Binûn

Hûd Suresi — 8. Sayfa

Kaynak: el-Muharrerü'l-Vecîz · İbn Atıyye · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقوله تعالى: أَقِمِ الصَّلاةَ الآية، لم يختلف أحد في أن الصَّلاةَ في هذه الآية يراد بها الصلوات المفروضة، واختلف في طَرَفَيِ النَّهارِ وزلف الليل فقيل: الطرف الأول الصبح، والثاني الظهر والعصر والزلف المغرب والعشاء، قاله مجاهد ومحمد بن كعب القرظي وروي أن النبي ﷺ قال في المغرب والعشاء: «هما زلفتا الليل» . وقيل: الطرف الأول: الصبح، والثاني: العصر، قاله الحسن وقتادة والضحاك، والزلف: المغرب والعشاء، وليست الظهر في هذه الآية على هذا القول- بل هي في غيرها، وقيل الطرفان: الصبح والمغرب- قاله ابن عباس والحسن- أيضا- والزلف: العشاء، وليست في الآية الظهر والعصر. وقيل: الطرفان: الظهر والعصر، والزلف: المغرب والعشاء والصبح.

Allah Teâlâ'nın: { أَقِمِ الصَّلاةَ } “Namazı dosdoğru kıl” ayet-i kerimesinde geçen { الصَّلاةَ } “namaz” ile farz namazların kastedildiği hususunda hiç kimse ihtilaf etmemiştir. { طَرَفَيِ النَّهارِ } “gündüzün iki tarafı” ve gecenin yakın vakitleri (zülefen mine'l-leyl) hakkında ise ihtilaf edilmiştir: Birinci tarafın sabah, ikincisinin öğle ve ikindi, zülefin ise akşam ve yatsı olduğu söylenmiştir; bunu Mücâhid ve Muhammed b. Ka'b el-Kurazî söylemiştir. Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem akşam ve yatsı hakkında: «Onlar gecenin iki zülfesidir (yakın vaktidir)» buyurmuştur. Birinci tarafın sabah, ikincisinin ikindi olduğu da söylenmiştir; bunu el-Hasan, Katâde ve ed-Dahhâk söylemiştir; zülef ise akşam ve yatsıdır; bu görüşe göre öğle namazı bu ayette değil, başka bir ayettedir. İki tarafın sabah ve akşam olduğu da söylenmiştir —bunu İbn Abbâs ve yine el-Hasan söylemiştir—, zülef ise yatsıdır; öğle ve ikindi bu ayette yer almamaktadır. İki tarafın öğle ve ikindi, zülefin ise akşam, yatsı ve sabah olduğu da söylenmiştir.

قال القاضي أبو محمد: كأن هذا القائل راعى جهر القراءة، والأول أحسن هذه الأقوال عندي ورجح الطبري أن الطرفين: الصبح والمغرب، وأنه الظاهر، إلا أن عموم الصلوات الخمس بالآية أولى.

Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Sanki bu görüşü söyleyen kimse kıraatin aşikâr yapılmasını (cehri) gözetmiştir. Bana göre bu görüşlerin en güzeli birincisidir. et-Taberî iki tarafın sabah ve akşam olduğunu ve zahir olanın da bu olduğunu tercih etmiştir; ne var ki ayetin beş vakit namazı kapsaması daha uygundur.

وقرأ الجمهور «زلفا» بفتح اللام، وقرأ طلحة بن مصرف وابن محيصن وعيسى وابن إسحاق وأبو جعفر: «زلفا» بضم اللام كأنه اسم مفرد. وقرأ «زلفا» بسكون اللام مجاهد، وقرأ أيضا: «زلفى» على وزن- فعلى- وهي قراءة ابن محيصن. والزلف: الساعات القريب بعضها من بعض. ومنه قول العجاج: [الرجز]

Cumhur, lâm harfinin fethasıyla «zulefen» şeklinde okumuştur. Talha b. Musarrif, İbn Muhaysın, Îsâ, İbn İshâk ve Ebû Ca'fer ise sanki tekil bir isimmiş gibi lâm harfinin dammesiyle «zulefen» şeklinde okumuşlardır. Mücâhid lâm harfinin sükûnuyla «zulfen» şeklinde okumuş, ayrıca fe'lâ vezninde «zulfâ» şeklinde de okumuştur ki bu İbn Muhaysın'ın da kıraatidir. ez-Zulef: Birbirine yakın olan saatlerdir/vakitlerdir. el-Accâc'ın şu recez beyiti de bu kabildendir:

ناج طواه الأين مما وجفا ... طي الليالي زلفا فزلفا

Hızlı yürüyüşünden ötürü yorgunluğun katlayıp büktüğü hızlı bir deve... Gecelerin vakit vakit katlayıp bükmesi gibi,

سماوة الهلال حتى احقوقفا وقوله إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ، ذهب جمهور المتأولين من صحابة وتابعين إلى أن الْحَسَناتِ يراد بها الصلوات الخمس- وإلى هذه الآية ذهب عثمان- ﵁ عند وضوئه على

Hilalin eğrilip yay gibi oluncaya kadar yükselmesi gibi. O'nun: { إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ } “Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir” sözüne gelince; sahabe ve tabiinden müfessirlerin cumhuru, { الْحَسَناتِ } “iyilikler” ile beş vakit namazın kastedildiği görüşüne varmışlardır. Osmân —radıyallahu anh— da seki üzerindeyken abdest aldığında bu ayeti delil getirmiştir,

المقاعد وهو تأويل مالك، وقال مجاهد: الْحَسَناتِ: قول الرجل: سبحان الله والحمد الله ولا إله إلا الله والله أكبر.

ki bu Mâlik'in de tevilidir. Mücâhid ise: { الْحَسَناتِ } “İyilikler”, kişinin 'Sübhânallâhi ve'l-hamdü lillâhi ve lâ ilâhe illallâhu vallâhu ekber' demesidir, demiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا كله إنما هو على جهة المثال في الحسنات، ومن أجل أن الصلوات الخمس هي أعظم الأعمال، والذي يظهر أن لفظ الآية لفظ عام في الحسنات خاص في السيئات بقوله ﵇: «ما اجتنبت الكبائر» .

Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Bütün bunlar iyilikler konusunda sadece birer örnek kabilindendir ve beş vakit namaz amellerin en büyüğü olduğu içindir. Açıkça anlaşılan şudur ki; ayetin lafzı iyilikler hakkında genel, kötülükler hakkında ise Peygamber aleyhisselâm'ın: «Büyük günahlardan kaçınıldığı müddetçe» hadisi sebebiyle özeldir.

وروي أن هذه الآية نزلت في رجل من الأنصار، قيل: هو أبو اليسر بن عمرو، وقيل: اسمه عباد، خلا بامرأة فقبلها وتلذّذ بها فيما دون الجماع، ثم جاء إلى عمر فشكا إليه، فقال: قد ستر الله عليك فاستر على نفسك، فقلق الرجل فجاء أبا بكر فشكا إليه، فقال له مثل مقالة عمر، فقلق الرجل فجاء رسول الله ﷺ، فصلى معه، ثم أخبره وقال: اقض فيّ ما شئت، فقال الرسول ﷺ لعلها زوجة غاز في سبيل الله، قال: نعم، فوبخه رسول الله ﷺ وقال: ما أدري، فنزلت هذه الآية، فدعاه رسول الله ﷺ، فتلاها عليه: فقال معاذ بن جبل: يا رسول الله خاصة؟

Rivayet edildiğine göre bu ayet Ensâr'dan bir adam hakkında inmiştir; bu kişinin Ebü'l-Yüsr b. Amr olduğu söylenmiş, adının Abbâd olduğu da söylenmiştir. Bu zat bir kadınla baş başa kalmış, onu öpmüş ve cinsi münasebet dışındaki şekillerde onunla zevklenmişti. Sonra Ömer'e gelip durumu ona şikâyet etti/anlattı. Ömer: “Allah senin günahını örtmüş, sen de kendi ayıbını ört” dedi. Adam rahat edemeyip Ebû Bekir'e geldi ve durumu ona anlattı; o da kendisine Ömer'in sözünün benzerini söyledi. Adam yine rahat edemeyip Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem'e geldi, onunla birlikte namaz kıldı, sonra durumu ona haber verip: “Hakkımda dilediğin hükmü ver” dedi. Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem: «Belki de o Allah yolunda savaşa çıkan birinin hanımıydı?» buyurdu. Adam: “Evet” dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem onu azarladı ve: «Ne [hüküm vereceğimi] bilmiyorum» buyurdu. Derken bu ayet indi. Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem adamı çağırdı ve ayeti ona okudu. Muâz b. Cebel: “Ey Allah'ın Resûlü, sadece ona mı has?” diye sordu.

قال: بل للناس عامة. وروي أن الآية كانت نزلت قبل ذلك واستعملها رسول الله ﷺ في ذلك الرجل وروي أن عمر قال ما حكي عن معاذ.

Peygamber: «Hayır, bütün insanlar için geneldir» buyurdu. Ayetin bundan önce inmiş olduğu ve Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem'in onu bu adam hakkında uyguladığı da rivayet edilmiştir. Muâz'dan nakledilen sözü Ömer'in söylediği de rivayet edilmiştir.

قال القاضي أبو محمد: وروي أن رسول الله ﷺ قال: «الجمعة إلى الجمعة، والصلوات الخمس، ورمضان إلى رمضان- كفارة لما بينها إن اجتنبت الكبائر» . فاختلف أهل السنة في تأويل هذا الشرط في قوله: «إن اجتنبت الكبائر» ، فقال جمهورهم: هو شرط في معنى الوعد كله، أي إن اجتنبت الكبائر كانت العبادات المذكورة كفارة للذنوب، فإن لم تجتنب لم تكفر العبادات شيئا من الصغائر. وقالت فرقة: معنى قوله إن اجتنبت: أي هي التي لا تحطها العبادات، فإنما شرط ذلك ليصح بشرطه عموم قوله: ما بينهما، وإن لم تحطها العبادات وحطت الصغائر.

Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Büyük günahlardan kaçınıldığı takdirde, cumadan cumaya, beş vakit namaz ve ramazandan ramazana, aralarındaki [günahlara] kefarettir.» Ehl-i Sünnet, onun: «Büyük günahlardan kaçınıldığı takdirde» sözündeki bu şartın tevilinde ihtilaf etmiştir. Onların cumhuru şöyle demiştir: Bu, vaadin bütünü hakkında bir şarttır; yani büyük günahlardan kaçınıldığı takdirde zikredilen ibadetler günahlara kefaret olur; şayet kaçınılmazsa bu ibadetler küçük günahlardan hiçbirini örtmez. Bir grup ise şöyle demiştir: “Kaçınıldığı takdirde” sözünün manası: Yani ibadetlerin silemeyeceği günahlar büyük günahlardır; bu şart sadece onun: “aralarındakilere [kefarettir]” sözünün genelliği kendi şartıyla sahih olsun diye koşulmuştur; ibadetler onları silmese bile küçük günahları siler.

قال القاضي أبو محمد: وبهذا أقول وهو الذي يقتضيه حديث خروج الخطايا مع قطر الماء وغيره وذلك كله بشرط التوبة من تلك الصغائر وعدم الإصرار عليها، وهذا نص الحذاق الأصوليين. وعلى التأويل الأول تجيء هذه مخصوصة في مجتنبي الكبائر فقط.

Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Ben de bu görüşteyim; su damlalarıyla birlikte günahların döküldüğünü bildiren hadis ve diğer delillerin gerektirdiği de budur. Bütün bunlar ise o küçük günahlardan tövbe etmek ve onlarda ısrarcı olmamak şartına bağlıdır; ehliyetli usulcüler bu hususu açıkça belirtmiştir. Birinci tevile göre ise bu [hüküm] sadece büyük günahlardan kaçınanlara has olur.

وقوله ذلك إشارة إلى الصلوات، ووصفها ب ذِكْرى، أي هي سبب ذكر وموضع ذكرى، ويحتمل أن يكون ذلك إشارة إلى الإخبار ب إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ، فتكون هذه الذكرى تحض على الحسنات، ويحتمل أن تكون الإشارة إلى جميع ما تقدم من الأوامر والنواهي في هذه السورة، وهو تفسير الطبري.

O'nun: { ذلِكَ } “İşte bu” sözü namazlara işarettir ve onlar { ذِكْرى } “öğüt” olarak nitelenmiştir; yani onlar hatırlama sebebi ve ibret alma yeridir. { ذلِكَ } kelimesinin { إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ } “Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir” haberine işaret olması da muhtemeldir; bu durumda bu hatırlatma iyiliklere teşvik edici olur. Bu surenin öncesinde geçen bütün emir ve yasaklara işaret olması da muhtemeldir ki et-Taberî'nin tefsiri de budur.

ثم أمره تعالى بالصبر، وجاءت هذه الآيات في نمط واحد: أعلمه الله تعالى أنه يوفي جميع الخلائق أعمالهم المسيء والمحسن، ثم أمره بالاستقامة والمؤمنين معه، ثم أمره بإقامة الصلوات ووعد على ذلك ثم أمره بالصبر على التبليغ والمكاره في ذات الله تعالى، ثم وعد بقوله: فَإِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ.

Sonra Allah Teâlâ ona sabretmeyi emretti. Bu ayetler tek bir nizam üzere gelmiştir: Allah Teâlâ, kötülük yapanın da iyilik yapanın da bütün yaratılmışların amellerini eksiksiz tastamam vereceğini ona bildirmiş, sonra ona ve beraberindeki müminlere dosdoğru olmayı emretmiş, ardından namazları kılmayı emredip buna karşılık mükâfat vadetmiş, sonra tebliğde bulunmaya ve Allah Teâlâ uğrundaki meşakkatlere sabretmeyi emretmiş, ardından da: { فَإِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ } “Çünkü Allah iyilik edenlerin mükâfatını zayi etmez” sözüyle vaatte bulunmuştur.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan Allah'ın sözü:

[سورة هود (١١) : الآيات ١١٦ الى ١١٧]

[Hûd Suresi (11), Ayetler 116-117]

فَلَوْلا كانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ أُولُوا بَقِيَّةٍ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسادِ فِي الْأَرْضِ إِلاَّ قَلِيلاً مِمَّنْ أَنْجَيْنا مِنْهُمْ وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا ما أُتْرِفُوا فِيهِ وَكانُوا مُجْرِمِينَ (١١٦) وَما كانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُها مُصْلِحُونَ (١١٧)

{ فَلَوْلا كانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ أُولُوا بَقِيَّةٍ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسادِ فِي الْأَرْضِ إِلاَّ قَلِيلاً مِمَّنْ أَنْجَيْنا مِنْهُمْ وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا ما أُتْرِفُوا فِيهِ وَكانُوا مُجْرِمِينَ (١١٦) وَما كانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُها مُصْلِحُونَ (١١٧) } “Sizden önceki nesillerden, yeryüzünde bozgunculuktan alıkoyan faziletli/akıl sahibi kimseler bulunsaydı ya! Fakat onlardan kurtardığımız pek azı müstesna [böyle yapmadılar]. Zulmedenler ise kendilerine verilen refahın peşine düştüler ve günahkâr oldular. Halkı ıslah edici kimseler iken Rabbin o memleketleri haksız yere helak edecek değildi.”

لولا هي التي للتحضيض- لكن يقترن بها هنا معنى التفجع والتأسف الذي ينبغي أن يقع من البشر على هذه الأمم التي لم تهتد، وهذا نحو قوله: يا حَسْرَةً عَلَى الْعِبادِ [يس: ٣٠] ، والْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ هم قوم نوح وعاد وثمود ومن تقدم ذكره، والقرن من الناس: المقترنون في زمان طويل أكثره- فيما حد الناس- مائة سنة، وقيل ثمانون وقيل غير ذلك إلى ثلاثين سنة والأول أرجح لقول النبي ﷺ: «أرأيتكم ليلتكم هذه فإن إلى رأس مائة سنة منها لا يبقى ممن هو اليوم على ظهر الأرض أحد» .

{ فَلَوْلا } teşvik (tahdîd) için olandır; ancak burada doğru yolu bulamayan bu topluluklara insanların duyması gereken acıma ve teessüf manası da buna eşlik etmektedir. Bu, O'nun: { يا حَسْرَةً عَلَى الْعِبادِ } [Yâsîn: 30] “Yazıklar olsun o kullara!” sözü gibidir. { الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ } “sizden önceki nesiller” Nûh, Âd, Semûd kavimleri ve daha önce zikredilen kimselerdir. İnsanlardan «karn» (nesil/asır): İnsanların sınırlandırdığına göre en çoğu yüz yıl olan uzun bir zamanda bir arada yaşayan kimselerdir; seksen yıl olduğu, otuz yıla kadar başka süreler olduğu da söylenmiştir; birincisi daha racihtir; çünkü Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şu gecenizi görüyor musunuz? Bundan yüz sene sonrasına gelindiğinde, bugün yeryüzünde olanlardan hiç kimse kalmayacaktır.»

قال ابن عمر: يريد أنها تخرم ذلك القرن وبَقِيَّةٍ هنا يراد بها النظر والعقل والحزم والثبوت في الدين، وإنما قيل: بَقِيَّةٍ لأن الشرائع والدول ونحوها- قوتها في أولها ثم لا تزال تضعف فمن ثبت في وقت الضعف فهو بقية الصدر الأول.

İbn Ömer: “Bununla o neslin yok olup gideceğini kastediyor” demiştir. Buradaki { بَقِيَّةٍ } ile basiret, akıl, kararlılık ve dinde sebat kastedilmektedir. { بَقِيَّةٍ } denmesinin sebebi ise şudur: Şeriatlar, devletler ve benzerleri başlangıçta güçlüdür, sonra giderek zayıflar; zayıflık vaktinde sebat eden kimse ilk neslin kalıntısıdır (bakiyyesidir).

وقرأت فرقة: «بقية» بتخفيف الياء وهو رد فعيلة إلى فعلة، وقرأ أبو جعفر وشيبة «بقية» بضم الباء وسكون القاف على وزن فعلة.

Bir grup yâ harfini şeddesiz olarak «bekye» şeklinde okumuştur ki bu, faîleh vezninin fa'leh veznine döndürülmesidir. Ebû Ca'fer ve Şeybe ise bâ'nın dammesi ve kâf'ın sükûnuyla fu'leh vezninde «bukyeh» şeklinde okumuşlardır.

والْفَسادِ فِي الْأَرْضِ هو الكفر وما اقترن به من المعاصي، وهذه الآية فيها تنبيه لأمة محمد وحض على تغيير المنكر والنهي عن الفساد ثم استثنى الله تعالى القوم الذين نجاهم مع أنبيائهم وهم قليل بالإضافة إلى جماعاتهم. وقَلِيلًا نصب على الاستثناء وهو منقطع عند سيبويه، والكلام عنده موجب، وغيره يراه منفيا من حيث معناه أنه لم يكن فيهم أولو بقية.

{ الْفَسادِ فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde bozgunculuk”, küfür ve ona eşlik eden günahlardır. Bu ayette Muhammed'in ümmetine bir uyarı, münkeri değiştirmeye ve fesadı engellemeye bir teşvik vardır. Sonra Allah Teâlâ, peygamberleriyle birlikte kurtardığı topluluğu istisna kılmıştır ki onlar kendi topluluklarına oranla pek azdır. { قَلِيلًا } kelimesi istisna üzere mensuptur; Sîbeveyh'e göre bu munkatı bir istisnadır ve ona göre kelam müsbettir; başkası ise anlamı bakımından aralarında faziletli kimseler bulunmadığı cihetiyle bunu menfi kabul eder.

وقرأ جمهور الناس «واتبع» على بناء الفعل للفاعل، وقرأ حفص بن محمد: «واتبع» على بنائه للمفعول، ورويت عن أبي عمرو.

İnsanların cumhuru, fiili malum olarak «vettebe'a» şeklinde; Hafs b. Muhammed ise meçhul olarak «vuttubi'a» şeklinde okumuştur ki bu Ebû Amr'dan da rivayet edilmiştir.

وما أُتْرِفُوا فِيهِ أي عاقبة ما نعموا به- على بناء الفعل للمفعول- والمترف: المنعم الذي شغلته ترفته عن الحق حتى هلك ومنه قول الشاعر:

{ ما أُتْرِفُوا فِيهِ } yani —fiilin meçhul yapısıyla— kendilerine verilen nimetlerin akıbetine [tâbi oldular]. «el-Mütref»: İçinde bulunduğu refahın kendisini haktan alıkoyup nihayet helak ettiği nimet verilmiş kimsedir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:

تحيي رؤوس المترفين الصداد ... إلى أمير المؤمنين الممتاد

Kibirli refah düşkünlerinin başları selam durur, ihsanı talep edilen Müminlerin Emiri'ne doğru.

يريد المسئول، يقال ماده: إذا سأله. وقوله: بِظُلْمٍ، يحتمل أن يريد بظلم منه لهم- تعالى عن ذلك- قال الطبري: ويحتمل أن يريد: بشرك منهم، وهم مصلحون في أعمالهم وسيرهم، وعدل بعضهم في بعض، أي أنهم لا بد من معصية تقترن بكفرهم.

«el-Mümtâd», kendisinden talepte bulunulan demektir; birinden talepte bulunulduğunda “mâdehû” denir. O'nun: { بِظُلْمٍ } “bir zulüm ile” sözüne gelince; O'nun tarafından onlara yapılan bir haksızlıkla olmasını kastetmesi muhtemeldir —Allah bundan münezzehtir—. et-Taberî şöyle demiştir: Onların amellerinde ve yaşantılarında ıslah edici olmaları, birbirlerine adil davranmaları halinde bizzat kendilerinden kaynaklanan bir şirk ile olmasını kastetmesi de muhtemeldir; yani onların küfürlerine mutlaka bir günahın eşlik etmesi gerekir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا ضعيف، وإنما ذهب قائله إلى نحو ما قيل إن الله تعالى يمهل الدول على الكفر ولا يمهلها على الظلم والجور، ولو عكس لكان ذلك متجها، أي ما كان الله ليعذب أمة بظلمهم في معاصيهم وهم مصلحون في الإيمان، والاحتمال الأول في ترتيبنا أصح إن شاء الله.

Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Bu zayıf bir görüştür; bunu söyleyen kimse, “Allah Teâlâ devletlere küfür sebebiyle mühlet verir ama zulüm ve haksızlık sebebiyle mühlet vermez” denilen söze benzer bir anlayışa gitmiştir. Eğer tersi söylenseydi bu tutarlı olurdu; yani Allah bir ümmeti, onlar imanda ıslah edici kimseler iken günahlarındaki zulümleri sebebiyle helak edecek değildi. Bizim sıralamamızdaki birinci ihtimal ise inşallah daha doğrudur.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan Allah'ın sözü:

[سورة هود (١١) : الآيات ١١٨ الى ١١٩]

[Hûd Suresi (11), Ayetler 118-119]

وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً واحِدَةً وَلا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ (١١٨) إِلاَّ مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَلِذلِكَ خَلَقَهُمْ وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (١١٩)

{ وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً واحِدَةً وَلا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ (١١٨) إِلاَّ مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَلِذلِكَ خَلَقَهُمْ وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (١١٩) } “Eğer Rabbin dileseydi, insanları tek bir ümmet yapardı. Fakat onlar ihtilaf edip durmaktadırlar. Ancak Rabbinin merhamet ettiği kimseler müstesnadır. Zaten onları bunun için yarattı. Rabbinin: 'Andolsun ki cehennemi cinlerden ve insanlardan tamamen dolduracağım' sözü tastamam yerine gelmiştir.”

المعنى: لجعلهم أمة واحدة مؤمنة- قاله قتادة- حتى لا يقع منهم كفر ولا تنزل بهم مثلة، ولكنه ﷿ لم يشأ ذلك، فهم لا يزالون مختلفين في الأديان والآراء والملل- هذا تأويل الجمهور- قال الحسن وعطاء ومجاهد وغيرهم: المرحومون المستثنون هم المؤمنون ليس عندهم اختلاف. وقالت فرقة: لا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ في السعادة والشقاوة، وهذا قريب المعنى من الأول إذ هي ثمرة الأديان والاختلاف فيها، ويكون الاختلاف- على هذا التأويل- يدخل فيه المؤمنون إذ هم مخالفون للكفرة وقال الحسن أيضا: لا يزالون مختلفين في الغنى والفقر.

Manası: Kendilerinden hiçbir küfür meydana gelmeyecek ve başlarına hiçbir ibretlik ceza inmeyecek şekilde onları mümin tek bir ümmet yapardı —bunu Katâde söylemiştir—. Fakat O azze ve celle bunu dilememiştir; bu sebeple onlar dinlerde, görüşlerde ve milletlerde ihtilaf edip durmaktadırlar —cumhurun tevili budur—. el-Hasan, Atâ, Mücâhid ve başkaları: “İstisna edilen merhamete erdirilmiş kimseler müminlerdir; onlarda ihtilaf yoktur” demişlerdir. Bir grup ise: “Onlar mutluluk (saadet) ve bedbahtlık (şekavet) hususunda { لا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ } ‘ihtilaf edip durmaktadırlar’” demiştir. Bu mana birinciye yakındır; çünkü bu, dinlerin ve dinlerdeki ihtilafın bir meyvesidir. Bu tevile göre, kâfirlere muhalif oldukları için müminler de ihtilafın içine girmiş olur. el-Hasan yine şöyle demiştir: Onlar zenginlik ve fakirlik hususunda ihtilaf edip durmaktadırlar.

قال القاضي أبو محمد: وهذا قول بعيد معناه من معنى الآية، ثم استثنى الله تعالى من الضمير في يَزالُونَ من رحمه من الناس بأن هداه إلى الإيمان ووفقه له.

Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Bu, anlamı ayetin manasından uzak bir sözdür. Sonra Allah Teâlâ, { يَزالُونَ } fiilindeki zamirden, insanlardan imana hidayet edip buna muvaffak kılmak suretiyle merhamet ettiği kimseleri istisna tutmuştur.

وقوله: وَلِذلِكَ خَلَقَهُمْ اختلف فيه المتأولون، فقالت فرقة: ولشهود اليوم المشهود- المتقدم ذكره- خلقهم، وقالت فرقة: ذلك إشارة إلى قوله- قبل- فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ [هود: ١٠٥] أي لهذا خلقهم.

O'nun: { وَلِذلِكَ خَلَقَهُمْ } “Zaten onları bunun için yarattı” sözünde müfessirler ihtilaf etmiştir: Bir grup: “Onları daha önce zikredilen o şahit olunacak güne (yevm-i meşhûd) tanıklık etmeleri için yarattı” demiştir. Bir diğer grup ise: “{ ذلِكَ } kelimesi, daha önce geçen { فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ } [Hûd: 105] ‘Onlardan kimi şakî, kimi de saîddir’ sözüne işarettir; yani onları bunun için yaratmıştır” demiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذان المعنيان وإن صحا فهذا العود المتباعد ليس بجيد وروى أشهب عن مالك أنه قال: ذلك إشارة إلى أن يكون فريق في الجنة وفريق في السعير.

Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Bu iki mana sahih olsa bile bu denli uzak bir yere râci kılmak uygun değildir. Eşheb, Mâlik'ten rivayet ettiğine göre Mâlik şöyle demiştir: “{ ذلِكَ } kelimesi, bir grubun cennette, bir grubun da çılgın alevli cehennemde olmasına işarettir.”

قال القاضي أبو محمد: فجاءت الإشارة بذلك إلى الأمرين: الاختلاف والرحمة وقد قاله ابن عباس واختاره الطبري ويجيء- عليه- الضمير في خَلَقَهُمْ للصنفين وقال مجاهد وقتادة ذلك عائد على الرحمة التي تضمنها قوله: إِلَّا مَنْ رَحِمَ، أي وللرحمة خلق المرحومين، قال الحسن، وذلك إشارة إلى الاختلاف الذي في قوله: وَلا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ.

Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Dolayısıyla { بِذلِكَ } ile her iki duruma, yani hem ihtilafa hem de rahmete işaret edilmiştir. Bunu İbn Abbâs da söylemiş ve et-Taberî de bunu tercih etmiştir. Buna göre { خَلَقَهُمْ } kelimesindeki zamir her iki gruba da ait olur. Mücâhid ve Katâde ise: “Bu, { إِلَّا مَنْ رَحِمَ } ‘merhamet ettiği kimseler müstesna’ sözünün içerdiği rahmete râcidir; yani merhamete mazhar olanları rahmet için yaratmıştır” demişlerdir. el-Hasan ise: “Bu, { وَلا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ } ‘ihtilaf edip durmaktadırlar’ sözündeki ihtilafa işarettir” demiştir.

قال القاضي أبو محمد: ويعترض هذا بأن يقال: كيف خلقهم للاختلاف؟ وهل معنى الاختلاف هو المقصود بخلقهم؟ فالوجه في الانفصال أن نقول: إن قاعدة الشرع أن الله ﷿ خلق خلقا للسعادة وخلقا للشقاوة، ثم يسر كلّا لما خلق له، وهذا نص في الحديث الصحيح وجعل بعد ذلك الاختلاف في

Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Buna şöyle bir itiraz getirilebilir: “Nasıl olur da onları ihtilaf için yaratmış olabilir? Onların yaratılmasındaki asıl maksat ihtilaf manası mıdır?” Bu müşküle cevap vermenin yolu şudur: Şeriatın kuralı şudur ki Allah azze ve celle bir kısım yaratılmışı saadet için, bir kısmını da şekavet için yaratmış, sonra da her birini ne için yaratıldıysa ona müyesser kılmıştır; bu husus sahih hadiste açıkça belirtilmiştir. Bundan sonra da

الدين على الحق هو أمارة الشقاوة وبه علق العقاب، فيصح أن يحمل قوله هنا وللاختلاف خلقهم: أي لثمرة الاختلاف وما يكون عنه من الشقاوة. ويصح أن يجعل اللام في قوله: وَلِذلِكَ لام الصيرورة أي وخلقهم ليصير أمرهم إلى ذلك، وإن لم يقصد بهم الاختلاف.

hakkın hilafına dinde ayrılığa düşmeyi şekavetin bir alameti kılmış ve cezayı buna bağlamıştır. Dolayısıyla buradaki O'nun sözünü “Onları ihtilaf için yarattı: Yani ihtilafın meyvesi ve ondan doğacak olan şekavet için yarattı” şeklinde anlamak sahih olur. { وَلِذلِكَ } sözündeki lâm harfini akıbet bildiren lâm (lâm-ı sayrûret) kabul etmek de caizdir; yani onları, [asıl maksat] onlarla ihtilafı murat etmek olmasa bile işlerinin akıbeti buna varacağı için yaratmıştır.

قال القاضي أبو محمد: ومعنى قوله وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ [الذاريات: ٥٦] أي لآمرهم بالعبادة، وأوجبها عليهم، فعبر عن ذلك بثمرة الأمر ومقتضاه.

Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: O'nun: { وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ } [ez-Zâriyât: 56] “Ben cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım” sözünün manası: “Onlara ibadeti emredeyim ve bunu onlara vacip kılayım diye [yarattım]” demektir; böylece bu durum, emrin meyvesi ve gereğiyle ifade edilmiştir.

وقوله، وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ أي نفذ قضاؤه وحق أمره، واللام في لَأَمْلَأَنَّ لام قسم إذ «الكلمة» تتضمن القسم. و «الجن» جمع لا واحد له من لفظه وهو من أجن إذا ستر و «الهاء» في بِالْجَنَّةِ للمبالغة. وإن كان الجن يقع على الواحد فالجنة جمعه.

O'nun: { وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ } “Rabbinin sözü tastamam yerine gelmiştir” ifadesi; yani kazası infaz edilmiş ve emri hak olmuştur demektir. { لَأَمْلَأَنَّ } kelimesindeki lâm yemin lâmıdır; zira «kelime» yemini içermektedir. «el-Cinn» kendi lafzından tekili olmayan bir çoğul isimdir; örttü manasındaki “ecenne” kökündendir. { بِالْجَنَّةِ } lafzındaki «hâ» (yuvarlak te) mübalağa içindir. Şayet «cin» kelimesi tekil için kullanılırsa, «cinnet» onun çoğuludur.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan Allah'ın sözü:

[سورة هود (١١) : الآيات ١٢٠ الى ١٢٣]

[Hûd Suresi (11), Ayetler 120-123]

وَكُلاًّ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ الرُّسُلِ ما نُثَبِّتُ بِهِ فُؤادَكَ وَجاءَكَ فِي هذِهِ الْحَقُّ وَمَوْعِظَةٌ وَذِكْرى لِلْمُؤْمِنِينَ (١٢٠) وَقُلْ لِلَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنَّا عامِلُونَ (١٢١) وَانْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ (١٢٢) وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ فَاعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (١٢٣)

{ وَكُلاًّ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ الرُّسُلِ ما نُثَبِّتُ بِهِ فُؤادَكَ وَجاءَكَ فِي هذِهِ الْحَقُّ وَمَوْعِظَةٌ وَذِكْرى لِلْمُؤْمِنِينَ (١٢٠) وَقُلْ لِلَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنَّا عامِلُونَ (١٢١) وَانْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ (١٢٢) وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ فَاعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (١٢٣) } “Peygamberlerin haberlerinden, kendisiyle kalbini pekiştirdiğimiz her bir şeyi sana anlatıyoruz. Bunda sana hak, müminlere de bir öğüt ve bir hatırlatma gelmiştir. İman etmeyenlere de de ki: 'Elinizden geleni yapın; biz de yapmaktayız! Ve bekleyin; şüphesiz biz de beklemekteyiz!' Göklerin ve yerin gaybı yalnızca Allah'a aittir. Bütün işler O'na döndürülür. Öyleyse O'na kulluk et ve O'na tevekkül et. Rabbin yaptıklarınızdan gafil değildir.”

قوله: وَكُلًّا مفعول مقدم ب نَقُصُّ وقيل: هو منصوب على الحال، وقيل على المصدر.

O'nun: { وَكُلًّا } sözü, { نَقُصُّ } fiilinin öne geçmiş mefulüdür. Hal üzere mensup olduğu da söylenmiştir; meful-i mutlak (mastar) olarak mensup olduğu da söylenmiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذان ضعيفان، وما بدل من قوله: كُلًّا، ونُثَبِّتُ بِهِ فُؤادَكَ أي نؤنسك فيما تلقاه، ونجعل لك الأسوة في من تقدمك من الأنبياء، وقوله: فِي هذِهِ قال الحسن: هي إشارة إلى دار الدنيا، وقال ابن عباس: إلى السورة والآيات التي فيها ذكر قصص الأمم، وهذا قول الجمهور.

Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Bu ikisi zayıf görüşlerdir. { ما } ise { كُلًّا } sözünden bedeldir. { نُثَبِّتُ بِهِ فُؤادَكَ } “onunla kalbini pekiştirdiğimiz” yani karşılaştığın zorluklarda sana teselli veriyor ve senden önceki peygamberleri sana örnek kılıyoruz demektir. O'nun: { فِي هذِهِ } “bunda” sözüne gelince; el-Hasan bunun dünya yurduna bir işaret olduğunu söylemiştir. İbn Abbâs ise sureye ve içinde geçmiş ümmetlerin kıssalarının zikredildiği ayetlere işaret olduğunu söylemiştir ki cumhurun görüşü de budur.

قال القاضي أبو محمد: ووجه تخصيص هذه السورة بوصفها ب الْحَقُّ- والقرآن كله حق- أن ذلك يتضمن معنى الوعيد للكفرة والتنبيه للناظر، أي جاءك في هذه السورة الحق الذي أصاب الأمم الظالمة، وهذا كما يقال عند الشدائد: جاء الحق وإن كان الحق يأتي في غير شديدة وغير ما وجه، ولا يستعمل في ذلك: جاء الحق، ثم وصف أيضا أن ما تضمنته السورة هي مَوْعِظَةٌ وَذِكْرى لِلْمُؤْمِنِينَ فهذا يؤيد أن لفظة الْحَقُّ إنما تختص بما تضمنت من وعيد للكفرة.

Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Bu surenin —Kur'an'ın tamamı hak olduğu halde— { الْحَقُّ } “hak” olarak nitelenip tahsis edilmesinin gerekçesi, bunun kâfirlere yönelik bir tehdit ve ibretle bakan kimse için bir uyarı manası içermesidir; yani bu surede sana zalim ümmetlerin başına gelen o hak/gerçek gelmiştir. Bu, şiddet anlarında “hak geldi” denilmesine benzer; zira hak şiddet anları dışında ve pek çok veçhile gelse de bu gibi durumlarda “hak geldi” ifadesi kullanılmaz. Sonra ayrıca surenin ihtiva ettiği şeylerin { مَوْعِظَةٌ وَذِكْرى لِلْمُؤْمِنِينَ } “müminlere bir öğüt ve bir hatırlatma” olduğu nitelenmiştir; bu da { الْحَقُّ } lafzının ancak surenin kâfirlere yönelik içerdiği tehdide mahsus olduğunu desteklemektedir.

وقوله تعالى: وَقُلْ لِلَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ الآية، هذه آية وعيد، أي اعْمَلُوا على حالاتكم التي أنتم عليها من كفركم.

Allah Teâlâ'nın: { وَقُلْ لِلَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ } “İman etmeyenlere de de ki...” ayet-i kerimesi bir tehdit ayetidir; yani küfrünüz üzere içinde bulunduğunuz haliniz neye imkân veriyorsa öyle yapın demektir.

وقرأ الجمهور هنا: مَكانَتِكُمْ واحدة دالة على جمع وألفاظ هذه الآية تصلح للموادعة، وتصلح أن تقال على جهة الوعيد المحض والحرب قائمة.

Cumhur burada tekil lafızla ancak çoğula delalet edecek şekilde { مَكانَتِكُمْ } olarak okumuştur. Bu ayetin lafızları hem barış/anlaşma (müvâdaa) bildirmeye elverişlidir, hem de savaş sürerken sırf tehdit sadedinde söylenmeye elverişlidir.

وقوله تعالى: وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الآية، هذه آية تعظم وانفراد بما لا حظ لمخلوق فيه، وهو علم الغيب، وتبيين أن الخير والشر، وجليل الأشياء وحقيرها- مصروف إلى أحكام مالكه، ثم أمر البشر بالعبادة والتوكل على الله تعالى، وفيها زوال همه وصلاحه ووصوله إلى رضوان الله.

Allah Teâlâ'nın: { وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin gaybı yalnızca Allah'a aittir...” ayet-i kerimesi; hiçbir yaratılmışın onda payı bulunmayan gayb ilmine dair bir tazim ve teferrüd (büyüklük ve tek olma) ayetidir; ayrıca hayrın ve şerrin, büyük ve küçük her şeyin kendi sahibinin/malikinin hükümlerine havale edildiğinin bir açıklamasıdır. Sonra Allah Teâlâ insanlara O'na kulluk etmeyi ve O'na tevekkül etmeyi emretmiştir ki bunda insanın kederinin yok olması, ıslahı ve Allah'ın rızasına ulaşması vardır.

وقرأ السبعة- غير نافع- «يرجع الأمر» على بناء الفعل للفاعل، وقرأ نافع وحفص عن عاصم: «يرجع الأمر» على بنائه للمفعول ورواها ابن أبي الزناد عن أهل المدينة، وقرأ «تعملون» بالتاء من فوق، نافع وابن عامر وحفص عن عاصم، وهي قراءة الأعرج والحسن وأبي جعفر وشيبة وعيسى بن عمرو وقتادة والجحدري، واختلف عن الحسن وعيسى، وقرأ الباقون «يعلمون» بالياء على كناية الغائب.

Yedi kıraat imamı —Nâfi dışındakiler— fiili malum olarak «yercı'u'l-emru» şeklinde okumuştur. Nâfi ve Âsım'dan rivayetle Hafs ise meçhul olarak «yurce'u'l-emru» şeklinde okumuştur; İbn Ebî'z-Zinâd da bunu Medine ehlinden rivayet etmiştir. Nâfi, İbn Âmir ve Âsım'dan rivayetle Hafs üstten iki noktalı tâ ile «ta'melûn» şeklinde okumuşlardır; el-A'rec, el-Hasan, Ebû Ca'fer, Şeybe, Îsâ b. Amr, Katâde ve el-Cahderî'nin kıraati de böyledir; el-Hasan ve Îsâ'dan ise farklı rivayetler gelmiştir. Diğerleri ise gaip kinayesi olarak yâ harfiyle «ya'lemûn» şeklinde okumuşlardır.