فكأن الوجه البيّن وأنت تزيد شرا ولكن من حيث كنت مريد خير به ومقتضي ذلك- حسن أن تضيف الزيادة إلى نفسك.
Sanki açık olan ifade 'sen şerri artırıyorsun' şeklinde olmalıdır; fakat onun için hayır isteyen ve bunu talep eden biri olduğun cihetle, artırmayı kendi nefsine izafe etmen güzel [ve uygun] düşmüştür.
وقوله تعالى: وَيا قَوْمِ هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ الآية، اقتضب في هذه الآية ذكر أول أمر الناقة، وذلك أنه
Yüce Allah'ın: { وَيا قَوْمِ هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ } “Ey kavmim! İşte şu Allah'ın devesidir...” ayetinde devenin kıssasının başlangıcı veciz bir şekilde özetlenmiştir. Şöyle ki:
روي أن قومه طلبوا منه آية تضطرهم إلى الإيمان، فأخرج الله، جلت قدرته، لهم الناقة من الجبل، وروي أنهم اقترحوا تعيين خروج الناقة من تلك الصخرة، فروي أن الجبل تمخض كالحامل، وانصدع الحجر، وخرجت منه ناقة بفصيلها، وروي أنها خرجت عشراء، ووضعت بعد خروجها، فوقفهم صالح وقال لهم:
Rivayet edildiğine göre kavmi ondan kendilerini imana mecbur bırakacak bir mucize istemiş, kudreti yüce olan Allah da onlar için deveyi dağdan çıkarmıştır. Yine rivayet edildiğine göre devenin bizzat o kayadan çıkmasını teklif etmişler; bunun üzerine dağın hamile bir kadın gibi sancılandığı, kayanın yarıldığı ve içinden yavrusuyla birlikte bir devenin çıktığı rivayet edilmiştir. Bir rivayette de devenin on aylık hamile olarak çıktığı ve çıktıktan sonra doğurduğu nakledilmiştir. Bunun üzerine Sâlih onları durdurup şöyle demiştir:
هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً، ونصب آيَةً على الحال.
{ هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً } “İşte şu, size bir mucize olarak Allah'ın dişi devesidir.” { آيَةً } kelimesi hâl olarak nasb edilmiştir.
وقرأت فرقة «تأكل» بالجزم على جواب الأمر، وقرأت فرقة: «تأكل» على طريق القطع والاستئناف، أو على أنه الحال من الضمير في «ذروها» .
Bir grup [kıraat âlimi], emrin cevabı olması sebebiyle [fiili] cezm ile { تَأْكُلْ } “yesin” şeklinde okumuştur. Bir grup ise kesme ve istînâf yoluyla yahut { ذَرُوها } “onu bırakın” lafzındaki zamirden hâl olmak üzere [merfu olarak] «تأكلُ» şeklinde okumuştur.
وقوله وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ عام في العقر وغيره، وقوله: فَيَأْخُذَكُمْ عَذابٌ قَرِيبٌ هذا بوحي من الله إليه أن قومك إذا عقروا الناقة جاءهم عذاب قريب المدة من وقت المعصية، وهي الأيام الثلاثة التي فهمها صالح ﵇ من رغاء الفصيل على جبل القارة. وأضاف العقر إلى جميعهم لأن العاقر كان منهم وكان عن رضى منهم وتمالؤ، وعاقرها قدار، وروي في خبر ذلك أن صالحا أوحى الله إليه أن قومك سيعقرون الناقة وينزل بهم العذاب عند ذلك، فأخبرهم بذلك فقالوا: عياذا بالله أن نفعل ذلك، فقال: إن لم تفعلوا أنتم ذلك أوشك أن يولد فيكم من يفعله، وقال لهم: صفة عاقرها أحمر أزرق أشقر، فجعلوا الشرط مع القوابل وأمروهم بتفقد الأطفال، فمن كان على هذه الصفة قتل، وكان في المدينة شيخان شريفان عزيزان، وكان لهذا ابن ولهذا بنت، فتصاهرا فولد بين الزوجين قدار، على الصفة المذكورة، فهم الشرط بقتله، فمنع منه جداه حتى كبر، فكان الذي عقرها بالسيف في عراقيبها، وقيل: بالسهم في ضرعها وهرب فصيلها عن ذلك، فصعد على جبل يقال له القارة، فرغا ثلاثا، فقال صالح: هذا ميعاد ثلاثة أيام للعذاب، وأمرهم قبل رغاء الفصيل أن يطلبوه عسى أن يصلوا إليه فيندفع عنه العذاب به، فراموا الصعود إليه في الجبل، فارتفع الجبل في السماء حتى ما تناله الطير، وحينئذ رغا الفصيل.
{ وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ } “Ona bir kötülükle dokunmayın” sözü, [deveyi] boğazlamayı ve diğer [zararları] kapsar. { فَيَأْخُذَكُمْ عَذابٌ قَرِيبٌ } “Yoksa sizi yakın bir azap yakalar” sözü ise Allah'ın ona vahyettiği şu husustur: Kavmin deveyi boğazladığında, onlara masiyet vaktinden çok kısa bir süre sonra bir azap gelecektir. Bu da Sâlih aleyhisselâm'ın Kâre dağındaki yavrunun inlemesinden anladığı üç gündür. Deveyi boğazlama fiilini hepsine nispet etmiştir; zira deveyi boğazlayan kişi onlardandı ve bu eylem onların rızası ve oybirliğiyle gerçekleşmişti. Onu boğazlayan kişi Kudar'dır. Bu haberde rivayet edildiğine göre Allah, Sâlih'e kavminin deveyi boğazlayacağını ve bunun üzerine üzerlerine azabın ineceğini vahyetmişti. O da bunu kavmine haber verince: 'Bunu yapmaktan Allah'a sığınırız' dediler. O da: 'Siz bunu yapmasanız bile, pek yakında içinizde bunu yapacak biri doğacaktır' dedi ve onlara: 'Onu boğazlayacak kişinin vasfı kızıl tenli, gök gözlü ve sarışındır' buyurdu. Bunun üzerine ebelerle birlikte nöbetçiler görevlendirip çocukları kontrol etmelerini emrettiler; bu vasıfta olan kim varsa öldürülecekti. Şehirde şerefli ve itibarlı iki ihtiyar vardı; birinin bir oğlu, diğerinin de bir kızı vardı. Birbirleriyle dünür oldular ve bu çiftten anılan vasıflarda Kudar doğdu. Nöbetçiler onu öldürmek istedilerse de dedeleri büyüyene kadar ona engel oldu. Devenin inciklerine kılıçla vuran oydu; bir görüşe göre ise memesine ok atmıştı. Bunun üzerine yavrusu oradan kaçıp Kâre denilen bir dağa çıktı ve üç kez inledi. Sâlih: 'Bu, azap için üç günlük bir mühlettir' dedi. Yavrunun inlemesinden önce, belki ona ulaşırlar da onun vesilesiyle azap onlardan savulur ümidiyle onu aramalarını emretmişti. Dağda ona doğru tırmanmak istediler; fakat dağ göğe doğru öyle yükseldi ki kuşlar dahi ona ulaşamaz oldu ve işte o anda yavru inledi.
وقوله فِي دارِكُمْ هي جمع دارة كما تقول ساحة وساح وسوح، ومنه قول أمية بن أبي الصلت:
{ فِي دارِكُمْ } “Yurdunuzda” ifadesindeki 'dâr', dâretin çoğuludur; nitekim sâha (avlu) kelimesinin çoğulunun sâh ve sûh gelmesi gibidir. Ümeyye b. Ebi's-Salt'ın şu beyti de bu kabildendir:
[الوافر]
[Vâfir]
له داع بمكة مشمعلّ ... وآخر عند دارته ينادي
«Mekke'de çevik ve gayretli bir davetçisi vardır onun... Bir diğeri ise avlusunda/yurdunda seslenir.»
ويمكن أن يسمى جميع مسكن الحي دارا، و «الثلاثة الأيام» تعجيز قاس الناس عليه الاعذار إلى المحكوم عليه ونحوه.
Kabilenin bütün yerleşim yerine de 'dâr' adı verilmesi mümkündür. { الثَّلاثَةَ أَيَّامٍ } “Üç gün” ifadesi, aleyhine hüküm verilen kimseye süre tanıma ve benzeri hususlarda insanların kıyas yaptığı bir aciz bırakmadır (ta'cîz).
قال القاضي أبو محمد: وذلك عندي مفترق لأنها في المحكوم عليه والغارم في الشفعة ونحوه توسعة، وهي هنا توقيف على الخزي والتعذيب، وروى قتادة عن ابن عباس أنه قال: لو صعدتم على القارة لرأيتم عظام الفصيل.
Kadı Ebû Muhammed der ki: Bana göre bu ikisi farklıdır; zira aleyhine hüküm verilen kimse ile şüf'a davasındaki borçluya ve benzerlerine mühlet tanınması bir genişlik sağlamadır, buradaki ise rezil rüsva edilme ve azaba çarptırılma konusunda kesin bir bildirimdir. Katâde, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Eğer Kâre dağına çıksaydınız devenin yavrusunun kemiklerini görürdünüz.'
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın sözü:
[سورة هود (١١) : الآيات ٦٦ الى ٦٨]
[Hûd Suresi (11): 66-68. Ayetler]
فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا نَجَّيْنا صالِحاً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَمِنْ خِزْيِ يَوْمِئِذٍ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْقَوِيُّ الْعَزِيزُ (٦٦) وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دِيارِهِمْ جاثِمِينَ (٦٧) كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيها أَلا إِنَّ ثَمُودَ كَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلا بُعْداً لِثَمُودَ (٦٨)
{ فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا نَجَّيْنا صالِحاً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَمِنْ خِزْيِ يَوْمِئِذٍ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْقَوِيُّ الْعَزِيزُ (٦٦) وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دِيارِهِمْ جاثِمِينَ (٦٧) كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيها أَلا إِنَّ ثَمُودَ كَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلا بُعْداً لِثَمُودَ (٦٨) } “Emrimiz gelince Sâlih'i ve onunla beraber iman edenleri bizden bir rahmetle ve o günün rezilliğinden kurtardık. Şüphesiz senin Rabbin, evet O, çok güçlüdür, mutlak galiptir. (66) Zulmedenleri ise o korkunç çığlık yakaladı da yurtlarında diz üstü çökekaldılar. (67) Sanki orada hiç yaşamamışlardı. Biliniz ki Semûd [kavmi] gerçekten Rablerini inkâr ettiler. Dikkat edin, Semûd [halkı] helak olup gitti! (68)”
«الأمر» جائز أن يراد به المصدر من أمر، وجائز أن يراد به: واحد الأمور. وقوله: بِرَحْمَةٍ مِنَّا يحتمل أن يقصد أن التنجية إنما كانت بمجرد الرحمة، ويحتمل أن يكون وصف حال فقط: أخبر أنه رحمهم في حال التنجية. وقوله: مِنَّا الظاهر أنه متعلق برحمة ويحتمل أن يتعلق بقوله نَجَّيْنا.
{ الأَمْرُ } “Emir” lafzıyla 'emretmek' anlamındaki masdarın kastedilmiş olması caiz olduğu gibi, 'işler' (umûr) kelimesinin tekilinin kastedilmiş olması da caizdir. { بِرَحْمَةٍ مِنَّا } “Bizden bir rahmetle” ifadesi, kurtarmanın sırf rahmet sebebiyle olduğunu kastetmiş olabileceği gibi, sadece bir durum nitelendirmesi olup kurtarma esnasında onlara merhamet ettiğini bildirmiş olması da muhtemeldir. { مِنَّا } “Bizden” lafzının zâhir olan durumu { رَحْمَةٍ } lafzına taalluk etmesidir; { نَجَّيْنا } “kurtardık” fiiline taalluk etmesi de muhtemeldir.
وقرأت فرقة: «ومن خزي يومئذ» بتنوين خزي وفتح الميم من يَوْمِئِذٍ وذلك يجوز فيه أن تكون فتحة الميم إعرابا، ويجوز أن يكون بني الظرف لما أضيف إلى غير متمكن، فأنت مخير في الوجهين.
Bir grup [kıraat âlimi], { خِزْيِ } kelimesini tenvin ile ve { يَوْمِئِذٍ } kelimesinin mim harfini fetha ile «ومن خزيٍ يومَئذٍ» şeklinde okumuştur. Bu durumda mimin fethasının irab olması caiz olduğu gibi, zarfın mütemekkin olmayan bir kelimeye izafe edilmesi sebebiyle mebni kılınmış olması da caizdir; dolayısıyla iki vecihte de muhayyersin.
والروايتان في قول الشاعر:
Şu şairin sözünde de iki rivayet mevcuttur:
على حين عاتبت المشيب على الصبا ... وقلت ألمّا أصح والشيب وازع
«Gençliğe [karşı] saç ağarmasını kınadığım ve: 'Ak saçlar bir engel iken henüz aklım başıma gelmedi mi?' dediğim vakitte.»
وقرأ ابن كثير وأبو عمرو «ومن خزي يومئذ» بإضافة «خزي» وكسر الميم من يَوْمِئِذٍ وهذا توسع في إضافة المصدر إلى الظرف كما قال: مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ [سبأ: ٣٣] ونحو هذا، وقياس هذه القراءة أن يقال سير عليه «يومئذ» برفع الميم، وهذه قراءتهم في قوله تعالى: مِنْ عَذابِ يَوْمِئِذٍ [المعارج: ١١] ، ومِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ [النمل: ٨٩] ، وقرأ عاصم وحمزة كذلك إلا في قوله مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ [النمل: ٨٩] فإنهما نونا العين وفتحا الميم واختلفت عن نافع في كسر الميم وفتحها، وهو يضيف في الوجهين، وقرأ الكسائي «من خزي يومئذ» بترك التنوين وفتح الميم من يَوْمِئِذٍ وهذا جمع بين الإضافة وبناء الظرف.
İbn Kesîr ve Ebû Amr, «خزي» kelimesini izafe ederek ve { يَوْمِئِذٍ } kelimesinin mim harfini kesra ile «ومن خزيِ يومِئذٍ» şeklinde okumuşlardır. Bu, Yüce Allah'ın { مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ } [Sebe: 33] ve benzeri ifadelerinde olduğu gibi masdarın zarfa izafe edilmesinde bir genişliktir. Bu kıraatin kural gereği 'sîre aleyhi yevmuizin' denilerek mimin ref'i ile okunması gerekirdi. Bu, onların Yüce Allah'ın { مِنْ عَذابِ يَوْمِئِذٍ } [Meâric: 11] ve { مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ } [Neml: 89] ayetlerindeki kıraatleridir. Âsım ve Hamza da { مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ } [Neml: 89] ayeti müstesna aynı şekilde okumuşlardır; zira onlar bu ayette ayn harfini tenvinlemiş ve mim harfini fethalamışlardır. Nâfi'den ise mim harfinin kesrası ve fethası konusunda farklı rivayetler gelmiştir; o her iki vecihte de izafe yapmaktadır. Kisâî ise tenvini terk ederek ve { يَوْمِئِذٍ } kelimesinin mim harfini fetha ile «من خزيِ يومَئذٍ» şeklinde okumuştur; bu da izafe ile zarfın mebni kılınmasını bir araya getirmektir.
وقرأ «ومن فزع» [النمل: ٨٩] كعاصم وحمزة وأما «إذ» فكان حقها: «إذ» ساكنة إلا أنها من حقها أن تليها الجمل فلما حذفت لها هاهنا الجملة عوضت بالتنوين، والإشارة بقوله: يَوْمِئِذٍ إلى يوم التعذيب، وقوله تعالى: وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ الآية، روي أن صالحا ﵇ قال لهم حين رغا الفصيل: ستصفر وجوهكم في اليوم الأول وتحمر في الثاني وتسود في الثالث، فلما كان كذلك تكفنوا في الأنطاع واستعدوا للهلاك وأخذتهم صيحة فيها من كل صوت مهول، صدعت قلوبهم وأصابت كل من كان منهم في شرق الأرض وغربها، إلا رجلا كان في الحرم فمنعه الحرم من ذلك ثم هلك بعد ذلك: ففي مصنف أبي داود: قيل يا رسول الله من ذلك الرجل؟ قالوا أبو رغال.
[Kisâî], { وَمِنْ فَزَعٍ } [Neml: 89] ayetini Âsım ve Hamza gibi okumuştur. { إِذْ } kelimesine gelince; asıl hakkı sakin olmasıdır, ancak kural gereği ardından cümlelerin gelmesi gerekir. Burada cümle hazfedilince onun yerine tenvin getirilmiştir. { يَوْمِئِذٍ } “o gün” sözündeki işaret, azap gününedir. Yüce Allah'ın { وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ } “Zulmedenleri ise o korkunç çığlık yakaladı” ayetinde rivayet edildiğine göre, Sâlih aleyhisselâm yavru inlediğinde onlara şöyle demiştir: 'Birinci gün yüzleriniz sararacak, ikinci gün kızaracak, üçüncü gün ise kararacaktır.' Durum böyle olunca deri yaygılara kefenlendiler ve helake hazırlandılar. Onları, içinde her türlü dehşet verici sesin bulunduğu, kalplerini parçalayan ve Harem'de bulunan bir adam hariç yeryüzünün doğusunda ve batısında onlardan kim varsa hepsine isabet eden bir çığlık yakaladı. Harem o adamı bundan korudu, fakat o da daha sonra helak oldu. Ebû Dâvûd'un Musannef'inde şöyle geçmektedir: 'Ey Allah'ın Resûlü! O adam kimdir?' denildi, 'Ebû Rigâl'dir' buyurdular.
قال القاضي أبو محمد: وفي هذا نظر، وخلافه في السير. وذكر الفعل المسند إلى الصيحة إذ هي بمعنى الصياح، وتأنيثها غير حقيقي. وقيل: جاز ذلك وهي مؤنثة لما فصل بين الفعل وبينها. كما قالوا:
Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu rivayette tereddüt vardır ve siyer kitaplarında bunun aksi mevcuttur. Fiilin çığlığa (sayha) isnat edilerek müzekker getirilmesi, onun haykırış (sıyâh) manasında olmasındandır ve onun müennesliği hakiki değildir. Bir görüşe göre de: Fiil ile arasına mesafe girdiği için lafzan müennes olmasına rağmen bu caiz görülmüştür. Nitekim şöyle demişlerdir:
حضر القاضي اليوم امرأة والأول أصوب، و «الصيحة» إنما تجيء مستعملة في ذكر العذاب لأنها فعلة تدل على مرة واحدة شاذة، والصياح يدل على مصدر متطاول، وشذ في كلامهم قولهم: لقيته لقاءة واحدة، والقياس لقية، وجاثِمِينَ أي باركين قد صعق بهم، وهو تشبيه بجثوم الطير، وبذلك يشبه جثوم الأثافي
«Bugün kadı huzuruna bir kadın geldi.» Ancak birinci görüş daha doğrudur. { الصَّيْحَةُ } “çığlık” lafzı azap zikrinde kullanılır, çünkü o tek bir defalığa ve olağanüstülüğe delalet eden 'fa'letün' veznindedir; sıyâh ise uzayıp giden bir masdara delalet eder. Onların konuşmalarında 'onunla tek bir karşılaşma ile karşılaştım' (lakaytühû likâeten vâhideten) demeleri şazzdır; kurala uygun olanı ise 'likyetün'dür. { جاثِمِينَ } “çökekaldılar”, yani çarpılıp diz üstü çökmüş vaziyette demektir ki bu, kuşun yere çöreklenmesine benzetmedir; nitekim sacayaklarının yere çökmesi
وجثوم الرماد. ويَغْنَوْا مضارع من غني في المكان إذا أقام فيه في خفض عيش وهي المغاني: وقرأ حمزة وحده: «ألا ان ثمود» وكذلك في الفرقان والعنكبوت والنجم، وصرفها الكسائي كلها. وقوله: أَلا بُعْداً لِثَمُودَ واختلف عن عاصم: فروى عنه حفص ترك الإجراء كحمزة، وروى عنه أبو بكر إجراء الأربعة وتركه في قوله: أَلا بُعْداً لِثَمُودَ وقرأ الباقون: «ألا إن ثمودا» فصرفت «ألا بعد لثمود» غير مصروف والقراءتان فصيحتان وكذلك صرفوا في الفرقان والعنكبوت والنجم.
ve külün yığılması da buna benzetilir. { يَغْنَوْا } fiili, bir yerde bolluk ve refah içinde ikamet etmek anlamına gelen 'ganiye fi'l-mekân' fiilinin muzarisidir; 'megânî' (yurtlar/meskenler) de buradan gelir. Hamza tek başına hem burada hem de Furkan, Ankebût ve Necm surelerinde «ألا إن ثمودَ» şeklinde [gayrimunsarıf] okumuştur; Kisâî ise hepsinde tenvinlemiştir (munsarıf yapmıştır). { أَلا بُعْداً لِثَمُودَ } “Dikkat edin, Semûd helak olup gitti” ifadesinde Âsım'dan farklı rivayetler gelmiştir: Hafs ondan, Hamza gibi gayrimunsarıf olarak terk-i icrâyı rivayet etmiş; Ebû Bekr ise ondan dört suredekini munsarıf yapıp { أَلا بُعْداً لِثَمُودَ } sözünde tenvini terk etmeyi (gayrimunsarıf okumayı) rivayet etmiştir. Diğer kıraat âlimleri ise «ألا إن ثموداً» şeklinde tenvinli okumuşlar, { أَلا بُعْداً لِثَمُودَ } ifadesini ise gayrimunsarıf okumuşlardır; her iki kıraat de fasîhtir. Aynı şekilde Furkan, Ankebût ve Necm surelerinde de munsarıf okumuşlardır.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın sözü:
[سورة هود (١١) : الآيات ٦٩ الى ٧١]
[Hûd Suresi (11): 69-71. Ayetler]
وَلَقَدْ جاءَتْ رُسُلُنا إِبْراهِيمَ بِالْبُشْرى قالُوا سَلاماً قالَ سَلامٌ فَما لَبِثَ أَنْ جاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ (٦٩) فَلَمَّا رَأى أَيْدِيَهُمْ لا تَصِلُ إِلَيْهِ نَكِرَهُمْ وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً قالُوا لا تَخَفْ إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمِ لُوطٍ (٧٠) وَامْرَأَتُهُ قائِمَةٌ فَضَحِكَتْ فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ وَمِنْ وَراءِ إِسْحاقَ يَعْقُوبَ (٧١)
{ وَلَقَدْ جاءَتْ رُسُلُنا إِبْراهِيمَ بِالْبُشْرى قالُوا سَلاماً قالَ سَلامٌ فَما لَبِثَ أَنْ جاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ (٦٩) فَلَمَّا رَأى أَيْدِيَهُمْ لا تَصِلُ إِلَيْهِ نَكِرَهُمْ وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً قالُوا لا تَخَفْ إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمِ لُوطٍ (٧٠) وَامْرَأَتُهُ قائِمَةٌ فَضَحِكَتْ فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ وَمِنْ وَراءِ إِسْحاقَ يَعْقُوبَ (٧١) } “Andolsun, elçilerimiz İbrâhim'e müjde ile gelip: «Selâm!» dediler. O da: «Selâm!» dedi ve çok geçmeden kızartılmış bir buzağı getirdi. (69) Ellerinin ona uzanmadığını görünce onları yadırgadı ve içine bir korku düştü. «Korkma! Biz Lût kavmine gönderildik» dediler. (70) Karısı da ayakta idi, bunun üzerine güldü. Biz de ona İshak'ı, İshak'ın ardından da Ya'kūb'u müjdeledik. (71)”
«الرسل» الملائكة وهم جبريل وميكائيل وإسرافيل. وقالت فرقة: بدل إسرافيل عزرائيل- ملك الموت- وروي أن جبريل منهم كان مختصا بإهلاك قرية لوط، وميكائيل مختصا بتبشير إبراهيم بإسحاق.
{ الرُّسُلُ } “Elçiler” meleklerdir; onlar da Cebrail, Mikail ve İsrafil'dir. Bir grup ise İsrafil'in yerine ölüm meleği olan Azrail'i saymıştır. Rivayet edildiğine göre onlardan Cebrail Lût kavminin memleketini helak etmekle, Mikail İbrahim'e İshak'ı müjdelemekle,
وإسرافيل مختصا بإنجاء لوط ومن معه.
İsrafil ise Lût ve beraberindekileri kurtarmakla görevlendirilmişti.
قال القاضي أبو محمد: وهذه الآية تقضي باشتراكهم في البشارة بإسحاق وقالت فرقة- وهي الأكثر- «البشرى» هي بإسحاق. وقالت فرقة: «البشرى» هي بإهلاك قوم لوط.
Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu ayet, İshak ile müjdeleme konusunda hepsinin ortak olduğunu gerektirmektedir. Çoğunluğu oluşturan bir grup: 'Müjde, İshak müjdesidir' demiştir. Diğer bir grup ise: 'Müjde, Lût kavminin helak edilmesidir' demiştir.
وقوله: سَلاماً نصب على المصدر، والعامل فيه فعل مضمر من لفظه كأنه قال: أسلم سلاما، ويصح أن يكون: سَلاماً حكاية لمعنى ما قالوه لا للفظهم- قاله مجاهد والسدي- فلذلك عمل فيه القول، كما تقول- الرجل قال: لا إله إلّا الله- قلت حقا أو إخلاصا ولو حكيت لفظهم لم يصح أن تعمل فيه القول وقوله: قالَ: سَلامٌ حكاية للفظه، وسَلامٌ مرتفع إما على الابتداء، والخبر محذوف تقديره عليكم وإما على خبر ابتداء محذوف تقديره أمري سلام، وهذا كقوله: فَصَبْرٌ جَمِيلٌ [يوسف: ١٨] إما على تقدير فأمري صبر جميل، وإما على تقدير: فصبر جميل أجمل.
{ سَلاماً } “Selâm” sözü masdar olarak nasb edilmiştir ve onun âmili kendi lafzından takdir edilen gizli bir fiildir; sanki 'sana selamet dileyerek selâm veririz' (üsellimu selâmen) demiştir. { سَلاماً } kelimesinin onların lafzını değil, söyledikleri sözün anlamını aktarması da sahihtir -bunu Mücâhid ve Süddî söylemiştir-; bu sebeple 'kavil' fiili onda amel etmiştir; nitekim bir kimsenin 'Lâ ilâhe illallah' dediğini anlatırken 'hakkı veya ihlası söyledi' demen gibidir. Şayet onların lafzını aktarmış olsaydın kavil fiilinin onda amel etmesi sahih olmazdı. { قالَ سَلامٌ } “O da: «Selâm» dedi” sözü ise onun lafzının aktarımıdır. { سَلامٌ } kelimesi ya mübteda olarak merfudur ve haberi hazfedilmiştir ki takdiri 'selâm üzerinize olsun' (aleyküm) şeklindedir; ya da hazfedilmiş bir mübtedanın haberi olarak merfudur ki takdiri 'benim işim/tavrım selâmdır' (emrî selâmün) şeklindedir. Bu durum, { فَصَبْرٌ جَمِيلٌ } [Yûsuf: 18] ayetindeki gibidir; ya 'artık bana düşen iş güzel bir sabırdır' takdirindedir ya da 'güzel bir sabır daha güzeldir' takdirindedir.
وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو وابن عامر وعاصم: «قالوا: سلاما قال: سلام» وقرأ حمزة والكسائي:
İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr, İbn Âmir ve Âsım: «قالوا: سلاماً قال: سلامٌ» şeklinde okumuşlardır. Hamza ve Kisâî ise:
«قالوا سلاما، قال: سلم» وكذلك اختلافهم في سورة الذاريات. وذلك على وجهين: يحتمل أن يريد به السّلام بعينه، كما قالوا حل وحلال وحرم وحرام ومن ذلك قول الشاعر: [الطويل]
«قالوا سلاماً، قال: سِلْمٌ» şeklinde okumuşlardır. Zâriyât suresindeki ihtilafları da böyledir. Bu iki vecih üzeredir: Bizzat selâmın kendisini kastetmiş olması muhtemeldir; nitekim 'hıll' ile 'halâl', 'hırm' ile 'harâm' denilmesi gibidir. Şairin şu sözü de bu kabildendir: [Tavîl]
مررنا فقلنا إيه سلم فسلمت ... كما اكتلّ بالبرق الغمام اللوائح
«Uğradık ve dedik ki: 'Haydi, selâm olsun!' O da selâm verdi... Tıpkı ufukta beliren bulutların şimşekle taçlanması gibi.»
اكتل: اتخذ إكليلا أو نحو هذا قال الطبري وروي: كما انكلّ- ويحتمل أن يريد ب «السلم» ضد الحرب، تقول نحن سلم لكم.
İktelle (اكتل); taç edindi veya buna benzer bir manaya gelir. Taberî şöyle dedi: Şiir «كما انكلّ» şeklinde de rivayet edilmiştir. { السِّلْمُ } ile harbin zıddı olan barış ve esenliği kastetmiş olması da muhtemeldir; yani 'biz sizin için bir barış ve esenliğiz' dersin.
وكان سلام الملائكة دعاء مرجوا- فلذلك نصب- وحيي الخليل بأحسن مما حيي وهو الثابت المتقرر ولذلك جاء مرفوعا.
Meleklerin selâmı umulan bir dua idi -bu yüzden mansub gelmiştir-, Halil [İbrahim] ise kendisine verilen selâmdan daha güzeliyle karşılık vermiştir ki bu da sabit ve yerleşik olandır; bu yüzden merfu olarak gelmiştir.
وقوله: فَما لَبِثَ أَنْ جاءَ يصح أن تكون «ما» نافية، وفي لَبِثَ ضمير إبراهيم وإن جاء في موضع نصب أي بأن جاء، ويصح أن تكون «ما» نافية وإن جاء بتأويل المصدر في موضع رفع ب لَبِثَ أي ما لبث مجيئه، وليس في لَبِثَ على هذا ضمير إبراهيم، ويصح أن يكون «ما» بمعنى الذي وفي لَبِثَ ضمير إبراهيم- وإن جاء خبر «ما» أي فلبث إبراهيم مجيئه بعجل حنيذ، وفي أدب الضيف أن يجعل قراه من هذه الآية.
{ فَما لَبِثَ أَنْ جاءَ } “Çok geçmeden getirdi” ifadesinde { ما } edatının nâfiye (olumsuzluk eki) olması sahihtir; { لَبِثَ } fiilinde İbrahim'e ait zamir vardır ve { أَنْ جاءَ } ifadesi 'getirmesiyle' (bi-en câe) takdirinde nasb mahallindedir. { ما } edatının nâfiye olması, { أَنْ جاءَ } ifadesinin masdar teviliyle { لَبِثَ } fiilinin fâili olarak ref mahallinde bulunması da sahihtir ki bu durumda mana 'onun gelişi gecikmedi' (mâ lebise mecîuhû) şeklinde olur ve bu takdire göre { لَبِثَ } fiilinde İbrahim'e ait bir zamir bulunmaz. { ما } edatının ismi mevsul (ellezî) manasında olması, { لَبِثَ } fiilinde İbrahim'in zamirinin bulunması ve { أَنْ جاءَ } ifadesinin de { ما } mevsulünün haberi olması da sahihtir; yani 'İbrahim'in beklemesi ancak kızartılmış buzağıyı getirmesi kadar oldu' demektir. Misafire ikramın hemen hazırlanması edebi bu ayetten çıkarılır.
و «الحنيذ» بمعنى المحنوذ ومعناه بعجل مشوي نضج يقطر ماؤه، وهذا القطر يفصل الحنيذ من جملة المشويات، ولكن هيئة المحنوذ في اللغة الذي يغطى بحجارة أو رمل محمي أو حائل بينه وبين النار يغطى به والمعرض من الشواء الذي يصفف على الجمر والمهضب: الشواء الذي بينه وبين النار حائل، يكون الشواء عليه لا مدفونا له، والتحنيذ في تضمير الخيل هو أن يغطى الفرس بجل على جل لينتصب عرقه.
{ الحَنِيذُ } “kızartılmış”, 'mahnûz' anlamındadır ve suyu damlayacak şekilde pişmiş kızartılmış buzağı demektir; bu damlama özelliği hanîzi diğer kızartmalardan ayırır. Ancak lügatte mahnûzun yapılış biçimi; üzeri kızgın taşlarla veya kızgın kumla yahut ateşle arasında bir engel olacak şekilde örtülerek pişirilen ettir. Mu'arrad, közün üzerine dizilen kebaptır; muhaddab ise ateşle arasında bir engel bulunup etin ateşe gömülmeden bu engelin üzerinde durduğu kebaptır. At terbiyesinde tahnîz ise, terinin iyice akması için atın üst üste çullarla örtülmesidir.
وقوله تعالى: فَلَمَّا رَأى أَيْدِيَهُمْ ... الآية، روي أنهم كانوا ينكتون بقداح كانت في أيديهم في اللحم ولا تصل أيديهم إليه، وفي هذه الآية من أدب الطعام أن لصاحب الضيف أن ينظر من ضيفه هل يأكل أم لا؟
Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا رَأى أَيْدِيَهُمْ ... } “Ellerinin ona uzanmadığını görünce...” ayeti hakkında rivayet edildiğine göre, onlar ellerindeki çubuklarla ete dokunuyorlar, fakat elleri ete ulaşmıyordu. Bu ayette yemek adabına dair şu husus vardır: Ev sahibinin, misafirinin yiyip yemediğine bakma hakkı vardır.
قال القاضي أبو محمد: وذلك ينبغي أن يكون بتلفت ومسارقة لا بتحديد النظر، فروي أن أعرابيا أكل مع سليمان بن عبد الملك، فرأى سليمان في لقمة الأعرابي شعرة فقال له: أزل الشعرة عن لقمتك، فقال له: أتنظر إلي نظر من يرى الشعر في لقمتي والله لا أكلت معك.
Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu bakış, dik dik bakarak değil, hafifçe süzerek ve hissettirmeden olmalıdır. Nitekim rivayet edildiğine göre bir bedevi Süleyman b. Abdilmelik ile birlikte yemek yemiş, Süleyman bedevinin lokmasında bir kıl görerek ona: 'Lokmandaki kılı ayıkla' demiştir. Bunun üzerine bedevi: 'Bana lokmamdaki kılı görecek kadar [dikkatle] mi bakıyorsun? Vallahi seninle asla yemek yemem' demiştir.
ونَكِرَهُمْ- على ما ذكر كثير من الناس- معناه: أنكرهم، واستشهد لذلك بالبيت الذي نحله أبو عمرو بن العلاء الأعشى وهو: [البسيط]
{ نَكِرَهُمْ } “Onları yadırgadı” fiili -pek çok kimsenin belirttiğine göre- 'onları inkâr etti / tanıyamadı' manasındadır. Ebû Amr b. el-Alâ'nın el-A'şâ'ya nispet ettiği şu beyit buna delil getirilmiştir: [Basît]
وأنكرتني وما كان الذي نكرت ... من الحوادث إلا الشيب والصلعا
«Beni tanıyamadı; oysa onun yadırgadığı hadiseler, sadece saçın ağarması ve kellikten ibaretti.»
وقال بعض الناس: «نكر» هو مستعمل فيما يرى بالبصر فينكر، وأنكر هي مستعملة فيما لا يقرر من المعاني، فكأن الأعشى قال: وأنكرتني مودتي وأدمتي ونحوه، ثم جاء ب «نكر» في الشيب والصلع الذي هو مرئي بالبصر، ومن هذا قول أبي ذؤيب: [الكامل]
Bazı kimseler şöyle demiştir: 'Nekire' (نكر) fiili gözle görülüp de yadırganan şeyler için kullanılır; 'enkera' (أنكر) ise kesin olarak bilinmeyen soyut manalar için kullanılır. Sanki A'şâ şöyle demiştir: 'Sevgim ve ülfetim beni tanıyamadı', sonra da gözle görülebilen ak saç ve kellik hakkında 'nekire' fiilini kullanmıştır. Ebû Züeyb'in şu beyti de bu kabildendir: [Kâmil]
فنكرنه فنفرن وامترست به ... هو جاء هادية وهاد جرشع
«Onu yadırgadılar da ürküp kaçtılar; öncü ve hızlı bir deve ile iri gövdeli bir kılavuz ona karşı direndi.»
والذي خاف منه إبراهيم ﵇ ما يدل عليه امتناعهم من الأكل، فعرف من جاء بشر أن لا يأكل طعام المنزول به، وأَوْجَسَ معناه أحس في نفسه خيفة منهم، و «الوجيس» : ما يعتري النفس عند الحذر وأوائل الفزع، فأمنوه بقولهم: لا تَخَفْ وعلم أنهم الملائكة، ثم خرجت الآية إلى ذكر المرأة وبشارتها فقالت فرقة: معناه: قائِمَةٌ خلف ستر تسمع محاورة إبراهيم مع أضيافه، وقالت فرقة: معناه قائِمَةٌ في صلاة، وقال السد معناه قائِمَةٌ تخدم القوم، وفي قراءة ابن مسعود: «وهي قائمة وهو جالس» . وقوله
İbrâhim aleyhisselâm'ın korktuğu şey, onların yemekten imtina etmelerinin gösterdiği durumdur; zira kötülükle gelen kimsenin, evine indiği kişinin yemeğini yemediğini bilirdi. { أَوْجَسَ } fiilinin manası: Onlardan dolayı içinde bir korku hissetti demektir. 'Vecîs' (الوَجِيس); sakınma anında ve ilk korku anlarında nefse arız olan duygudur. Onlar da: { لا تَخَفْ } “Korkma!” diyerek ona güvence verdiler ve o da onların melek olduğunu anladı. Sonra ayet hanımından ve ona verilen müjdeden bahsetmeye geçti. Bir grup şöyle dedi: { قائِمَةٌ } “ayakta idi” ifadesinin manası; İbrâhim'in misafirleriyle olan konuşmasını dinlemek üzere perdenin arkasında ayakta duruyordu demektir. Bir grup: Namazda ayakta idi, dedi. Süddî: Topluluğa hizmet etmek üzere ayakta idi, dedi. İbn Mes'ûd'un kıraatinde ise «وهي قائمة وهو جالس» (İbrâhim otururken o ayaktaydı) şeklindedir. Ayetteki
فَضَحِكَتْ قال مجاهد: معناه: حاضت، وأنشد على ذلك اللغويون:
{ فَضَحِكَتْ } “Bunun üzerine güldü” ifadesi hakkında Mücâhid: 'Âdet gördü demektir' demiştir ve dilciler buna şu beyti şahit getirmişlerdir:
وضحك الأرانب فوق الصفا ... كمثل دم الجوق يوم اللقاء
«Tavşanların sert kaya üzerindeki âdet kanı... Savaş günündeki askerlerin kanı gibidir.»
وهذا القول ضعيف قليل التمكن، وقد أنكر بعض اللغويين أن يكون في كلام العرب ضحكت بمعنى: حاضت وقرره بعضهم، ويقال ضحك إذا امتلأ وفاض: ورد الزجّاج قول مجاهد، وقال الجمهور: هو الضحك المعروف، واختلف مم ضحكت؟ فقالت فرقة: ضحكت من تأمينهم لإبراهيم بقولهم: لا تَخَفْ. وقال قتادة: ضحكت هزؤا من قوم لوط أن يكونوا على غفلة وقد نفذ من أمر الله تعالى فيهم ما نفذ.
Bu görüş zayıftır ve pek tutarlı değildir. Bazı dilciler Arap kelâmında 'dahiket' fiilinin 'âdet gördü' manasına geldiğini inkâr etmiş, bazıları ise kabul etmiştir. Bir şey dolup taştığında da 'dahike' denir. Zeccâc, Mücâhid'in görüşünü reddetmiştir. Âlimlerin çoğunluğu ise bunun bilinen 'gülmek' olduğunu söylemiş ve neye güldüğü hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bir grup, meleklerin İbrâhim'e { لا تَخَفْ } “Korkma!” diyerek güvence vermelerine güldüğünü söylemiştir. Katâde: Lût kavminin, haklarında Yüce Allah'ın emri yerine gelmişken gaflet içinde olmalarını alaya alarak güldü, demiştir.
وقال وهب بن منبه: ضحكت من البشارة بإسحاق، وقال: هذا مقدم بمعنى التأخير، وقال محمد بن قيس: ضحكت لظنها بهم أنهم يريدون عمل قوم لوط قال القاضي: وهذا قول خطأ لا ينبغي أن يلتفت إليه، وقد حكاه الطبري، وإنما ذكرته لمعنى التنبيه على فساده، وقالت فرقة: ضحكت من فزع إبراهيم من ثلاثة وهي تعهده يغلب الأربعين من الرجال، وقيل: المائة. وقال السدي: ضحكت من أن تكون هي تخدم وإبراهيم يحفد ويسعى والأضياف لا يأكلون. وقيل: ضحكت سرورا بصدق ظنها، لأنها كانت تقول لإبراهيم، إنه لا بد أن ينزل العذاب بقوم لوط، وروي أن الملائكة مسحت العجل فقام حيا فضحكت لذلك.
Vehb b. Münebbih: İshak ile müjdelenmeye güldü, demiş ve bu ifadenin tehir manasında öne alınmış bir takdim olduğunu söylemiştir. Muhammed b. Kays: Meleklerin Lût kavminin fiilini işlemeyi kastettiklerini zannettiği için güldü, demiştir. Kadı [İbn Atiyye] der ki: Bu, iltifat edilmemesi gereken hatalı bir sözdür; Taberî bunu aktarmıştır ve ben de sadece bozukluğuna dikkat çekmek amacıyla zikrettim. Bir grup ise: İbrâhim'in üç kişiden korkmasına güldü, oysa o onun kırk adama -bir rivayette yüz adama- galip geldiğini bilirdi, demiştir. Süddî: Kendisi hizmet edip İbrâhim koşuşturup çabalarken misafirlerin yememesine güldü, demiştir. Bir görüşe göre: Zannının doğru çıkmasına sevinerek güldü; zira İbrâhim'e Lût kavmine mutlaka azap ineceğini söylerdi. Rivayet edildiğine göre melekler buzağıyı sıvazlayınca o canlı olarak ayağa kalkmış ve o da buna gülmüştür.
وقرأ محمد بن زياد الأعرابي: «فضحكت» بفتح الحاء.
Muhammed b. Ziyâd el-A'râbî, ha harfinin fethasıyla «فَضَحَكَتْ» şeklinde okumuştur.
وامرأة إبراهيم هذه هي سارة بنت هارون بن ناحور، وهو إبراهيم بن آزر بن ناحور فهي ابنة عمه، وقيل: هي أخت لوط.
İbrâhim'in bu karısı, Hârûn b. Nâhûr'un kızı Sâre'dir; o da Âzer b. Nâhûr'un oğlu İbrâhim'dir, dolayısıyla Sâre onun amcasının kızıdır. Lût'un kız kardeşi olduğu da söylenmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وما أظن ذلك إلا أخوة القرابة لأن إبراهيم هو عم لوط فيما روي: وذكر الطبري أن إبراهيم لما قدم العجل قالوا له: إنّا لا نأكل طعاما إلا بثمن، فقال لهم: ثمنه أن تذكروا الله تعالى عليه في أول، وتحمدوه في آخر، فقال جبريل لأصحابه: بحق اتخذ الله هذا خليلا.
Kadı Ebû Muhammed der ki: Ben bunun sadece akrabalık kardeşliği olduğunu düşünüyorum; çünkü rivayet edildiğine göre İbrâhim, Lût'un amcasıdır. Taberî zikreder ki: İbrâhim buzağıyı sunduğunda melekler ona: «Biz ancak bir bedel karşılığında yemek yeriz» dediler. İbrâhim onlara: «Bunun bedeli, başında Yüce Allah'ın adını anmanız, sonunda da O'na hamdetmenizdir» dedi. Bunun üzerine Cibrîl arkadaşlarına: «Allah'ın bunu dost edinmesi pek haktır» dedi.
وقوله: فَبَشَّرْناها أضاف فعل الملائكة إلى ضمير اسم الله تعالى إذ كان بأمره ووحيه، وبشر الملائكة سارة بِإِسْحاقَ وبأن إسحاق سيلد يعقوب، ويسمى ولد الولد من الوراء، وهو قريب من معنى وراء في الظروف إذ هو ما يكون خلف الشيء وبعده ورأي ابن عباس رجلا معه شاب، فقال له: من هذا؟ فقال له: ولد ولدي، فقال: هو ولدك من الوراء، فغضب الرجل، فذكر له ابن عباس الآية.
{ فَبَشَّرْناها } “Bunun üzerine onu müjdeledik” ifadesinde, meleklerin fiilini Yüce Allah'ın isminin zamirine nispet etmiştir; zira bu, O'nun emri ve vahyi ile gerçekleşmiştir. Melekler Sâre'yi { بِإِسْحاقَ } “İshak ile” ve İshak'ın da Ya'kûb'u doğuracağıyla müjdelediler. Çocuğun çocuğuna "el-verâ" (arkadan gelen) adı verilir; bu da zarflardaki "verâ" (arka/ard) anlamına yakındır, zira bir şeyin arkasında ve sonrasında olan şeydir. İbn Abbâs yanında bir genç bulunan bir adam gördü ve ona: «Bu kimdir?» dedi. Adam: «Oğlumun oğludur» deyince, İbn Abbâs: «O senin arkadan gelen (verâ) çocuğundur» dedi. Adam buna kızınca, İbn Abbâs ona ayeti hatırlattı.
وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو والكسائي «يعقوب» بالرفع على الابتداء والخبر المقدم، وهو على هذا دخل في البشرى، وقالت فرقة: رفعه على القطع بمعنى: ومن وراء إسحاق يحدث يعقوب، وعلى هذا لا يدخل في البشارة وقرأ ابن عامر وحمزة «يعقوب» بالنصب واختلف عن عاصم، فمنهم من جعله معطوفا على «إسحاق» إلا أنه لم ينصرف، واستسهل هذا القائل أن فرق بين حرف العطف والمعطوف بالمجرور، وسيبويه لا يجيز هذا إلا على إعادة حرف الجر، وهو كما تقول: مررت بزيد اليوم وأمس عمرو، فالوجه
İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr ve Kisâî «يعقوب» kelimesini mübteda ve öne geçmiş haber olmak üzere ref ile okumuşlardır; buna göre o da müjdeye dâhil olmuştur. Bir grup: Onun ref'i, «İshak'ın ardından da Ya'kûb meydana gelecektir» manasında kat' (cümleyi müstakil kılma) iledir; buna göre müjdeye dâhil olmaz, demiştir. İbn Âmir ve Hamza «يعقوب» kelimesini nasb ile okumuşlardır. Âsım'dan ise farklı rivayetler gelmiştir: Bazıları gayrimunsarıf olmakla birlikte onu «İshak» kelimesine matuf kılmıştır. Bu görüşü savunan kimse, atıf harfi ile matuf arasının mecrur bir kelimeyle ayrılmasını caiz görmüştür. Ancak Sîbeveyh, cer harfinin tekrar edilmesi dışında buna cevaz vermez; bu tıpkı senin «مررت بزيد اليوم وأمس عمرو» demen gibidir; ona göre uygun olan vecih,
عنده: وأمس بعمرو، وإذا لم يعد ففيه كبير قبيح، والوجه في نصبه أن ينتصب بفعل مضمر، تدل عليه البشارة وتقديره: ومن وراء إسحاق وهبنا يعقوب، وهذا رجح أبو علي.
«وأمس بعمرو» şeklinde olmasıdır; eğer tekrar edilmezse bunda büyük bir çirkinlik vardır. Kelimenin nasb olmasındaki uygun vecih ise müjdenin delalet ettiği takdiri «ومن وراء إسحاق وهبنا يعقوب» (İshak'ın ardından da Ya'kûb'u bağışladık) şeklinde olan gizli bir fiil ile mansub olmasıdır; Ebû Ali [el-Fârisî] de bunu tercih etmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وروي أن سارة كانت في وقت هذه البشارة بنت تسع وتسعين سنة، وإبراهيم ابن مائة سنة.
Kadı Ebû Muhammed der ki: Rivayet edildiğine göre bu müjde esnasında Sâre doksan dokuz yaşında, İbrâhim ise yüz yaşındaydı.
وهذه الآية تدل على أن الذبيح هو إسماعيل وأنه أسن من إسحاق وذلك أن سارة كانت في وقت إخدام الملك الجائر هاجر أم إسماعيل امرأة شابة جميلة حسبما في الحديث، فاتخذها إبراهيم ﵇ أم ولد، فغارت بها سارة، فخرج بها وبابنها إسماعيل من الشام على البراق وجاء من يومه مكة فتركهما- حسبما في السير- وانصرف إلى الشام من يومه ثم كانت البشارة بإسحاق، وسارة عجوز متجالة، وأما وجه دلالة الآية على أن إسحاق ليس بالذبيح فهو أن سارة وإبراهيم بشرا بإسحاق وأنه يولد له يعقوب، ثم أمر بالذبح حين بلغ ابنه معه السعي، فكيف يؤمر بذبح ولد قد بشر قبل أنه سيولد لابنه ذلك، وأيضا فلم يقع قط في أثر أن إسحاق دخل الحجاز وإجماع أن أمر الذبح كان بمنى، ويؤيد هذا الغرض قول رسول الله ﷺ: «أنا ابن الذبيحين» يريد أباه عبد الله وأباه إسماعيل، ويؤيده ما نزع به مالك ﵀ من الاحتجاج برتبة سورة الصافات فإنه بعد كمال أمر الذبيح قال: وَبَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ [الصافات: ١١٢] .
Bu ayet, kurban edilecek olanın İsmâil olduğuna ve onun İshak'tan daha yaşlı olduğuna delalet etmektedir. Şöyle ki; zorba kralın İsmâil'in annesi Hâcer'i hizmetçi olarak verdiği sırada Sâre, hadiste geçtiği üzere genç ve güzel bir kadındı. İbrâhim aleyhisselâm Hâcer'i ümmüveled (çocuk annesi cariye) edindi. Sâre onu kıskandı; bunun üzerine [İbrâhim] Hâcer ve oğlu İsmâil ile birlikte Şam'dan Burak üzerinde yola çıktı, aynı gün Mekke'ye vardı ve siyer kitaplarında geçtiği üzere ikisini orada bıraktı, aynı gün Şam'a geri döndü. Daha sonra İshak ile müjdelenme hadisesi gerçekleşti; o sırada Sâre ise yaşlanmış pir-i fani bir kadındı. Ayetin kurban edilecek olanın İshak olmadığına delalet etme yönüne gelince: Sâre ve İbrâhim İshak ile ve onun Ya'kûb adında bir çocuğu olacağıyla müjdelenmişlerdi; sonra oğlu onunla beraber koşup yürüyecek çağa gelince kurban edilme emri verildi. Daha önce kendisinden bir çocuk doğacağı müjdelenmiş olan bir çocuğun kurban edilmesi nasıl emredilebilir? Ayrıca İshak'ın Hicaz'a girdiğine dair hiçbir rivayet nakledilmemiştir ve kurban etme emrinin Mina'da gerçekleştiğinde icmâ vardır. Bu maksadı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in babası Abdullah'ı ve atası İsmâil'i kastederek söylediği: «Ben iki kurbanlığın oğluyum» sözü de teyit etmektedir. Mâlik rahmetullâhi aleyh'in Sâffât suresindeki tertibi delil getirerek yaptığı çıkarım da bunu destekler; zira Yüce Allah kurban etme kıssasının tamamlanmasından sonra: { وَبَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ } “Biz de onu salihlerden bir peygamber olarak İshak ile müjdeledik” buyurmuştur.
قال القاضي أبو محمد: وفي هذا كله موضع معارضات لقائل القول الآخر: إن الذبيح هو إسحاق، ولكن هذا الذي ذكرناه هو الأرجح والله أعلم.
Kadı Ebû Muhammed der ki: Bütün bunlarda, kurban edilecek olanın İshak olduğunu söyleyen diğer görüş sahipleri için itiraz noktaları vardır; fakat bizim zikrettiğimiz görüş daha tercihe şayandır, en doğrusunu Allah bilir.
قوله ﷿:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة هود (١١) : الآيات ٧٢ الى ٧٣]
[Hûd Suresi (11), 72-73. Ayetler]
قالَتْ يا وَيْلَتى أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ وَهذا بَعْلِي شَيْخاً إِنَّ هذا لَشَيْءٌ عَجِيبٌ (٧٢) قالُوا أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ إِنَّهُ حَمِيدٌ مَجِيدٌ (٧٣)
{ قالَتْ يا وَيْلَتى أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ وَهذا بَعْلِي شَيْخاً إِنَّ هذا لَشَيْءٌ عَجِيبٌ (٧٢) قالُوا أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ إِنَّهُ حَمِيدٌ مَجِيدٌ (٧٣) } “[Sâre] dedi ki: 'Vay başıma gelenler! Ben bir kocakarı, şu kocam da bir ihtiyar iken ben mi doğuracakmışım? Gerçekten bu çok şaşılacak bir şey!' [Melekler] dediler ki: 'Allah'ın emrine mi şaşıyorsun? Allah'ın rahmeti ve bereketleri sizin üzerinizdedir ey hane halkı! Şüphesiz O, övülmeye layıktır, şanı yücedir.'”
اختلف الناس في الألف التي في قوله: يا وَيْلَتى وأظهر ما فيها أنها بدل ياء الإضافة، أضلها: يا ويلتي، كما تقول: يا غلاما ويا غوثا وقد تردف هذه الألف بهاء في الكلام، ولم يقرأ بها، وأمال هذه الألف عاصم والأعمش وأبو عمرو.
Âlimler { يا وَيْلَتى } ifadesindeki elif harfi hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bu konudaki en açık görüş, onun izâfet ya'sının bedeli olduğudur; aslı «يا ويلتي» şeklindedir, tıpkı «يا غلاما» ve «يا غوثا» demen gibi. Kelâmda bu elifin ardına bazen he harfi de getirilir, fakat bu şekilde bir kıraat yoktur. Âsım, A'meş ve Ebû Amr bu elifi imâle ile okumuşlardır.
ومعنى يا وَيْلَتى في هذا الموضع العبارة عما دهم النفس من العجب في ولادة عجوز، وأصل هذا الدعاء بالويل ونحوه في التفجع لشدة أو مكروه يهم النفس، ثم استعمل بعد في عجب يدهم النفس وقال قوم: إنما قالت: يا وَيْلَتى لما مر بفكرها من ألم الولادة وشدتها، ثم رجعت بفكرها إلى التعجب ونطقت بقولها أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ؟ الآية.
Bu makamda { يا وَيْلَتى } sözünün manası, yaşlı bir kadının doğurması karşısında nefsi kaplayan hayreti ifade etmektir. Veyl ve benzeri kelimelerle yapılan bu nidanın aslı, nefsi üzen şiddetli veya hoşa gitmeyen bir duruma karşı feryat etmek içindir; daha sonra nefsi kaplayan bir şaşkınlık ve hayret için de kullanılmıştır. Bir topluluk şöyle demiştir: O, doğumun acısı ve şiddeti aklından geçtiği için { يا وَيْلَتى } demiş, sonra zihnini şaşkınlığa çevirerek { أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ } “Ben bir kocakarı iken ben mi doğuracakmışım?” ayetindeki sözlerini telaffuz etmiştir.
وقرأت فرقة: «أألد» بتحقيق الهمزتين، وقرأت فرقة بتخفيف الأولى وتحقيق الثانية، وفي النطق بهذه
Bir grup «أألد» kelimesini iki hemzenin tahkikiyle okumuştur. Bir grup ise birincisinin teshili ve ikincisinin tahkikiyle okumuştur; bu şekildeki telaffuzda
عسر، وقرأت فرقة: بتحقيق الأولى وتخفيف الثانية، والتخفيف هنا مدها، وقرأت فرقة «ءاألد» بتحقيق الهمزتين ومدة بينهما.
bir zorluk vardır. Bir grup da birincisinin tahkiki ve ikincisinin teshili ile okumuştur; buradaki teshil onu med ile uzatmaktır. Bir diğer grup ise «ءاألد» şeklinde iki hemzenin tahkiki ve ikisi arasında bir med ile okumuştur.
و «العجوز» المسنة، وقد حكى بعض الناس: أن العرب تقول: العجوزة، و «البعل» : الزوج، وشَيْخاً نصب على الحال وهي حال من مشار إليه لا يستغنى عنها لأنها مقصود الإخبار، وهي لا تصح إلا إذا لم يقصد المتكلم التعريف بذي الحال، مثل أن يكون المخاطب يعرفه وأما إذا قصد التعريف به لزم أن يكون التعريف في الخبر قبل الحال، وتجيء الحال على بابها مستغنى عنها، ومثال هذا قولك: هذا زيد قائما، إذا أردت التعريف بزيد. أو كان معروفا وأردت التعريف بقيامه، وأما إن قصد المتكلم أن زيديته إنما هي مادام قائما، فالكلام لا يجوز.
«العجوز», yaşlı kadın demektir; bazıları Arapların «العجوزة» dediklerini de nakletmiştir. «البعل» ise kocadır. { شَيْخاً } kelimesi hâl olarak mansubdur; bu, kendisinden vazgeçilemeyen işaret edilenin hâlidir, çünkü haber vermenin asıl maksadı odur. Bu hâl ancak konuşan kimse hâl sahibini tanıtmayı kastetmediği zaman sahih olur; muhatabın onu zaten tanıyor olması gibi. Şayet onu tanıtmayı kastederse, tanıtmanın hâlden önceki haberde yer alması gerekir ve hâl de kendi kuralı gereğince vazgeçilebilir olarak gelir. Bunun misali, Zeyd'i tanıtmak istediğinde veya o zaten bilinip de onun ayakta olduğunu bildirmek istediğinde söylediğin «هذا زيد قائما» (İşte bu, ayakta olan Zeyd'dir) sözündür. Eğer konuşan kişi onun Zeyd olmasının ancak ayakta durduğu müddetçe geçerli olduğunu kastederse, bu söz caiz olmaz.
وقرأ الأعمش «هذا بعلي شيخ» ، قال أبو حاتم وكذلك في مصحف ابن مسعود، ورفعه على وجوه:
A'meş «هذا بعلي شيخٌ» şeklinde [şeyh kelimesini ref ile] okumuştur; Ebû Hâtim İbn Mes'ûd'un mushafında da böyle olduğunu söylemiştir. Kelimenin ref'i birkaç veche dayanır:
منها: أنه خبر بعد خبر كما تقول: هذا حلو حامض، ومنها: أن يكون خبر ابتداء مضمر تقديره: هو شيخ وروي أن بعض الناس قرأه: «وهذا بعلي هذا شيخ» ، وهذه القراءة شبيهة بهذا التأويل. ومنها: أنه بدل من بَعْلِي ومنها: أن يكون قولها بَعْلِي بدلا من هذا أو عطف بيان عليه، ويكون «شيخ» خبر هذا.
Bunlardan biri: Tıpkı «هذا حلو حامض» (Bu, tatlıdır, ekşidir) sözünde olduğu gibi haber üstüne haber olmasıdır. Bir diğeri: Takdiri «هو شيخ» (O bir ihtiyardır) şeklinde olan gizli bir mübtedanın haberi olmasıdır; bazı kimselerin bunu «وهذا بعلي هذا شيخ» şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir ki bu kıraat de bu yoruma benzemektedir. Bir diğeri: { بَعْلِي } kelimesinden bedel olmasıdır. Bir başkası ise: { بَعْلِي } sözünün { هذا } kelimesinden bedel veya atf-ı beyân olması, «شيخ» kelimesinin de { هذا } kelimesinin haberi olmasıdır.
ويقال شيخ وشيخة- وبعض العرب يقول في المذكر والمؤنث شيخ. وروي أن سارة كانت وقت هذه المقالة من تسع وتسعين سنة، وقيل: من تسعين- قاله ابن إسحاق- وقيل من ثمانين وكذلك قيل في سن إبراهيم، إنه كان مائة وعشرين سنة، وقيل: مائة سنة، وغير ذلك مما يحتاج إلى سند.
«Şeyh» ve «şeyha» denir; bazı Araplar hem müzekker hem müennes için «şeyh» derler. Rivayet edildiğine göre bu sözü söylediği esnada Sâre doksan dokuz yaşındaydı; İbn İshâk'ın naklettiğine göre doksan yaşında olduğu, seksen yaşında olduğu da söylenmiştir. Aynı şekilde İbrâhim'in yaşı hakkında da yüz yirmi yaşında olduğu söylenmiş, yüz yaşında olduğu da söylenmiştir ve senede ihtiyaç duyan başka rivayetler de vardır.
والضمير في قوله: قالُوا للملائكة، وقوله: مِنْ أَمْرِ اللَّهِ يحتمل أن يريد واحد الأمور، أي من الولادة في هذه السن، ويحتمل أن يريد مصدر أمر، أي مما أمر الله في هذه النازلة.
{ قالُوا } “Dediler ki” kavlindeki zamir meleklere aittir. { مِنْ أَمْرِ اللَّهِ } “Allah'ın emrinden mi / işinden mi?” buyruğu, emirlerin tekilini yani 'bu yaşta doğurmaktan mı' manasını kastediyor olabileceği gibi, 'emr' kelimesinin masdarını yani 'Allah'ın bu hadisede emrettiği şeyden mi' manasını kastediyor da olabilir.
وقوله: رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ يحتمل اللفظ أن يكون دعاء وأن يكون إخبارا، وكونه إخبارا أشرف، لأن ذلك يقتضي حصول الرحمة والبركة لهم، وكونه دعاء إنما يقتضي أنه أمر يترجى ولم يتحصل بعد. ونصب أَهْلَ الْبَيْتِ على الاختصاص- هذا مذهب سيبويه، ولذلك جعل هذا والنصب على المدح في بابين. كأنه ميز النصب على المدح بأن يكون المنتصب لفظا يتضمن بنفسه مدحا كما تقول: هذا زيد عاقل قومه، وجعل الاختصاص إذا لم تتضمن اللفظة ذلك، كقوله: إنا معاشر الأنبياء وإنا بني نهشل.
{ رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ } “Allah'ın rahmeti ve bereketleri sizin üzerinizdedir ey hane halkı!” ifadesinin dua olması da haber olması da muhtemeldir; haber olması ise daha şereflidir, çünkü bu rahmet ve bereketin onlar için gerçekleştiğini gerektirir, dua olması ise bunun henüz gerçekleşmeyip umulan bir iş olduğunu gerektirir. { أَهْلَ الْبَيْتِ } kelimesinin nasbı ihtisas (özele tahsis) iledir; Sîbeveyh'in mezhebi budur ve bundan dolayı bunu ve medih üzerine olan nasbı iki ayrı bâb yapmıştır. Sanki o, medih üzerine olan nasbı, mansub olan lafzın bizzat kendisinde «هذا زيد عاقل قومه» (İşte bu Zeyd'dir, kavminin akıllısıdır) sözündeki gibi övgü barındırmasıyla ayırt etmiş; ihtisası ise lafzın bunu barındırmadığı durumlar kılmıştır; nitekim «إنا معاشر الأنبياء» (Biz peygamberler topluluğu...) ve «إنا بني نهشل» (Biz Nahşeloğulları...) sözlerinde olduğu gibi.
قال القاضي أبو محمد: ولا يكون الاختصاص إلا بمدح أو ذم، لكن ليس في نفس اللفظة المنصوبة.
Kadı Ebû Muhammed der ki: İhtisas ancak medih veya zemm ile olur, fakat bu [övgü veya yergi] mansub kılınan lafzın bizzat kendi zatında bulunmaz.
وهذه الآية تعطي أن زوجة الرجل من أهل بيته لأنها خوطبت بهذا، فيقوى القول في زوجات النبي ﵇ بأنهن من أهل بيته الذين أذهب الله عنهم الرجس، بخلاف ما تذهب إليه الشيعة، وقد قاله أيضا بعض أهل العلم، قالوا: «أهل بيته» الذين حرموا الصدقة، والأول أقوى وهو ظاهر جلي من سورة
Bu ayet, bir erkeğin karısının onun ehl-i beytinden olduğunu göstermektedir; zira Sâre'ye bu şekilde hitap edilmiştir. Dolayısıyla Peygamber aleyhisselâm'ın zevcelerinin, Şia'nın benimsediği görüşün aksine, Allah'ın kendilerinden kiri giderdiği Ehl-i Beyt'ten olduğuna dair görüş kuvvet kazanmaktadır. İlim ehlinden bazıları da bunu söylemiş ve: «Ehl-i Beyt'i, kendilerine sadaka haram kılınanlardır» demişlerdir. Birinci görüş daha kuvvetlidir ve bu durum
الأحزاب لأنه ناداهن بقوله: يا نِساءَ النَّبِيِّ [الأحزاب: ٣٢] ثم بقوله: أَهْلَ الْبَيْتِ [الأحزاب: ٣٣] .
Ahzâb suresinde açık ve nettir; zira Yüce Allah onlara önce: { يا نِساءَ النَّبِيِّ } “Ey Peygamber hanımları!” sonra da: { أَهْلَ الْبَيْتِ } “Ey hane halkı!” diye nida etmiştir.
قال القاضي أبو محمد: ووقع في البخاري عن ابن عباس قال: أهل بيته الذين حرموا الصدقة بعده فأراد ابن عباس: أهل بيت النسب الذين قال رسول الله ﷺ فيهم: إن الصدقة لا تحل لأهل بيتي إنما هي أوساخ الناس.
Kadı Ebû Muhammed der ki: Buhârî'de İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre o şöyle demiştir: «Ehl-i Beyt'i, kendisinden sonra sadaka haram kılınan kimselerdir.» İbn Abbâs bununla, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in haklarında: «Sadaka benim Ehl-i Beyt'ime helal değildir; o ancak insanların kirleridir» buyurduğu nesep ehl-i beytini kastetmiştir.
والْبَيْتِ في هذه الآية وفي سورة الأحزاب بيت السكنى ففي اللفظ اشتراك ينبغي أن يتحسس إليه. ففاطمة ﵂ من أهل بيت محمد ﷺ بالوجهين وعلي ﵁ بالواحد، وزوجاته بالآخر، وأما الشيعة فيدفعون الزوجات بغضا في عائشة ﵂. وحَمِيدٌ أي أفعاله تقتضي أن يحمد، ومَجِيدٌ أي متصف بأوصاف العلو، ومجد الشيء إذا حسنت أوصافه.
Bu ayette ve Ahzâb suresinde geçen { الْبَيْتِ } ikamet edilen evdir; dolayısıyla lafızda dikkat edilmesi gereken bir müştereklik (ortak anlamlılık) vardır. Fâtıma radıyallâhu anhâ iki yönden de Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ehl-i Beyt'indendir; Ali radıyallâhu anh bir yönüyle, zevceleri ise diğer yönüyledir. Şia'ya gelince, onlar Âişe radıyallâhu anhâ'ya olan buğuzlarından ötürü zevceleri dışlarlar. { حَمِيدٌ } yani fiilleri övülmeyi gerektirendir. { مَجِيدٌ } ise yücelik vasıflarıyla muttasıf olandır; bir şeyin vasıfları güzel olduğunda «mecede'ş-şey'» denir.
قوله ﷿:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة هود (١١) : الآيات ٧٤ الى ٧٦]
[Hûd Suresi (11), 74-76. Ayetler]
فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْراهِيمَ الرَّوْعُ وَجاءَتْهُ الْبُشْرى يُجادِلُنا فِي قَوْمِ لُوطٍ (٧٤) إِنَّ إِبْراهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّاهٌ مُنِيبٌ (٧٥) يا إِبْراهِيمُ أَعْرِضْ عَنْ هذا إِنَّهُ قَدْ جاءَ أَمْرُ رَبِّكَ وَإِنَّهُمْ آتِيهِمْ عَذابٌ غَيْرُ مَرْدُودٍ (٧٦)
{ فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْراهِيمَ الرَّوْعُ وَجاءَتْهُ الْبُشْرى يُجادِلُنا فِي قَوْمِ لُوطٍ (٧٤) إِنَّ إِبْراهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّاهٌ مُنِيبٌ (٧٥) يا إِبْراهِيمُ أَعْرِضْ عَنْ هذا إِنَّهُ قَدْ جاءَ أَمْرُ رَبِّكَ وَإِنَّهُمْ آتِيهِمْ عَذابٌ غَيْرُ مَرْدُودٍ (٧٦) } “İbrâhim'den korku gidip kendisine müjde gelince, Lût kavmi hakkında bizimle tartışmaya başladı. Şüphesiz İbrâhim çok yumuşak huylu, içli ve [Allah'a] yönelendir. 'Ey İbrâhim! Bundan vazgeç; çünkü Rabbinin emri kesinlikle gelmiştir ve onlara geri çevrilmez bir azap mutlaka gelecektir.'”
الرَّوْعُ: الفزع والخيفة التي تقدم ذكرها، وكان ذهابه بإخبارهم إياه أنهم ملائكة. والْبُشْرى:
{ الرَّوْعُ } daha önce zikri geçen korku ve dehşettir; bunun gitmesi ise meleklerin melek olduklarını ona bildirmeleriyle olmuştur. { الْبُشْرى } kelimesi:
تحتمل أن يريد الولد، ويحتمل أن يريد البشرى بأن المراد غيره، والأول أبين. وقوله: يُجادِلُنا فعل مستقبل جائز أن يسد مسد الماضي الذي يصلح لجواب «لما» ، لا سيما والإشكال مرتفع بمضي زمان الأمر ومعرفة السامعين بذلك، ويحتمل أن يكون التقدير ظل أو أخذ ونحوه يجادلنا، فحذف اختصارا لدلالة ظاهر الكلام عليه، ويحتمل أن يكون قوله، يُجادِلُنا حالا من إِبْراهِيمَ أو من الضمير في قوله:
Çocuğu kastediyor olabileceği gibi, kastedilenin kendisinden başkası olduğu müjdesini de kastediyor olabilir; birincisi daha açıktır. { يُجادِلُنا } “bizimle tartışmaya başladı” fiili muzari bir fiildir; özellikle işin zamanının geçmesi ve dinleyenlerin bunu bilmesi sebebiyle kapalılık kalktığından, «lemmâ»nın cevabı olmaya elverişli mazi fiil yerine geçmesi caizdir. İfadenin takdirinin, kelâmın zahirinin ona delalet etmesinden ötürü ihtisar amacıyla hazfedilmiş olarak «ظل يجادلنا» (bizimle tartışıp durdu) veya «أخذ يجادلنا» (bizimle tartışmaya koyuldu) ve benzeri olması da muhtemeldir. { يُجادِلُنا } sözünün { إِبْراهِيمَ } kelimesinden yahut
جاءَتْهُ، ويكون جواب «لما» في الآية الثانية: «قلنا: يا إبراهيم أعرض عن هذا» واختار هذا أبو علي، و «المجادلة» : المقابلة في القول والحجج، وكأنها أعم من المخاصمة فقد يجادل من لا يخاصم كإبراهيم.
{ جاءَتْهُ } fiilindeki zamirden hâl olması, «lemmâ»nın cevabının ise ikinci ayetteki «قلنا: يا إبراهيم أعرض عن هذا» (Biz de dedik ki: Ey İbrâhim, bundan vazgeç) cümlesi olması da muhtemeldir; Ebû Ali [el-Fârisî] bunu tercih etmiştir. «Mücadele», söz ve delillerle karşılık vermektir; bu sanki hasımlaşmaktan (muhâsameden) daha geneldir, nitekim İbrâhim gibi hasımlaşmayan kimse de mücadele edebilir.
وفي هذه النازلة وصف إبراهيم «بالحلم» قيل: إنه لم يغضب قط لنفسه إلا أن يغضب لله.
Bu hadisede İbrâhim «hilm» ile vasfedilmiştir; denildiğine göre o, Allah için öfkelenmesi müstesna, nefsi için asla öfkelenmezdi.
و «الحلم» : العقل إلا إذا انضاف إليه أناة واحتمال. وال أَوَّاهٌ معناه: الخائف الذي يكثر التأوه من خوف الله تعالى ويروى أن إبراهيم ﵇ كان يسمع وجيب قلبه من الخشية، قيل: كما تسمع أجنحة النسور وللمفسرين في «الأواه» عبارات كلها ترجع إلى ما ذكرته وتلزمه. وال مُنِيبٌ: الرجاع إلى الله تعالى في كل أمره.
«Hilm», teenni ve tahammül eşlik etmediği sürece akıldır. { أَوَّاهٌ } kelimesinin manası: Allah Teâlâ'nın korkusundan çokça ah çeken, korkan kimsedir. Rivayet edildiğine göre İbrâhim aleyhisselâm'ın haşyetten dolayı kalbinin çarpıntısı, kartal kanatlarının sesi gibi işitilirdi. Müfessirlerin «evvâh» hakkındaki ifadelerinin tamamı zikrettiğim bu anlama dönmekte ve bunu gerektirmektedir. { مُنِيبٌ } ise her işinde Yüce Allah'a çokça dönendir.
وصورة جدال إبراهيم ﵇ كانت أن قال إبراهيم: إن كان فيهم مائة مؤمن أتعذبونهم؟ قالوا لا. قال: أفتسعون؟ قالوا لا. قال: أفثمانون؟ فلم يزل كذلك حتى بلغ خمسة ووقف عند ذلك وقد عد في بيت لوط امرأته فوجدهم ستة بها فطمع في نجاتهم ولم يشعر أنها من الكفرة، وكان ذلك من إبراهيم حرصا على إيمان تلك الأمة ونجاتها، وقد كثر اختلاف رواة المفسرين لهذه الأعداد في قول إبراهيم ﵇، والمعنى كله نحو مما ذكرته، وكذلك ذكروا أن قوم لوط كانوا أربعمائة ألف في خمس قرى.
İbrâhim aleyhisselâm'ın mücadelesinin sureti şöyleydi: İbrâhim: «İçlerinde yüz mümin bulunsa onları helak eder misiniz?» dedi. Onlar: «Hayır» dediler. «Peki doksan kişi olsa?» dedi. «Hayır» dediler. «Peki seksen kişi olsa?» dedi. Bu şekilde beşe kadar inmeye devam etti ve orada durdu. Lût'un evinde karısını da sayarak onları altı kişi bulmuş, böylece onların kurtuluşunu ummuştu; fakat onun kâfirlerden olduğunu fark etmemişti. Bu durum İbrâhim'den, o ümmetin iman etmesine ve kurtulmasına duyduğu hırstan kaynaklanmaktaydı. Müfessirlerin İbrâhim aleyhisselâm'ın sözündeki bu sayılara dair nakilleri çok çeşitlidir; fakat anlamın hepsi zikrettiğim minvaldedir. Aynı şekilde Lût kavminin beş şehirde dört yüz bin kişi olduğunu da zikretmişlerdir.
وقالت فرقة: المراد يُجادِلُنا في مؤمني قوم لوط- وهذا ضعيف- وأمره بالإعراض عن المجادلة يقتضي أنها إنما كانت في الكفرة حرصا عليهم، والمعنى: قلنا يا إبراهيم أعرض عن المجادلة في هؤلاء القوم والمراجعة فيهم، فقد نفذ فيهم القضاء، وجاءَ أَمْرُ رَبِّكَ الأمر هنا: واحد الأمور بقرينة وصفه بالمجيء، فإن جعلناه مصدر أمر قدرنا حذف مضاف، أي جاء مقتضى أمر ربك ونحو هذا وقوله آتِيهِمْ عَذابٌ ابتداء وخبر جملة في موضع خبر «إن» وقيل: آتِيهِمْ خبر «إن» فهو اسم فاعل معتمد، وعَذابٌ فاعل ب آتِيهِمْ.
Bir grup: Kastedilen, { يُجادِلُنا } “bizimle tartışıyordu” ifadesiyle Lût kavminin müminleri hakkındadır, demiştir; fakat bu zayıftır. Mücadeleden vazgeçmesinin emredilmesi, bunun kâfirler hakkında ve onlara duyulan merhamet/hırs sebebiyle olduğunu gerektirir. Manası şudur: «Biz dedik ki: Ey İbrâhim! Bu kavim hakkında mücadele etmekten ve onlar için tekrar tekrar talepte bulunmaktan vazgeç; çünkü onlar hakkındaki hüküm kesinleşmiş ve { جاءَ أَمْرُ رَبِّكَ } Rabbinin emri gelmiştir.» Buradaki «emr», gelişle vasfedilmesi karinesiyle emirlerin tekilidir; şayet onu 'emr'in masdarı kılarsak muzafın hazfedildiğini takdir ederiz, yani «Rabbinin emrinin gereği geldi» ve benzeri demektir. { آتِيهِمْ عَذابٌ } buyruğu ise mübteda ve haberden oluşan, «inne»nin haberi konumunda bir cümledir. Bir görüşe göre { آتِيهِمْ }, «inne»nin haberidir; bu durumda o itimat edilmiş bir ism-i fâildir, { عَذابٌ } ise { آتِيهِمْ }'in fâilidir.
وهذه الآية مقتضية أن الدعاء إنما هو أن يوفق الله الداعي إلى طلب المقدور، فأما الدعاء في طلب غير المقدور فغير مجد ولا نافع.
Bu ayet göstermektedir ki dua, ancak Allah'ın dua edeni takdir edilmiş olanı istemeye muvaffak kılmasıdır; takdir edilmemiş olanı istemek için yapılan dua ise fayda ve netice vermez.
قوله ﷿:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة هود (١١) : الآيات ٧٧ الى ٨٠]
[Hûd Suresi (11), 77-80. Ayetler]
وَلَمَّا جاءَتْ رُسُلُنا لُوطاً سِيءَ بِهِمْ وَضاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَقالَ هذا يَوْمٌ عَصِيبٌ (٧٧) وَجاءَهُ قَوْمُهُ يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ وَمِنْ قَبْلُ كانُوا يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ قالَ يا قَوْمِ هؤُلاءِ بَناتِي هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَلا تُخْزُونِ فِي ضَيْفِي أَلَيْسَ مِنْكُمْ رَجُلٌ رَشِيدٌ (٧٨) قالُوا لَقَدْ عَلِمْتَ ما لَنا فِي بَناتِكَ مِنْ حَقٍّ وَإِنَّكَ لَتَعْلَمُ ما نُرِيدُ (٧٩) قالَ لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلى رُكْنٍ شَدِيدٍ (٨٠)
{ وَلَمَّا جاءَتْ رُسُلُنا لُوطاً سِيءَ بِهِمْ وَضاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَقالَ هذا يَوْمٌ عَصِيبٌ (٧٧) وَجاءَهُ قَوْمُهُ يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ وَمِنْ قَبْلُ كانُوا يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ قالَ يا قَوْمِ هؤُلاءِ بَناتِي هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَلا تُخْزُونِ فِي ضَيْفِي أَلَيْسَ مِنْكُمْ رَجُلٌ رَشِيدٌ (٧٨) قالُوا لَقَدْ عَلِمْتَ ما لَنا فِي بَناتِكَ مِنْ حَقٍّ وَإِنَّكَ لَتَعْلَمُ ما نُرِيدُ (٧٩) قالَ لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلى رُكْنٍ شَدِيدٍ (٨٠) } “Elçilerimiz Lût'a gelince, onların yüzünden fenalaştı, onlardan dolayı içi daraldı ve: 'Bu çok çetin bir gündür!' dedi. Kavmi koşa koşa ona geldiler. Zaten önceden de kötülükler işlemekteydiler. [Lût] dedi ki: 'Ey kavmim! İşte bunlar benim kızlarımdır; onlar sizin için daha temizdir. Artık Allah'tan korkun da misafirlerimin önünde beni rezil etmeyin! İçinizde aklı başında bir adam yok mu?' Dediler ki: 'Sen de pekala bilirsin ki bizim senin kızlarında bir hakkımız yoktur ve sen bizim ne istediğimizi çok iyi biliyorsun.' [Lût] dedi ki: 'Keşke size karşı bir gücüm olsaydı yahut sağlam bir kaleye sığınabilseydim!'”
«الرسل» هنا هم الملائكة الذين كانوا أضياف إبراهيم ﵇، وذلك أنهم لما خرجوا إلى بلد لوط- وبينه وبين قرية إبراهيم ثمانية أميال- وصلوه، فقيل: وجدوا لوطا في حرث له، وقيل: وجدوا ابنته تستقي ماء في نهر سدوم- وهي أكبر حواضر قوم لوط- فسألوها الدلالة على من يضيفهم، ورأت هيئتهم فخافت عليهم من قوم لوط، وقالت لهم: مكانكم وذهبت إلى أبيها فأخبرته، فخرج إليهم، فقالوا له:
Buradaki «elçiler», İbrâhim aleyhisselâm'ın misafirleri olan meleklerdir. Şöyle ki: Onlar Lût'un memleketine doğru yola çıktıklarında -ki orası ile İbrâhim'in köyü arası sekiz mildir- oraya vardılar. Bir rivayete göre Lût'u ekin tarlasında buldular; diğer bir rivayete göre ise kızını Sedûm -ki Lût kavminin en büyük merkezidir- nehrinden su çekerken buldular ve kendilerini misafir edecek birini göstermesini istediler. Kız onların heyetini görünce Lût kavminden ötürü onlar adına korktu ve onlara: «Olduğunuz yerde kalın» deyip babasına giderek durumu haber verdi. Bunun üzerine [Lût] onların yanına çıktı. Melekler ona:
نريد أن تضيفنا الليلة، فقال لهم: أو ما سمعتم بعمل هؤلاء القوم؟ فقالوا وما عملهم؟ فقال أشهد بالله لهم شر قوم في الأرض وقد كان الله ﷿ قال للملائكة: لا تعذبوهم حتى يشهد عليهم لوط أربع شهادات، فلما قال لوط هذه قال جبريل لأصحابه: هذه واحدة وتردد القول بينهم حتى كرر لوط الشهادة أربع مرات، ثم دخل لوط بهم المدينة وحينئذ سِيءَ بِهِمْ أي أصابه سوء. وسِيءَ فعل بني للمفعول، و «الذرع» :
«Bu gece bizi misafir etmeni istiyoruz» dediler. [Lût] onlara: «Şu kavmin yaptıklarını duymadınız mı?» dedi. Onlar: «Yaptıkları nedir ki?» dediler. O da: «Allah'a şahitlik ederim ki onlar yeryüzündeki en şerli kavimdir» dedi. Oysa Allah azze ve celle meleklere: «Lût aleyhlerinde dört defa şahitlik etmedikçe onları helak etmeyin» buyurmuştu. Lût bu sözü söyleyince Cibrîl arkadaşlarına: «Bu birincisidir» dedi. Söz aralarında sürüp gitti ve nihayet Lût şahitliği dört defa tekrarladı. Sonra Lût onları şehre soktu ve işte o zaman { سِيءَ بِهِمْ } yani onlar yüzünden fenalaştı, başına kötü bir durum geldi. { سِيءَ } meçhul olarak kurulmuş bir fiildir. «ez-Zer'» ise,
مصدر مأخوذ من الذراع، ولما كان الذراع موضع قوة الإنسان قيل في الأمر الذي لا طاقة له به: ضاق بهذا الأمر ذراع فلان، وذرع فلان، أي حيلته بذراعه، وتوسعوا في هذا حتى قلبوه فقالوا: فلان رحب الذراع، إذا وصفوه باتساع القدرة ومنه قول الشاعر:
«zirâ'» (kol/güç) kelimesinden alınmış bir masdardır. Zirâ' insanın kuvvet mahalli olduğu için, kişinin güç yetiremediği bir iş hakkında «ضاق بهذا الأمر ذراع فلان، وذرع فلان» (Falancanın bu işle gücü/kolu daraldı, çaresi tükendi) denmiştir; yani pazusuyla yapacağı çare tükendi demektir. Bu tabirde mecazı genişleterek tersini de söylemişler ve kudretin genişliğini vasfederken «فلان رحب الذراع» (Falancanın kolu/imkânı geniştir) demişlerdir. Şairin şu sözü de bundandır:
يا سيد ما أنت من سيد ... موطأ الأكناف رحب الذراع
«Ey efendi, ne güzel bir efendisin sen... Yanı başı yumuşak, kudreti geniş!»
وقوله: هذا يَوْمٌ عَصِيبٌ أشار به إلى ما كان يتخوفه من تعدي قومه على أضيافه واحتياجه إلى المدافعة مع ضعفه عنها، وعَصِيبٌ بناء اسم فاعل معناه: يعصب الناس بالشر كما يعصب الخابط السلمة إذا أراد خبطها ونفض ورقها، ومنه قول الحجاج في خطبته: ولأعصبنكم عصب السلمة، فهو من
{ هذا يَوْمٌ عَصِيبٌ } “Bu çok çetin bir gündür!” sözüyle, kavminin misafirlerine tecavüz etmesinden ve kendisinin de acizliği sebebiyle onları savunmaya muhtaç olmasından duyduğu endişeye işaret etmiştir. { عَصِيبٌ } ism-i fâil kalıbında bir kelime olup manası: Yapraklarını dökmek istediğinde selem ağacını bağlayıp büzen kimsenin yaptığı gibi, insanları şerle saran/kuşatan demektir. Haccâc'ın hutbesindeki: «Andolsun sizi selem ağacının bağlanıp bükülmesi gibi bağlayıp bükeceğim» sözü de bundandır; yani
العصابة ثم كثر وصفهم اليوم بعصيب، ومنه قول الشاعر، وهو عدي بن زيد: [الوافر]
«el-'ısâbe» (bağ/sarma) kökündendir. Daha sonra günün «asîb» (çetin) olarak nitelenmesi yaygınlaşmıştır. Şair Adiy b. Zeyd'in şu sözü de bundandır: [Vâfir]
وكنت لزاز خصمك لم أعرد ... وقد سلكوك في يوم عصيب
«Ben senin hasmına karşı dayanağındım, asla geri çekilmedim... Onlar seni çetin bir günün içine soktuklarında.»
ومنه قول الآخر: [الطويل]
Diğer bir şairin şu sözü de bundandır: [Tavîl]
فإنك إلا ترض بكر بن وائل ... يكن لك يوم بالعراق عصيب
«Şayet Bekr b. Vâil'i razı etmezsen... Irak'ta senin için pek çetin bir gün olacaktır.»
ف «عصيب» - بالجملة- في موضع شديد وصعب الوطأة، واشتقاقه كما ذكرنا.
Hülasa «asîb», şiddetli ve ağırlığı çetin manasındadır; türeyişi de zikrettiğimiz gibidir.
وقوله تعالى: وَجاءَهُ قَوْمُهُ الآية، روي أن امرأة لوط الكافرة لما رأت، الأضياف ورأت جمالهم وهيئتهم خرجت حتى أتت مجالس قومها فقالت لهم: إن لوطا أضاف الليلة فتية ما ريء مثلهم جمالا وكذا وكذا، فحينئذ جاءوا يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ، ومعناه يسرعون، والإهراع هو أن يسرع أمر بالإنسان حتى يسير بين الخبب والخمر، فهي مشية الأسير الذي يسرع به، والطامع المبادر إلى أمر يخاف فوته، ونحو هذا يقال هرع الرجل وأهرعه طمع أو عدو أو خوف ونحوه.
Yüce Allah'ın: { وَجاءَهُ قَوْمُهُ } “Kavmi ona geldi” ayetine gelince; rivayet edildiğine göre Lût'un kâfir karısı misafirleri, onların güzellik ve heyetlerini görünce çıkıp kavminin meclislerine gitti ve onlara: «Lût bu gece evinde öyle gençler ağırladı ki güzellikte ve heyette böylesi asla görülmemiştir» dedi. İşte o zaman koşa koşa { يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ } ona geldiler. Bunun manası hızla koşuyorlardı demektir. «el-İhrâ'», insanın başına gelen bir durumun onu tırıs ile koşma arasında süratle yürütmesidir; bu, aceleyle götürülen esirin yahut kaçmasından korktuğu bir şeye doğru hırsla koşan kimsenin yürüyüşüdür. Buna benzer şekilde «هرع الرجل وأهرعه طمع أو عدو أو خوف» (Bir tama', bir düşman veya bir korku adamı koşturdu/hızlandırdı) denir.