ترى النور فيها مدخل الظل رأسه ... وسائره باد إلى الشمس أجمع
Görürsün orada ışığı başını sokmuş gölgeye... Ve geri kalanının tümü güneşe çıkmış açıkta.
قال أبو علي: وهذا مما يقلب إذ ليس فيه إشكال وفي القرآن: فَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ [إبراهيم: ٤٧] وقرأ حفص وحمزة والكسائي «فعمّيت» بضم العين وشد الميم على بناء الفعل للمفعول وهذا إنما يكون من الإخفاء ويحتمل القلب المذكور.
Ebû Ali şöyle demiştir: Bu da kapalı bir tarafı bulunmadığından kalb (öge değişimi) yapılan şeylerdendir. Kur'an'da da: { فَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ } [İbrâhîm: 47] “Sakın Allah'ın peygamberlerine verdiği sözden cayacağını sanma!” buyrulmuştur. Hafs, Hamza ve el-Kisâî ise fiili meçhul bina ederek ayın harfinin zammesi ve mimin şeddesiyle «fe-‘ummîyet» (فعمّيت) şeklinde okumuşlardır. Bu da ancak gizlemekten gelir ve zikredilen kalb ihtimalini de taşır.
وقرأ الأعمش وغيره «فعماها عليهم» . قال أبو حاتم: روى الأعمش عن ابن وثاب «وعميت» بالواو خفيفة.
el-A‘meş ve başkaları «fe-‘ammâhâ aleyhim» (فعماها عليهم) şeklinde okumuştur. Ebû Hâtim der ki: el-A‘meş, İbn Vessâb'dan vav ile ve şeddesiz olarak «ve-‘amiyet» (وعميت) şeklinde rivayet etmiştir.
وقوله: أَنُلْزِمُكُمُوها يريد إلزام جبر كالقتال ونحوه، وأما إلزام الإيجاب فهو حاصل، وقال النحاس: معناه أن وجبها عليكم، وقوله في ذلك خطأ.
{ أَنُلْزِمُكُمُوها } “Biz sizi ona zorlayacak mıyız?” sözüyle; savaş ve benzeri zorlama bir ilzamı kastetmektedir. [Hüküm ve delil bakımından] vacip kılma ilzamına gelince, o zaten gerçekleşmiştir. en-Nehhâs: «Bunun anlamı, onu size vacip mi kılalım demektir» demiştir ki onun bu husustaki sözü hatalıdır.
وفي قراءة أبي بن كعب: «أنلزمكموها من شطر أنفسنا» ، ومعناه من تلقاء أنفسنا. وروي عن ابن عباس أنه قرأ ذلك «من شطر قلوبنا» .
Übey b. Ka'b'ın kıraatinde: «Sizi kendi tarafımızdan/kendiliğimizden ona zorlayacak mıyız?» (أنلزمكموها من شطر أنفسنا) şeklindedir ki anlamı kendiliğimizden demektir. İbn Abbâs'tan da bunu «kendi gönlümüzden/kalbimizden» (من شطر قلوبنا) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir.
وقوله يا قَوْمِ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مالًا ... الآية الضمير في عَلَيْهِ عائد على التبليغ.
{ يا قَوْمِ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مالًا } “Ey kavmim! Buna karşılık ben sizden bir mal istemiyorum...” âyetinde geçen { عَلَيْهِ } “buna karşılık” ifadesindeki zamir tebliğe racidir.
وقوله: وَما أَنَا بِطارِدِ الَّذِينَ آمَنُوا يقتضي أنهم طلبوا منه طرد الضعفاء الذين بادروا إلى الإيمان به نظير ما اقترحت قريش على رسول الله ﷺ بطرد تباعه بمكة الذين لم يكونوا من قريش.
{ وَما أَنَا بِطارِدِ الَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenleri de kovacak değilim” sözü, Kureyş'in Mekke'de Kureyş'ten olmayan tâbilerini kovmasını Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den talep etmesine benzer şekilde, onların da kendisine hemen iman eden zayıfları kovmasını talep ettiklerini gerektirir.
وقوله: إِنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ تنبيه على العودة إلى الله ولقاء جزائه المعنى، فيوصلهم إلى حقهم عندي إن ظلمتهم بالطرد. ثم وصفهم بالجهل في مثل هذا الاقتراح ونحوه.
{ إِنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ } “Şüphesiz onlar Rablerine kavuşacaklardır” sözü; Allah'a dönüşe ve O'nun ceza/mükâfatıyla karşılaşmaya bir uyarıdır; anlamı şudur: Şayet ben onları kovmakla zulmedersem, [Allah] yanımdaki haklarına onları ulaştıracaktır. Sonra onları böyle bir teklif ve benzeri hususlarda cahillikle nitelemiştir.
وقوله يا قَوْمِ مَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ ... الآية هو استفهام بمعنى تقرير وتوقيف، أي لا ناصر يدفع عني عقاب الله إن ظلمتهم بالطرد عن الخير الذي قبلوه، ثم وقفهم بقوله: أَفَلا تَذَكَّرُونَ وعرض عليهم النظر المؤدي إلى صحة هذا الاحتجاج.
{ يا قَوْمِ مَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ } “Ey kavmim! Şayet onları kovarsam, Allah'a karşı beni kim savunabilir?...” âyetindeki soru takrir ve tevfik (haddini bildirme/durdurma) anlamındadır; yani kabul ettikleri hayırdan onları kovmak suretiyle onlara zulmedersem, Allah'ın azabını benden savuşturacak hiçbir yardımcı yoktur. Sonra { أَفَلا تَذَكَّرُونَ } “Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?” buyruğuyla onları durdurmuş ve bu delillendirmenin doğruluğuna götüren düşünmeyi onlara sunmuştur.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın şu buyruğu:
[سورة هود (١١) : الآيات ٣١ الى ٣٢]
[Hûd Suresi (11): 31-32. Âyetler]
وَلا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ وَلا أَقُولُ إِنِّي مَلَكٌ وَلا أَقُولُ لِلَّذِينَ تَزْدَرِي أَعْيُنُكُمْ لَنْ يُؤْتِيَهُمُ اللَّهُ خَيْراً اللَّهُ أَعْلَمُ بِما فِي أَنْفُسِهِمْ إِنِّي إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ (٣١) قالُوا يا نُوحُ قَدْ جادَلْتَنا فَأَكْثَرْتَ جِدالَنا فَأْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (٣٢)
{ وَلا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ وَلا أَقُولُ إِنِّي مَلَكٌ وَلا أَقُولُ لِلَّذِينَ تَزْدَرِي أَعْيُنُكُمْ لَنْ يُؤْتِيَهُمُ اللَّهُ خَيْراً اللَّهُ أَعْلَمُ بِما فِي أَنْفُسِهِمْ إِنِّي إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ (٣١) قالُوا يا نُوحُ قَدْ جادَلْتَنا فَأَكْثَرْتَ جِدالَنا فَأْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (٣٢) } “Size 'Allah'ın hazineleri benim yanımdadır' demiyorum, gaybı da bilmem. 'Ben bir meleğim' de demiyorum. Gözlerinizin hor gördüğü kimseler için 'Allah onlara asla bir hayır vermez' de diyemem. Onların içlerinde olanı Allah daha iyi bilir. O takdirde ben elbette zalimlerden olurdum. (31) Dediler ki: 'Ey Nûh! Bizimle gerçekten tartıştın ve bizimle tartışmayı çok uzattın. Eğer doğrulardan isen, bizi tehdit ettiğin şeyi bize getir!' (32)”
قوله: وَلا أَقُولُ عطف على قوله: لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مالًا [هود: ٢٩] ، ومعنى هذه الآية: أني لا أموه عليكم ولا أتعاطى غير ما أهلني الله له، فلست أقول عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ، يريد القدرة التي يوجد بها الشيء بعد حال عدمه، وقد يمكن أن يكون من الموجودات كالرياح والماء، ونحوه ما هو كثير بإبداع الله تعالى له، فإن سمي ذلك- على جهة التجوز- مختزنا فيشبه. ألا ترى ما روي في أحمر ريح عاد أنه فتح عليهم من الريح قدر حلقة الخاتم، ولو كان على قدر منخر الثور لأهلك الأرض. وروي أن الريح عتت على الملائكة الموكلين بتقديرها فلذلك وصفها الله تعالى بالعتو، وقال ابن عباس وغيره: عتت على الخزان. فهذا ونحوه يقتضي أن ثم خزائن. ثم قال: وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ، ثم انحط على هاتين فقال وَلا أَقُولُ إِنِّي مَلَكٌ، ظاهر هذه الآية فضل الملك على البشر وعلى النبي ﷺ وهي مسألة اختلاف. وظواهر القرآن على ما قلناه.
{ وَلا أَقُولُ } “Ve demiyorum” ifadesi, { لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مالًا } [Hûd: 29] sözüne matuftur. Bu âyetin anlamı şudur: Ben sizlere karşı gerçeği gizlemiyorum ve Allah'ın beni ehil kıldığından başkasını da üstlenmiyorum. Ben { عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ } “Allah'ın hazineleri benim yanımdadır” demiyorum; bununla bir şeyin yokluk halinden sonra kendisiyle var edildiği kudreti kastetmektedir. Bunun, Allah Teâlâ'nın yoktan yaratmasıyla çok olan rüzgârlar, su ve benzeri mevcut şeylerden olması da mümkündür. Eğer bu -mecaz yoluyla- depolanmış/hazinelenmiş olarak adlandırılırsa benzeşir. Âd kavminin kırmızı rüzgârı hakkında; rüzgârdan üzerlerine ancak yüzük halkası kadar bir kısmın açıldığı, şayet bir öküzün burun deliği kadar olsaydı yeryüzünü helak edeceği şeklinde rivayet edilen hususu görmez misin? Rüzgârın, onu takdir etmekle görevli meleklere başkaldırdığı, bu yüzden de Allah Teâlâ'nın onu azgınlıkla/baş kaldırmakla nitelediği rivayet edilmiştir. İbn Abbâs ve başkaları ise: «Hazinelerin bekçilerine karşı azgınlaşmıştır» demiştir. İşte bu ve benzeri rivayetler orada hazinelerin bulunduğunu gerektirir. Sonra { وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ } “Gaybı da bilmem” demiş, ardından bu ikisinden tenzil ederek { وَلا أَقُولُ إِنِّي مَلَكٌ } “Ben bir meleğim de demiyorum” buyurmuştur. Bu âyetin zahiri, meleğin beşere ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e üstünlüğünü ifade etmektedir ki bu ihtilaflı bir meseledir. Kur'an'ın zahirleri ise dediğimiz şekildedir.
قال القاضي أبو محمد: وإن أخذنا قوله وَلا أَقُولُ إِنِّي مَلَكٌ على حد أن لو قال: ولا أقول إني
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Şayet onun { وَلا أَقُولُ إِنِّي مَلَكٌ } “Ben bir meleğim de demiyorum” sözünü sanki «Ben bir
كوكب أو نحوه- زالت طريقة التفضيل، ولكن الظاهر هو ما ذكرنا.
yıldızım veya benzeri bir şeyim demiyorum» demiş olma sınırında ele alırsak üstünlük derecelendirmesi yöntemi ortadan kalkar; fakat zahir olan zikrettiğimizdir.
وتَزْدَرِي أصله تزتري (تفتعل) من زرى يزري ومعنى تَزْدَرِي: تحتقر. و «الخير» هنا يظهر فيه أنه خير الآخرة، اللهم إلا أن يكون ازدراؤهم من جهة الفقر، فيكون الخير المال وقد قال بعض المفسرين: حيثما ذكر الله الخير في القرآن فهو المال.
{ تَزْدَرِي } kelimesinin aslı, «zerâ / yezrî» (زرى يزري) kökünden iftiâl vezninde «tezterî»dir (تزتري). { تَزْدَرِي } kelimesinin anlamı: Hor/küçük görürsünüz demektir. Buradaki «hayır» kelimesinde zahir olan, onun ahiret hayrı olmasıdır; meğerki onların hor görmesi fakirlik cihetinden olmuş olsun, o takdirde hayır «mal» olur. Nitekim bazı müfessirler: «Allah Kur'an'da hayrı nerede zikretmişse o maldır» demişlerdir.
قال القاضي أبو محمد: وفي هذا الكلام تحامل، والذي يشبه أن يقال: إنه حيثما ذكر الخير فإن المال يدخل فيه.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu sözde bir aşırılık/tarafgirlik vardır. Uygun olan şöyle denilmesidir: Hayır nerede zikredilirse, mal da onun kapsamına girer.
وقوله اللَّهُ أَعْلَمُ بِما فِي أَنْفُسِهِمْ تسليم لله تعالى، أي لست أحكم عليهم بشيء من هذا وإنما يحكم عليهم بذلك ويخرج حكمه إلى حيز الوجود، الله تعالى الذي يعلم ما في نفوسهم ويجازيهم بذلك، وقال بعض المتأولين: هي رد على قولهم: اتبعك أراذلنا على ما يظهر منهم.
{ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما فِي أَنْفُسِهِمْ } “Onların içlerinde olanı Allah daha iyi bilir” sözü, Allah Teâlâ'ya bir teslimiyettir; yani ben onlar hakkında böyle bir şeye hükmetmem; onlar hakkında ancak onların içlerinde olanı bilen ve onlara bununla karşılık veren Allah Teâlâ hükmeder ve O'nun hükmü varlık alanına çıkar. Bazı müteevviller şöyle demiştir: Bu, onların «Görünüşlerine göre sana en bayağılarımız tâbi oldu» sözlerine bir reddiyedir.
قال القاضي أبو محمد: حسبما تقدم في بعض تأويلات تلك الآية آنفا، فالمعنى لست أنا أحكم عليهم بأن لا يكون لهم خير بظنكم بهم أن بواطنهم ليست كظواهرهم، الله ﷿ أعلم بما في نفوسهم، ثم قال: إِنِّي إِذاً لو فعلت ذلك لَمِنَ الظَّالِمِينَ الذين يضعون الشيء في غير موضعه.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Az önce o âyetin bazı tevilinde geçtiği üzere mana şudur: Onların içlerinin dışları gibi olmadığına dair zannınız sebebiyle ben onlar için bir hayır olmayacağına hükmedecek değilim; onların içlerinde olanı Aziz ve Celil olan Allah daha iyi bilir. Sonra: Şayet bunu yaparsam { إِنِّي إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ } “O takdirde ben elbette” bir şeyi yerli yerine koymayan “zalimlerden olurdum” buyurmuştur.
وقوله: يا نُوحُ ... ، الآية معناه: قد طال منك هذا الجدال، وهو المراجعة في الحجة والمخاصمة والمقابلة بالأقوال حتى تقع الغلبة، وهو مأخوذ من الجدل وهو شدة الفتل ومنه: حبل مجدول، أي ممرّ، ومنه قيل للصقر أجدل لشدة بنيته وفتل أعضائه و «الجدال» فعال، مصدر فاعل، وهو يقع من اثنين، ومصدر فاعل يجيء على فعال وفيعال ومفاعلة، فتركت الياء من فيعال ورفضت. ومن الجدال ما هو محمود، وذلك إذا كان مع كافر حربي في منعته ويطمع في الجدال أن يهتدي، ومن ذلك هذه الآية، ومنه قوله تعالى: وَجادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ [النحل: ١٢٥] إلى غير ذلك من الأمثلة. ومن الجدال ما هو مكروه، وهو ما يقع بين المسلمين بعضهم في بعض في طلب علل الشرائع وتصور ما يخبر الشرع به من قدرة الله، وقد نهى النبي ﷺ عن ذلك، وكرهه العلماء، والله المستعان.
{ يا نُوحُ ... } “Ey Nûh!...” âyetinin anlamı: Bu tartışmayı çok uzattın demektir. Cidal (جدال); delil getirmede karşılıklı konuşmak, çekişmek ve üstünlük sağlanıncaya kadar sözlerle karşı karşıya gelmektir. Bu kelime, bükmenin şiddetli olması demek olan el-cedl (الجدل) kökünden alınmıştır; bundan dolayı sağlam bükülmüş ipe «hablun mecdûl» (حبل مجدول) denir. Yapısının sağlamlığı ve organlarının bükülüp pekişmesi sebebiyle doğana da «ecdel» (أجدل) denmiştir. Cidâl, fâale vezninin masdarı olan «fiâl» veznindedir ve iki taraftan meydana gelir. Fâale vezninin masdarı fiâl, fîâl ve müfâale şeklinde gelir; fîâl veznindeki ye harfi terk edilmiş ve kullanılmamıştır. Mücadelenin övülen türü vardır; bu da kendi korumasında ve gücünde olan bir harbî kâfirle yapıldığında ve mücadele ile onun hidayete ereceği umulduğunda olandır. Bu âyet ve Allah Teâlâ'nın: { وَجادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } [en-Nahl: 125] “Onlarla en güzel şekilde mücadele et” buyruğu ile diğer örnekler bu kabildendir. Mücadelenin mekruh olan türü de vardır; bu da şeriatların gerekçelerini aramak ve şeriatın haber verdiği Allah'ın kudretini tasavvur etmeye çalışmak hususunda Müslümanların kendi aralarında cereyan eden tartışmadır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bundan nehyetmiş, âlimler de bunu mekruh görmüştür. Allah yardım istenendir.
وقرأ ابن عباس «قد جادلتنا فأكثرت جدلنا» بغير ألف، وبفتح الجيم، ذكره أبو حاتم.
İbn Abbâs elifsiz olarak ve cimin fethasıyla «kad câdeltenâ fe-ekseste cedelenâ» (قد جادلتنا فأكثرت جدلنا) şeklinde okumuştur; bunu Ebû Hâtim zikretmiştir.
والمراد بقولهم ما تَعِدُنا العذاب والهلاك، والمفعول الثاني ل تَعِدُنا مضمر تقديره بما تعدناه.
{ ما تَعِدُنا } “bizi tehdit ettiğin şeyi” sözlerinden kasıt, azap ve helaktir. { تَعِدُنا } fiilinin ikinci mefulü gizlidir, takdiri «bi-mâ te'idunâhu» (بما تعدناه) şeklindedir.
ولما كان الكلام يقتضي العذاب جاز أن يستعمل فيه الوعد.
Söz azabı gerektirdiği zaman, onun hakkında vaad (وعد) lafzının kullanılması caiz olmuştur.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın şu buyruğu:
[سورة هود (١١) : الآيات ٣٣ الى ٣٥]
[Hûd Suresi (11): 33-35. Âyetler]
قالَ إِنَّما يَأْتِيكُمْ بِهِ اللَّهُ إِنْ شاءَ وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ (٣٣) وَلا يَنْفَعُكُمْ نُصْحِي إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَكُمْ إِنْ كانَ اللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يُغْوِيَكُمْ هُوَ رَبُّكُمْ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٣٤) أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ إِنِ افْتَرَيْتُهُ فَعَلَيَّ إِجْرامِي وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تُجْرِمُونَ (٣٥)
{ قالَ إِنَّما يَأْتِيكُمْ بِهِ اللَّهُ إِنْ شاءَ وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ (٣٣) وَلا يَنْفَعُكُمْ نُصْحِي إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَكُمْ إِنْ كانَ اللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يُغْوِيَكُمْ هُوَ رَبُّكُمْ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٣٤) أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ إِنِ افْتَرَيْتُهُ فَعَلَيَّ إِجْرامِي وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تُجْرِمُونَ (٣٥) } “[Nûh] dedi ki: 'Onu dilerse size ancak Allah getirir ve siz [O'nu] âciz bırakacak değilsiniz. (33) Eğer Allah sizi azdırmak/saptırmak istiyorsa, ben size öğüt vermek istesem de öğüdüm size fayda vermez. O sizin Rabbinizdir ve O'na döndürüleceksiniz.' (34) Yoksa 'Onu uydurdu' mu diyorlar? De ki: 'Eğer onu ben uydurduysam günahım banadır. Ben ise sizin işlediğiniz günahtan uzağım.' (35)”
المعنى: ليس ذلك بيدي ولا إلىّ توفيته، وإنما ذلك بيد الله وهو الآتي به إن شاء وإذا شاء، ولستم من
Anlamı şudur: Bu benim elimde değildir ve onu tam olarak getirmek bana ait de değildir. O ancak Allah'ın elindedir; dilerse ve dilediği zaman onu getirecek olan O'dur. Siz de
المنعة بحال من يفلت أو يعتصم بمنج، وإنما في قبضة القدرة وتحت ذلة المتملك، وليس نصحي بنافع ولا إرادتي الخير لكم مغنية إذا كان الله تعالى قد أراد بكم الإغواء والإضلال والإهلاك. والشرط الثاني اعتراض بين الكلام، وفيه بلاغة في اقتران الإرادتين. وأن إرادة البشر غير مغنية، وتعلق هذا الشرط هو ب نُصْحِي، وتعلق الآخر هو ب «لا ينفع» . والنصح هو سد ثلم الرأي للمنصوح وترقيعه، وهو مأخوذ من نصح الثوب إذا خاطه، والمنصح الإبرة، والمخيط يقال له منصح ونصاح: وقالت فرقة معنى قوله يُغْوِيَكُمْ: يضلكم، من قولهم غوى الرجل يغوى، ومنه قول الشاعر [المرقش] : [الطويل]
kaçıp kurtulacak veya bir sığınağa sığınacak bir güç ve kuvvete sahip değilsiniz; ancak kudretin kabzasında ve mülk Sahibinin zilleti altındasınız. Şayet Allah Teâlâ sizin için azgınlığı, sapıklığı ve helaki murad etmişse, benim öğüdüm fayda verici olmadığı gibi size hayır dilemem de bir fayda sağlamaz. İkinci şart cümlenin arasına girmiş bir itiraziyyedir (ara cümledir); bunda iki iradenin birbirine bağlanmasında ve beşer iradesinin hiçbir yarar sağlamamasında bir belağat vardır. Bu şartın taalluku { نُصْحِي } “öğüdüm” kelimesinedir; diğerinin taalluku ise «fayda vermez» ifadesinedir. Nush (öğüt); öğüt verilen kimsenin görüşündeki gediği kapatmak ve onu yamamaktır. Bu da elbise dikildiği zaman kullanılan «nasaha's-sevb» (نصح الثوب) ifadesinden alınmıştır. «el-Minsah» (المنصح) iğne demektir; dikilen şeye de «minsah» ve «nisâh» denir. Bir zümre { يُغْوِيَكُمْ } sözünün anlamının: «Sizi saptırmasıdır» demiştir; bu da adam saptı anlamındaki «ğavâ'r-racul / yeğvâ» (غوى الرجل يغوى) sözünden gelir. Şair el-Murakkaş'ın şu sözü de bu kabildendir: [Tavîl]
فمن يلق خيرا يحمد الناس أمره ... ومن يغو لا يعدم على الغي لائما
Kim bir hayra ererse insanlar onun işini över... Kim de saparsa sapkınlığı üzerine kınayansız kalmaz.
وإذا كان هذا معنى اللفظة، ففي الآية حجة على المعتزلة القائلين إن الضلال إنما هو من العبد.
Eğer lafzın anlamı bu olursa, âyette sapıklığın ancak kuldan kaynaklandığını söyleyen Mûtezile'ye karşı bir delil vardır.
وقالت فرقة معنى قوله: يُغْوِيَكُمْ: يهلككم، والغوى المرض والهلاك وفي لغة طيّىء: أصبح فلان غاويا، أي مريضا، والغوى بشم الفصيل، قال يعقوب في الإصلاح. وقيل: فقده اللبن حتى يموت جوعا، قاله الفراء وحكاه الطبري. يقال غوى يغوى، وحكى الزهراوي أنه الذي قطع عنه اللبن حتى كاد يهلك ولما يهلك بعد، فإذا كان هذا معنى اللفظة زال موضع النظر بين أهل السنة والمعتزلة، وبقي الاحتجاج عليهم بما هو أبين من هذه الآية كقوله تعالى: فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ [الأنعام: ١٢٥] ونحوها.
Bir zümre de { يُغْوِيَكُمْ } sözünün anlamının: «Sizi helak etmesidir» demiştir. el-Ğavâ (الغوى); hastalık ve helaktir. Tayy kabilesinin lügatinde: «Filanca hasta olarak sabahladı» anlamında «asbaha fulânun ğâviyen» (أصبح فلان غاويا) denir. el-Ğavâ, yavrunun sütten tıkanmasıdır; bunu Ya'kûb el-Islâh'ta söylemiştir. Açlıktan ölünceye kadar süt bulamaması olduğu da söylenmiştir; bunu el-Ferrâ söylemiş, et-Taberî de nakletmiştir. «Ğavâ / yeğvâ» (غوى يغوى) denir. ez-Zehrâvî ise onun, kendisinden süt kesilip neredeyse helak olacak duruma gelen fakat henüz helak olmamış kimse olduğunu nakletmiştir. Eğer lafzın anlamı bu olursa, Ehl-i Sünnet ile Mûtezile arasındaki tartışma konusu ortadan kalkar ve onlara karşı delil getirme işi, Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ } [el-En'âm: 125] “Allah kimi doğru yola iletmek isterse onun göğsünü İslâm'a açar” ve benzeri âyetler gibi bu âyetten daha açık olan naslarla baki kalır.
قال القاضي أبو محمد: ولكني أعتقد أن للمعتزلة تعلقا وحجة بالغة بهذا التأويل، فرد عليه وأفرط حتى أنكر أن يكون الغوى بمعنى الهلاك موجودا في لسان العرب.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Fakat ben inanıyorum ki Mûtezile'nin bu teville tutunacağı açık bir hücceti vardır; bu sebeple ona karşı çıkılmış ve Arapların dilinde «el-ğavâ» kelimesinin helak anlamında bulunduğu inkâr edilecek kadar aşırıya gidilmiştir.
وقوله: هُوَ رَبُّكُمْ، تنبيه على المعرفة بالخالق. وقوله: وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ إخبار في ضمنه وعيد وتخويف، وقوله تعالى: أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ ... الآية، قال الطبري وغيره من المتأولين والمؤلفين في التفسير: إن هذه الآية اعترضت في قصة نوح وهي شأن محمد ﷺ مع كفار قريش، وذلك أنهم قالوا: افتري القرآن وافتري هذه القصة على نوح، فنزلت الآية في ذلك.
{ هُوَ رَبُّكُمْ } “O sizin Rabbinizdir” sözü, Yaratıcıyı tanımaya bir uyarıdır. { وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Ve O'na döndürüleceksiniz” sözü ise zımnında tehdit ve korkutma bulunan bir haberdir. Allah Teâlâ'nın: { أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ } “Yoksa 'Onu uydurdu' mu diyorlar?...” âyeti hakkında et-Taberî ve tefsir sahasındaki diğer müteevvil ve müellifler şöyle demişlerdir: Bu âyet Nûh kıssası arasına girmiştir ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in Kureyş kâfirleriyle olan durumudur. Şöyle ki onlar: «Kur'an uyduruldu ve Nûh hakkındaki bu kıssa uyduruldu» dediler; bunun üzerine âyet bu hususta indi.
قال القاضي أبو محمد: وهذا لو صح بسند وجب الوقوف عنده، وإلا فهو يحتمل أن يكون في شأن نوح ﵇، ويبقى اتساق الآية مطردا، ويكون الضمير في قوله افْتَراهُ عائدا إلى العذاب الذي توعدهم به أو على جميع أخباره، وأوقع الافتراء على العذاب من حيث يقع على الإخبار به. والمعنى: أم يقول هؤلاء الكفرة افترى نوح هذا التوعد بالعذاب وأراد الإرهاب علينا بذلك ثم يطرد باقي الآية على هذا.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu, şayet sahih bir senetle sabit olsaydı yanında durulması gerekirdi; aksi halde bunun Nûh aleyhisselâm'ın durumu hakkında olması muhtemeldir ve âyetin akışı da düzenli bir şekilde devam eder. { افْتَراهُ } “Onu uydurdu” sözündeki zamir de onları tehdit ettiği azaba veya bütün haberlerine raci olur; iftira kelimesinin azap üzerine vaki kılınması, onun haber verilmesi üzerine vaki kılınması cihetiyledir. Anlamı şudur: Yoksa bu kâfirler «Nûh bu azap tehdidini uydurdu ve bununla bizi korkutmak istedi» mi diyorlar? Sonra âyetin kalanı bu doğrultuda devam eder.
وأَمْ هي التي بمعنى بل يقولون، و «الإجرام» مصدر أجرم يجرم إذا جنى، يقال: جرم وأجرم بمعنى، ومن ذلك قول الشاعر:
{ أَمْ } edatı «bilakis diyorlar ki» anlamındadır. «el-İcrâm» (الإجرام), cinayet işledi/suç işledi anlamında «ecrame / yucrimu» (أجرم يجرم) fiilinin masdarıdır. «Cerame» (جرم) ve «ecrame» (أجرم) aynı anlamda kullanılır. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
طريد عشيرة ووهين ذنب ... بما جرمت يدي وجنى لساني
Aşiretinden kovulmuş ve günahı yüzünden zayıf düşmüş biriyim... Elimin işlediği suç ve dilimin işlediği cinayet sebebiyle.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın şu buyruğu:
[سورة هود (١١) : الآيات ٣٦ الى ٣٧]
[Hûd Suresi (11): 36-37. Âyetler]
وَأُوحِيَ إِلى نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلاَّ مَنْ قَدْ آمَنَ فَلا تَبْتَئِسْ بِما كانُوا يَفْعَلُونَ (٣٦) وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنا وَوَحْيِنا وَلا تُخاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ (٣٧)
{ وَأُوحِيَ إِلى نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلاَّ مَنْ قَدْ آمَنَ فَلا تَبْتَئِسْ بِما كانُوا يَفْعَلُونَ (٣٦) وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنا وَوَحْيِنا وَلا تُخاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ (٣٧) } “Nûh'a vahyolundu ki: 'Kavminden daha önce iman etmiş olanlardan başkası asla iman etmeyecektir. Artık onların yaptıklarına üzülme! (36) Gözetimimiz altında ve vahyimiz doğrultusunda gemiyi yap. Zulmedenler hakkında bana bir şey söyleme! Çünkü onlar mutlaka boğulacaklardır.' (37)”
قرأ أبو البرهسم: «وأوحى» بفتح الهمزة على إسناد الفعل إلى الله ﷿، «إنه» بكسر الهمزة، وقيل لنوح هذا بعد أن طال عليه كفر القرن بعد القرن به، وكان يأتيه الرجل بابنه فيقول: يا بني لا تصدق هذا الشيخ فهكذا عهده أبي وجدي كذابا مجنونا رواه عبيد بن عمير وغيره، وهذه الآية هي التي أيأست نوحا ﵇ من قومه، فروي أنه لما أوحي إليه ذلك دعا فقال: رَبِّ لا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً [نوح: ٢٦] .
Ebû'l-Berhesîm fiili Aziz ve Celil olan Allah'a isnat ederek hemzenin fethasıyla «ve-evhâ» (وأوحى), hemzenin kesresiyle «innehû» (إنه) şeklinde okumuştur. Bu söz Nûh'a, nesilden nesile kavminin küfrünün onun üzerinde uzayıp gitmesinden sonra söylenmiştir. Bir adam oğlunu getirir ve: «Yavrucuğum! Bu yaşlı adamı doğrulama; babam ve dedem de onu yalancı ve deli olarak bilirdi» derdi; bunu Ubeyd b. Umeyr ve başkaları rivayet etmiştir. Nûh aleyhisselâm'ı kavminden ümitsizliğe düşüren işte bu âyettir. Rivayet edildiğine göre bu kendisine vahyolunduğunda dua edip şöyle demiştir: { رَبِّ لا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً } [Nûh: 26] “Rabbim! Yeryüzünde kâfirlerden hiçbir yurt tutan bırakma!”.
وتَبْتَئِسْ من البؤس تفتعل، ومعناه: لا تحزن نفسك ومنه قول الشاعر- وهو لبيد بن ربيعة-:
{ تَبْتَئِسْ } kelimesi el-be's (البؤس) kökünden iftiâl veznindedir; anlamı: Kendini üzme demektir. Şair Lebîd b. Rebîa'nın şu sözü de bu kabildendir:
[مجزوء الكامل]
[Meczûu'l-Kâmil]
في مأتم كنعاج حا ... رة تبتئس بما لقينا
Bir matem içindedirler ki Hâre'nin koyunları gibi... Başıma gelen şey yüzünden üzülen.
حارة: موضع.
Hâre: Bir yer adıdır.
قال القاضي أبو محمد: وفي أمر نوح ﵇ تدافع في ظاهر الآيات والأحاديث ينبغي أن نخلص القول فيه، وذلك أن ظاهر أمره أنه ﵇ دعا على الكافرين عامة من جميع الأمم ولم يخص قومه دون غيرهم، وتظاهرت الروايات وكتب التفاسير بأن الغرق نال جميع أهل الأرض وعم الماء جميعها، قاله ابن عباس وغيره، ويوجب ذلك أمر نوح بحمل الأزواج من الحيوان، ولولا خوف إفناء أجناسها من جميع الأرض، ما كان ذلك، فلا يتفق لنا أن نقول إنه لم يكن في الأرض غير قوم نوح في ذلك الوقت، لأنه يجب أن يكون نوح بعث إلى جميع الناس، وقد صح أن هذه الفضيلة خاصة لمحمد ﷺ بقوله:
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Nûh aleyhisselâm'ın durumunda, âyetlerin ve hadislerin zahirinde hakkında sözü netleştirmemiz gereken bir çelişki/çatışma vardır. Şöyle ki: Onun durumunun zahiri, [Nûh] aleyhisselâm'ın diğerlerini hariç tutmaksızın sadece kendi kavmine değil, bütün ümmetlerden olan kâfirlerin geneline beddua ettiğini göstermektedir. Rivayetler ve tefsir kitapları da boğulmanın bütün yeryüzü ehline ulaştığı ve suyun yeryüzünün tamamını kapladığı hususunda birbirini desteklemektedir; bunu İbn Abbâs ve başkaları söylemiştir. Nûh'a hayvanlardan çifter çifter yüklemesinin emredilmesi de bunu gerektirir; zira onların türlerinin bütün yeryüzünden yok olması korkusu olmasaydı bu yapılmazdı. O takdirde o dönemde yeryüzünde Nûh'un kavminden başkasının bulunmadığını söylememiz bizim açımızdan tutarlı olmaz; çünkü [bu takdirde] Nûh'un bütün insanlara gönderilmiş olması gerekirdi. Oysa bu faziletin Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e özel olduğu şu sözüyle sabit olmuştur:
«أوتيت خمسا لم يؤتهن أحد قبلي» . فلا بد أن نقرر كثيرا من الأمم كان في ذلك الوقت، وإذا كان ذلك، فكيف استحقوا العقوبة في جمعهم ونوح لم يبعث إلى كلهم؟ وكنا نقدر هنا أن الله تعالى بعث إليهم رسلا قبل نوح فكفروا بهم واستمر كفرهم، لولا أنا نجد الحديث ينطق بأن نوحا هو أول الرسل إلى أهل الأرض ولا يمكن أيضا أن نقول: عذبوا دون رسالة ونحن نجد القرآن: وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا [الإسراء: ١٥] .
«Bana benden önce hiç kimseye verilmeyen beş şey verildi.» Bu durumda o vakitte birçok ümmetin var olduğunu kabul etmemiz kaçınılmazdır. Eğer böyle idiyse, Nûh onların hepsine gönderilmemişken topluca cezayı nasıl hak ettiler? Şayet hadisin açıkça Nûh'un yeryüzü ehline gönderilen ilk resul olduğunu söylediğini görmeseydik, Allah Teâlâ'nın Nûh'tan önce onlara resuller gönderdiğini, onların da o resulleri inkâr edip küfürlerinin devam ettiğini burada takdir edebilirdik. Kur'an'da: { وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا } [el-İsrâ: 15] “Biz bir peygamber göndermedikçe azap edici değiliz” âyetini görürken, bir risalet olmaksızın azap edildiklerini söylememiz de mümkün değildir.
والتأويل المخلص من هذا كله هو أن نقول: إن نوحا ﵇ أول رسول بعث إلى كفار من أهل الأرض ليصلح الخلق ويبالغ في التبليغ ويحتمل المشقة من الناس- بحسب ما ثبت في الحديث- ثم نقول: إنه بعث إلى قومه خاصة بالتبليغ والدعاء والتنبيه، وبقي أمم في الأرض لم يكلف القول لهم، فتصح الخاصة لمحمد ﷺ ثم نقول: إن الأمم التي لم يبعث ليخاطبها إذا كانت بحال كفر وعبادة أوثان، وكانت الأدلة على الله تعالى منصوبة معرضة للنظر، وكانوا متمكنين من النظر من جهة إدراكهم، وكان الشرع- ببعث نوح- موجودا مستقرا.
Bütün bunlardan kurtarıcı tevil ise şöyle dememizdir: Nûh aleyhisselâm, mahlûkatı ıslah etmek, tebliğde mübalağa göstermek ve insanlardan gelen meşakkate katlanmak üzere -hadiste sabit olduğu üzere- yeryüzü ehlinden kâfirlere gönderilen ilk resuldür. Sonra deriz ki: O, tebliğ, davet ve uyarı ile özel olarak kendi kavmine gönderilmişti; yeryüzünde kendilerine söz söylemekle yükümlü tutulmadığı ümmetler kalmıştı; böylece Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e has olan özellik de sahih olur. Sonra deriz ki: Kendilerine hitap etmek üzere gönderilmediği ümmetler, küfür ve putlara tapma halinde oldukları, Allah Teâlâ'ya götüren deliller dikilip akıl yürütmeye açık bulunduğu, idrakleri cihetiyle akıl yürütmeye güç yetirebildikleri ve şeriat da -Nûh'un gönderilmesiyle- mevcut ve yerleşik olduğu için,
فقد وجب عليهم النظر، وصاروا بتركه بحال من يجب تعذيبه: فإن هذا رسول مبعوث وإن كان لم يبعث إليهم معينين ألا ترى أن لفظ الآية إنما هو وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا [الإسراء: ١٥] ، أي
onlara akıl yürütmek vacip olmuştu; bunu terk etmekle de azap edilmesi gereken kimseler durumuna gelmişlerdi. Zira bu, bizzat kendilerine gönderilmemiş olsa bile gönderilmiş bir resuldür. Görmez misin ki âyetin lafzı ancak: { وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا } [el-İsrâ: 15] “Biz bir peygamber göndermedikçe azap edici değiliz” şeklindedir; yani
حتى نوجده، لأن بعثة الأنبياء إلى قوم مخصوصين إنما هو في معنى القتال والشدة، وأما من جهة بذل النصيحة وقبول من آمن فالناس أجمع في ذلك سواء ونوح قد لبث ألف سنة إلا خمسين عاما يدعو إلى الله، فغير ممكن أن لم تبلغ نبوءته للقريب والبعيد، ويجيء تعذيب الكل بالغرق بعد بعثة رسول وهو نوح ﷺ.
onu var kılmadıkça [demektir]. Çünkü peygamberlerin belirli bir kavme gönderilmesi ancak savaş ve şiddet anlamındadır. Nasihatte bulunmak ve iman edeni kabul etmek cihetinden ise bütün insanlar bu hususta eşittir. Nûh da elli yılı müstesna bin sene Allah'a davet ederek kalmıştır; dolayısıyla onun peygamberliğinin yakına ve uzağa ulaşmamış olması imkânsızdır. Böylece hepsinin suda boğulmakla cezalandırılması, bir resulün -ki o Nûh aleyhisselâm'dır- gönderilmesinden sonra gerçekleşmiş olur.
ولا يعارضنا مع هذه التأويلات شيء من الحديث ولا الآيات، والله الموفق للصواب.
Bu tevillerle birlikte hadislerden ve âyetlerden hiçbir şey bize aykırı düşmez. Doğruya muvaffak kılan Allah'tır.
وقوله تعالى: وَاصْنَعِ الْفُلْكَ عطف على قوله: فَلا تَبْتَئِسْ والْفُلْكَ: السفينة، وجمعها أيضا فلك، وليس هو لفظا للواحد والجمع وإنما هو فعل وجمع على فعل ومن حيث جاز أن يجمع فعل على فعل كأسد وأسد، جاز أن يجمع فعل على فعل، فظاهر لفظ الجمع فيها كظاهر لفظ واحد وليس به، تدل على ذلك درجة التثنية التي بينهما لأنك تقول: فلك وفلكان وفلك، فالحركة في الجمع نظير ضمة الصاد إذا ناديت «يا منصور» ، تريد «يا منصور» ، فرخمت على لغة من يقول: يا حار بالضم، فإن ضمة الصاد هي في اللفظ كضمة الأصل، وليست بها في الحكم.
Allah Teâlâ'nın: { وَاصْنَعِ الْفُلْكَ } “Gemiyi yap” buyruğu, { فَلا تَبْتَئِسْ } “üzülme” sözü üzerine matuftur. el-Fülk (الْفُلْك) gemi demektir; çoğulu da yine fülktür. Bu kelime hem tekil hem çoğul için kullanılan tek bir lafız olmayıp, bilakis fe‘l (فَعْل) veznindedir ve fu‘l (فُعْل) vezninde çoğul yapılmıştır. Nasıl ki esed (أَسَد) ve üsd (أُسْد) kelimelerinde olduğu gibi fe‘al veznindeki bir kelimenin fu‘l vezninde çoğul yapılması caiz ise, fe‘l veznindeki bir kelimenin de fu‘l vezninde çoğul yapılması caizdir. Dolayısıyla onda çoğul lafzının zahiri, tekil lafzının zahiri gibidir; fakat [hüküm bakımından] öyle değildir. İkisi arasındaki tesniye (ikil) derecesi buna delalet eder; zira sen: Fülkün, fülkâni ve fülkün (tekil, ikil, çoğul) dersin. Çoğuldaki hareke, «yâ Mansûr» demek isteyip de «yâ Hâru» şeklinde dammeli söyleyen kimsenin lehçesine göre terhim yaptığında «yâ Mansu» diye seslenirken sâd harfinin aldığı dammenin benzeridir. Zira sâd harfinin dammesi lafızda asıldaki damme gibidir, fakat hüküm bakımından onun gibi değildir.
وقوله: بِأَعْيُنِنا يمكن- فيما يتأول- أن يريد به بمرأى منا وتحت إدراك، فتكون عبارة عن الإدراك والرعاية والحفظ، ويكون جمع الأعين للعظمة لا للتكثير كما قال تعالى: فَنِعْمَ الْقادِرُونَ [المرسلات: ٢٣] فرجع معنى الأعين في هذه وفي غيرها إلى معنى عين في قوله: لِتُصْنَعَ عَلى عَيْنِي [طه: ٣٩] ، وذلك كله عبارة عن الإدراك وإحاطته بالمدركات، وهو تعالى منزه عن الحواس والتشبيه والتكييف لا رب غيره. ويحتمل قوله بِأَعْيُنِنا أي بملائكتنا الذين جعلناهم عيونا على مواضع حفظك ومعونتك، فيكون الجمع على هذا للتكثير.
{ بِأَعْيُنِنا } “Gözlerimizin önünde / gözetimimiz altında” buyruğunun tevilinde, bizim gözetimimiz ve idrakimiz altında anlamının kastedilmiş olması mümkündür. Böylece bu ifade idrak, riayet ve korumadan kinaye olur. «A‘yün» (gözler) kelimesinin çoğul gelmesi ise, tıpkı Allah Teâlâ'nın: { فَنِعْمَ الْقادِرُونَ } [el-Mürselât: 23] “Biz ne güzel kudret sahibiyiz” buyruğunda olduğu gibi, çokluk için değil tazim (yüceltme) içindir. Dolayısıyla bu âyette ve diğerlerindeki çoğul göz anlamı, { لِتُصْنَعَ عَلى عَيْنِي } [Tâhâ: 39] “gözetimim altında yetiştirilmen için” âyetindeki tekil göz anlamına döner. Bütün bunlar idrakten ve idrak edilenleri kuşatmasından kinayedir; O Teâlâ duyulardan, benzetilmekten ve keyfiyet izafe edilmesinden münezzehtir, O'ndan başka rab yoktur. { بِأَعْيُنِنا } sözünün, senin korunma ve yardım edilme mekânların üzerine gözcü kıldığımız meleklerimizle anlamına gelmesi de muhtemeldir; çoğul bu takdirde çokluk ifade eder.
وقرأ طلحة بن مصرف «بأعينا» مدغما.
Talha b. Musarrif idgam ile «bi-a‘yinnâ» şeklinde okumuştur.
وقوله وَوَحْيِنا معناه: وتعليمنا لك صورة العمل بالوحي، وروي في ذلك أن نوحا ﵇ لما جهل كيفية صنع السفينة أوحى الله إليه: أن اصنعها على مثال جؤجؤ الطير، إلى غير ذلك مما عمله نوح من عملها، فقد روي أيضا أنها كانت مربعة الشكل طويلة في السماء، ضيقة الأعلى، وأن الغرض منها إنما كان الحفظ لا سرعة الجري، والحديث الذي تضمن أنها كجؤجؤ الطائر أصح ومعناه أظهر: لأنها لو كانت مربعة لم تكن فلكا بل كانت وعاء فقط، وقد وصفها الله تعالى بالجري في البحر، وفي الحديث:
{ وَوَحْيِنا } “ve vahyimizle” sözünün anlamı şudur: Vahiy yoluyla sana yapılış biçimini öğretmemizle. Bu hususta rivayet edildiğine göre, Nûh aleyhisselâm geminin nasıl yapılacağını bilemeyince Allah ona: «Onu kuşun göğsü şeklinde yap» diye vahyetti; Nûh'un onun yapımına dair yaptığı diğer işler de böyledir. Geminin kare şeklinde, göğe doğru uzun, üst kısmının dar olduğu ve ondan maksadın hızlı gitmesi değil, sadece korunmak olduğu da rivayet edilmiştir. Kuşun göğsü gibi olduğunu içeren hadis ise daha sahih ve anlamı daha açıktır; çünkü kare şeklinde olsaydı bir gemi olmaz, sadece bir kap/sandık olurdu; oysa Allah Teâlâ onu denizde akıp gitmekle nitelemiştir. Hadiste şöyle buyrulmuştur:
كان راز سفينة نوح ﵇ جبريل ﵇ والراز: القيم بعمل السفن. ومن فسر قوله وَوَحْيِنا أي بأمرنا لك، فذلك ضعيف لأن قوله: وَاصْنَعِ الْفُلْكَ مغن عن ذلك. والَّذِينَ ظَلَمُوا هم قومه الذين أعرضوا عن الهداية حتى عمتهم النقمة، قال ابن جريج: وهذه الآية تقدم الله فيها إلى نوح أن لا يشفع فيهم.
«Nûh aleyhisselâm'ın gemisinin ustabaşısı Cibrîl aleyhisselâm idi.» Râz (الراز): Gemi yapım işini yöneten usta demektir. { وَوَحْيِنا } buyruğunu «sana olan emrimizle» diye tefsir edenlerin bu görüşü zayıftır; çünkü { وَاصْنَعِ الْفُلْكَ } “gemiyi yap” buyruğu bundan müstağnidir. { الَّذِينَ ظَلَمُوا } “Zulmedenler” ise, kendilerini helak kuşatıncaya kadar hidayetten yüz çeviren kendi kavmidir. İbn Cüreyc şöyle demiştir: Bu âyette Allah, Nûh'a onlar hakkında şefaatte bulunmamasını bildirmiştir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın sözü:
[سورة هود (١١) : الآيات ٣٨ الى ٤٠]
[Hûd Suresi (11), Âyetler 38-40]
وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ وَكُلَّما مَرَّ عَلَيْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ قالَ إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ كَما تَسْخَرُونَ (٣٨) فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذابٌ مُقِيمٌ (٣٩) حَتَّى إِذا جاءَ أَمْرُنا وَفارَ التَّنُّورُ قُلْنَا احْمِلْ فِيها مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وَأَهْلَكَ إِلاَّ مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ وَمَنْ آمَنَ وَما آمَنَ مَعَهُ إِلاَّ قَلِيلٌ (٤٠)
{ وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ وَكُلَّما مَرَّ عَلَيْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ قالَ إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ كَما تَسْخَرُونَ (٣٨) فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذابٌ مُقِيمٌ (٣٩) حَتَّى إِذا جاءَ أَمْرُنا وَفارَ التَّنُّورُ قُلْنَا احْمِلْ فِيها مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وَأَهْلَكَ إِلاَّ مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ وَمَنْ آمَنَ وَما آمَنَ مَعَهُ إِلاَّ قَلِيلٌ (٤٠) } “(Nûh) gemiyi yapıyordu. Kavminden ileri gelenler her yanından geçtikçe onunla alay ediyorlardı. O da dedi ki: «Bizimle alay ediyorsanız, sizin alay ettiğiniz gibi biz de sizinle alay edeceğiz! Kendisini rezil edecek azabın kime geleceğini ve üzerine sürekli bir azabın kimin ineceğini yakında bileceksiniz!» Nihayet emrimiz gelip de tandır kaynayınca dedik ki: «Her cinsten birer çifti ve haklarında aleyhte hüküm verilmiş olanlar dışındaki aileni ve iman edenleri gemiye bindir.» Zaten onunla birlikte pek az kimse iman etmişti.”
التقدير: فشرع يصنع فحكيت حال الاستقبال، إذ في خلالها وقع مرورهم، قال ابن عباس: صنع نوح الفلك ببقاع دمشق وأخذ عودها من لبنان وعودها من الشمشار وهو البقص. وروي أن عودها من الساج وأن نوحا ﵇ اغترسه حتى كبر في أربعين سنة وروي أن طول السفينة ألف ذراع ومائتان، وعرضها ستمائة ذراع، ذكره الحسن بن أبي الحسن وقيل: طولها ثلاثمائة ذراع وعرضها خمسون ذراعا، وطولها في السماء ثلاثون ذراعا، ذكره قتادة، وروي غير هذا مما لم يثبت، فاختصرت ذكره، وذكر الطبري حديث إحياء عيسى ابن مريم لسام بن نوح وسؤاله إياه عن أمر السفينة فذكر أنها ثلاث طبقات: طبقة للناس، وطبقة للبهائم، وطبقة للطير، إلى غير ذلك في حديث طويل.
Takdiri şöyledir: «Böylece yapmaya başladı»; bu durum [muzari fiille] hikâye edilmiştir, zira onların geçişleri bu yapım esnasında vuku buluyordu. İbn Abbas şöyle demiştir: Nûh gemiyi Şam vadisinde (Bikâ‘ bölgesinde) yaptı; tahtasını Lübnan'dan aldı, ağacı ise şimşir, yani bakstır. Ağacının tik ağacından olduğu ve Nûh aleyhisselâm'ın onu dikip kırk yılda büyüttüğü de rivayet edilmiştir. Hasan b. Ebi'l-Hasan'ın zikrettiğine göre geminin uzunluğunun bin iki yüz arşın, genişliğinin ise altı yüz arşın olduğu rivayet edilmiştir. Katâde'nin zikrettiğine göre ise uzunluğunun üç yüz arşın, genişliğinin elli arşın, göğe doğru yüksekliğinin de otuz arşın olduğu söylenmiştir. Bundan başka sabit olmayan rivayetler de aktarılmıştır, zikrini kısa kestim. Taberî, Meryem oğlu İsa'nın Nûh'un oğlu Sâm'ı diriltmesi ve ona geminin durumunu sorması hadisini zikretmiş; o da uzun bir hadiste geminin üç katlı olduğunu, bir katının insanlar, bir katının hayvanlar, bir katının da kuşlar için olduğunu anlatmıştır.
و «الملأ» هنا الجماعة، وسَخِرُوا معناه استجهلوه، وهذا الاستجهال إن كان الأمر كما ذكر أنهم لم يكونوا قبل رأوا سفينة ولا كانت- فوجه الاستجهال واضح. وبذلك تظاهرت التفاسير وإن كانت السفائن حينئذ معروفة فاستجهلوه في أن صنعها في موضع لا قرب لها من البحر وروي أنهم كانوا يقولون له صرت نجارا بعد النبوة؟!!.
Buradaki «el-Mele’» topluluk demektir. { سَخِرُوا } fiilinin anlamı ise onu cahilce davranmakla itham ettiler demektir. Bu cehalete nispet etme durumu, eğer daha önce hiç gemi görmedikleri ve ortada hiç gemi bulunmadığı şeklinde zikredildiği gibi ise, cehalete nispet etme yönü gayet açıktır. Tefsirler de bu yönde birbirini desteklemektedir. Şayet o dönemde gemiler biliniyor idiyse, onu denize yakın olmayan bir yerde gemi yaptığı için akılsızlıkla itham etmişlerdir. Onların kendisine: «Peygamberlikten sonra marangoz mu oldun?!» dedikleri de rivayet edilmiştir.
وقوله فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ قال الطبري: يريد في الآخرة.
{ فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ } “biz de sizinle alay edeceğiz” sözü hakkında Taberî: «Ahirette [alay edeceğiz] demeyi kastetmektedir» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: ويحتمل الكلام، بل هو الأرجح، أن يريد: إنا نسخر منكم الآن، أي نستجهلكم لعلمنا بما أنتم عليه من الغرر مع الله تعالى والكون بمدرج عذابه، ثم جاء قوله: فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ تهديدا، والسخر: الاستجهال مع استهزاء، ومصدره: سخرى بضم السين، والمصدر من السخرة والتسخير سخرى بكسرها.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: İfadenin şu anlamı taşıması da muhtemeldir, hatta daha racih olanı budur: «Biz şu anda sizinle alay ediyoruz»; yani Allah Teâlâ'ya karşı ne büyük bir aldanış içinde olduğunuzu ve O'nun azap yolunda bulunduğunuzu bildiğimiz için sizi akılsız sayıyoruz. Ardından gelen { فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ } “yakında bileceksiniz” sözü ise bir tehdittir. Sahar (السخر): İstihza ile birlikte akılsız saymaktır. Masdarı sîn harfinin dammesiyle «sührâ»dır. Karşılıksız çalıştırma ve boyun eğdirme (es-Sihre ve't-Teshîr) kelimelerinin masdarı ise sîn harfinin kesresiyle «sihrâ»dır.
و «العذاب المخزي» هو الغرق، و «المقيم» هو عذاب الآخرة، وحكى الزهراوي أنه يقرأ «ويحل» بضم الحاء، ويقرأ «ويحل» بكسرها، بمعنى ويجب. ومَنْ في موضع نصب ب تَعْلَمُونَ. وجاز أن يكون تَعْلَمُونَ بمثابة تعرفون في التعدي إلى مفعول واحد، وجائز أن تكون التعدية إلى مفعولين واقتصر على الواحد.
«Rezil edici azap» boğulmaktır; «sürekli olan» ise ahiret azabıdır. Zehrâvî, ح harfinin dammesiyle «ve yehullu» ve kesresiyle «ve yehillu» şeklinde «ve vacip olur/iner» anlamında okunduğunu nakletmiştir. { مَنْ } kelimesi { تَعْلَمُونَ } fiili ile nasb konumundadır. { تَعْلَمُونَ } fiilinin tek bir mefule geçişli olma bakımından «ta‘rifûne» (bilirsiniz/tanırsınız) konumunda olması caizdir; iki mefule geçişli olup tek bir mefulle yetinilmiş olması da caizdir.
وقوله تعالى: حَتَّى إِذا جاءَ أَمْرُنا الآية، الأمر هاهنا يحتمل أن بكون واحد الأمور، ويحتمل أن يكون مصدر أمر، فمعناه أمرنا للماء بالفوران، أو للسحاب بالإرسال، أو للملائكة بالتصرف في ذلك، ونحو هذا مما يقدر في النازلة وفارَ معناه انبعث بقوة واختلف الناس في التَّنُّورُ، فقالت فرقة- وهي الأكثر- منهم ابن عباس ومجاهد وغيرهما: هو تنور الخبز الذي يوقد فيه، وقالت فرقة: كانت هذه أمارة جعلها الله لنوح، أي إذا فار التنور فاركب في السفينة ويشبه أن يكون وجه الأمارة أن مستوقد النار إذا فار بالماء فغيره أشد فورانا، وأحرى بذلك. وروي أنه كان تنور آدم ﵇ خلص إلى نوح فكان يوقد
Allah Teâlâ'nın: { حَتَّى إِذا جاءَ أَمْرُنا } “Nihayet emrimiz gelince” âyetinde «emr» lafzının burada umûr (işler/hadiseler) kelimesinin tekili olması muhtemel olduğu gibi, «emretmek» fiilinin masdarı olması da muhtemeldir. Bu durumda anlamı: Suyun fışkırmasına, bulutun yağmur yağdırmasına veya meleklerin bu hususta tasarrufta bulunmasına yönelik emrimiz ve bu hadisede takdir edilen benzeri şeyler demektir. { فارَ } fiilinin anlamı ise şiddetle kaynayıp fışkırdı demektir. İnsanlar { التَّنُّورُ } (tandır) hakkında ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbas, Mücâhid ve başkalarının da aralarında bulunduğu bir topluluk -ki çoğunluk bunlardır- şöyle demiştir: Bu, içinde ateş yakılan ekmek tandırıdır. Bir topluluk ise şöyle demiştir: Bu, Allah'ın Nûh için koyduğu bir alametti; yani tandır kaynadığı zaman gemiye bin. Alametin bu şekilde olmasının hikmeti şu olsa gerektir: Ateş yakılan yerden su fışkırırsa, başka yerlerden daha şiddetli fışkırır ve buna daha layıktır. Âdem aleyhisselâm'ın tandırı olduğu, Nûh'a intikal ettiği ve onun içinde ateş yaktığı da rivayet edilmiştir.
فيه، وقال النقاش: اسم المستوقد التنور بكل لغة وذكر نحو ذلك ابن قتيبة في الأدب عن ابن عباس.
Nakkâş şöyle demiştir: Ateş yakılan yerin adı her dilde tennûrdur (tandırdır). İbn Kuteybe de el-Edeb adlı eserinde İbn Abbas'tan buna benzer bir rivayet nakletmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا بعيد، وقيل: إن موضع تنور نوح ﵇ كان بالهند، وقيل: كان في موضع مسجد الكوفة، وقيل كان في ناحية الكوفة، قاله الشعبي ومجاهد، وقيل كان في الجهة الغربية من قبلة المسجد بالكوفة، وقال ابن عباس وعكرمة: التنور وجه الأرض، ويقال له: تنور الأرض، وقال قتادة: التَّنُّورُ: أعالي الأرض، وقالت فرقة: التَّنُّورُ: عين بناحية الجزيرة، وقال الحسن بن أبي الحسن: التَّنُّورُ مجتمع ماء السفينة فار منه الماء وهي بعد في اليبس، وقالت فرقة: التَّنُّورُ هو الفجر، المعنى: إذا طلع الفجر فاركب في السفينة، وهذا قول روي عن علي بن أبي طالب ﵁، إلا أن التصريف يضعفه، وكان يلزم أن يكون التنور، وقالت فرقة: الكلام مجاز وإنما أراد غلبة الماء وظهور العذاب كما قال النبي ﷺ لشدة الحرب: «حمي الوطيس» والوطيس أيضا مستوقد النار، فلا فرق بين حمي وفارَ إذ يستعملان في النار، قال الله تعالى: سَمِعُوا لَها شَهِيقاً وَهِيَ تَفُورُ [الملك: ٧] ، فلا فرق بين الوطيس والتنور.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu uzak bir ihtimaldir. Nûh aleyhisselâm'ın tandırının bulunduğu yerin Hindistan'da olduğu söylenmiştir. Kûfe Mescidi'nin bulunduğu yerde olduğu da söylenmiştir. Şa‘bî ve Mücâhid'in belirttiğine göre Kûfe civarında olduğu da söylenmiştir. Kûfe'deki mescidin kıblesinin batı tarafında olduğu da söylenmiştir. İbn Abbas ve İkrime: Tennûr, yeryüzüdür; nitekim ona «tennûru'l-ard» (yerin yüzü) denir, demişlerdir. Katâde: Tennûr, yeryüzünün en yüksek yerleridir, demiştir. Bir topluluk: Tennûr, Cezîre bölgesinde bir pınardır, demiştir. Hasan b. Ebi'l-Hasan: Tennûr, geminin su toplanan yeridir; gemi henüz karadayken oradan su fışkırmıştır, demiştir. Bir topluluk ise: Tennûr şafak vaktidir; anlamı: Şafak söktüğü zaman gemiye bin, demektir; bu görüş Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tan rivayet edilmiştir; ancak sarf (morfoloji) bunu zayıflatmaktadır; zira o takdirde kelimenin et-Tenevvür olması gerekirdi. Bir diğer topluluk ise: Bu söz mecazdır; tıpkı Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in savaşın kızışması hakkında: «Tandır kızıştı» buyurması gibi suyun baskın gelmesini ve azabın ortaya çıkmasını kastetmiştir; vatîs (الوطيس) de ateş yakılan yerdir. Dolayısıyla ateş hakkında kullanıldıkları için hamiyeti (kızıştı) ile fâra (kaynadı) arasında fark yoktur; nitekim Allah Teâlâ: { سَمِعُوا لَها شَهِيقاً وَهِيَ تَفُورُ } [el-Mülk: 7] “onun kaynarken çıkardığı uğultuyu işitirler” buyurmuştur. Şu halde vatîs ile tennûr arasında da fark yoktur, demişlerdir.
وقرأ حفص عن عاصم «من كلّ زوجين اثنين» بتنوين كُلٍّ وقرأ الباقون «من كلّ زوجين» بإضافة كُلٍّ إلى زَوْجَيْنِ. فمن قرأ بالتنوين حذف المضاف إليه التقدير: من كل حيوان أو نحوه، وأعمل «الحمل» في زَوْجَيْنِ، وجاء قوله: اثْنَيْنِ تأكيدا- كما قال: إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ [النحل: ٥١] . ومن قرأ بالإضافة فأعمل «الحمل» في قوله اثْنَيْنِ، وجاء قوله زَوْجَيْنِ بمعنى العموم، أي من كل ما له ازدواج، هذا معنى قوله: مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ قاله أبو علي وغيره، ولو قدرنا المعنى: احمل من كل زوجين حاصلين اثنين لوجب أن يحمل من كل نوع أربعة، والزوج يقال في مشهور كلام العرب للواحد مما له ازدواج، فيقال: هذا زوج هذا، وهما زوجان: وهذا هو المهيع في القرآن في قوله تعالى: ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ [الأنعام: ١٤٣، الزمر: ٦] ثم فسرها، وكذلك هو في قوله تعالى: وَأَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثى [النجم: ٤٥] . قال أبو الحسن الأخفش في كتاب الحجة: وقد يقال في كلام العرب للاثنين زوج، ومن ذلك قول لبيد: [الكامل]
Âsım'dan rivayetle Hafs, { كُلٍّ } kelimesini tenvin ile { مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ } şeklinde okumuştur. Diğer kurrâlar ise { كُلٍّ } kelimesini { زَوْجَيْنِ } kelimesine izafe ederek { مِنْ كُلِّ زَوْجَيْنِ } şeklinde okumuşlardır. Tenvin ile okuyan kimse muzafun ileyhi hazfetmiştir; takdiri: «Her canlıdan veya benzerinden» şeklindedir ve «yükleme» fiilini { زَوْجَيْنِ } kelimesine amel ettirmiştir; { اثْنَيْنِ } sözü ise -tıpkı: { إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ } [en-Nahl: 51] “iki ilah” âyetinde olduğu gibi- tekit olarak gelmiştir. İzafet ile okuyan kimse ise «yükleme» fiilini { اثْنَيْنِ } sözüne amel ettirmiştir; { زَوْجَيْنِ } kelimesi ise umum (kapsayıcılık) anlamında gelmiştir; yani çifti olan her şeyden demektir. Ebû Ali ve başkalarının belirttiğine göre { مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ } sözünün anlamı budur. Eğer anlamı: «Mevcut olan her çiftten iki tanesini yükle» şeklinde takdir etseydik, her türden dörder tane yüklemesi gerekirdi. Çift (zevç) kelimesi Arap kelamında meşhur olarak, eşi olan şeylerden her bir teki için kullanılır; nitekim: «Bu, bunun eşidir (zevcidir) ve bu ikisi bir çifttir (zevceyn)» denir. Kur'an'daki yaygın kullanım da böyledir; nitekim Allah Teâlâ: { ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ } [el-En‘âm: 143, ez-Zümer: 6] “sekiz çift (eş)” buyurmuş, sonra onları açıklamıştır. Allah Teâlâ'nın: { وَأَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثى } [en-Necm: 45] “Ve şüphesiz O, iki çifti; erkeği ve dişiyi yarattı” buyruğunda da böyledir. Ebü'l-Hasan el-Ahfeş el-Hucce adlı kitabında şöyle demiştir: Arap kelamında iki şeye de «zevç» (çift) denildiği olur; Lebîd'in şu sözü bundandır:
من كل محفوف يظل عصيه ... زوج عليه كلة وقرامها
«Çubukları gölgelenen, üzerinde tülü ve örtüsü bulunan bir çift (iki deve) ile sarılmış her şeyden...»
وهكذا يأخذ العدديون: الزوج أيضا في كلام العرب النوع كقوله: وَأَنْبَتْنا فِيها مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ [ق: ٧] وقوله: سُبْحانَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْواجَ كُلَّها [يس: ٣٦] إلى غير ذلك.
Sayı bilimciler (matematikçiler) de bu anlamı esas alırlar. Zevç kelimesi Arap kelamında tür/çeşit anlamına da gelir; nitekim Allah'ın: { وَأَنْبَتْنا فِيها مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ } [Kâf: 7] “ve orada her güzel çiftten (türden) bitirdik” ve: { سُبْحانَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْواجَ كُلَّها } [Yâsîn: 36] “Bütün çiftleri (türleri) yaratan Allah her türlü noksanlıktan münezzehtir” buyrukları ve benzerleri böyledir.
وروي في قصص هذه الآية أن نوحا ﵇ كان يأتيه الحيوان، فيضع يمينه على الذكر ويساره على الأنثى. وروي أن أول ما ادخل في السفينة الذر، وآخر ما أدخل الحمار، فتمسك الشيطان بذنبه، فزجره نوح ﵇ فلم ينبعث فقال له: ادخل ولو كان معك الشيطان، قال ابن عباس: زلت هذه الكلمة من لسانه فدخل الشيطان حينئذ، وكان في كوثل السفينة، أي عند مؤخرها، وقيل كان على ظهرها.
Bu âyetin kıssalarında rivayet edildiğine göre, hayvanlar Nûh aleyhisselâm'a gelir, o da sağ elini erkeğin, sol elini dişinin üzerine koyardı. Gemiye ilk bindirilen şeyin karınca, en son bindirilenin ise eşek olduğu rivayet edilmiştir. Şeytan eşeğin kuyruğuna tutunmuş, Nûh aleyhisselâm eşeği azarlamış fakat eşek kımıldamamıştı; bunun üzerine Nûh ona: «Yanında şeytan olsa bile gir!» dedi. İbn Abbas şöyle demiştir: Bu kelime Nûh'un dilinden kaçıverdi ve şeytan da o anda girdi. Şeytan geminin kıç tarafında, yani arka kısmındaydı; geminin güvertesinde olduğu da söylenmiştir.
وروي أن نوحا ﵇ آذاه نتن الزبل والعذرة، فأوحى الله إليه: أن امسح على ذنب الفيل، ففعل، فخرج من الفيل- وقيل من أنفه- خنزير وخنزيرة، فكفيا نوحا وأهله ذلك الأذى وهذا يجيء منه أن نوع
Rivayet edildiğine göre gübrenin ve pisliğin kokusu Nûh aleyhisselâm'a eziyet verince, Allah ona: «Filin kuyruğunu sıvazla» diye vahyetti. O da öyle yaptı; filden -burnundan olduğu da söylenmiştir- bir erkek ve bir dişi domuz çıktı; böylece Nûh ve ailesini o eziyetten kurtardılar. Buradan da şu sonuç çıkmaktadır ki domuz türü
الخنازير لم يكن قبل ذلك. وروي أن الفأر آذى الناس في السفينة بقرض حبالها وغير ذلك، فأمر الله نوحا أن يمسح على جبهة الأسد ففعل، فعطس فخرج منه هر وهرة، فكفياهم الفأر، وروي أيضا أن الفأر خرج من أنف الخنزير.
bundan önce mevcut değildi. Yine rivayet edildiğine göre fareler ipleri ve diğer şeyleri kemirerek gemideki insanlara eziyet edince, Allah Nûh'a aslanın alnını sıvazlamasını emretti; o da öyle yaptı. Aslan hapşırdı ve burnundan bir erkek ve bir dişi kedi çıktı; böylece onları farelerden kurtardılar. Farenin domuzun burnundan çıktığı da rivayet edilmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا كله قصص لا يصح إلا لو استند والله أعلم كيف كان.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bütün bunlar sağlam bir dayanağı olmadıkça sahih kabul edilemeyecek kıssalardır; gerçeğin nasıl olduğunu Allah daha iyi bilir.
وقوله: وَأَهْلَكَ عطف على ما عمل فيه احْمِلْ و «الأهل» هنا القرابة، وبشرط من آمن منهم، خصصوا تشريفا ثم ذكر مَنْ آمَنَ وليس من الأهل واختلف في الذي سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ فقيل: هو ابنه يام، وقال النقاش: اسمه كنعان وقيل هي امرأته والعة هكذا اسمها بالعين غير منقوطة وقيل: هو عموم في من لم يؤمن من أهل نوح وعشيرته. والْقَوْلُ هاهنا معناه: القول بأنه يعذب، وقوله: وَمَنْ آمَنَ عطف على قوله: وَأَهْلَكَ ثم قال إخبارا عن حالهم وَما آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِيلٌ واختلف في ذلك «القليل» فقيل: كانوا ثمانين رجلا وثمانين امرأة وقيل كان جميعهم ثلاثة وثمانين: وقيل كانوا ثمانين في الكل، قاله السدي: وقيل: عشرة وقيل: ثمانية، قاله قتادة وقيل: سبعة والله أعلم. وقيل: كان في السفينة جرهم، وقيل لم ينج من الغرق أحد إلا عوج بن أعنق، وكان في السفينة مع نوح ﵇ ثلاثة من بنيه: سام، وحام، ويافث، وغرق يام. وروي عن النبي ﷺ أنه قال: سام أبو العرب، ويافث أبو الروم، وحام أبو الحبش.
{ وَأَهْلَكَ } “ve aileni” sözü, { احْمِلْ } “bindir / yükle” fiilinin amel ettiği lafza matuftur. Buradaki «ehl» akrabalardır; onlardan iman etmiş olma şartı aranmıştır ve bir şeref vesilesi olarak hususi zikredilmişlerdir; sonra da aileden olmayan { مَنْ آمَنَ } “iman edenler” zikredilmiştir. { سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ } “hakkında önceden söz geçmiş olan kimse” hususunda ihtilaf edilmiştir: Onun, oğlu Yâm olduğu söylenmiştir. Nakkâş, adının Kenan olduğunu söylemiştir. Onun, Nûh'un karısı Vâlia olduğu da söylenmiştir; adı noktasız ayın iledir. Nûh'un ailesinden ve akrabasından iman etmeyen herkesi kapsadığı da söylenmiştir. Buradaki «el-Kavl» (söz) lafzının anlamı: Azap edileceğine dair söz demektir. { وَمَنْ آمَنَ } “ve iman edenleri” sözü ise { وَأَهْلَكَ } sözü üzerine matuftur. Sonra onların durumunu haber vererek: { وَما آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِيلٌ } “Zaten onunla birlikte pek az kimse iman etmişti” buyurmuştur. Bu «pek az» kimse hakkında ihtilaf edilmiştir: Seksen erkek ve seksen kadın oldukları söylenmiştir. Toplamlarının seksen üç kişi olduğu söylenmiştir. Süddî'nin belirttiğine göre toplam seksen kişi oldukları söylenmiştir. On kişi oldukları söylenmiştir. Katâde'nin belirttiğine göre sekiz kişi oldukları söylenmiştir. Yedi kişi oldukları da söylenmiştir; en doğrusunu Allah bilir. Gemide Cürhüm kabilesinin bulunduğu söylenmiştir. Boğulmaktan Ûc b. Anak dışında hiç kimsenin kurtulamadığı da söylenmiştir. Gemide Nûh aleyhisselâm ile birlikte üç oğlu vardı: Sâm, Hâm ve Yâfes; Yâm ise boğuldu. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Sâm Arapların atası, Yâfes Rumların atası, Hâm ise Habeşlilerin atasıdır.»
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın sözü:
[سورة هود (١١) : الآيات ٤١ الى ٤٢]
[Hûd Suresi (11), Âyetler 41-42]
وَقالَ ارْكَبُوا فِيها بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَمُرْساها إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (٤١) وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ فِي مَوْجٍ كَالْجِبالِ وَنادى نُوحٌ ابْنَهُ وَكانَ فِي مَعْزِلٍ يا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنا وَلا تَكُنْ مَعَ الْكافِرِينَ (٤٢)
{ وَقالَ ارْكَبُوا فِيها بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَمُرْساها إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (٤١) وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ فِي مَوْجٍ كَالْجِبالِ وَنادى نُوحٌ ابْنَهُ وَكانَ فِي مَعْزِلٍ يا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنا وَلا تَكُنْ مَعَ الْكافِرِينَ (٤٢) } “(Nûh) dedi ki: «Ona binin! Onun yüzüp gitmesi de durması da Allah'ın adıyladır. Şüphesiz Rabbim çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir.» Gemi onları dağlar gibi dalgalar arasında götürüyordu. Nûh, ayrı bir yere çekilmiş olan oğluna: «Yavrucuğum! Bizimle beraber bin, kâfirlerle beraber olma!» diye seslendi.”
المعنى وَقالَ نوح- حين أمر بالحمل في السفينة- لمن آمن معه: ارْكَبُوا فِيها فأنث الضمير، إذ هي سفينة لأن الفلك المذكور مذكر.
Anlamı şöyledir: Nûh -gemiye yükleme yapması emredildiği zaman- kendisiyle beraber iman edenlere: { ارْكَبُوا فِيها } “Ona binin” dedi. [fi-hâ ifadesindeki] zamiri müennes kılmıştır; zira kastedilen sefînedir (gemidir); çünkü zikredilen fülk kelimesi müzekkerdir.
وفي مصحف أبيّ «على اسم الله» . وقوله: بِسْمِ اللَّهِ يصح أن يكون في موضع الحال من الضمير الذي في قوله: ارْكَبُوا كما تقول: خرج زيد بثيابه وبسلاحه، أي اركبوا متبركين بالله تعالى، ويكون قوله: مَجْراها وَمُرْساها ظرفين، أي وقت إجرائها وإرسائها. كما تقول العرب: الحمد لله سرارك وإهلالك وخفوق النجم ومقدم الحاج، فهذه ظرفية زمان، والعامل في هذا الظرف ما في بِسْمِ اللَّهِ من معنى الفعل، ويصح أن يكون قوله: بِسْمِ اللَّهِ في موضع خبر ومَجْراها وَمُرْساها ابتداء مصدران كأنه قال: اركبوا فيها فإن ببركة الله إجراءها وإرساءها، وتكون هذه الجملة- على هذا- في موضع حال من الضمير في قوله فِيها، ولا يصح أن يكون حالا من الضمير في قوله: ارْكَبُوا لأنه لا عائد في الجملة يعود عليه: وعلى هذا التأويل قال الضحاك: إن نوحا كان إذا أراد جري السفينة قال: بِسْمِ اللَّهِ، فتجري وإذا أراد وقوفها قال: بِسْمِ اللَّهِ فتقف.
Übeyy'in mushafında «alâ ismi'llâh» (Allah'ın ismi üzere) şeklindedir. { بِسْمِ اللَّهِ } “Allah'ın adıyla” sözünün, tıpkı: «Zeyd elbiseleriyle ve silahıyla çıktı» demen gibi { ارْكَبُوا } fiilindeki zamirden hâl konumunda olması sahihtir; yani Allah Teâlâ ile teberrük ederek [O'nun adını anarak] binin demektir. { مَجْراها وَمُرْساها } sözleri de zarf olur; yani akıp gitmesi ve durması vaktinde demektir. Nitekim Araplar: «Hilalin gizlendiği ve doğduğu vakitte, yıldızın battığı ve hacıların geldiği vakitte Allah'a hamdolsun» derler; bunlar zaman zarfıdır. Bu zarfta amel eden öge ise { بِسْمِ اللَّهِ } terkibindeki fiil anlamıdır. { بِسْمِ اللَّهِ } sözünün haber konumunda, { مَجْراها وَمُرْساها } kelimelerinin de masdar olarak mübteda olması da sahihtir; sanki şöyle demiştir: «Ona binin; zira onun akıp gitmesi de durması da Allah'ın bereketiyledir.» Bu cümle bu takdire göre { فِيها } sözündeki zamirden hâl konumunda olur. { ارْكَبُوا } fiilindeki zamirden hâl olması ise sahih değildir; çünkü cümlede ona dönen bir râbıt (aitlik zamiri) yoktur. Bu tevil üzerine Dahhâk şöyle demiştir: Nûh geminin yürümesini istediği zaman { بِسْمِ اللَّهِ } der, gemi yürürdü; durmasını istediği zaman da { بِسْمِ اللَّهِ } der, gemi dururdu.
وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو وعاصم- في رواية أبي بكر وابن عامر: «مجراها ومرساها» بضم الميمين على معنى إجرائها وإرسائهما، وهي قراءة مجاهد وأبي رجاء والحسن والأعرج وشيبة وجمهور الناس، ومن ذلك قول لبيد: [الكامل]
İbn Kesîr, Nâfi‘, Ebû Amr, Âsım -Ebû Bekr rivayetinde- ve İbn Âmir: Onu yüzdürmesi ve onu durdurması anlamında her iki mîm harfinin dammesiyle «mücrâhâ ve mürsâhâ» şeklinde okumuşlardır. Bu; Mücâhid, Ebû Recâ, Hasan, A‘rec, Şeybe ve cumhurun kıraatidir. Lebîd'in şu sözü bundandır:
وعمرت حرسا قبل مجرا داحس ... لو كان للنفس اللجوج خلود
«Dâhis'in koşturulmasından önce nice yıllar yaşadım; şayet inatçı nefis için ebedilik olsaydı.»
وقرأ حمزة والكسائي وحفص عن عاصم: «مجراها» بفتح الميم وكسر الراء، وكلهم ضم الميم من «مرساها» وقرأ الأعمش وابن مسعود «مجراها ومرساها» بفتح الميمين، وذلك من الجري والرسو وهذه ظرفية مكان، ومن ذلك قول عنترة: [الكامل]
Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Hafs ise: Mîm harfinin fethası ve râ harfinin kesresiyle (imâle ile) «mecrâhâ» şeklinde okumuşlardır; hepsi de «mürsâhâ» kelimesinin mîm harfini damme ile okumuştur. A‘meş ve İbn Mes‘ûd ise her iki mîm harfinin fethasıyla «mecrâhâ ve mersâhâ» şeklinde okumuşlardır; bu da akıp gitmek ve demirleyip durmak köklerindendir ve mekân zarfıdır. Antere'nin şu sözü bundandır:
فصبرت نفسا عند ذلك حرة ... ترسو إذا نفس الجبان تطلع
«Korkak nefsin kaçmak istediği o anda, sabit duran hür bir nefsi sabrettirdim.»
واختار الطبري قراءة «مجراها» بفتح الميم الأولى وضم الثانية، ورجحها بقوله تعالى: وَهِيَ تَجْرِي، ولم يقرأ أحد، «تجري» وهي قراءة ابن مسعود أيضا رواها عنه أبو وائل ومسروق. وقرأ ابن وثاب وأبو رجاء العطاري والنخعي والجحدري والكلبي والضحاك بن مزاحم ومسلم بن جندب وأهل الشام:
Taberî, birinci mîm'in fethası ve ikincisinin dammesiyle «mecrâhâ ve mürsâhâ» kıraatini tercih etmiş ve bunu Allah Teâlâ'nın: { وَهِيَ تَجْرِي } “o akıp gidiyordu” buyruğuyla desteklemiştir; zira hiç kimse «tücrî» şeklinde okumamıştır. Bu aynı zamanda İbn Mes‘ûd'un da kıraatidir; bunu ondan Ebû Vâil ve Mesrûk rivayet etmiştir. İbn Vessâb, Ebû Recâ el-Utâridî, Nehaî, Cahderî, Kelbî, Dahhâk b. Müzâhim, Müslim b. Cündeb ve Şam ehli ise:
«مجريها ومرسيها» وهما على هذه القراءة صفتان لله تعالى عائدتان على ذكره في قوله بِسْمِ اللَّهِ.
«mücrîhâ ve mürsîhâ» şeklinde okumuşlardır. Bu iki kelime bu kıraate göre { بِسْمِ اللَّهِ } buyruğundaki Allah'ın zikrine dönen O Teâlâ'ya ait iki sıfattır.
وقوله إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ تنبيه لهم على قدر نعم الله عليهم ورحمته لهم وستره عليهم وغفرانه ذنوبهم بتوبتهم وإنابتهم.
{ إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Rabbim çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir” sözü, tövbe ve yönelişleri sebebiyle Allah'ın onlar üzerindeki nimetlerinin, onlara olan rahmetinin, [kusurlarını] örtmesinin ve günahlarını bağışlamasının derecesine yönelik bir uyarıdır.
وقوله تعالى: وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ الآية، روي أن السماء أمطرت بأجمعها حتى لم يكن في الهواء جانب لا مطرفيه، وتفجّرت الأرض كلها بالنبع، فهكذا كان التقاء الماء، وروي أن الماء علا على الجبال وأعلى الأرض أربعين ذراعا وقيل خمسة عشرة ذراعا وأشار الزجاج وغيره إلى أن الماء انطبق: ماء الأرض وماء السماء فصار الكل كالبحر.
Allah Teâlâ'nın: { وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ } “Gemi onları götürüyordu” âyetinde rivayet edildiğine göre, gökyüzü bütünüyle yağmur yağdırmış, öyle ki havada yağmur olmayan hiçbir yön kalmamış; yeryüzü de tamamen kaynayıp fışkırmıştır; suların bir araya gelmesi işte böyle olmuştur. Suyun dağların ve yeryüzünün en yüksek yerinin kırk arşın üzerine çıktığı rivayet edilmiştir; on beş arşın olduğu da söylenmiştir. Zeccâc ve başkaları suyun kapandığını, yerin suyu ile göğün suyunun birleşip her tarafın deniz gibi olduğunu belirtmişlerdir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا ضعيف، وأين كان الموج كالجبال على هذا؟ وكيف استقامت حياة من في السفينة على هذا؟.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu zayıf bir görüştür; zira buna göre dağlar gibi dalgalar nerede kalacaktır? Ve gemidekilerin hayatı bu durumda nasıl devam edebilecektir?
وقرأت فرقة: «ابنه» على إضافة الابن إلى نوح، وهذا قول من يقول: هو ابنه لصلبه، وقد قال قوم:
Bir grup, «oğul» kelimesini Nûh'a izafe ederek «ibnehû» şeklinde okumuştur. Bu, onun kendi öz oğlu olduğunu söyleyenlerin görüşüdür. Bir topluluk ise şöyle demiştir:
إنه ابن قريب له ودعاه بالنبوة حنانا منه وتلطفا، وقرأ ابن عباس «ابنه» بسكون الهاء، وهذا على لغة لأزد السراة ومنه قول الشاعر: [الطويل] ومطواي مشتاقان له أرقان وقرأ السدي «ابناه» قال أبو الفتح: ذلك على النداء وذهبت فرقة إلى أن ذلك على جهة الندبة محكية، وقرأ عروة بن الزبير أيضا وأبو جعفر وجعفر بن محمد «ابنه» على تقدير ابنها، فحذف الألف تخفيفا وهي لغة ومنها قول الشاعر: [البسيط]
O, Nûh'un bir akrabasının oğluydu; ona duyduğu şefkat ve nezaketinden dolayı oğlum diye hitap etmişti. İbn Abbas he harfinin sükûnu ile «ibneh» şeklinde okumuştur; bu, Ezdü's-Serât kabilesinin lehçesine göredir. Şairin şu sözü bundandır: «İki böğrüm ona özlem duymakta, uykusuz kalmaktadır.» Süddî «ibnâh» şeklinde okumuştur. Ebü'l-Feth şöyle demiştir: Bu nida üzeredir. Bir grup ise bunun hikâye edilmiş bir nüdbe (ağıt) yoluyla olduğu görüşüne varmıştır. Urve b. Zübeyr, Ebû Ca‘fer ve Ca‘fer b. Muhammed de «ibnehâ» (onun oğlu) takdiriyle elifi hafifletmek için hazfederek «ibneh» şeklinde okumuşlardır; bu bir lehçedir, şairin şu sözü bundandır:
أما تقود به شاة فتأكلها ... أو أن تبيعه في نقض الأزاكيب
«Ya bir koyun sürer onunla, onu yersin; ya da çitlerin yıkıntısında onu satarsın.»
وأنشد ابن الأعرابي على هذا:
İbnü'l-A‘râbî bu hususta şu beyti okumuştur:
فلست بمدرك ما فات مني ... بلهف ولا بليت ولا لواني
«Elimden kaçıp gidene ne yazıklanarak ne keşkeyle ne de şayetle yetişebilirim.»
يريد: بلهفا.
«Bi-lehfâ» (yazık bana) demek istemektedir.
قال القاضي أبو محمد: وخطأ النحاس أبا حاتم في حذف هذه الألف وليس كما قال.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Nehhas, bu elifin hazfedilmesi hususunda Ebû Hâtim'i hatalı bulmuştur; ancak durum onun dediği gibi değildir.
وقرأ وكيع بن الجراح: «ونادى نوح ابنه» بضم التنوين، قال أبو حاتم: وهي لغة سوء لا تعرف.
Vekî‘ b. Cerrâh tenvinin dammesiyle «ve nâdâ Nûhunubnehû» şeklinde okumuştur. Ebû Hâtim: «Bu, bilinmeyen kötü bir lehçedir» demiştir.
وقوله: فِي مَعْزِلٍ أي في ناحية، فيمكن أن يريد في معزل في الدين، ويمكن أن يريد في معزل في بعده عن السفينة، واللفظ يعمهما: وقال مكي في المشكل: ومن قال: «معزل» - بكسر الزاي- أراد الموضع، ومن قال: «معزل» - بفتحها- أراد المصدر: فلم يصرح بأنها قراءة ولكن يقتضي ذلك لفظه.
{ فِي مَعْزِلٍ } “ayrı bir yerde” sözü bir kenarda demektir. Din bakımından ayrı bir yerde olmasını kastetmiş olması muhtemel olduğu gibi, gemiden uzaklık bakımından ayrı bir yerde olmasını kastetmiş olması da muhtemeldir; lafız her ikisini de kapsar. Mekkî el-Müşkil adlı eserinde şöyle demiştir: Zâ harfinin kesresiyle «ma‘zil» diyen kimse mekânı kastetmiştir; fethasıyla «ma‘zel» diyen ise masdarı kastetmiştir. Bunun bir kıraat olduğunu açıkça belirtmemiş olsa da lafzı bunu gerektirmektedir.
وقرأ السبعة «يا بنيّ» بكسر الياء المشددة، وهي ثلاث ياءات: أولاها ياء التصغير، وحقها السكون والثانية لام الفعل، وحقها أن تكسر بحسب ياء الإضافة إذ ما قبل ياء الإضافة مكسور: والثالثة: ياء الإضافة فحذفت ياء الإضافة إما لسكونها وسكون الراء، وإما إذ هي بمثابة التنوين في الإعلام وهو يحذف في النداء فكذلك ياء الإضافة والحذف فيها كثير في كلام العرب، تقول: يا غلام، ويا عبيد، وتبقى الكسرة دالة، ثم أدغمت الياء الساكنة في الياء المكسورة، وقد روى أبو بكر وحفص عن عاصم أيضا «يا بنيّ» بفتح الياء المشددة، وذكر أبو حاتم: أن المفضل رواها عن عاصم، ولذلك وجهان: أحدهما: أن يبدل من ياء الإضافة ألفا وهي لغة مشهورة تقول: يا غلاما، ويا عينا، فانفتحت الياء قبل الألف ثم حذفت الألف استخفافا ولسكونها وسكون الراء من قوله ارْكَبْ.
Yedi kıraat imamı şeddeli yâ harfinin kesresiyle { يا بُنَيَّ } “yavrucuğum” şeklinde okumuşlardır. Burada üç yâ harfi vardır: Birincisi ism-i tasgir yâ'sıdır ve hakkı sükûndur; ikincisi fiilin lâm'ıdır (üçüncü kök harfidir) ve izafet yâ'sına bağlı olarak kesrelenmesi gerekir, zira izafet yâ'sından önceki harf kesreli olur; üçüncüsü ise izafet yâ'sıdır. İzafet yâ'sı ya kendisinin ve rı harfinin sükûnundan ötürü, ya da özel isimlerdeki tenvin mesabesinde olup nidada tenvin hazfedildiği için hazfedilmiştir; izafet yâ'sı da böyledir ve Arap kelamında bunun hazfi çoktur; nitekim: «yâ gulâm» ve «yâ ubeyd» dersin ve kesre ona delalet edici olarak kalır; sonra da sâkin olan yâ kesreli yâ'ya idgam edilmiştir. Ebû Bekr ve Âsım'dan rivayetle Hafs da şeddeli yâ harfinin fethasıyla «yâ büneyye» şeklinde rivayet etmiştir. Ebû Hâtim, Mufaddal'ın da bunu Âsım'dan rivayet ettiğini zikretmiştir. Bunun iki vechi vardır: Birincisi, izafet yâ'sını elife dönüştürmektir ki bu meşhur bir lehçedir; nitekim «yâ gulâmâ» ve «yâ aynâ» dersin; böylece yâ harfi eliften önce fethalı olur, sonra hafiflik için ve elifin sükûnu ile { ارْكَبْ } sözündeki râ harfinin sükûnundan ötürü elif hazfedilmiştir.
والوجه الثاني: أن الياءات لما اجتمعت استثقل اجتماع المماثلة فخفف ذلك الاستثقال بالفتح إذ هو أخف الحركات، هذا مذهب سيبويه، وعلى هذا حمل قوله ﷺ: «وحواري الزبير» .
İkinci vecih ise şudur: Yâ harfleri bir araya gelince benzer harflerin toplanması ağır gelmiş, harekelerin en hafifi olması sebebiyle fetha ile bu ağırlık hafifletilmiştir. Bu, Sîbeveyh'in mezhebidir; Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Havâriyyu'z-Zübeyr» sözü de buna hamledilmiştir.
وروي عن ابن كثير أنه قرأ في سورة لقمان: يا بُنَيَّ لا تُشْرِكْ بِاللَّهِ [لقمان: ١٣] بحذف ياء الإضافة ويسكن الياء خفيفة، وقرأ الثانية: يا بُنَيَّ إِنَّها [لقمان: ١٦] كقراءة الجماعة وقرأ الثالثة: يا بُنَيَّ أَقِمِ ... [لقمان: ١٧] ساكنة كالأولى.
İbn Kesîr'den rivayet edildiğine göre o, Lokmân Suresi'nde: { يا بُنَيَّ لا تُشْرِكْ بِاللَّهِ } [Lokmân: 13] “Yavrucuğum! Allah'a ortak koşma” âyetini izafet yâ'sını hazfederek ve yâ harfini şeddesiz sâkin kılarak okumuştur. İkincisini: { يا بُنَيَّ إِنَّها } [Lokmân: 16] “Yavrucuğum! Şüphesiz o” âyetini cemaatin kıraati gibi okumuş; üçüncüsünü: { يا بُنَيَّ أَقِمِ ... } [Lokmân: 17] “Yavrucuğum! Namazı kıl...” âyetini ise birincisi gibi sâkin okumuştur.