:
أحدها: أن يصف هؤلاء الكفار بهذه الصفة على معنى أن الله ختم عليهم بذلك، فهم لا يسمعون سماعا ينتفعون به ولا يبصرون كذلك.
Birincisi: Bu kâfirleri, Allah'ın onların [kalplerini] bu şekilde mühürlediği, dolayısıyla kendilerine fayda verecek bir işitmeyle işitmedikleri ve aynı şekilde görmedikleri manasında bu sıfatla nitelemektir.
والثاني: أن يكون وصفهم بذلك من أجل بغضتهم في النبي ﷺ فهم لا يستطيعون أن يحملوا أنفسهم على السمع منه والنظر إليه وينظر إلى هذا حشد الطفيل بن عمرو أذنيه بالكرسف، وإباية قريش وقت الحديبية أن يسمعوا ما نقل إليهم من كلام رسول الله ﷺ حتى ردهم عن ذلك مشيختهم.
İkincisi: Onların böyle vasfedilmesi, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e olan şiddetli buğuzlarından ötürü kendilerini ondan [bir şey] dinlemeye ve ona bakmaya güç yetiremez kılmaları sebebiyle olmasıdır. Tufeyl b. Amr'ın kulaklarını pamukla tıkaması ve Hudeybiye sırasında Kureyş'in, yaşlıları kendilerini engelleyinceye kadar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözünden kendilerine aktarılan şeyleri dinlemekten kaçınması buna örnek teşkil eder.
والثالث: أن يكون وصف بذلك الأصنام والآلهة التي نفى عنها- على التأويل المقدم- أن تكون أولياء.
Üçüncüsü: Önceki yoruma göre dost olmaları nefyedilen putların ve ilahların bu şekilde vasfedilmiş olmasıdır.
وما في هذه الوجوه نافية.
Bu vecihlerde «mâ» (ما) nâfiyedir (olumsuzluk bildirir).
والرابع: أن يكون التقدير: يضاعف لهم العذاب بما كانوا: بحذف الجار، وتكون ما مصدرية، وهذا قول فيه تحامل. قاله الفراء، وقرنه بقوله: أجازيك ما صنعت بي.
Dördüncüsü: Cer harfinin hazfiyle takdirin: «Bimâ kânû» (yaptıklarından ötürü kendilerine azap kat kat artırılır) şeklinde olması ve «mâ»nın masdariyye olmasıdır ki bu zorlama bir görüştür. Bunu el-Ferrâ söylemiş ve «Bana yaptığının karşılığını sana veririm» sözüyle kıyaslamıştır.
والخامس: أن تكون ما ظرفية، يضاعف لهم مدة استطاعتهم السمع والبصر، وقد أعلمت
Beşincisi: «Mâ»nın zarfiyye olmasıdır; yani «işitmeye ve görmeye güç yetirdikleri müddetçe onlara [azap] kat kat artırılır» demektir. Oysa şeriat
الشريعة أنهم لا يموتون فيها أبدا فالعذاب- إذن- متماد أبدا.
onların orada asla ölmeyeceklerini bildirmiştir; dolayısıyla azap da ebediyen kesintisiz sürecektir.
وقدم السَّمْعَ في هذه الآية على «البصر» لأن حاسته أشرف من حاسة البصر، إذ عليه تبنى في الأطفال معرفة دلالات الأسماء، وإذ هو كاف في أكثر المعقولات دون البصر إلى غير ذلك.
Bu âyette { السَّمْعَ } «işitme», «görme»den önce zikredilmiştir; çünkü işitme duyusu görme duyusundan daha şereflidir; zira çocuklarda isimlerin delaletlerini bilmek onun üzerine kurulur ve görme duyusu olmaksızın pek çok aklî meselede işitme tek başına yeterlidir; vesaire.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın sözü:
[سورة هود (١١) : الآيات ٢١ الى ٢٤]
[Hûd Suresi (11) : Âyetler 21'den 24'e]
أُولئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ (٢١) لا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ (٢٢) إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَأَخْبَتُوا إِلى رَبِّهِمْ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٢٣) مَثَلُ الْفَرِيقَيْنِ كَالْأَعْمى وَالْأَصَمِّ وَالْبَصِيرِ وَالسَّمِيعِ هَلْ يَسْتَوِيانِ مَثَلاً أَفَلا تَذَكَّرُونَ (٢٤)
{ أُولئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ (٢١) لا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ (٢٢) إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَأَخْبَتُوا إِلى رَبِّهِمْ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٢٣) مَثَلُ الْفَرِيقَيْنِ كَالْأَعْمى وَالْأَصَمِّ وَالْبَصِيرِ وَالسَّمِيعِ هَلْ يَسْتَوِيانِ مَثَلاً أَفَلا تَذَكَّرُونَ (٢٤) } “İşte onlar, kendilerini ziyana uğratanlardır ve uydurdukları şeyler de kendilerinden uzaklaşıp kaybolmuştur. (21) Şüphe yok ki onlar, ahirette de en çok ziyana uğrayanların ta kendileridir. (22) Şüphesiz iman edip salih ameller işleyenler ve Rablerine gönülden boyun eğenler var ya; işte onlar cennet ehlidirler. Onlar orada ebedî kalacaklardır. (23) Bu iki zümrenin durumu; kör ve sağır ile gören ve işiten kimsenin durumu gibidir. Bu ikisi misalce bir olur mu? Hâlâ düşünmez misiniz? (24)”
خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ
{ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ } “kendilerini ziyana uğratanlar”
بوجوب العذاب عليهم، ولا خسران أعظم من خسران النفس، وضَلَ
ifadesi; üzerlerine azabın vacip olması sebebiyledir ve nefsin ziyanından daha büyük bir ziyan yoktur. { وَضَلَّ } ifadesinin
معناه:
anlamı ise:
تلف ولم يجدوه حيث أملوه. ولا جَرَمَ لفظة مركبة من: لا، ومن: جَرَمَ بنيتا.
Yok oldu ve umdukları yerde onu bulamadılar demektir. { لا جَرَمَ } lafzı; «lâ» (لا) ile «cerame» (جَرَمَ) kelimelerinden mürekkep mebni bir ifadedir.
ومعنى لا جَرَمَ: حق. هذا مذهب سيبويه والخليل. وقال بعض النحويين:
{ لا جَرَمَ } lafzının anlamı: «Hak oldu / şüphesiz» demektir. Sîbeveyhi ve el-Halîl'in benimsediği görüş budur. Bazı nahivciler ise şöyle demiştir:
معناها: لا بد ولا شك ولا محالة وقد روي هذا عن الخليل. وقال الزجاج: لا رد عليهم، ولما تقدم من كل ما قبلها، وجَرَمَ معناه: كسب، أي كسب فعلهم أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ
Anlamı: Kaçınılmazdır, şüphesizdir ve kesindir; bu [görüş] el-Halîl'den de rivayet edilmiştir. ez-Zeccâc ise şöyle demiştir: Onlara bir reddiyedir ve kendisinden önceki her şeyi reddetmektedir; { جَرَمَ } lafzının anlamı ise "kazandı" demektir; yani onların bu fiili kendilerine { أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ } “onların ahirette en çok ziyana uğrayanların ta kendileri olduğu” [sonucunu] kazandırmıştır.
. فموضع «أن» على مذهب سيبويه رفع: وموضعها على مذهب الزجاج- نصب. وقال الكسائي معناها لا صد ولا منع.
Sîbeveyhi'nin mezhebine göre «enne» (أن) lafzının iraptaki yeri ref; ez-Zeccâc'ın mezhebine göre ise nasbdır. el-Kisâî ise bunun anlamının "engel yok, men etme yok" olduğunu söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: فكأن جَرَمَ على هذا من معنى القطع، تقول: جرمت أي قطعت: وهي على منزع الزجاج من الكسب ومنه قول الشاعر: [الطويل]
Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Buna göre sanki { جَرَمَ } kesmek manasındadır; "ceramtü" (جرمت) yani "kestim" dersin. ez-Zeccâc'ın yaklaşımına göre ise kazanmak anlamındadır. Şairin şu sözü de bu kabildendir: [Tavîl]
جريمتنا هض في رأس نيق ... ترى لعظام ما جمعت صليبا
«Bizim kazancımız sarp bir dağın tepesindeki yırtıcı kuştur... Topladığı kemiklerin ilikli olduğunu görürsün.»
وجريمة القوم كاسبهم.
«Cerîmetü'l-kavm» (جريمة القوم) onların kazanç sağlayan kimsesi demektir.
وأما قول الشاعر جرير:
Şair Cerîr'in şu sözüne gelince:
ولقد طعنت أبا أميمة طعنة ... جرمت فزارة بعدها أن يغضبوا
«Ebû Ümeyme'ye öyle bir mızrak darbesi indirdim ki, Fezâre kabilesine bundan sonra öfkelenmeyi kazandırdı [veya öfkelerini kesti].»
فيحتمل الوجهين: ويختلف معنى البيت.
[Bu dize] her iki ihtimale de uygundur ve beytin anlamı buna göre değişir.
وفي لا جَرَمَ لغات: يقول بعض العرب: لا ذا جرم، وبعضهم: لا أن ذا جرم، وبعضهم: لا عن ذا جرم، وبعضهم: لا جر، حذفوا الميم لكثرة استعماله.
{ لا جَرَمَ } terkibinde farklı lehçeler/kullanımlar vardır: Arapların bazısı «lâ zâ cerame» (لا ذا جرم), bazısı «lâ enne zâ cerame» (لا أن ذا جرم), bazısı «lâ ‘an zâ cerame» (لا عن ذا جرم), bazısı da çok kullanıldığından dolayı mîm harfini hazfederek «lâ cer» (لا جر) derler.
وأَخْبَتُوا قيل معناه: خشعوا، قاله قتادة، وقيل: أنابوا، قاله ابن عباس، وقيل: اطمأنوا، قاله مجاهد، وقيل: خافوا، قاله ابن عباس أيضا، وهذه الأقوال بعضها قريب من بعض، وأصل اللفظ من الخبت، وهو البراح القفر المستوي من الأرض فكأن المخبت في القفر قد انكشف واستسلم وبقي ذا منعة، فشبه المتذلل الخاشع بذلك، وقيل: إنما اشتق منه لاستوائه وطمأنينته.
{ وَأَخْبَتُوا } ifadesinin anlamı hakkında: "Huşû duydular" denmiştir, bunu Katâde söylemiştir; "Yöneldiler/tövbe ettiler" denmiştir, bunu İbn Abbâs söylemiştir; "Huzur bulup mutmain oldular" denmiştir, bunu Mücâhid söylemiştir; "Korktular" denmiştir, bunu da yine İbn Abbâs söylemiştir. Bu görüşlerin hepsi birbirine yakındır. Kelimenin aslı el-Habt (الخبت) kökünden gelir ki bu, yeryüzünün düz ve ıssız geniş arazisidir. Sanki ıssız düzlükteki kimse (muhbit) açığa çıkmış, teslim olmuş ve bir sığınağı kalmamış gibidir; işte boyun eğen ve huşû duyan kimse de buna benzetilmiştir. Bir görüşe göre de bu kelime, o arazinin düzlüğü ve sükûnetinden dolayı buradan türetilmiştir.
وقوله إِلى رَبِّهِمْ قيل: هي بمعنى اللام أي أخبتوا لربهم. وقيل: المعنى جعلوا قصدهم بإخباتهم إلى ربهم، و «الفريقان» الكافرون والمؤمنون: شبه الكافر بالأعمى وَالْأَصَمِّ، وشبه المؤمن ب الْبَصِيرِ وَالسَّمِيعِ فهو على هذا تمثيل بمثالين. وقال بعض المتأولين: التقدير كالأعمى الأصم والبصير السميع ودخلت واو العطف كما تقول: جاءني زيد العاقل والكريم، وأنت تريده بعينه فهو على هذا تمثيل بمثال واحد.
{ إِلى رَبِّهِمْ } ifadesindeki [harf-i cerin], lâm harfi manasında olduğu, yani «Rableri için huşû duydular» anlamına geldiği söylenmiştir. Bir görüşe göre de anlamı: «Huşû ve itaatleriyle yönelişlerini Rablerine kıldılar» demektir. «İki grup» (الفريقان) kâfirler ve müminlerdir: Kâfir { كَالْأَعْمى وَالْأَصَمِّ } kör ve sağıra benzetilmiş, mümin ise { الْبَصِيرِ وَالسَّمِيعِ } gören ve işitene benzetilmiştir; dolayısıyla bu, iki ayrı örnekle yapılan bir temsildir. Müteevvillerden bazıları ise şöyle demiştir: Takdiri «kör-sağır ile gören-işiten gibi» şeklindedir ve atıf vâvı tıpkı bizzat aynı şahsı kastederek «Bana akıllı ve cömert olan Zeyd geldi» demen gibi girmiştir; dolayısıyla bu, tek bir örnekle yapılan bir temsildir.
ومَثَلًا نصب على التمييز. ويجوز أن يكون حالا.
{ مَثَلًا } lafzı temyiz olarak nasb edilmiştir. Hâl olması da caizdir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın sözü:
[سورة هود (١١) : الآيات ٢٥ الى ٢٧]
[Hûd Suresi (11) : Âyetler 25'ten 27'ye]
وَلَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ إِنِّي لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ (٢٥) أَنْ لا تَعْبُدُوا إِلاَّ اللَّهَ إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ أَلِيمٍ (٢٦) فَقالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ ما نَراكَ إِلاَّ بَشَراً مِثْلَنا وَما نَراكَ اتَّبَعَكَ إِلاَّ الَّذِينَ هُمْ أَراذِلُنا بادِيَ الرَّأْيِ وَما نَرى لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ بَلْ نَظُنُّكُمْ كاذِبِينَ (٢٧)
{ وَلَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ إِنِّي لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ (٢٥) أَنْ لا تَعْبُدُوا إِلاَّ اللَّهَ إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ أَلِيمٍ (٢٦) فَقالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ ما نَراكَ إِلاَّ بَشَراً مِثْلَنا وَما نَراكَ اتَّبَعَكَ إِلاَّ الَّذِينَ هُمْ أَراذِلُنا بادِيَ الرَّأْيِ وَما نَرى لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ بَلْ نَظُنُّكُمْ كاذِبِينَ (٢٧) } “Andolsun ki biz Nûh'u kavmine gönderdik: «Şüphesiz ben sizin için apaçık bir uyarıcıyım. (25) Allah'tan başkasına kulluk etmeyin! Doğrusu ben sizin adınıza can yakıcı bir günün azabından korkuyorum.» (26) Kavminden inkâr eden ileri gelenler dediler ki: «Biz seni ancak bizim gibi bir insan olarak görüyoruz. Sana uyanların da ancak ilk bakışta aramızdaki en aşağılık kimseler olduğunu görüyoruz. Sizin bize karşı bir üstünlüğünüzü de görmüyoruz; bilakis sizin yalancılar olduğunuzu sanıyoruz.» (27)”
هذه آية قصص فيه تمثيل لقريش وكفار العرب وإعلام محمد ﷺ ببدع من الرسل.
Bu âyet; Kureyş ve Arap kâfirlerine bir temsil sunan ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e peygamberlerin durumunu bildiren kıssa âyetlerindendir.
وروي أن نوحا ﵇ أول رسول إلى الناس. وروي أن إدريس نبي من بني آدم إلا أنه لم يرسل، فرسالة نوح إنما كانت إلى قومه كسائر الأنبياء، وأما الرسالة العامة فلم تكن إلا لمحمد ﷺ.
Nûh aleyhisselâm'ın insanlara [gönderilen] ilk resul olduğu rivayet edilmiştir. İdrîs'in Âdemoğullarından bir nebi olduğu fakat [resul olarak] gönderilmediği rivayet edilmiştir. Nûh'un risaleti de diğer peygamberler gibi sadece kendi kavmine idi; umumi risalet ise yalnızca Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e mahsustur.
وقرأ نافع وابن عامر وعاصم وحمزة «إني» بكسر الألف، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو والكسائي «أني» بفتح الألف. فالكسر على إضمار القول، والمعنى: قال لهم: إِنِّي لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ، ثم يجيء قوله أَنْ لا تَعْبُدُوا محمولا ل أَرْسَلْنا، أي أرسلنا نوحا بأن لا تعبدوا إلا الله، واعترض أثناء الكلام بقوله:
Nâfi‘, İbn Âmir, Âsım ve Hamza elifin kesresiyle «İnnî» (إني) şeklinde okumuştur. İbn Kesîr, Ebû Amr ve el-Kisâî ise elifin fethasıyla «Ennî» (أني) şeklinde okumuştur. Kesre ile okunuş, «kavl» (söz) fiilinin takdir edilmesine dayanır; anlamı: [Nûh] onlara «{ إِنِّي لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ } “Şüphesiz ben sizin için apaçık bir uyarıcıyım”» dedi [şeklindedir]. Ardından gelen { أَنْ لا تَعْبُدُوا } sözü { أَرْسَلْنا } fiiline bağlanır; yani «Nûh'u, Allah'tan başkasına kulluk etmeyin diye gönderdik» demektir. Sözün arasına ise şu ifadesi girmiştir:
إِنِّي لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ، وفتح الألف على إعمال أَرْسَلْنا في «أن» أي بأني لكم نذير. قال أبو علي:
{ إِنِّي لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ } “Şüphesiz ben sizin için apaçık bir uyarıcıyım”. Elifin fethalı okunuşu ise { أَرْسَلْنا } fiilinin «en» (أن) edatında amel ettirilmesine dayanır; yani «benim sizin için bir uyarıcı olduğumu [bildirmek üzere gönderdik]» demektir. Ebû Alî şöyle demiştir:
وفي هذه القراءة خروج من الغيبة إلى المخاطبة.
Bu kıraatte gâib (üçüncü şahıs) kipinden muhatap (ikinci şahıs) kipine geçiş (iltifat) vardır.
قال القاضي أبو محمد: وفي هذا نظر، وإنما هي حكاية مخاطبته لقوله، وليس هذا حقيقة الخروج من غيبة إلى مخاطبة، ولو كان الكلام: أن أنذرهم ونحوه لصح ذلك.
Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Bu görüşte tutarsızlık vardır; zira bu, onun sözünün muhatap olarak hikâye edilmesidir; bu durum hakikatte gâibten muhataba geçiş değildir. Eğer ifade «onları uyar diye» ve benzeri şekilde olsaydı bu [söylenen] doğru olurdu.
و «النذير» المحفظ من المكاره بأن يعرفها وينبه عليها ومُبِينٌ من أبان يبين.
«en-Nezîr» (النذير); hoşa gitmeyecek şeyleri tanıtıp dikkat çekerek onlardan sakındıran kimsedir. { مُبِينٌ } ise «ebâne-yübînu» (أبان يبين) fiilinden [türemiştir].
وقوله أَنْ لا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ ظاهر في أنهم كانوا يعبدون الأوثان ونحوها، وذلك بين في غير هذه الآية.
{ أَنْ لا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ } “Allah'tan başkasına kulluk etmeyin” buyruğu, onların putlara ve benzeri şeylere taptıklarını açıkça göstermektedir ve bu husus bu âyetin dışındaki yerlerde de beyan edilmiştir.
وأَلِيمٍ معناه مؤلم، ووصف به اليوم وحقه أن يوصف به العذاب تجوزا إذ العذاب في اليوم، فهو كقولهم: نهار صائم وليل قائم.
{ أَلِيمٍ } lafzının anlamı «acı verici/can yakıcı» demektir. Aslında azabın vasfı olması gerekirken mecaz yoluyla günün vasfı kılınmıştır; zira azap o günde vuku bulacaktır. Bu, [Arapların] «oruçlu gündüz» ve «ibadette geçen gece» sözleri gibidir.
والْمَلَأُ الجمع والأكثر من القبيلة والمدينة ونحوه، ويسمى الأشراف ملأ إذ هم عمدة الملأ والسادّون مسدّه في الآراء والأمور، وكل جماعة كبيرة ملأ.
{ الْمَلَأُ } kabilenin, şehrin ve benzerlerinin topluluğu ve çoğunluğudur. İleri gelenlere (eşraf) da «mele'» denir; çünkü onlar topluluğun dayanağıdır ve görüşlerde, işlerde onların yerini doldururlar. Büyük olan her topluluğa «mele'» denir.
ولما قال لهم نوح: إِنِّي لَكُمْ نَذِيرٌ ... قالوا: ما نَراكَ إِلَّا بَشَراً مِثْلَنا ... أي والله لا يبعث رسولا من البشر، فأحالوا الجائز على الله تعالى.
Nûh onlara: { إِنِّي لَكُمْ نَذِيرٌ } “Şüphesiz ben sizin için bir uyarıcıyım” ... deyince, onlar: { ما نَراكَ إِلَّا بَشَراً مِثْلَنا } “Biz seni ancak bizim gibi bir insan olarak görüyoruz” ... dediler; yani «Allah insanlardan bir elçi göndermez» demek istediler ve böylece Allah Teâlâ hakkında caiz olan bir şeyi imkânsız gördüler.
و «الأراذل» جمع أرذل، وقيل جمع أرذل وأرذال جمع رذل وكان اللازم على هذا أن يقال: أراذيل وإذا ثبتت الياء في جمع صيرف فأحرى ألا تزال في موضع استحقاقها. وهم سفلة الناس ومن لا أخلاق له، ولا يبالى ما يقول ولا ما يقال له.
«el-Erâzil» (الأراذل), «erzel» (أرذل) kelimesinin çoğuludur. Bir görüşe göre «erzel» ve «erzâl» kelimelerinin çoğuludur; «erzâl» ise «rezl» (رذل) kelimesinin çoğuludur. Buna göre «erâzîl» denmesi gerekirdi; zira «sayraf» kelimesinin çoğulunda yâ harfi sabit olduğuna göre hak ettiği yerde kaldırılmaması daha uygundur. Bunlar insanların ayak takımı, ahlakı olmayan, ne söylediğine ve kendisine ne söylendiğine aldırmayan kimselerdir.
وقرأ الجمهور «بادي الرأي» بياء دون همز، من بدا يبدو، ويحتمل أن يكون من بدأ مسهلا، وقرأ أبو عمرو وعيسى الثقفي «بادىء الرأي» بالهمز من بدأ يبدأ.
Cumhur «bâdiye'r-re'yi» (بادي الرأي) şeklinde hemzesiz yâ ile okumuştur; bu, «bedâ-yebdû» (بدا يبدو - göründü/zahir oldu) fiilindendir. «Bede'e» (بدأ - başladı) fiilinden hemzenin teshil edilmiş hali olması da muhtemeldir. Ebû Amr ve Îsâ es-Sekafî ise «bede'e-yebde'ü» (بدأ يبدأ) fiilinden hareketle hemze ile «bâdie'r-re'yi» (بادىء الرأي) şeklinde okumuşlardır.
قال القاضي أبو محمد: وبين القراءتين اختلاف في المعنى يعطيه التدبر، فتركت التطويل ببسطه، والعرب تقول: أما بادىء بدء فإني أحمد الله، وأما بادي بدي بغير همز فيهما، وقال الراجز: [الرجز]
Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: İki kıraat arasında derinlemesine düşünüldüğünde anlaşılan bir mana farkı vardır, fakat sözü uzatmamak için ayrıntısına girmedim. Araplar: «Emmâ bâdie bed'in fe-innî ahmədullâh» (أما بادىء بدء فإني أحمد الله) derler; her ikisini hemzesiz olarak «emmâ bâdiye bediy» (أما بادي بدي) şeklinde de söylerler. Recez şairi şöyle demiştir: [Recez]
أضحى لخالي شبهي بادي بدي ... وصار للفحل لساني ويدي
«İlk bakışta benzerliğim dayıma çekmiş oldu... Dilim ve elim ise erkeğe [babamın kabilesine] kaldı.»
وقال الآخر: وقد علتني ذرأة بادي بدي.
Bir başkası da şöyle demiştir: «İlk bakışta saçlarıma ak düşmüştü.»
وقرأ الجمهور بهمز «الرأي» وقرأ أبو عمرو بترك همزه. بادِيَ نصب على الظرف وصح أن يكون اسم الفاعل ظرفا كما يصح في قريب ونحوه، وفعيل وفاعل متعاقبان أبدا على معنى واحد، وفي المصدر كقولك: جهد نفسي أحب كذا وكذا.
Cumhur «er-re'y» (الرأي) kelimesini hemzeli okumuş, Ebû Amr ise hemzesiz okumuştur. { بادِيَ } lafzı zarf olarak nasb edilmiştir. İsmi fâilin zarf olması, tıpkı «karîb» ve benzerlerinde olduğu gibi sahihtir; «feîl» ve «fâil» kalıpları daima aynı manada birbirinin yerine kullanılır. Masdarda ise «Cehde nefsî falan şeyi severim» demen gibidir.
وتعلق قوله: بادِيَ الرَّأْيِ يحتمل ستة أوجه:
{ بادِيَ الرَّأْيِ } sözünün [iraptaki] taalluku altı veche ihtimallidir:
أحدها: أن يتعلق ب نَراكَ بأول نظر وأقل فكرة، وذلك هو بادِيَ الرَّأْيِ، أي إلا ومتبعوك أراذلنا.
Birincisi: { نَراكَ } fiiline bağlanmasıdır; yani ilk bakışta ve en ufak düşünmeyle -ki bu { بادِيَ الرَّأْيِ } demektir- sana uyanların ancak ayak takımımız olduğunu görüyoruz.
والثاني: أن يتعلق بقوله: اتَّبَعَكَ أي، وما نراك اتبعك بادي الرأي إلا الأراذل ثم يحتمل على هذا قوله: بادِيَ الرَّأْيِ معنيين:
İkincisi: { اتَّبَعَكَ } fiiline bağlanmasıdır; yani «sana ilk bakışta/düşüncesizce uyanların ancak ayak takımı olduğunu görüyoruz» demektir. Bu takdirde { بادِيَ الرَّأْيِ } ifadesi iki manaya ihtimallidir:
أحدهما: أن يريد اتبعك في ظاهر أمرهم وعسى أن بواطنهم ليست معك.
Birincisi: Görünüşte sana tabi olduklarını, oysa içlerinin seninle olmayabileceğini kastetmeleridir.
والثاني: أن يريد اتبعوك بأول نظر وبالرأي البادي دون تعقب ولو تثبتوك لم يتبعوك. وفي هذا الوجه ذم الرأي الغير المروي.
İkincisi: İlk bakışta ve derinlemesine düşünmeksizin alelacele bir görüşle sana tabi olduklarını, şayet etraflıca araştırsalardı sana tabi olmayacaklarını kastetmeleridir. Bu vecihte üzerinde düşünülmemiş görüş yerilmektedir.
والوجه الثالث: من تعلق قوله بادِيَ الرَّأْيِ أن يتعلق بقوله: أَراذِلُنا أي الذين هم أراذلنا بأول نظر فيهم، ويبادي الرأي يعلم ذلك منهم، ويحتمل أن يكون قولهم: بادِيَ الرَّأْيِ وصفا منهم لنوح، أي تدعي عظيما وأنت مكشوف الرأي لا حصافة لك، ونصبه على الحال وعلى الصفة، ويحتمل أن يكون
Üçüncü vecih: { بادِيَ الرَّأْيِ } sözünün { أَراذِلُنا } lafzına bağlanmasıdır; yani «onlara ilk bakışta bizim ayak takımımız oldukları anlaşılan kimseler» demektir. Onların { بادِيَ الرَّأْيِ } sözünün Nûh için bir niteleme olması da muhtemeldir; yani «Büyük bir şey iddia ediyorsun ama sen yüzeysel görüşlüsün, bir sağduyun/derinliğin yok» [demiş olurlar]. Nasbı hâl veya sıfat oluşundandır. Şöyle olması da muhtemeldir:
اعتراضا في الكلام مخاطبة لمحمد ﷺ. ويجيء جميع هذا ستة معان، ويجوز التعلق في هذا الوجه «بقال» .
Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir hitap olarak kelamın arasına giren bir itiraz (ara cümle) olmasıdır. Bütün bunlar altı manaya ulaşır. Bu vecihte taallukun «kâle» (قال) fiiline olması da caizdir.
ومعنى وَما نَرى لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ أي ما ثم شيء تستحقون به الاتباع والطاعة. ثم قال:
{ وَما نَرى لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ } “Sizin bize karşı bir üstünlüğünüzü de görmüyoruz” sözünün anlamı: Kendisi sebebiyle tâbi olunmayı ve itaati hak edeceğiniz bir şey yoktur demektir. Sonra şöyle dediler:
بَلْ نَظُنُّكُمْ كاذِبِينَ فيحتمل أنهم خاطبوا نوحا ومن آمن معه من قومه، أي أنتم كاذبون في تصديقكم هذا الكاذب، وقولكم إنه نبي مرسل.
{ بَلْ نَظُنُّكُمْ كاذِبِينَ } “bilakis sizin yalancılar olduğunuzu sanıyoruz”. Nûh'a ve kavminden ona iman edenlere hitap etmiş olmaları muhtemeldir; yani «Bu yalancıyı tasdik etmenizde ve onun gönderilmiş bir peygamber olduğunu söylemenizde sizler yalancısınız» [demişlerdir].
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın sözü:
[سورة هود (١١) : الآيات ٢٨ الى ٣٠]
[Hûd Suresi (11) : Âyetler 28'den 30'a]
قالَ يا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَآتانِي رَحْمَةً مِنْ عِنْدِهِ فَعُمِّيَتْ عَلَيْكُمْ أَنُلْزِمُكُمُوها وَأَنْتُمْ لَها كارِهُونَ (٢٨) وَيا قَوْمِ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مالاً إِنْ أَجرِيَ إِلاَّ عَلَى اللَّهِ وَما أَنَا بِطارِدِ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ وَلكِنِّي أَراكُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ (٢٩) وَيا قَوْمِ مَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ طَرَدْتُهُمْ أَفَلا تَذَكَّرُونَ (٣٠)
{ قالَ يا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَآتانِي رَحْمَةً مِنْ عِنْدِهِ فَعُمِّيَتْ عَلَيْكُمْ أَنُلْزِمُكُمُوها وَأَنْتُمْ لَها كارِهُونَ (٢٨) وَيا قَوْمِ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مالاً إِنْ أَجرِيَ إِلاَّ عَلَى اللَّهِ وَما أَنَا بِطارِدِ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ وَلكِنِّي أَراكُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ (٢٩) وَيا قَوْمِ مَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ طَرَدْتُهُمْ أَفَلا تَذَكَّرُونَ (٣٠) } “Dedi ki: «Ey kavmim! Söyleyin bakalım; ya ben Rabbimden gelen apaçık bir delil üzerinde isem ve O, katından bana bir rahmet vermiş de bu size gizli tutulmuşsa? Siz onu istemediğiniz halde biz sizi ona zorlayacak mıyız? (28) Ey kavmim! Buna karşılık ben sizden bir mal istemiyorum. Benim mükâfatım ancak Allah'a aittir. İman edenleri de kovacak değilim. Şüphesiz onlar Rablerine kavuşacaklardır. Fakat ben sizi cahillik eden bir kavim olarak görüyorum. (29) Ey kavmim! Şayet onları kovarsam, Allah'a karşı beni kim savunabilir? Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız? (30)”
هذه الآية كأنه قال: أرأيتم إن هداني الله وأضلكم أأجبركم على الهدى وأنتم كارهون له معرضون عنه، واستفهامه في هذه الآية أولا وثانيا على جهة التقرير. وعبارة نوح ﵇ كانت بلغته دالة على المعنى القائم بنفسه، وهذا هو المفهوم من هذه العبارة العربية، فبهذا استقام أن يقال كذا وكذا، إذ القول ما أفاد المعنى القائم بنفسه.
Bu âyet sanki şöyle demiştir: «Söyleyin bakalım; şayet Allah bana hidayet edip sizi saptırdıysa, siz onu istemeyip ondan yüz çevirdiğiniz halde ben sizi hidayete mi zorlayacağım?» Onun bu âyetteki birinci ve ikinci soru sorması takrir (ikrar ettirme) kabilindendir. Nûh aleyhisselâm'ın ifadesi kendi dilinde nefiste bulunan manaya delalet etmekteydi; bu Arapça ifadeden anlaşılan da budur. Böylece şöyle şöyle denmesi doğru olmuştur; zira söz, nefiste bulunan manayı ifade eden şeydir.
وقوله عَلى بَيِّنَةٍ أي على أمر بيّن جلي، والهاء في بَيِّنَةٍ للمبالغة كعلامة ونسابة، و «إيتاؤه الرحمة» هو هدايته للبيّنة، والمشار إليه بهذا كله النبوءة والشرع، وقوله مِنْ عِنْدِهِ تأكيد، كما قال:
{ عَلى بَيِّنَةٍ } “apaçık bir delil üzerinde” ifadesi; açık, apaçık bir iş üzerinde demektir. { بَيِّنَةٍ } kelimesindeki he harfi «allâme» ve «nessâbe» kelimelerinde olduğu gibi mübalağa içindir. «Ona rahmet verilmesi» ise apaçık delile iletilmesidir. Bütün bunlarla kastedilen peygamberlik ve şeriattır. { مِنْ عِنْدِهِ } “katından” ifadesi ise tıpkı şu âyette olduğu gibi pekiştirmedir:
يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ [الأنعام: ٣٨] ، وفائدته رفع الاشتراك ولو بالاستعارة.
{ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ } [el-En'âm: 38] “iki kanadıyla uçar”. Bunun faydası, istiare yoluyla bile olsa ortaklık ihtimalini ortadan kaldırmaktır.
وقرأ جمهور الناس «فعميت» ولذلك وجهان من المعنى:
İnsanların cumhuru «fe-‘ummiyet» (فعميت) şeklinde okumuştur; bunun anlam bakımından iki yönü vardır:
أحد هما: خفيت، ولذلك يقال للسحاب العماء لأنه يخفي ما فيه، كما يقال له: الغمام لأنه يغمه، ومنه قوله ﷺ: «كان الله قبل أن يخلق الأشياء في عماء» .
Birincisi: «Gizlendi» anlamıdır. Bu sebeple buluta «amâ» (العماء) denir; çünkü içindekini gizler. Tıpkı örttüğü/kapladığı için ona «gamâm» (الغمام) denmesi gibi. [Hz. Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu hadisi de bu kabildendir: «Allah eşyayı yaratmadan önce bir amâda idi.»
والمعنى الثاني: أن تكون الإرادة: فعميتم أنتم عنها، لكنه قلب، كما تقول العرب: أدخلت القلنسوة في رأسي، ومنه قول الشاعر: [الطويل]
İkinci mana: Kastedilenin «siz ondan körleştiniz [göremediniz]» olmasıdır; fakat burada kalp (öge değişimi) vardır; nitekim Araplar «Külahı başıma soktum [başı külaha soktum yerine]» derler. Şairin şu sözü de bu kabildendir: [Tavîl]