وقوله: وَلا تَكُنْ مَعَ الْكافِرِينَ يحتمل أن يكون نهيا محضا مع علمه أنه كافر، ويحتمل أن يكون خفي عليه كفره فناداه ألا يبقى- وهو مؤمن- مع الكفرة فيهلك بهلاكهم، والأول أبين.
{ وَلا تَكُنْ مَعَ الْكافِرِينَ } “kâfirlerle beraber olma!” sözünün, onun kâfir olduğunu bildiği halde sırf bir nehiy (yasaklama) olması muhtemel olduğu gibi, küfrü kendisine gizli kalıp da -o mümin olduğu halde- kâfirlerin helakıyla helak olmasın diye kâfirlerle birlikte kalmaması için ona seslenmiş olması da muhtemeldir; birincisi daha açıktır.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın sözü:
[سورة هود (١١) : الآيات ٤٣ الى ٤٤]
[Hûd Suresi (11): 43-44. Ayetler]
قالَ سَآوِي إِلى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْماءِ قالَ لا عاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلاَّ مَنْ رَحِمَ وَحالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ فَكانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ (٤٣) وَقِيلَ يا أَرْضُ ابْلَعِي ماءَكِ وَيا سَماءُ أَقْلِعِي وَغِيضَ الْماءُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ وَقِيلَ بُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٤٤)
{ قالَ سَآوِي إِلى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْماءِ قالَ لا عاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلاَّ مَنْ رَحِمَ وَحالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ فَكانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ (٤٣) وَقِيلَ يا أَرْضُ ابْلَعِي ماءَكِ وَيا سَماءُ أَقْلِعِي وَغِيضَ الْماءُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ وَقِيلَ بُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٤٤) } “[Oğlu]: «Beni sudan koruyacak bir dağa sığınacağım» dedi. [Nûh]: «Bugün Allah'ın merhamet ettiği kimseden başkası için Allah'ın emrinden hiçbir koruyucu yoktur» dedi. Derken aralarına dalga girdi ve o da boğulanlardan oldu. (43) «Ey yeryüzü, suyunu yut! Ve ey gök, [suyunu] tut!» denildi; su çekildi, iş bitirildi ve [gemi] Cûdî üzerine oturdu. «Zalimler topluluğu [rahmetten] uzak olsun!» denildi. (44)”
ظن ابن نوح أن ذلك المطر والماء على العادة، وقوله: لا عاصِمَ قيل فيه: إنه على لفظة فاعل
Nûh'un oğlu, o yağmurun ve suyun her zamanki gibi alelade olduğunu zannetti. { لا عاصِمَ } “koruyucu yoktur” ifadesi hakkında, bunun fâil lâfzı üzere olduğu söylenmiştir.
وقوله: إِلَّا مَنْ رَحِمَ يريد إلا الله الراحم، ف مِنَ كناية عن اسم الله تعالى، المعنى: لا عاصم اليوم إلا الذي رحمنا ف مِنَ في موضع رفع، وقيل: قوله: إِلَّا مَنْ رَحِمَ استثناء منقطع كأنه قال: لا عاصم اليوم موجود، لكن من رحم الله موجود، وحسن هذا من جهة المعنى، أن نفي العاصم يقتضي نفي المعصوم. فهو حاصل بالمعنى. وأما من جهة اللفظ، ف مِنَ في موضع نصب على حد قول النابغة:
{ إِلَّا مَنْ رَحِمَ } “merhamet ettiği kimseden başkası” sözüyle merhamet eden Allah'ı kastetmektedir; buradaki { مَنْ } Allah Teâlâ'nın isminden kinayedir. Anlam şudur: «Bize merhamet edenden başka bugün hiçbir koruyucu yoktur.» Buna göre { مَنْ } ref konumundadır. { إِلَّا مَنْ رَحِمَ } ifadesinin munkatı istisna olduğu da söylenmiştir; sanki: «Bugün hiçbir koruyucu mevcut değildir, lâkin Allah'ın merhamet ettiği kimse mevcuttur» demiştir. Bu, mana yönünden güzeldir; zira koruyucunun (âsım) nefyedilmesi korunanın (ma‘sûm) da nefyedilmesini gerektirir; dolayısıyla bu anlamca gerçekleşmiştir. Lafız cihetinden ise { مَنْ } Nâbiga'nın şu sözü kabilinden nasb konumundadır:
إلا الأواري. ولا يجوز أن تكون في موضع رفع على حد قول الشاعر: [الرجز] .
«İllâ'l-evârî» (Bağ kazıkları müstesna). Şairin şu sözü kabilinden ref konumunda olması caiz değildir: [Recez]
وبلدة ليس بها أنيس ... إلا اليعافير وإلا العيس
Ve beldetin leyse bihâ enîsü ... İlle'l-yeâfîru ve ille'l-îsü
إذ هذان أنيس ذلك الموضع القفر، والمعصوم هنا ليس بعاصم بوجه، وقيل عاصِمَ معناه ذو اعتصام، ف عاصِمَ على هذا في معنى معصوم، ويجيء الاستثناء مستقيما، ومِنَ في موضع رفع، والْيَوْمَ ظرف، وهو متعلق بقوله: مِنْ أَمْرِ اللَّهِ، أو بالخير الذي تقديره: كائن اليوم، ولا يصح تعلقه ب عاصِمَ لأنه كان يجيء منونا: لا عاصما اليوم يرجع إلى أصل النصب لئلا يرجع ثلاثة أشياء واحدا، وإنما القانون أن يكون الشيئان واحدا: لا وما عملت فيه، ومثال النحويين في هذه المسألة: لا أمرا يوم الجمعة لك، فإن أعلمت في يوم لك قلت: لا أمر.
Zira bu ikisi o ıssız yerin can yoldaşıdır (enîs); buradaki korunan kimse ise hiçbir şekilde koruyucu değildir. { عاصِمَ } kelimesinin «sığınak sahibi» anlamına geldiği de söylenmiştir; buna göre { عاصِمَ } ma‘sûm (korunan) anlamındadır ve istisna müstakim (kurallı) hale gelir, { مَنْ } de ref konumunda olur. { الْيَوْمَ } zarftır; { مِنْ أَمْرِ اللَّهِ } ifadesine yahut takdiri «bugün var olan» şeklinde olan habere müteallıktır (bağlıdır). Bunun { عاصِمَ } lâfzına taalluk etmesi sahih değildir; çünkü o takdirde tenvinli gelirdi: «lâ âsımen el-yevme» olup üç şeyin bir şeye dönüşmemesi için asıl nasbına dönerdi. Kaide ise sadece iki şeyin bir şey olmasıdır: «lâ» ve amel ettiği kelime. Nahivcilerin bu meseledeki misali: «Lâ emra yevme'l-cum‘ati leke» şeklindedir; şayet «yevme leke» ifadesinde amel ettirirsen «lâ emra» dersin.
وبَيْنَهُمَا يريد بين نوح وابنه، فكان الابن ممن غرق، وقوله تعالى: وَقِيلَ يا أَرْضُ ابْلَعِي ماءَكِ الآية، بناء الفعل للمفعول أبلغ في التعظيم والجبروت، وكذلك بناء الأفعال بعد ذلك في سائر الآية وروي أن أعرابيا سمع هذه الآية فقال: هذا كلام القادرين، و «البلع» هو تجرع الشيء وازدراده، فشبه قبض الأرض للماء وتسربه فيها بذلك، وأمرت بالتشبيه وأضاف الماء إليها إذ عليها وحاصل فيها، و «السماء» في هذه الآية، إما السماء المظلة، وإما السحب، و «الإقلاع» عن الشيء تركه، والمعنى: أقلعي عن الإمطار، وغِيضَ معناه نقص، وأكثر ما يجيء فيما هو بمعنى جفوف كقوله: وَغِيضَ الْماءُ، وكقوله: وَما تَغِيضُ الْأَرْحامُ وَما تَزْدادُ [الرعد: ٨] وأكثر المفسرين على أن ذلك في الحيض، وكذلك قول الأسود بن يعفر:
{ وَبَيْنَهُمَا } “aralarına” ifadesi ile Nûh ve oğlunun arasını kastetmektedir; böylece oğul boğulanlardan oldu. Allah Teâlâ'nın: { وَقِيلَ يا أَرْضُ ابْلَعِي ماءَكِ } “«Ey yeryüzü, suyunu yut!» denildi...” ayetinde fiilin meçhul (bina-i mef'ûl) kılınması, tazim ve ceberutta daha beliğdir; nitekim âyetin geri kalanındaki fiillerin kuruluşu da böyledir. Rivayet edildiğine göre bir bedevi bu ayeti işitince: «Bu, güç yetirenlerin sözüdür» demiştir. Bel‘ (البلع) bir şeyi yutmak ve boğazdan aşağı indirmektir; yeryüzünün suyu çekip içine geçirmesi buna benzetilmiştir ve teşbih yoluyla emredilmiştir. Su onun üzerinde ve içinde bulunduğu için ona izafe edilmiştir. Bu ayette geçen { السَّماءُ } ya gölgeleyen gökyüzü ya da bulutlardır. Bir şeyden İklâ‘ (الإقلاع) etmek onu terk etmektir; mana: «Yağdırmayı bırak» demektir. Gîda (غِيضَ) fiilinin anlamı ise eksildi demektir ve çoğunlukla { وَغِيضَ الْماءُ } “su çekildi” ve { وَما تَغِيضُ الْأَرْحامُ وَما تَزْدادُ } [er-Ra‘d: 8] “rahimlerin neyi eksilttiği ve neyi artırdığı” ayetlerinde olduğu gibi kuruma manasındaki durumlarda gelir. Müfessirlerin çoğu bunun hayız hakkında olduğu görüşündedir. Esved b. Ya‘für'ün şu sözü de böyledir:
ما غيض من بصري ومن أجلادي وذلك أن الإنسان الهرم إنما تنقصه بجفوف وقضافة وقوله وَقُضِيَ الْأَمْرُ إشارة إلى جميع القصة:
«Mâ gîda min basarî ve min eclâdî» (Gözümden ve tenimden eksilenler). Zira yaşlı insan ancak kuruma ve zayıflama ile eksilir. { وَقُضِيَ الْأَمْرُ } “iş bitirildi” sözü ise kıssanın tamamına bir işarettir:
بعث الماء وإهلاك الأمم وإنجاء أهل السفينة. وروي أن نوحا ﵇ ركب في السفينة من عين وردة بالشام أول يوم من رجب، وقيل: في العاشر منه، وقيل: في الخامس عشر، وقيل: في السابع عشر، واستوت السفينة في ذي الحجة، وأقامت على الْجُودِيِّ شهرا، وقيل له: اهبط في يوم عاشوراء فصامه وصامه من معه من ناس ووحوش: وذكر الطبري عن ابن إسحاق ما يقتضي أنه أقام على الماء نحو السنة، وذكر أيضا حديثا عن النبي ﷺ: «أن نوحا ركب في السفينة أول يوم من رجب، وصام الشهر أجمع، وجرت بهم السفينة إلى يوم عاشوراء، ففيه أرست على الجودي، فصامه نوح ومن معه» .
Suyun gönderilmesi, kavimlerin helak edilmesi ve gemi ehlinin kurtarılmasıdır. Rivayet edildiğine göre Nûh aleyhisselâm Şam'daki Aynüverde'den receb ayının ilk gününde gemiye binmiştir; onun onunda, on beşinde veya on yedisinde bindiği de söylenmiştir. Gemi zilhiccede oturmuş ve { الْجُودِيِّ } üzerinde bir ay kalmıştır. Kendisine aşure gününde: «İn!» denilmiş, o da o günü oruçlu geçirmiş ve beraberindeki insanlar ile vahşi hayvanlar da oruç tutmuşlardır. Taberî, İbn İshâk'tan onun su üstünde yaklaşık bir yıl kaldığını gerektiren rivayeti zikretmiştir. Ayrıca Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şu hadisi de zikretmiştir: «Nûh gemiye receb ayının ilk günü bindi, bütün ayı oruçlu geçirdi, gemi onları aşure gününe kadar yüzdürdü, o günde Cûdî'ye demir attı; Nûh ve beraberindekiler de o gün oruç tuttular.»
وروي أن نوحا لما طال مقامه على الماء بعث الغراب ليأتيه بخبر كمال الغرق فوجد جيفة طافية فبقي عليها فلم يرجع بخبر، فدعا عليه نوح فسود لونه وخوف من الناس، فهو لذلك مستوحش، ثم بعث نوح الحمام فجاءته بورق زيتونة في فمها ولم تجد ترابا تضع رجليها عليه، فبقي أربعين يوما ثم بعثها فوجدت الماء قد
Rivayet edildiğine göre Nûh'un su üzerindeki kalışı uzayınca, boğulmanın tamamlandığı haberini getirmesi için kargayı gönderdi; karga yüzen bir leş bulup onun başında kaldı ve haberle geri dönmedi. Bunun üzerine Nûh ona beddua etti; rengi karardı ve insanlardan korkutuldu, bu yüzden o ürkektir. Sonra Nûh güvercini gönderdi; güvercin ağzında bir zeytin yaprağıyla geldi, ayaklarını basacak bir toprak bulamamıştı. Kırk gün bekledi, sonra onu tekrar gönderdi; güvercin suyun
انحسر عن موضع الكعبة، وهي أول بقعة انحسر الماء عنها، فمست الطين برجليها وجاءته، فعلم أن الماء قد أخذ في النضوب، ودعا لها فطوقت وأنست. فهي لذلك تألف الناس ثم أوحى الله إلى الجبال أن السفينة ترسي على واحد منها فتطاولت كلها وبقي الجودي- وهو جبل بالموصل في ناحية الجزيرة- لم يتطاول تواضعا لله، فاستوت السفينة بأمر الله عليه، وبقيت عليه أعوادها، وفي الحديث أن النبي ﷺ قال: «لقد بقي منها شيء أدركه أوائل هذه الأمة» . وقال الزجاج: الْجُودِيِّ هو بناحية آمد.
Kâbe'nin yerinden çekildiğini gördü ki orası üzerinden suyun çekildiği ilk yerdir; böylece ayaklarıyla çamura değip ona geldi. Nûh suyun çekilmeye başladığını anladı ve ona dua etti; böylece boynuna tasma takıldı ve ehlileştirildi. Bu yüzden insanlara alışkındır. Sonra Allah dağlara, geminin içlerinden birinin üzerine demir atacağını vahyetti; hepsi böbürlendi, Cûdî ise -ki Cezîre tarafında Musul'da bir dağdır- Allah'a tevazu göstererek böbürlenmedi. Gemi Allah'ın emriyle onun üzerine oturdu ve tahtaları üzerinde kaldı. Hadiste geçtiğine göre Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ondan bu ümmetin öncekilerinin yetiştiği bir parça kalmıştır» buyurmuştur. Zeccâc: «Cûdî, Âmid civarındadır» demiştir.
وقال قوم: هو عند باقردى. وروي أن السفينة لما استقلت من عين وردة جرت حتى جاءت الكعبة فوجدتها قد نشزت من الأرض فلم ينلها غرق فطافت بها أسبوعا ثم مضت إلى اليمن ورجعت إلى الجودي.
Bir topluluk: «O, Bâkırdâ yanındadır» demiştir. Rivayet edildiğine göre gemi Aynüverde'den hareket ettiğinde, Kâbe'ye gelinceye kadar yüzdü ve onu yeryüzünden yükselmiş, boğulma ona erişmemiş halde buldu. Onun etrafında yedi defa tavaf etti, sonra Yemen'e doğru gitti ve Cûdî'ye geri döndü.
قال القاضي أبو محمد: والقصص في هذه المعاني كثير صعب أن يستوفي، فأشرت منه إلى نبذ ويدخله الاختلاف كما ترى في أمر الكعبة والله أعلم كيف كان. واسْتَوَتْ معناه: تمكنت واستقرت.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu anlamlardaki kıssalar çoktur, eksiksiz aktarılması zordur; bu sebeple ondan bir kısmına işaret ettim. Kâbe meselesinde gördüğün gibi bu rivayetlere ihtilaf girmektedir; nasıl olduğunu en iyi Allah bilir. { اسْتَوَتْ } kelimesinin manası: yerleşti ve karar kıldı demektir.
وقرأ جمهور الناس: «على الجوديّ» بكسر الياء وشدها، وقرأ الأعمش وابن أبي عبلة «على الجودي» بسكون الياء، وهما لغتان. وقوله وَقِيلَ: بُعْداً يحتمل أن يكون من قول الله تعالى عطفا على وَقِيلَ الأول ويحتمل أن يكون من قول نوح والمؤمنين، والأول أظهر وأبلغ.
İnsanların cumhuru yâ harfinin kesresi ve şeddesiyle «ale'l-Cûdiyyi» şeklinde okumuştur. A‘meş ve İbn Ebî Able ise yâ harfinin sükûnuyla «ale'l-Cûdî» şeklinde okumuşlardır; bunlar iki lehçedir. { وَقِيلَ بُعْداً } “«[Rahmetten] uzak olsun!» denildi” sözünün, birinci { وَقِيلَ } fiiline atıfla Allah Teâlâ'nın sözünden olması muhtemel olduğu gibi, Nûh'un ve müminlerin sözünden olması da muhtemeldir; birincisi daha açıktır ve daha beliğdir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın sözü:
[سورة هود (١١) : الآيات ٤٥ الى ٤٦]
[Hûd Suresi (11): 45-46. Ayetler]
وَنادى نُوحٌ رَبَّهُ فَقالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي وَإِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ وَأَنْتَ أَحْكَمُ الْحاكِمِينَ (٤٥) قالَ يا نُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ فَلا تَسْئَلْنِ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ (٤٦)
{ وَنادى نُوحٌ رَبَّهُ فَقالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي وَإِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ وَأَنْتَ أَحْكَمُ الْحاكِمِينَ (٤٥) قالَ يا نُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ فَلا تَسْئَلْنِ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ (٤٦) } “Nûh Rabbine nida edip dedi ki: «Rabbim! Şüphesiz oğlum benim ailemdendir ve muhakkak ki senin vaadin haktır, sen hüküm verenlerin en iyi hüküm verenisin!» (45) [Allah] buyurdu ki: «Ey Nûh! Şüphesiz o senin ailenden değildir; çünkü o sâlih olmayan bir ameldir. O halde hakkında bilgin olmayan şeyi benden isteme! Şüphesiz ben, cahillerden olmayasın diye sana öğüt veriyorum.» (46)”
هذه جملة معطوفة على التي قبلها دون ترتيب، وذلك أن هذه القصة كانت في أول ما ركب نوح في السفينة ويظهر من كلام الطبري أن ذلك كان بعد غرق الابن، وهو محتمل، والأول أليق.
Bu, bir sıralama gözetilmeksizin kendisinden öncekine matuf bir cümledir; zira bu kıssa Nûh'un gemiye ilk bindiği esnadaydı. Taberî'nin sözünden ise bunun oğlunun boğulmasından sonra olduğu anlaşılmaktadır; bu da muhtemeldir, lâkin birincisi daha uygundur.
وهذه الآية احتجاج من نوح ﵇، وذلك أن الله أمره بحمل أهله وابنه من أهله فينبغي أن يحمل، فأظهر الله له أن المراد من آمن من الأهل، ثم حسن المخاطبة بقوله: وَإِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ، وبقوله: وَأَنْتَ أَحْكَمُ الْحاكِمِينَ، فإن هذه الأقوال معينة في حجته، وهذه الآية تقتضي أن نوحا ﵇ ظن أن ابنه مؤمن، وذلك أشد الاحتمالين.
Bu ayet Nûh aleyhisselâm'ın bir hüccet getirmesidir; zira Allah ona ailesini bindirmesini emretmişti, oğlu da ailesindendir ve bindirilmesi gerekirdi. Bunun üzerine Allah ona, muradın aileden iman edenler olduğunu açıkladı. Sonra Nûh: { وَإِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ } “şüphesiz senin vaadin haktır” sözüyle ve: { وَأَنْتَ أَحْكَمُ الْحاكِمِينَ } “sen hükmedenlerin en hâkimisin” sözüyle hitabını güzelleştirdi; zira bu sözler onun hüccetine yardımcıdır. Bu ayet, Nûh aleyhisselâm'ın oğlunu mümin zannettiğini gerektirir ki bu iki ihtimalden daha kuvvetli olanıdır.
وقوله تعالى: قالَ يا نُوحُ الآية، المعنى قال الله تعالى: يا نوح، وقالت فرقة: المراد أنه ليس بولد لك، وزعمت أنه كان لغية وأن امرأته الكافرة خانته فيه، هذا قول الحسن وابن سيرين وعبيد بن عمير: وقال بزي إنما قضى رسول الله ﷺ بالولد للفراش من أجل ابن نوح، وحلف الحسن أنه ليس بابنه، وحلف عكرمة والضحاك أنه ابنه.
Allah Teâlâ'nın: { قالَ يا نُوحُ } “[Allah] buyurdu ki: «Ey Nûh!...»” ayetinin manası: Allah Teâlâ: «Ey Nûh!» buyurdu demektir. Bir fırka şöyle demiştir: Muradedilen, onun senin öz çocuğun olmadığıdır; onun gayrimeşru (zina mahsulü) olduğunu ve kâfir olan karısının bu konuda ona hıyanet ettiğini iddia etmişlerdir. Bu; Hasan, İbn Sîrîn ve Ubeyd b. Umeyr'in kavlidir. Bezzî: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem çocuğun nikâh bağı sahibine (firâşa) ait olduğuna ancak Nûh'un oğlu sebebiyle hükmetti» demiştir. Hasan onun oğlu olmadığına yemin etmiş; İkrime ve Dahhâk ise onun kendi oğlu olduğuna yemin etmişlerdir.
قال القاضي أبو محمد: عول الحسن على قوله تعالى: إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ، وعول الضحاك وعكرمة على قوله تعالى: وَنادى نُوحٌ ابْنَهُ [هود: ٤٢] .
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Hasan, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ } “şüphesiz o senin ailenden değildir” sözüne dayanmış; Dahhâk ve İkrime ise Allah Teâlâ'nın: { وَنادى نُوحٌ ابْنَهُ } [Hûd: 42] “Nûh oğluna nida etti” sözüne dayanmışlardır.
وقرأ الحسن ومن تأول تأويله: إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ على هذا المعنى، وهي قراءة السبعة سوى الكسائي: وقراءة جمهور الناس، وقال من خالف الحسن بن أبي الحسن: المعنى: ليس من أهلك الذين عمهم الوعد لأنه ليس على دينك وإن كان ابنك بالولاء. فمن قرأ من هذه الفرقة إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ جعله وصفا له بالمصدر على جهة المبالغة، فوصفه بذلك كما قالت الخنساء تصف ناقة ذهب عنها ولدها:
Hasan ve onun tevîlini benimseyenler, bu manaya binaen { إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ } “şüphesiz o sâlih olmayan bir ameldir” şeklinde okumuşlardır. Bu, Kisâî dışındaki yedi imamın ve insanların cumhurunun kıraatidir. Hasan b. Ebi'l-Hasan'a muhalefet edenler ise şöyle demiştir: Mana; nesep bağıyla senin oğlun olsa bile senin dinin üzere olmadığı için vaadin kapsadığı ailenden değildir demektir. Bu fırkadan { إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ } şeklinde okuyanlar, mübalağa yoluyla onu masdar ile vasıflamışlardır; yavrusunu kaybetmiş bir deveyi vasfeden Hansâ'nın şu sözünde olduğu gibi onu bununla nitelemişlerdir: [Basît]
[البسيط]
[el-Basît]
ترتع ما غفلت حتى إذا ادكرت ... فإنما هي إقبال وإدبار
Ter‘â mâ gafalet hattâ izâ’zzekeret ... fe innemâ hiye ikbâlün ve idbâru
أي ذات إقبال وإدبار. وقرأ بعض هذه الفرقة «إنه عمل غير صالح» وهي قراءة الكسائي، وروت هذه القراءة أم سلمة وعائشة عن رسول الله ﷺ، ذكره أبو حاتم، وضعف الطبري هذه القراءة وطعن في الحديث بأنه من طريق شهر بن حوشب، وهي قراءة علي وابن عباس وعائشة وأنس بن مالك، ورجحها أبو حاتم وقرأ بعضها: «إنه عمل عملا غير صالح» . وقالت فرقة: الضمير في قوله: «إنه عمل غير صالح» على قراءة جمهور السبعة على سؤال الذي يتضمنه الكلام وقد فسره آخر الآية ويقوي هذا التأويل أن في مصحف ابن مسعود «إنه عمل غير صالح أن تسألني ما ليس لك به علم» . وقالت فرقة:
Yani «bir ileri bir geri gidiş sahibidir» demektir. Bu fırkadan bazıları «innehû amile gayra sâlih» şeklinde okumuştur ki bu Kisâî'nin kıraatidir; bu kıraati Ümmü Seleme ve Âişe Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir; bunu Ebû Hâtim zikretmiştir. Taberî bu kıraati zayıf görmüş ve hadisi Şehr b. Havşeb tarikiyle geldiği için tenkit etmiştir. Bu; Ali, İbn Abbas, Âişe ve Enes b. Mâlik'in kıraatidir ve Ebû Hâtim bunu tercih etmiştir. Bazıları da «innehû amile amelen gayra sâlih» şeklinde okumuştur. Bir fırka da şöyle demiştir: Yedi imamın cumhurunun kıraatine göre: { إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ } sözündeki zamir, sözün içerdiği talebe (soruya) racidir ve bunu ayetin sonu tefsir etmiştir. İbn Mes'ûd'un mushafında «innehû amelün gayru sâlihin en tes'elenî mâ leyse leke bihî ilm» şeklinde olması bu tevili güçlendirmektedir. Bir fırka da şöyle demiştir:
الضمير عائد على ركوب ولد نوح معهم الذي يتضمنه سؤال نوح، المعنى: أن ركوب الكافر مع المؤمنين عمل غير صالح، وقال أبو علي: ويحتمل أن يكون التقدير أن كونك مع الكافرين وتركك الركوب معنا عمل غير صالح.
Zamir, Nûh'un talebinin içerdiği, oğlunun onlarla birlikte binmesine racidir. Mana: Kâfirin müminlerle birlikte binmesi sâlih olmayan bir ameldir. Ebû Alî şöyle demiştir: Takdirin, «senin kâfirlerle birlikte olman ve bizimle binmeyi terk etmen sâlih olmayan bir ameldir» şeklinde olması da muhtemeldir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا تأويل لا يتجه من جهة المعنى، وكل هذه الفرق قال: إن القول بأن الولد كان لغية وولد فراش خطأ محض وقالوا: إنه روي عن النبي ﷺ «أنه ما زنت امرأة نبي قط» .
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu, mana yönünden tutarlı olmayan bir tevildir. Bütün bu fırkalar, çocuğun gayrimeşru ve yabancı bir yataktan olduğuna dair sözün kesinlikle bir hata olduğunu söylemişler ve Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den: «Hiçbir peygamber hanımı asla zina etmemiştir» şeklinde rivayet edildiğini belirtmişlerdir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا الحديث ليس بالمعروف، وإنما هو من كلام ابن عباس ﵁ ويعضده شرف النبوة. وقالوا في قوله ﷿: فَخانَتاهُما إن الواحدة كانت تقول للناس: هو مجنون والأخرى كانت تنبه على الأضياف، وأما غير هذا فلا، وهذه منازع ابن عباس وحججه وهو قوله وقول الجمهور من الناس.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu hadis [merfû olarak] maruf değildir; sadece İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'nın sözüdür ve peygamberliğin şerefi de bunu desteklemektedir. Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: { فَخانَتاهُما } “onlara hıyanet ettiler” sözü hakkında şöyle demişlerdir: Biri insanlara «O delidir» diyordu, diğeri ise misafirlerin yerini haber veriyordu; bundan başkası ise [söz konusu] olmamıştır. Bunlar İbn Abbas'ın dayanakları ve hüccetleridir; onun da insanların cumhurunun da kavli budur.
وقرأ ابن أبي مليكة: «فلا تسلني» بتخفيف النون وإثبات الياء وسكون اللام دون همز. وقرأت فرقة بتخفيف النون وإسقاط الياء وبالهمز «فلا تسألن» ، وقرأ أبو جعفر وشيبة بكسر النون وشدها والهمز وإثبات الياء «فلا تسألنّي» ، وقرأ نافع ذلك دون ياء «فلا تسألن» وقرأ ابن كثير وابن عامر «فلا تسألنّ» بفتح النون المشددة، وهي قراءة ابن عباس، وقرأ أبو عمرو وعاصم وحمزة والكسائي «فلا تسلن» خفيفة النون ساكنة اللام، وكان أبو عمرو يثبت الياء في الوصل، وحذفها عاصم وحمزة في الوصل والوقف. ومعنى قوله:
İbn Ebî Müleyke nûn harfinin tahfifi (şeddesiz oluşu), yâ harfinin sübûtu ve lâm harfinin hemzesiz sükûnu ile «felâ teselnî» şeklinde okumuştur. Bir fırka nûn harfinin tahfifi, yâ harfinin hazfi ve hemze ile «felâ tes'elen» şeklinde okumuştur. Ebû Ca'fer ve Şeybe nûn harfinin kesresi ve şeddesi, hemze ve yâ harfinin sübûtu ile «felâ tes'elennî» şeklinde okumuş; Nâfi‘ ise bunu yâ harfi olmaksızın «felâ tes'elen» şeklinde okumuştur. İbn Kesîr ve İbn Âmir şeddeli nûn harfinin fethasıyla «felâ tes'elenne» şeklinde okumuşlardır ki bu İbn Abbas'ın kıraatidir. Ebû Amr, Âsım, Hamza ve Kisâî nûn harfinin tahfifi ve lâm harfinin sükûnu ile «felâ tes'el» şeklinde okumuşlardır; Ebû Amr vasıl (geçiş) halinde yâ harfini sabit kılıyor, Âsım ve Hamza ise vasıl ve vakıf hallerinde onu hazfediyordu. Sözün manası:
فَلا تَسْئَلْنِ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ أي إذ وعدتك فاعلم يقينا أنه لا خلف في الوعد فإذ رأيت ولدك لم يحمل فكان الواجب عليك أن تقف وتعلم أن ذلك هو بحق واجب واجب عند الله.
{ فَلا تَسْئَلْنِ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ } “O halde hakkında bilgin olmayan şeyi benden isteme!” yani: Ben sana vaat ettiğimde, vaadde asla cayma olmadığını kesin olarak bil; nitekim oğlunun [gemiye] bindirilmediğini gördüğünde durup bunun Allah katında vacip olan bir hak sebebiyle olduğunu bilmen senin üzerine bir görevdi.
قال القاضي أبو محمد: ولكن نوحا ﵇ حملته شفقة النبوة وسجية البشر على التعرض
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Fakat peygamberlik şefkati ve beşerî fıtrat Nûh aleyhisselâm'ı
لنفحات الرحمة والتذكير، وعلى هذا القدر وقع عتابه، ولذلك جاء بتلطف وترفيع في قوله: إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ، وقد قال الله لمحمد ﷺ: فَلا تَكُونَنَّ [البقرة: ١٤٧، الأنعام: ٣٤- ١١٤، يونس: ٩٤] ، وذلك هنا بحسب الأمر الذي عوتب فيه وعظمته، فإنه لضيق صدره بتكاليف النبوة، وإلا فمتقرر أن محمدا ﷺ أفضل البشر وأولاهم بلين المخاطبة ولكن هذا بحسب الأمرين لا بحسب النبيين. وقال قوم: إنما وقر نوح لسنه. وقال قوم: إنما حمل اللفظ على محمد ﷺ كما يحمل الإنسان على المختص به الحبيب إليه.
rahmet esintilerine ve hatırlatmaya yönelmeye sevk etti. İşte onun azarlanması bu ölçüde vaki olmuştur; bu sebeple: { إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ } “şüphesiz ben cahillerden olmayasın diye sana öğüt veriyorum” sözünde bir nezaket ve yüceltme gelmiştir. Nitekim Allah Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e: { فَلا تَكُونَنَّ } [el-Bakara: 147, el-En'âm: 34, 114, Yûnus: 94] “sakın olma!” buyurmuştur; buradaki durum azarlanan hususa ve onun büyüklüğüne göredir; zira o, peygamberliğin sorumluluklarından ötürü göğsünün daralmasından kaynaklanıyordu; yoksa Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in insanların en faziletlisi ve yumuşak hitaba en layık olanı olduğu sabittir, fakat bu peygamberlere göre değil, iki duruma göredir. Bir topluluk: «Nûh sadece yaşından ötürü saygı görmüştür» demiştir. Diğer bir topluluk ise: «İnsanın kendisine has olan ve sevdiği kimseye yüklendiği gibi lafız Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e yüklenmiştir» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا كله ضعيف، ويحتمل قوله: فَلا تَسْئَلْنِ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ، أي لا تطلب مني أمرا لا تعلم المصلحة فيه علم يقين، ونحا إلى هذا أبو علي الفارسي، وقال: إن بِهِ يجوز أن يتعلق بلفظة عِلْمٌ كما قال الشاعر: [الرجز] كان جزائي بالعصا أن أجلدا ويجوز أن يكون بِهِ بمنزلة فيه، فتتعلق الباء بالمستقر.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bunların hepsi zayıftır. { فَلا تَسْئَلْنِ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ } sözünün; «maslahatını kesin bir bilgiyle bilmediğin bir işi benden isteme» manasına gelmesi muhtemeldir. Ebû Alî el-Fârisî bu görüşe meyletmiş ve şairin şu sözünde olduğu gibi { بِهِ } ifadesinin { عِلْمٌ } lâfzına taalluk etmesinin caiz olduğunu söylemiştir: [Recez] «Kâne cezâî bi'l-asâ en ücledâ» (Bastonla karşılığım dayak yemem oldu). { بِهِ } ifadesinin «fîhi» menzilesinde olup bâ harfinin müstakarra taalluk etmesi de caizdir.
قال القاضي أبو محمد: واختلاف هذين الوجهين إنما هو لفظي، والمعنى في الآية واحد، وروي أن هذا الابن إنما كان ربيبه وهذا ضعيف وحكى الطبري عن ابن زيد أن معنى قوله: إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ في أن تعتقد أني لا أفي لك بوعد وعدتك به.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu iki vechin ihtilafı sadece lâfzîdir, ayetteki mana ise birdir. Bu oğlun sadece onun üvey oğlu olduğu rivayet edilmiştir; bu zayıftır. Taberî'nin İbn Zeyd'den aktardığına göre: { إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ } “şüphesiz ben cahillerden olmayasın diye sana öğüt veriyorum” sözünün manası; «sana verdiğim bir vaadi yerine getirmeyeceğimi itikat etmen hususundadır» şeklindedir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا تأويل بشع، وليس في الألفاظ ما يقتضي أن نوحا اعتقد هذا وعياذا بالله، وغاية ما وقع لنوح ﵇ أن رأى ترك ابنه معارضا للوعد فذكر به، ودعا بحسب الشفقة ليكشف له الوجه الذي استوجب به ابنه الترك في الغرقى.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu çirkin bir tevildir; lafızlarda -Allah'a sığınırız- Nûh'un böyle bir itikada kapıldığını gerektirecek bir şey yoktur. Nûh aleyhisselâm'ın başına gelen şeyin son noktası; oğlunun terk edilmesini vaade aykırı görüp bunu hatırlatması ve oğlunun boğulanlar arasında terk edilmesini gerektiren sebebin kendisine açılması için şefkati gereği dua etmesidir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın sözü:
[سورة هود (١١) : الآيات ٤٧ الى ٤٩]
[Hûd Suresi (11): 47-49. Ayetler]
قالَ رَبِّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَسْئَلَكَ ما لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ وَإِلاَّ تَغْفِرْ لِي وَتَرْحَمْنِي أَكُنْ مِنَ الْخاسِرِينَ (٤٧) قِيلَ يا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلامٍ مِنَّا وَبَرَكاتٍ عَلَيْكَ وَعَلى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذابٌ أَلِيمٌ (٤٨) تِلْكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحِيها إِلَيْكَ ما كُنْتَ تَعْلَمُها أَنْتَ وَلا قَوْمُكَ مِنْ قَبْلِ هذا فَاصْبِرْ إِنَّ الْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقِينَ (٤٩)
{ قالَ رَبِّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَسْئَلَكَ ما لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ وَإِلاَّ تَغْفِرْ لِي وَتَرْحَمْنِي أَكُنْ مِنَ الْخاسِرِينَ (٤٧) قِيلَ يا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلامٍ مِنَّا وَبَرَكاتٍ عَلَيْكَ وَعَلى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذابٌ أَلِيمٌ (٤٨) تِلْكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحِيها إِلَيْكَ ما كُنْتَ تَعْلَمُها أَنْتَ وَلا قَوْمُكَ مِنْ قَبْلِ هذا فَاصْبِرْ إِنَّ الْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقِينَ (٤٩) } “[Nûh] dedi ki: «Rabbim! Hakkında bilgim olmayan şeyi senden istemekten sana sığınırım. Eğer beni bağışlamaz ve bana merhamet etmezsen, hüsrana uğrayanlardan olurum.» (47) «Ey Nûh! Bizden bir selametle ve sana ve seninle beraber olanlardan gelecek ümmetlere bereketlerle [gemiden] in! [Kendilerini dünyada] faydalandıracağımız, sonra da bizden kendilerine can yakıcı bir azabın dokunacağı ümmetler de olacaktır» denildi. (48) İşte bunlar, sana vahyettiğimiz gayb haberlerindendir. Bundan önce onları ne sen biliyordun ne de kavmin. O halde sabret; şüphesiz akıbet sakınanlarındır. (49)”
هذه الآية فيها إنابة نوح وتسليمه لأمر الله تعالى واستغفاره بالسؤال الذي وقع النهي عليه والاستعاذة والاستغفار منه هو سؤال العزم الذي معه محاجة وطلبة ملحة فيما قد حجب وجه الحكمة فيه وأما السؤال في الأمور على جهة التعلم والاسترشاد فغير داخل في هذا.
Bu ayette Nûh'un yönelişi (inâbesi), Allah Teâlâ'nın emrine teslimiyeti ve nehyedildiği talep sebebiyle mağfiret dilemesi yer almaktadır. Sığınılan ve bağışlanma dilenen talep; hikmet yönü gizli kalmış bir hususta yapılan, beraberinde tartışma ve ısrarlı istek bulunan kararlı taleptir. Öğrenme ve doğru yolu arama (istirşâd) maksadıyla olan sorular ise buna dahil değildir.
وظاهر قوله: فَلا تَسْئَلْنِ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ [هود: ٤٦] يعم النحويين من السؤال، فلذلك نبهت على أن المراد أحدهما دون الآخر، و «الخاسرون» هم المغبونون حظوظهم من الخير، وقوله تعالى: قِيلَ
{ فَلا تَسْئَلْنِ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ } [Hûd: 46] “hakkında bilgin olmayan şeyi benden isteme!” sözünün zahiri, talebin her iki türünü de kapsar; bu sebeple muradın diğeri değil de ikisinden biri olduğuna dikkat çektim. «Hâsirûn» (hüsrana uğrayanlar), hayırdan nasipleri konusunda aldananlardır. Allah Teâlâ'nın: { قِيلَ } “denildi”
يا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلامٍ
{ يا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلامٍ } “Ey Nûh! Selametle in!” sözü,
كان هذا عند نزوله من السفينة مع أصحابه للانتشار في الأرض، و «السّلام» هنا السلامة والأمن ونحوه، و «البركات» الخير والنمو في كل الجهات، وهذه العدة تعم جميع المؤمنين إلى يوم القيامة، قاله محمد بن كعب القرظي وقوله مِمَّنْ مَعَكَ أي من ذرية من معك ومن نسلهم، فمن- على هذا- هي لابتداء الغاية، أي من هؤلاء تكون هذه الأمم، ومن موصولة، وصلتها مَعَكَ وما بتقدر معها نحو قولك: ممن استقر معك ونحوه ثم قطع قوله: وَأُمَمٌ على وجه الابتداء إذ كان أمرهم مقطوعا من الأمر الأول، وهؤلاء هم الكفار إلى يوم القيامة.
yeryüzüne yayılmak üzere arkadaşlarıyla birlikte gemiden indiği sırada idi. Buradaki «selam»; esenlik, emniyet ve benzeri şeylerdir; «berekât» ise her yönden hayır ve gelişmedir. Bu vaat, kıyamet gününe kadar bütün müminleri kapsar; bunu Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî söylemiştir. { مِمَّنْ مَعَكَ } “seninle beraber olanlardan” ifadesi; seninle beraber olanların zürriyetinden ve nesillerinden demektir. Buna göre { مِنْ } ibtida-i gaye (başlangıç) içindir; yani bu ümmetler bunlardan olacaktır. { مَنْ } mevsûldür; sılası { مَعَكَ } ve onunla beraber takdir edilen «seninle birlikte bulunanlardan» ve benzeri sözlerdir. Sonra durumları birinci emirden kesildiği için { وَأُمَمٌ } sözü ibtida (mübteda) yoluyla kesikli kılınmıştır; bunlar da kıyamet gününe kadar olan kâfirlerdir.
وقوله تعالى: تِلْكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ الآية إشارة إلى القصة، أي هذه من الغيوب التي تقادم عهدها ولم يبق علمها إلا عند الله تعالى، ولم يكن علمها أو علم أشباهها عندك ولا عند قومك، ونحن نوحيها إليك لتكون لك هداية وأسوة فيما لقيه غيرك من الأنبياء، وتكون لقومك مثالا وتحذيرا، لئلا يصيبهم إذا كذبوك مثل ما أصاب هؤلاء وغيرهم من الأمور المعذبة.
Allah Teâlâ'nın: { تِلْكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ } “İşte bunlar gayb haberlerindendir...” ayeti kıssaya bir işarettir; yani bunlar üzerinden uzun zaman geçmiş, bilgisi yalnızca Allah Teâlâ'nın katında kalmış gayblardandır; onun veya benzerlerinin bilgisi ne sende ne de kavminde vardı. Senden önceki peygamberlerin karşılaştığı hususlarda senin için bir hidayet ve örnek olsun, kavmin için de seni yalanladıklarında bunların ve diğerlerinin başına gelen azap verici şeylerin benzeri onlara isabet etmesin diye bir ibret ve uyarı olsun diye onu sana vahyediyoruz.
قال القاضي أبو محمد: وعلى هذا المعنى ظهرت فصاحة قوله: فَاصْبِرْ إِنَّ الْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقِينَ، أي فاجتهد في التبليغ وجد في الرسالة واصبر على الشدائد واعلم أن العاقبة لك كما كانت لنوح في هذه القصة. وفي مصحف ابن مسعود: «من قبل هذا القرآن» .
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu manaya göre: { فَاصْبِرْ إِنَّ الْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقِينَ } “O halde sabret; şüphesiz akıbet sakınanlarındır” sözünün fesahati ortaya çıkmıştır; yani tebliğde gayret göster, risalette ciddiyetle çalış, zorluklara sabret ve bil ki bu kıssada Nûh için olduğu gibi akıbet senin lehinedir. İbn Mes'ûd'un mushafında: «Bu Kur'an'dan önce» şeklindedir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın sözü:
[سورة هود (١١) : الآيات ٥٠ الى ٥٢]
[Hûd Suresi (11): 50-52. Ayetler]
وَإِلى عادٍ أَخاهُمْ هُوداً قالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ مُفْتَرُونَ (٥٠) يا قَوْمِ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلَى الَّذِي فَطَرَنِي أَفَلا تَعْقِلُونَ (٥١) وَيا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدْراراً وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلى قُوَّتِكُمْ وَلا تَتَوَلَّوْا مُجْرِمِينَ (٥٢)
{ وَإِلى عادٍ أَخاهُمْ هُوداً قالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ مُفْتَرُونَ (٥٠) يا قَوْمِ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلَى الَّذِي فَطَرَنِي أَفَلا تَعْقِلُونَ (٥١) وَيا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدْراراً وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلى قُوَّتِكُمْ وَلا تَتَوَلَّوْا مُجْرِمِينَ (٥٢) } “Âd [kavmine] de kardeşleri Hûd'u [gönderdik]. Dedi ki: «Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Siz ancak iftira edenlersiniz. (50) Ey kavmim! Buna karşılık sizden bir ücret istemiyorum; benim ücretim ancak beni yaratana aittir. Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz? (51) Ey kavmim! Rabbinizden bağışlanma dileyin, sonra O'na tövbe edin ki üzerinize göğü bol yağmurlu olarak göndersin ve gücünüze güç katsın; günahkârlar olarak yüz çevirmeyin!» (52)”
وَإِلى عادٍ عطف على قوله إِلى قَوْمِهِ [هود: ٢٥] في قصة نوح، وعادٍ قبيلة وكانت عربا- فيما ذكر- و «هود» ﵇ منهم، وجعله أَخاهُمْ بحسب النسب والقرابة فإن فرضناه ليس منهم فالأخوة بحسب المنشأ واللسان والجيرة. وأما قول من قال هي أخوة بحسب النسب الآدمي فضعيف.
{ وَإِلى عادٍ } “Âd [kavmine] de...”, Nûh kıssasındaki { إِلى قَوْمِهِ } [Hûd: 25] sözüne atıftır. Âd bir kabileydi ve -nakledildiğine göre- Araptı. Hûd aleyhisselâm da onlardandı. Onu { أَخاهُمْ } “kardeşleri” kılması nesep ve akrabalık bakımındandır. Şayet onun onlardan olmadığını varsayarsak, kardeşlik yetişme yeri, dil ve komşuluk bakımındandır. Bunun Âdem nesebine göre bir kardeşlik olduğunu söyleyenin görüşü ise zayıftır.
وقرأ جمهور الناس: «يا قوم» بكسر الميم، وقرأ ابن محيصن: «يا قوم» برفع الميم، وهي لغة حكاها سيبويه، وقرأ جمهور الناس: «غيره» بالرفع على النعت أو البدل من موضع قوله: مِنْ إِلهٍ. وقرأ الكسائي وحده بكسر الراء، حملا على لفظ: إِلهٍ وذلك أيضا على النعت أو البدل ويجوز «غيره» نصبا على الاستثناء.
İnsanların cumhuru mîm harfinin kesresiyle { يا قَوْمِ } şeklinde okumuştur. İbn Muhaysın ise mîm harfinin dammesiyle «يا قومُ» okumuştur ki bu, Sîbeveyh'in naklettiği bir lehçedir. İnsanların cumhuru, { مِنْ إِلهٍ } sözünün mahallinden sıfat veya bedel olarak râ harfinin merfû oluşuyla «غيرُه» şeklinde okumuştur. Yalnızca Kisâî, { إِلهٍ } lafzına hamlederek râ'nın kesresiyle «غيرِه» okumuştur; bu da yine sıfat veya bedel üzerinedir. İstisna üzere mensûb olarak «غيرَه» [okunuşu] da caizdir.
ومُفْتَرُونَ معناه كاذبون أفحش كذب في جعلكم الألوهية لغير الله تعالى، والضمير في قوله:
{ مُفْتَرُونَ } “iftira edenler” ifadesinin manası; ilahlığı Allah Teâlâ'dan başkasına kılmanız hususunda en çirkin şekilde yalan söyleyenlersiniz, demektir.
عَلَيْهِ عائد على الدعاء إلى الله تعالى، والمعنى: ما أجري وجزائي إلا من عند الله، ثم وصفه بقوله الَّذِي فَطَرَنِي فجعلها صفة رادة عليهم في عبادتهم الأصنام واعتقادهم أنها تفعل، فجعل الوصف
{ عَلَيْهِ } “buna karşılık” ifadesindeki zamir, Allah Teâlâ'ya davete dönmektedir. Mana: Benim ücretim ve mükâfatım ancak Allah katındandır, şeklindedir. Sonra O'nu { الَّذِي فَطَرَنِي } “beni yaratan” sözüyle nitelemiş; bunu da onların putlara tapmalarını ve putların [bir şeyler] yaptığını zannetmelerini reddeden bir sıfat kılmıştır. Böylece bu vasfı,
بذلك في درج كلامه، منبها على أفعال الله تعالى، وأنه هو الذي يستحق العبادة، و «فطر» معناه اخترع وأنشأ، وقوله: أَفَلا تَعْقِلُونَ توقيف على مجال القول بأن غير الفاطر إلاه، ويحتمل أن يريد: أَفَلا تَعْقِلُونَ إذ لم أطلب عرضا من أعراض الدنيا إني إنما أريد النفع لكم والدار الآخرة والأول أظهر، و «الاستغفار» طلب المغفرة، وقد يكون ذلك باللسان، وقد يكون بإنابة القلب وطلب الاسترشاد والحرص على وجود المحجة الواضحة، وهذه أحوال يمكن أن تقع من الكفار، فكأنه قال لهم: اطلبوا غفران الله بالإنابة، وطلب الدليل في نبوتي، ثم توبوا بالإيمان من كفركم، فيجيء الترتيب على هذا مستقيما وإلا احتيج في ترتيب التوبة بعد الاستغفار إلى تحيل كثير فإما أن يكون: تُوبُوا أمرا بالدوام، و «الاستغفار» طلب المغفرة بالإيمان، وإلى هذا ذهب الطبري، وقال أبو المعالي في الإرشاد: «التوبة» في اصطلاح المتكلمين هي الندم، بعد أن قال: إنها في اللغة الرجوع، ثم ركب على هذا أن قال إن الكافر إذا آمن ليس إيمانه توبة وإنما توبته ندمه بعد.
sözünün arasına yerleştirerek Allah Teâlâ'nın fiillerine ve ibadete layık olanın yalnızca O olduğuna dikkat çekmiştir. Fatara (فطر) kelimesinin manası, yoktan var etti ve yarattı demektir. { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?” sözü, Yaratıcı'dan başkasının ilah olduğu iddiasının tutarsızlığına dikkat çekmedir. Şöyle kastetmiş olması da muhtemeldir: Ben dünya metaından bir meta istemediğime göre, sırf sizin faydanızı ve ahiret yurdunu istediğimi { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?” Birincisi daha açıktır. İstiğfar (istigfâr), bağışlanma dilemektir. Bu bazen dille olur; bazen de kalbin yönelmesi, doğru yolu arama ve apaçık delili bulma arzusu ile olur. Bunlar kâfirlerden de vuku bulması mümkün olan durumlardır. Sanki onlara şöyle demiştir: Yönelerek ve peygamberliğime dair delil arayarak Allah'ın bağışlamasını isteyin, sonra da küfrünüzden iman ederek tövbe edin. Böylece bu tertip düzgün bir şekilde yerleşir; aksi takdirde istiğfardan sonra tövbenin sıralanması hususunda pek çok zorlama tevillere ihtiyaç duyulur. Ya { تُوبُوا } “tövbe edin” ifadesi devamlılığa dair bir emir olur ve istiğfar da iman ile bağışlanma dilemek olur ki Taberî bu görüşe gitmiştir; ya da Ebu'l-Meâlî'nin el-İrşâd'da dediği gibi: «Tövbe», kelamcıların ıstılahında nedamettir (pişmanlıktır); zira o lügatte dönüş olduğunu söyledikten sonra bunu şu temele bağlamıştır: Kâfir iman ettiğinde, onun imanı tövbe değildir; onun tövbesi ancak sonradan duyacağı pişmanlıktır.
قال القاضي أبو محمد: والذي أقول: إن التوبة عقد في ترك متوب منه يتقدمها علم بفساد المتوب منه وصلاح ما يرجع إليه، ويقترن بها ندم على فارط المتوب منه لا ينفك منه وهو من شروطها فأقول إن إيمان الكافر هو توبته من كفره، لأنه هو نفس رجوعه، و «تاب» في كلام العرب معناه رجع إلى الطاعة والمثلى من الأمور، وتصرف اللفظة في القرآن ب «إلى» يقتضي أنها الرجوع لا الندم، وإنما لا حق لازم للتوبة كما قلنا، وحقيقة التوبة ترك مثل ما تيب منه عن عزمة معتقدة على ما فسرناه، والله المستعان.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Benim söylediğim ise şudur: Tövbe, tövbe edilen şeyin terk edilmesine yönelik bir azimdir; öncesinde tövbe edilen şeyin bozukluğunu ve dönülen şeyin doğruluğunu bilmek yer alır; tövbe edilen geçmiş duruma dair ondan ayrılmayan bir pişmanlık da buna eşlik eder ki bu da tövbenin şartlarındandır. Dolayısıyla kâfirin iman etmesi, küfründen tövbesidir derim; çünkü bu bizzat onun dönüşüdür. Arap kelamında Tâbe (تاب) kelimesinin manası, itaate ve işlerin en güzeline döndü demektir. Bu lafzın Kur'an'da { إلى } (ile) cer harfiyle kullanılması da onun nedamet değil rücû (dönüş) olduğunu gerektirir; nedamet ise dediğimiz gibi tövbenin ayrılmaz bir gereğidir. Tövbenin hakikati, açıkladığımız üzere kesin bir azimle tövbe edilen şeyin benzerini terk etmektir. Yardımına sığınılan yalnız Allah'tır.
ومِدْراراً هو بناء تكثير وكان حقه أن تلحقه هاء، ولكن حذفت على نية النسب وعلى أن السَّماءَ المطر نفسه، وهو من در يدر ومفعال قد يكون من اسم الفاعل الذي هو من ثلاثي، ومن اسم الفاعل الذي هو من رباعي: وقول من قال: إنه ألزم للرباعي غير لازم.
{ مِدْراراً } çokluk bildiren bir kalıptır (mübalağa sîgasıdır). Aslında ona he (te'nîs te'si) bitişmesi gerekirdi; ancak nisebet niyetiyle ve { السَّماءَ } kelimesinin bizzat yağmur anlamına gelmesi sebebiyle hazfedilmiştir. Bu kelime “derra yedurru” (در يدر) kökündendir. Mıf'âl (مفعال) kalıbı bazen sülâsîden (üç harfli fiilden) gelen ismi failden, bazen de rubâîden (dört harfli fiilden) gelen ismi failden olur. Bunun rubâîye daha sıkı bağlı olduğunu söyleyenlerin görüşü bağlayıcı değildir.
ويروي أن عادا كان الله تعالى قد حبس عنها المطر ثلاث سنين، وكانوا أهل حرث وبساتين وثمار، وكانت بلادهم شرق جزيرة العرب، فلهذا وعدهم بالمطر، ومن ذلك فرحهم حين رأوا العارض، وقولهم:
Rivayet edilir ki; Allah Teâlâ Âd kavminden yağmuru üç yıl kesmişti. Onlar ise ekin, bahçe ve meyve ehliydiler ve beldeleri Arap Yarımadası'nın doğusundaydı. Bu sebeple onlara yağmur vadetti. Bulutu gördüklerinde sevinmeleri ve:
هذا عارِضٌ مُمْطِرُنا [الأحقاف: ٢٤] وحضهم على استنزال المطر بالإيمان والإنابة، وتلك عادة الله في عباده، ومنه قول نوح ﵇ «استغفروا ربكم إنه كان غفارا يرسل السماء عليكم مدرارا» ، ومنه فعل عمر رضي الله حين جعل جميع قوله في الاستسقاء ودعائه استغفارا فسقي، فسئل عن ذلك، فقال:
{ هذا عارِضٌ مُمْطِرُنا } “Bu bize yağmur getirecek bir buluttur” [el-Ahkâf: 24] sözleri de bundandır. Onları iman ve yöneliş ile yağmur talebine teşvik etmiştir; kulları hakkındaki ilahi âdet de budur. Nûh aleyhisselâm'ın: «Rabbinizden bağışlanma dileyin; çünkü O çok bağışlayıcıdır, üzerinize gökten bol yağmur göndersin» sözü de bundandır. Ömer radıyallâhu anh'ın yağmur duasında bütün sözünü ve duasını istiğfar kılması ve bunun üzerine yağmur yağdırılması da bundandır; kendisine bu sorulduğunda şöyle demiştir:
لقد استنزلت المطر بمجاديح السماء.
«Ben yağmuru göğün mecâdîhi (yıldız batış yerleri/yağmur kapıları) ile istedim.»
وقوله: وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلى قُوَّتِكُمْ، ظاهره العموم في جميع ما يحسن الله تعالى فيه إلى العباد، وقالت فرقة: كان الله تعالى قد حبس نسلهم، فمعنى قوله: وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلى قُوَّتِكُمْ أي الولد، ويحتمل أن خص القوة بالذكر إذ كانوا أقوى العوالم فوعدوا بالزيادة فيما بهروا فيه، ثم نهاهم عن التولي عن الحق والإعراض عن أمر الله. ومُجْرِمِينَ حال من الضمير في تَتَوَلَّوْا.
{ وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلى قُوَّتِكُمْ } “ve gücünüze güç katsın” sözünün zahiri, Allah Teâlâ'nın kullarına ihsan ettiği her şeyde geneldir. Bir topluluk şöyle demiştir: Allah Teâlâ onların neslini kesmişti; bu yüzden { وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلى قُوَّتِكُمْ } sözünün manası, yani çocuk [versin] demektir. Kuvveti zikre tahsis etmesi de muhtemeldir; zira onlar yaratılmışların en güçlüsüydüler, bu yüzden üstün oldukları şeyde artış ile müjdelendiler. Sonra onları haktan yüz çevirmekten ve Allah'ın emrinden yüz döndürmekten nehyetti. { مُجْرِمِينَ } “günahkârlar olarak”, { تَتَوَلَّوْا } fiilindeki zamirin halidir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın sözü:
[سورة هود (١١) : الآيات ٥٣ الى ٥٦]
[Hûd Suresi (11): 53-56. Ayetler]
قالُوا يا هُودُ ما جِئْتَنا بِبَيِّنَةٍ وَما نَحْنُ بِتارِكِي آلِهَتِنا عَنْ قَوْلِكَ وَما نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ (٥٣) إِنْ نَقُولُ إِلاَّ اعْتَراكَ بَعْضُ آلِهَتِنا بِسُوءٍ قالَ إِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ وَاشْهَدُوا أَنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ (٥٤) مِنْ دُونِهِ فَكِيدُونِي جَمِيعاً ثُمَّ لا تُنْظِرُونِ (٥٥) إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ رَبِّي وَرَبِّكُمْ ما مِنْ دَابَّةٍ إِلاَّ هُوَ آخِذٌ بِناصِيَتِها إِنَّ رَبِّي عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٥٦)
{ قالُوا يا هُودُ ما جِئْتَنا بِبَيِّنَةٍ وَما نَحْنُ بِتارِكِي آلِهَتِنا عَنْ قَوْلِكَ وَما نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ (٥٣) إِنْ نَقُولُ إِلاَّ اعْتَراكَ بَعْضُ آلِهَتِنا بِسُوءٍ قالَ إِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ وَاشْهَدُوا أَنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ (٥٤) مِنْ دُونِهِ فَكِيدُونِي جَمِيعاً ثُمَّ لا تُنْظِرُونِ (٥٥) إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ رَبِّي وَرَبِّكُمْ ما مِنْ دَابَّةٍ إِلاَّ هُوَ آخِذٌ بِناصِيَتِها إِنَّ رَبِّي عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٥٦) } “Dediler ki: «Ey Hûd! Bize apaçık bir delil getirmedin; biz senin sözünle ilahlarımızı terk edecek değiliz ve biz sana inanacak da değiliz. (53) Biz ancak, 'İlahlarımızdan bazısı seni fena çarpmış' deriz.» [Hûd] dedi ki: «Şüphesiz ben Allah'ı şahit tutuyorum, siz de şahit olun ki ben sizin ortak koştuklarınızdan uzağım; (54) O'ndan başka [taptıklarınızdan]. Artık hepiniz toplanıp bana tuzak kurun, sonra bana mühlet de vermeyin! (55) Şüphesiz ben, benim de Rabbim sizin de Rabbiniz olan Allah'a tevekkül ettim. Hiçbir canlı yoktur ki O, onun perçeminden tutmuş olmasın. Şüphesiz Rabbim dosdoğru bir yol üzeredir. (56)»”
المعنى: ما جِئْتَنا بآية تضطرنا إلى الإيمان بك ونفوا أن تكون معجزاته آية بحسب ظنهم وعماهم عن الحق، كما جعلت قريش القرآن سحرا وشعرا ونحو هذا، وقد قال رسول الله ﷺ:
Mana: Bize, sana inanmamızı zorunlu kılacak bir ayet/mucize { ما جِئْتَنا } “getirmedin” demektir. Kureyş'in Kur'an'ı sihir, şiir ve benzeri sayması gibi, onlar da kendi zanlarına ve hakka karşı körlüklerine dayanarak onun mucizelerinin bir ayet olduğunu inkâr ettiler. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur:
«ما من نبي إلا وقد أوتي من الآيات ما مثله آمن عليه البشر» الحديث، وهذا يقضي بأن هودا وغيره من الرسل لهم معجزات وإن لم يعين لنا بعضها.
«Hiçbir peygamber yoktur ki ona, insanların benzerine inanacağı kadar ayetler (mucizeler) verilmiş olmasın...» hadisi. Bu da Hûd'un ve diğer peygamberlerin, bir kısmı bize tayin edilip bildirilmemiş olsa da mucizeleri olduğunu iktiza eder.
وقوله: عَنْ قَوْلِكَ أي لا يكون قولك سبب تركنا إذ هو مجرد عن آية، وقولهم: إِنْ نَقُولُ الآية، معناه ما نقول إلا أن بعض الآلهة لما سببتها وضللت عبدتها أصابك بجنون، يقال: عر يعر واعترى يعتري إذا ألم بالشيء، فحينئذ جاهرهم هود ﵇ بالتبري من أوثانهم وحضهم على كيده هم وأصنامهم، ويذكر أن هذه كانت له معجزة وذلك أنه حرض جماعتهم عليه مع انفراده وقوتهم وكفرهم فلم يقدروا على نيله بسوء.
{ عَنْ قَوْلِكَ } “senin sözünle” ifadesi; bir ayetten/mucizeden yoksun olduğu için senin sözün [ilahlarımızı] terk etmemizin sebebi olamaz, demektir. { إِنْ نَقُولُ } “Biz ancak... deriz” ayetinin manası: Biz ancak, sen ilahlarımıza sövüp onlara tapanları sapkınlıkla nitelediğin için ilahlarımızdan bazısının seni bir delilikle çarptığını söyleriz, demektir. Bir şeye dokunup isabet ettiği zaman Araplar ‘Arrâ ye'urru’ (عر يعر) ve ‘İ'terâ ya'terî’ (اعترى يعتري) derler. İşte o zaman Hûd aleyhisselâm açıkça putlarından uzak olduğunu ilan etmiş; kendisi tek başına, onlar ise kalabalık, güçlü ve kâfir olmalarına rağmen hem onlara hem putlarına karşı kendisine tuzak kurmaları için meydan okumuştur. Fakat onlar ona hiçbir kötülük eriştirememişlerdir; bunun da onun bir mucizesi olduğu zikredilir.
وتُنْظِرُونِ معناه تؤخروني أي عاجلوني بما قدرتم عليه، وقوله تعالى: إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ الآية، المعنى: أن توكلي على الله الذي هو ربي وربكم مع ضعفي وانفرادي وقوتكم وكثرتكم يمنعني منكم ويحجز بيني وبينكم ثم وصف قدرة الله تعالى وعظم ملكه بقوله: ما مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِناصِيَتِها وعبر عن ذلك ب «الناصية» ، إذ هي في العرف حيث يقبض القادر المالك ممن يقدر عليه، كما يقاد الأسير والفرس ونحوه حتى صار الأخذ بالناصية عرفا في القدرة على الحيوان، وكانت العرب تجز ناصية الأسير الممنون عليه لتكون تلك علامة أنه قدر عليه وقبض على ناصيته. و «الدابة» : جميع الحيوان، وخص بالذكر إذ هو صنف المخاطبين والمتكلم.
{ تُنْظِرُونِ } “bana mühlet vermeyin” sözü, beni ertelemeyin, elinizden geleni hemen yapın demektir. Allah Teâlâ'nın: { إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ } “Şüphesiz ben Allah'a tevekkül ettim...” ayetinin manası: Benim zayıflığıma ve tek başınalığıma, sizin ise gücünüze ve çokluğunuza rağmen benim de Rabbim sizin de Rabbiniz olan Allah'a tevekkül etmem beni sizden korur, benimle sizin aranıza engel olur, demektir. Sonra Allah Teâlâ'nın kudretini ve mülkünün azametini { ما مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِناصِيَتِها } “Hiçbir canlı yoktur ki O, onun perçeminden tutmuş olmasın” sözüyle nitelemiştir. Bunu Nâsıye (ناصية) “alın saçı/perçem” ile ifade etmiştir; zira örfte kudret ve mülk sahibi olan kimse, gücünün yettiği varlığı esirin veya atın çekilip götürüldüğü gibi oradan yakalar; öyle ki perçemden tutmak canlıya güç yetirmede örf haline gelmiştir. Araplar, kendisine lütufta bulunup serbest bıraktıkları esirin perçemini keserlerdi ki bu, ona güç yetirildiğinin ve perçeminden yakalandığının bir işareti olsun. Dâbbe (دابة) bütün canlılardır; hitap edilenlerin ve konuşanın dahil olduğu tür olduğu için zikre tahsis edilmiştir.
وقوله: إِنَّ رَبِّي عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ يريد أن أفعال الله ﷿ هي في غاية الإحكام، وقوله الصدق، ووعده الحق فجاءت الاستقامة في كل ما ينضاف إليه ﷿. فعبر عن ذلك بقوله: إِنَّ رَبِّي عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ على تقدير مضاف.
{ إِنَّ رَبِّي عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Şüphesiz Rabbim dosdoğru bir yol üzeredir” sözüyle Allah azze ve celle'nin fiillerinin son derece muhkem olduğunu, sözünün doğru ve vaadinin hak olduğunu kastetmektedir; böylece O'na azze ve celle izafe edilen her şeyde dosdoğruluk hâsıl olmuştur. Bunu da muzaf takdiriyle { إِنَّ رَبِّي عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } sözüyle ifade etmiştir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın sözü:
[سورة هود (١١) : الآيات ٥٧ الى ٦٠]
[Hûd Suresi (11): 57-60. Ayetler]
فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ ما أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَيْكُمْ وَيَسْتَخْلِفُ رَبِّي قَوْماً غَيْرَكُمْ وَلا تَضُرُّونَهُ شَيْئاً إِنَّ رَبِّي عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ (٥٧) وَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا نَجَّيْنا هُوداً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَنَجَّيْناهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِيظٍ (٥٨) وَتِلْكَ عادٌ جَحَدُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ وَعَصَوْا رُسُلَهُ وَاتَّبَعُوا أَمْرَ كُلِّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ (٥٩) وَأُتْبِعُوا فِي هذِهِ الدُّنْيا لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيامَةِ أَلا إِنَّ عاداً كَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلا بُعْداً لِعادٍ قَوْمِ هُودٍ (٦٠)
{ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ ما أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَيْكُمْ وَيَسْتَخْلِفُ رَبِّي قَوْماً غَيْرَكُمْ وَلا تَضُرُّونَهُ شَيْئاً إِنَّ رَبِّي عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ (٥٧) وَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا نَجَّيْنا هُوداً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَنَجَّيْناهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِيظٍ (٥٨) وَتِلْكَ عادٌ جَحَدُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ وَعَصَوْا رُسُلَهُ وَاتَّبَعُوا أَمْرَ كُلِّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ (٥٩) وَأُتْبِعُوا فِي هذِهِ الدُّنْيا لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيامَةِ أَلا إِنَّ عاداً كَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلا بُعْداً لِعادٍ قَوْمِ هُودٍ (٦٠) } “Eğer yüz çevirirseniz, ben size kendisiyle gönderildiğim şeyi tebliğ ettim. Rabbim yerinize başka bir kavim getirir ve siz O'na hiçbir şeyle zarar veremezsiniz. Şüphesiz Rabbim her şeyi gözetip koruyandır. (57) Emrimiz geldiğinde, tarafımızdan bir rahmetle Hûd'u ve onunla birlikte iman edenleri kurtardık ve onları ağır bir azaptan kurtardık. (58) İşte Âd [kavmi]! Rablerinin ayetlerini inkâr ettiler, O'nun peygamberlerine isyan ettiler ve her inatçı zorbanın emrine uydular. (59) Bu dünyada da kıyamet gününde de peşlerine bir lanet takıldı. Haberiniz olsun; şüphesiz Âd [kavmi] Rablerini inkâr etti. Haberiniz olsun; Hûd'un kavmi Âd uzak olsun! (60)”
قرأ الجمهور: «تولّوا» بفتح اللام والتاء على معنى تتولوا، وقرأ عيسى الثقفي والأعرج: «تولوا» بضم التاء واللام، و «إن» شرط، والجواب في الفاء وما بعدها من قوله فَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ، والمعنى أنه ما علي كبير همّ منكم إن توليتم فقد برئت ساحتي بالتبليغ، وأنتم أصحاب الذنب في الإعراض عن الإيمان.
Cumhur, “yüz çevirirseniz” (tetewellev) anlamında tâ ve lâm harflerinin fethasıyla { تَوَلَّوْا } okumuştur. Îsâ es-Sekafî ve el-A'rec ise tâ ve lâm'ın dammesiyle «تُوُلُّوا» okumuşlardır. { إنْ } şarttır, cevap ise { فَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ } sözündeki fâ ve sonrasındadır. Manası şudur: Eğer yüz çevirirseniz benden yana sizin için büyük bir tasa yoktur; zira ben tebliğ etmekle sorumluluktan kurtuldum, imandan yüz çevirmede günah sahibi olan sizlersiniz.
ويحتمل أن يكون تَوَلَّوْا فعلا ماضيا، ويجيء في الكلام رجوع من غيبة إلى خطاب، أي فقل: قد أبلغكم.
{ تَوَلَّوْا } fiilinin mazi fiil olması da muhtemeldir; o zaman sözde gâibden hitaba bir iltifat meydana gelir, yani «De ki: Şüphesiz size tebliğ ettim» [demektir].
وقرأ جمهور «ويستخلف» بضم الفاء على معنى الخبر بذلك، وقرأ عاصم- فيما روى هبيرة عن حفص عنه- «ويستخلف» بالجزم عطفا على موضع الفاء من قوله فَقَدْ.
Cumhur, bunu haber verme anlamında fâ harfinin dammesiyle { ويستخلِفُ } şeklinde okumuştur. Âsım ise -Hübeyre'nin Hafs kanalıyla ondan rivayet ettiğine göre- { فَقَدْ } sözündeki fâ'nın mahalline atfederek meczum olarak «ويستخلِفْ» okumuştur.
وقوله: وَلا تَضُرُّونَهُ شَيْئاً يحتمل من المعنى وجهين:
{ وَلا تَضُرُّونَهُ شَيْئاً } “ve siz O'na hiçbir şeyle zarar veremezsiniz” sözü mana bakımından iki vechi ihtiva eder:
أحدهما ولا تضرونه بذهابكم وهلاككم شيئا أي لا ينتقص ملكه، ولا يختل أمره، وعلى هذا المعنى قرأ عبد الله بن مسعود: «ولا تنقصونه شيئا» .
Birincisi: Çekip gitmenizle ve helak olmanızla O'na hiçbir zarar veremezsiniz; yani O'nun mülkü eksilmez ve emri bozulmaz. Bu manaya göre Abdullah b. Mes'ûd: «ولا تنقصونه شيئا» (ve O'ndan hiçbir şey eksiltemezsiniz) şeklinde okumuştur.
والمعنى الآخر: وَلا تَضُرُّونَهُ أي ولا تقدرون إذا أهلككم على إضراره بشيء ولا على الانتصار منه ولا تقابلون فعله بكم بشيء يضره. ثم أخبرهم أن ربه حَفِيظٌ على كل شيء عالم به، وفي ترديد هذه الصفات ونحوها تنبيه وتذكير، و «الأمر» واحد الأمور، ويحتمل أن يكون مصدر أمر يأمر، أي أمرنا للريح أو لخزنتها ونحو ذلك، وقوله بِرَحْمَةٍ، إما أن يكون إخبارا مجردا عن رحمة من الله لحقتهم، وإما أن يكون قصدا إلى الإعلام أن النجاة إنما كملت بمجرد رحمة الله لا بأعماله فتكون الآية- على هذا- في معنى قول رسول الله ﷺ: «لا يدخل أحد الجنة بعمله» . قالوا: ولا أنت يا رسول الله؟ قال «ولا أنا إلا أن يتغمدني الله بفضل منه ورحمته» .
Diğer mana ise: { وَلا تَضُرُّونَهُ } yani O sizi helak ettiğinde O'na hiçbir şeyle zarar vermeye, O'ndan intikam almaya güç yetiremezsiniz ve O'nun size yaptığı fiile O'na zarar verecek bir şeyle karşılık veremezsiniz, demektir. Sonra Rabbinin her şeyi { حَفِيظٌ } koruyup gözeten ve her şeyi hakkıyla bilen olduğunu onlara haber vermiştir. Bu ve benzeri sıfatların tekrar edilmesinde bir uyarı ve hatırlatma vardır. { الأَمْرُ } kelimesi işlerin tekilidir; emretti-emreder (emera-ye'muru) fiilinin masdarı olması da muhtemeldir; yani rüzgâra veya onun görevlilerine verdiğimiz emrimiz ve benzeri şeyler demektir. { بِرَحْمَةٍ } “bir rahmetle” sözü, ya Allah'tan onlara ulaşan bir rahmetin yalın bir haberi ya da kurtuluşun amelleriyle değil sırf Allah'ın rahmetiyle kemale erdiğini bildirme kastıdır. Dolayısıyla ayet bu veche göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu sözü anlamında olur: «Hiç kimse ameliyle cennete giremez.» Dediler ki: Sen de mi yâ Resûlallah? Buyurdu ki: «Allah beni katından bir lütuf ve rahmetle bürümedikçe ben de [giremem].»
وقوله وَنَجَّيْناهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِيظٍ يحتمل أن يريد: عذاب الآخرة، ويحتمل أن يريد: وكانت النجاة المتقدمة من عذاب غليظ يريد الريح، فيكون المقصود على هذا، تعديد النعمة ومشهور عذابهم بالريح هو أنها كانت تحملهم وتهدم مساكنهم وتنسفها وتحمل الظعينة كما هي ونحو هذا. وحكى الزجاج أنها كانت تدخل في أبدانهم وتخرج من أدبارهم وتقطعهم عضوا عضوا. وتعدى جَحَدُوا بحرف جر لما نزل منزلة كفروا، وانعكس ذلك في الآية بعد هذا، وقوله: وَعَصَوْا رُسُلَهُ، شنعة عليهم وذلك أن في تكذيب رسول واحد تكذيب سائر الرسل وعصيانهم، إذ النبوات كلها مجمعة على الإيمان بالله والإقرار بربوبيته: ويحتمل أن يراد هود. وآدم، ونوح و «العنيد» : فعيل من «عند» إذا عتا. ومنه قول الشاعر:
{ وَنَجَّيْناهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِيظٍ } “ve onları ağır bir azaptan kurtardık” sözüyle ahiret azabını kastetmiş olması muhtemel olduğu gibi; önceki kurtuluşun şiddetli bir azaptan -ki rüzgârı kasteder- olduğunu kastetmiş olması da muhtemeldir; bu takdirde amaç nimeti sayıp dökmektir. Onların rüzgârla azap edilmelerinin meşhur olan şekli; rüzgârın onları havaya kaldırması, meskenlerini yıkıp savurması, devedeki kadını hevdeciyle olduğu gibi kaldırıp atması ve benzeri hallerdir. Zeccâc, rüzgârın onların bedenlerine girip dübürlerinden çıktığını ve onları uzuv uzuv parçaladığını nakletmiştir. { جَحَدُوا } fiili, kefa-rû (كفروا) yerine geçtiği için cer harfiyle geçişli olmuştur; bu durum bundan sonraki ayette ise tersine dönmüştür. { وَعَصَوْا رُسُلَهُ } “O'nun peygamberlerine isyan ettiler” sözü, onlar için bir rezilliktir; zira tek bir peygamberi yalanlamak, diğer bütün peygamberleri yalanlamak ve onlara isyan etmektir. Çünkü bütün peygamberlikler Allah'a iman ve O'nun rubûbiyyetini ikrar etme hususunda ittifak halindedir. Hûd, Âdem ve Nûh'un kastedilmiş olması da muhtemeldir. { العَنِيدُ } kelimesi, haddi aşıp azgınlaştığında söylenen anede (عند) kökünden ‘faîl’ veznindedir. Şairin şu sözü bundandır:
[الرجز] .
[Recez]
إني كبير لا أطيق العندا أي الصعاب من الإبل، وكان التجبر والعناد من خلق عاد لقوتهم، وقوله وَأُتْبِعُوا فِي هذِهِ الدُّنْيا
«Ben yaşlıyım, inatçı olana güç yetiremem» yani develerin serkeş ve zorlu olanlarına [güç yetiremem]. Zorbalık ve inatçılık, güçlerinden ötürü Âd kavminin ahlakındandı. Allah Teâlâ'nın: { وَأُتْبِعُوا فِي هذِهِ الدُّنْيا }
لَعْنَةً
{ لَعْنَةً } “bir lanet”
الآية، حكم عليهم بهذا الحكم لكفرهم وإصرارهم حتى حل العذاب بهم، و «اللعنة» : الإبعاد والخزي، وقد تيقن أن هؤلاء وافوا على الكفر فيلعن الكافر الموافي على كفره ولا يلعن معين حي، لا من.
ayeti; küfürleri ve azap başlarına inene kadar bunda ısrar etmeleri sebebiyle onlar aleyhine verilmiş bir hükümdür. Lanet (la'net), uzaklaştırma ve rüsvay etmektir. Bunların küfür üzere öldükleri kesinleşmiştir; dolayısıyla küfür üzere ölen kâfire lanet edilir; fakat yaşayan muayyen bir kimseye
كافر، ولا من فاسق، ولا من بهيمة، كل ذلك مكروه بالأحاديث. ويَوْمَ ظرف معناه أن اللعنة عليهم في الدنيا وفي يوم القيامة. ثم ذكرت العلة الموجبة لذلك وهي كفرهم بربهم وتعدى «كفر» بغير الحرف إذ هو بمعنى جَحَدُوا كما تقول شكرت لك وشكرتك، وكفر نعمته وكفر بنعمته، وبُعْداً منصوب بفعل مقدر وهو مقام ذلك الفعل.
ne kâfir olsun, ne fâsık olsun, ne de bir hayvan olsun lanet edilmez; bütün bunlar hadislerle mekruh kılınmıştır. { يَوْمَ } zarftır; manası, lanetin onların üzerine dünyada da kıyamet gününde de olduğudur. Sonra bunu gerektiren illet zikredilmiştir ki o da Rablerini inkâr etmeleridir. { كَفَرَ } fiili, { جَحَدُوا } anlamında olduğu için harfsiz geçişli olmuştur; tıpkı senin ‘şekertü leke’ (sana şükrettim) ve ‘şekertüke’ (seni şükranla andım), ‘kefere ni'metehu’ ve ‘kefere bi-ni'metihî’ (nimetini inkâr etti) demen gibi. { بُعْداً } kelimesi ise takdir edilen bir fiille mensûbtur ve o fiilin yerine kaimdir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın sözü:
[سورة هود (١١) : الآيات ٦١ الى ٦٢]
[Hûd Suresi (11): 61-62. Ayetler]
وَإِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً قالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيها فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ إِنَّ رَبِّي قَرِيبٌ مُجِيبٌ (٦١) قالُوا يا صالِحُ قَدْ كُنْتَ فِينا مَرْجُوًّا قَبْلَ هذا أَتَنْهانا أَنْ نَعْبُدَ ما يَعْبُدُ آباؤُنا وَإِنَّنا لَفِي شَكٍّ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ مُرِيبٍ (٦٢)
{ وَإِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً قالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيها فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ إِنَّ رَبِّي قَرِيبٌ مُجِيبٌ (٦١) قالُوا يا صالِحُ قَدْ كُنْتَ فِينا مَرْجُوًّا قَبْلَ هذا أَتَنْهانا أَنْ نَعْبُدَ ما يَعْبُدُ آباؤُنا وَإِنَّنا لَفِي شَكٍّ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ مُرِيبٍ (٦٢) } “Semûd [kavmine] de kardeşleri Sâlih'i [gönderdik]. Dedi ki: «Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. O sizi yerden var etti ve sizi orada imar ediciler kıldı. O halde O'ndan bağışlanma dileyin, sonra O'na tövbe edin! Şüphesiz Rabbim yakındır, dualara icabet edendir.» (61) Dediler ki: «Ey Sâlih! Sen bundan önce aramızda ümit beslenen biriydin. Atalarımızın taptığı şeylere tapmaktan bizi men mi ediyorsun? Doğrusu biz, bizi kendisine çağırdığın şey hakkında derin bir şüphe içindeyiz.» (62)”
التقدير: وأرسلنا إلى ثمود وقد تقدم القول في مثل هذا وفي معنى الأخوة في قصة هود.
Takdiri: «Ve Semûd'a gönderdik» şeklindedir. Bunun benzeri hakkında ve Hûd kıssasında kardeşliğin manası hakkında açıklama geçmişti.
وقرأ الجمهور: «وإلى ثمود» بغير صرف، وقرأ ابن وثاب والأعمش «وإلى ثمود» بالصرف حيث وقع، فالأولى على إرادة القبيلة، والثانية على إرادة الحي، وفي هذه الألفاظ الدالة على الجموع ما يكثر فيه إرادة الحي كقريش وثقيف وما لا يقال فيه بنو فلان وفيها ما يكثر فيه إرادة القبيلة كتميم وتغلب، ألا ترى أنهم يقولون تغلب ابنة وائل، وقال الطرماح: [الطويل] «إذا نهلت منه تميم وعلّت» وقال الآخر: [المتقارب] «تميم ابن مر وأشياعها» وفيها ما يكثر فيه الوجهان كثمود وسبأ، فالقراءتان هنا فصيحتان مستعملتان. وقرأت فرقة «غيره» برفع الراء، وقد تقدم آنفا.
Cumhur gayrimunsarif olarak { وَإِلى ثَمُودَ } okumuştur. İbn Vessâb ve el-A'meş ise geçtiği her yerde munsarif olarak «وإلى ثمودٍ» şeklinde tenvinle okumuşlardır. Birincisi kabilenin kastedilmesi, ikincisi ise kabile mahallesinin/topluluğunun (hayy) kastedilmesi üzerinedir. Çoğullara delalet eden bu lafızlar içinde Kureyş ve Sakîf gibi kabile mahallesinin/topluluğunun kastedilmesinin çok olduğu ve kendisi için ‘falan oğulları’ denilmeyenler vardır; Temîm ve Tağlib gibi kabilenin kastedilmesinin çok olduğu lafızlar da vardır. Görmez misin ki onlar ‘Vâil'in kızı Tağlib’ derler. Tırımmâh şöyle demiştir: [Tavîl] «Temîm ondan kana kana ilk ve son yudumları içtiğinde...» Bir başkası da şöyle demiştir: [Mütekârib] «Mürr'ün oğlu Temîm ve taraftarları...» Semûd ve Sebe' gibi iki vechin de kendisinde çokça kullanıldığı lafızlar da vardır; dolayısıyla buradaki iki kıraat de fasih ve kullanımdadır. Bir grup râ harfinin merfû oluşuyla «غيرُه» okumuştur; bunun açıklaması az önce geçmişti.
وأَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ، أي اخترعكم وأوجدكم، وذلك باختراع آدم ﵇: فكأن إنشاء آدم إنشاء لبنيه. وَاسْتَعْمَرَكُمْ، أي اتخذكم عمارا، كما تقول: استكتب واستعمل. وذهب قوم إلى أنها من العمر أي عمركم، وقد تقدم مثل قوله: فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ.
{ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ } “O sizi yerden var etti” yani sizi yoktan var edip yarattı; bu da Âdem aleyhisselâm'ın yaratılmasıyladır. Zira Âdem'in yaratılması sanki çocuklarının da yaratılması gibidir. { وَاسْتَعْمَرَكُمْ } “ve sizi orada imar ediciler kıldı” yani tıpkı ‘istektebe’ (yazıcı edindi) ve ‘ista'mele’ (işçi edindi) dediğin gibi sizi imar ediciler kıldı demektir. Bir topluluk ise bunun ömür (el-ömr) kökünden olduğunu, yani sizi orada yaşattı anlamına geldiğini söylemiştir. { فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ } “O halde O'ndan bağışlanma dileyin, sonra O'na tövbe edin!” sözünün benzeri daha önce geçmişti.
إِنَّ رَبِّي قَرِيبٌ مُجِيبٌ، أي إجابته وغفرانه قريب ممن آمن وأناب، ومُجِيبٌ، معناه بشرط المشيئة والظاهر الذي حكاه جمهور المفسرين أن قوله: مَرْجُوًّا معناه: مسودا نؤمل فيك أن تكون سيدا سادّا مسدّ الأكابر، ثم قرروه على جهة التوبيخ في زعمهم بقولهم: أَتَنْهانا وحكى النقاش عن بعضهم أنه قال: معناه حقيرا.
{ إِنَّ رَبِّي قَرِيبٌ مُجِيبٌ } “Şüphesiz Rabbim yakındır, dualara icabet edendir” yani O'nun icabeti ve bağışlaması iman edip yönelen kimseye yakındır. { مُجِيبٌ } “icabet edendir” sözünün manası meşîet (dileme) şartına bağlıdır. Müfessirlerin cumhurunun naklettiği zahir mana şudur: { مَرْجُوًّا } “ümit beslenen biriydin” sözünün manası; saygın, efendi kılınmış, büyüklerin yerini dolduran bir önder olacağını umduğumuz biriydin, demektir. Sonra kendi zanlarınca kınama yoluyla { أَتَنْهانا } “bizi men mi ediyorsun?” diyerek onu sorguya çekmişlerdir. Nakkâş, bazılarından bunun manasının ‘hakir/değersiz’ olduğunu nakletmiştir.
قال القاضي أبو محمد: فأما أن يكون لفظ مَرْجُوًّا بمعنى حقير فليس ذلك في كلام العرب، وإنما يتجه ذلك على جهة التفسير للمعنى، وذلك أن القصد بقولهم: مَرْجُوًّا يكون: لقد كنت فينا سهلا مرامك قريبا رد أمرك، ممن لا يظن أن يستفحل من أمره مثل هذا فمعنى «مرجو» أي مرجو اطراحه وغلبته ونحو هذا، فيكون ذلك على جهة الاحتقار، فلذلك فسر بحقير، ويشبه هذا المعنى قول أبي سفيان بن حرب: لقد أمر أمر ابن أبي كبشة ... الحديث ثم يجيء قولهم: أَتَنْهانا على جهة التوعد والاستشناع لهذه المقالة منه.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: { مَرْجُوًّا } lafzının bizzat hakir manasına gelmesine gelince, bu Arap kelamında yoktur. Bu ancak mananın tefsiri cihetiyle yön bulur. Şöyle ki, { مَرْجُوًّا } sözleriyle kastettikleri: Sen içimizde kolay lokma olan, emri çabuk savuşturulan, davasının böylesine büyüyeceği tahmin edilmeyen biriydin, demektir. O halde { مَرْجُوًّا } manası; bir kenara atılması, alt edilmesi ve benzeri şeyler umulan demektir; bu da küçümseme kabilinden olur ve bu sebeple ‘hakir’ diye tefsir edilmiştir. Ebû Süfyân b. Harb'in: «İbn Ebî Kebşe'nin işi büyüdü de büyüdü...» hadisindeki sözü bu manaya benzer. Sonra onların { أَتَنْهانا } “bizi men mi ediyorsun?” sözleri, ondan gelen bu söze yönelik bir tehdit ve onu pek çirkin bulma yoluyla gelmektedir.
وما يَعْبُدُ آباؤُنا يريدون به الأوثان والأصنام، ثم أوجبوا أنهم في شك من أمره وأقاويله، وأن ذلك الشك يرتابون به زائدا إلى مرتبته من الشك قال القاضي: ولا فرق بين هذه الحال وبين حالة التصميم على الكفر، ومُرِيبٍ معناه ملبس متهم، ومنه قول الشاعر: [الرجز]
{ ما يَعْبُدُ آباؤُنا } “Atalarımızın taptığı şeylere” ifadesiyle putları ve heykelleri kastetmektedirler. Sonra onun durumundan ve sözlerinden bir şüphe içinde olduklarını ve bu şüphenin kendilerini şüphe mertebesinden daha da ileri bir kuşkuya düşürdüğünü kesin bir dille belirttiler. Kâdı der ki: Bu hal ile küfürde ısrar etme hali arasında hiçbir fark yoktur. { مُرِيبٍ } kelimesinin manası, kafa karıştırıcı ve itham altında bırakıcı demektir. Şairin şu sözü bundandır: [Recez]
يا قوم ما بال أبي ذؤيب ... كنت إذا أتيته من غيب
«Ey kavmim! Ebû Züeyb'e ne oluyor ki... Uzak bir yerden yanına geldiğimde»
يشم عطفي ويمس ثوبي ... كأنني أربته بريب
«Koltuk altımı kokluyor, elbiseme dokunuyor... Sanki beni bir şüphe ile kuşkulanmış gibi.»
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın sözü:
[سورة هود (١١) : الآيات ٦٣ الى ٦٥]
[Hûd Suresi (11): 63-65. Ayetler]
قالَ يا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَآتانِي مِنْهُ رَحْمَةً فَمَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ عَصَيْتُهُ فَما تَزِيدُونَنِي غَيْرَ تَخْسِيرٍ (٦٣) وَيا قَوْمِ هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً فَذَرُوها تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذابٌ قَرِيبٌ (٦٤) فَعَقَرُوها فَقالَ تَمَتَّعُوا فِي دارِكُمْ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ ذلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ (٦٥)
{ قالَ يا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَآتانِي مِنْهُ رَحْمَةً فَمَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ عَصَيْتُهُ فَما تَزِيدُونَنِي غَيْرَ تَخْسِيرٍ (٦٣) وَيا قَوْمِ هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً فَذَرُوها تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذابٌ قَرِيبٌ (٦٤) فَعَقَرُوها فَقالَ تَمَتَّعُوا فِي دارِكُمْ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ ذلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ (٦٥) } “Dedi ki: «Ey kavmim! Söyler misiniz, ya ben Rabbimden apaçık bir delil üzere isem ve O bana katından bir rahmet vermişse? Bu durumda O'na isyan edersem beni Allah'tan kim kurtarabilir? Demek ki siz bana ziyandan başka bir şey katmıyorsunuz. (63) Ey kavmim! İşte şu, size bir ayet/mucize olarak Allah'ın dişi devesidir. Bırakın onu, Allah'ın arzında yesin; ona bir kötülükle dokunmayın, yoksa sizi yakın bir azap yakalar.» (64) Derken onu kestiler. Bunun üzerine [Sâlih] dedi ki: «Yurdunuzda üç gün daha yaşayıp faydalanın. Bu, yalanlanamayacak bir vaaddir.» (65)”
قوله: أَرَأَيْتُمْ هو من رؤية القلب، أي أتدبرتم؟ والشرط الذي بعده وجوابه يسد مسد مفعولي أَرَأَيْتُمْ و «البينة» : البرهان واليقين، والهاء في «بيّنة» للمبالغة، ويحتمل أن تكون هاء تأنيث، و «الرحمة» في هذه الآية: النبوة وما انضاف إليها، وفي الكلام محذوف تقديره أيضرني شككم أو أيمكنني طاعتكم ونحو هذا مما يليق بمعنى الآية.
{ أَرَأَيْتُمْ } “Söyler misiniz?” sözü kalbin görmesindendir (rü'yet-i kalbiyye), yani düşündünüz mü, idrak ettiniz mi demektir. Ondan sonraki şart ve cevabı, { أَرَأَيْتُمْ } fiilinin iki mefulünün yerine geçer. Beyyine (بَيِّنَة) kesin delil ve yakîndir; beyyine kelimesindeki he (te) harfi mübalağa içindir, te'nîs he'si olması da muhtemeldir. Bu ayetteki { الرَّحْمَةُ } “rahmet”, peygamberlik ve ona eklenen şeylerdir. Sözde takdiri; ‘sizin şüpheniz bana zarar verir mi yahut size itaat etmem mümkün olur mu’ şeklinde ayetin manasına uygun olan hazfedilmiş bir ifade vardır.
وقوله فَما تَزِيدُونَنِي غَيْرَ تَخْسِيرٍ معناه: فما تعطونني فيما أقتضيه منكم من الإيمان وأطلبكم به من الإنابة غير تخسير لأنفسكم، وهو من الخسارة، وليس التخسير في هذه الآية إلا لهم وفي حيزهم، وأضاف الزيادة إليه من حيث هو مقتض لأقوالهم موكل بإيمانهم، كما تقول لمن توصيه: أنا أريد بك خيرا وأنت تريد بي شرا.
{ فَما تَزِيدُونَنِي غَيْرَ تَخْسِيرٍ } “Demek ki siz bana ziyandan başka bir şey katmıyorsunuz” sözünün manası şudur: Sizden talep ettiğim iman ve sizden istediğim yöneliş karşılığında bana ancak kendi nefislerinizi ziyana uğratmaktan başka bir şey vermiyorsunuz; bu da hüsrandan gelmektedir. Bu ayetteki ziyan (tahsîr) yalnızca onlaradır ve onların alanındadır. Artırmayı kendisine izafe etmesi ise onların sözlerini talep eden ve imanlarıyla görevlendirilmiş biri olması hasebiyledir; tıpkı kendisine nasihat ettiğin kimseye: ‘Ben senin için hayır istiyorum, sen ise bana şer istiyorsun’ demen gibidir.