قال القاضي أبو محمد: وفي هذا المثال عندي نظر، وتخبط الرماني في هذا الموضع، وقال: ألزموا أباهم عنادا ونحو هذا مما لا يلزم لأنهم لم يقولوا: وما أنت بمصدق لنا ولو كنا صادقين في معتقدك، بل قالوا: وما أنت بمصدق لنا ولو كنا صادقين فيما نعتقد نحن، وأما أنت فقد غلب عليك سوء الظن بنا. ولا
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bence bu örnekte bir kapalılık/tartışılacak yön vardır. er-Rummânî bu hususta yanılmış ve: "Babalarını inada zorladılar..." ve benzeri gereksiz sözler söylemiştir. Çünkü onlar: "Senin inancına göre doğru sözlü olsak bile sen bize inanmazsın" dememişler; aksine "Bizim kendi inancımıza göre doğru söylüyor olsak bile sen bize inanmazsın; zira sana gelince, bize karşı beslediğin kötü zan sana galebe çalmıştır" demişlerdir. Hem
ينكر أن يعتقد الأنبياء ﵈ صدق الكاذب وكذب الصادق ما لم يوح إليهم، فإنما هو بشر، كما قال ﷺ: «إنما أنا بشر وإنكم تختصمون إلي، فلعل بعضكم أن يكون ألحن بحجته من بعض فأقضي له على نحو ما أسمع منه..» الحديث. فهذا يقتضي أنه جوز على نفسه أن يصدق الكاذب. وكذلك قد صدق ﵇ عبد الله بن أبيّ حين حلف على مقالة زيد بن أرقم وكذب زيدا، حتى نزل الوحي، فظهر الحق، فكلام اخوة يوسف إنما هو مغالطة ومحاجة لا إلزام عناد.
peygamberlerin aleyhimüsselâm kendilerine vahiy gelmediği sürece yalancının doğruluğuna, doğru söyleyenin de yalancılığına inanmaları yadırganamaz. Zira peygamber de bir beşerdir; nitekim [Hz. Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Ben ancak bir beşerim. Sizler bana davalarınızı getiriyorsunuz. Olabilir ki biriniz delilini diğerinden daha etkili bir dille anlatır da ben de ondan işittiğime göre lehine hüküm veririm...» Bu hadis, peygamberin yalancıyı tasdik etmesini kendisi hakkında caiz gördüğünü gerektirir. Nitekim [Hz. Peygamber] aleyhisselâm, Zeyd b. Erkam'ın sözü üzerine yemin ettiğinde Abdullah b. Übeyy'i tasdik etmiş, vahiy inip de gerçek ortaya çıkana kadar Zeyd'i yalanlamıştı. Dolayısıyla Yûsuf'un kardeşlerinin sözü, inada zorlama değil, sırf bir yanıltma (muğalata) ve laf yetiştirmeden ibarettir.
وقوله تعالى: وَجاؤُ عَلى قَمِيصِهِ بِدَمٍ كَذِبٍ الآية، روي أنهم أخذوا سخلة أو جديا فذبحوه ولطخوا به قميص يوسف، وقالوا ليعقوب: هذا قميصه، فأخذه ولطخ به وجهه وبكى، ثم تأمله فلم ير خرقا ولا أثر ناب. فاستدل بذلك على كذبهم، وقال لهم: متى كان الذئب حليما، يأكل يوسف ولا يخرق قميصه؟ - قص هذا القصص ابن عباس وغيره، وأجمعوا على أنه استدل على كذبهم لصحة القميص- واستند الفقهاء إلى هذا في إعمال الأمارات في مسائل كالقسامة بها- في قول مالك- إلى غير ذلك.
Yüce Allah'ın: { وَجاؤُ عَلى قَمِيصِهِ بِدَمٍ كَذِبٍ } “Üzerine yalan bir kan sürülmüş gömleğiyle geldiler” âyetine gelince; rivayet edildiğine göre onlar bir dişi kuzu veya oğlak alıp boğazladılar ve kanını Yûsuf'un gömleğine sürdüler. Ya'kūb'a: "İşte onun gömleği!" dediler. Ya'kūb gömleği alıp yüzüne sürdü ve ağladı. Sonra onu dikkatlice inceledi; fakat hiçbir yırtık ve diş izi göremedi. Bunun üzerine onların yalan söylediğine hükmetti ve onlara: "Kurt ne zamandan beri bu kadar yumuşak huylu oldu ki Yûsuf'u yiyor da gömleğini yırtmıyor?" dedi. —Bu kıssayı İbn Abbâs ve başkaları anlatmış ve Ya'kūb'un gömleğin sağlamlığından onların yalanına delil getirdiği hususunda icmâ etmişlerdir—. Fakihler de Mâlik'in görüşünde olduğu gibi kasâme gibi meselelerde karinelerle amel etme hususunda bu âyete dayanmışlardır.
قال الشافعي: كان في القميص ثلاث آيات: دلالته على كذبهم وشهادته في قده، ورد بصر يعقوب به. وروي أنهم ذهبوا فأخذوا ذئبا فلطخوا فاه بالدم وساقوه وقالوا ليعقوب، هذا أكل يوسف، فدعاه يعقوب فأقعى وتكلم بتكذيبهم.
eş-Şâfiî şöyle demiştir: "Gömlekte üç mûcize/alâmet vardı: Onların yalanına delil olması, [arkadan] yırtılmasında [Yûsuf'un lehine] şahitlik etmesi ve Ya'kūb'un gözünün onunla geri gelmesi." Rivayet edildiğine göre onlar gidip bir kurt yakaladılar, ağzına kan sürdüler, onu getirip Ya'kūb'a: "Yûsuf'u bu yedi" dediler. Ya'kūb kurdu yanına çağırdı; kurt kuyruğu üzerine oturdu ve onları yalanlayan bir konuşma yaptı.
ووصف الدم ب كَذِبٍ إما على معنى بدم ذي كذب، وإما أن يكون بمعنى مكذوب عليه، كما قد جاء المعقول بدل العقل في قول الشاعر: [الكامل]
Kanın { كَذِبٍ } "yalan" olarak nitelenmesi, ya "yalan içeren bir kan" anlamındadır ya da şairin şu beytinde "el-akl" (akıl) yerine "el-ma'kūl" lafzının gelmesi gibi "üzerine yalan uydurulmuş" (mekzûbun aleyh) anlamındadır: [Kâmil]
حتى إذا لم يتركوا لعظامه ... لحما ولا لفؤاده معقولا
Hatta kemiklerinde et... Kalbinde de akıl namına bir şey bırakmadıklarında.
فكذلك يجيء التكذيب مكان المكذوب.
Nitekim bu şekilde tekzîb (yalanlama) lafzı da mekzûb (yalanlanan şey) yerine gelebilir.
قال القاضي أبو محمد: هذا كلام الطبري، ولا شاهد له فيه عندي، لأن نفي المعقول يقتضي نفي العقل، ولا يحتاج إلى بدل، وإنما «الدم الكذب» عندي وصف بالمصدر على جهة المبالغة.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu, Taberî'nin sözüdür; ancak bana göre bunda onun lehine bir delil yoktur. Zira "ma'kūl"ün nefyedilmesi zaten aklın nefyedilmesini gerektirir ve bir bedele (başka kelime yerine kullanılmaya) ihtiyaç duyurmaz. Bana göre «ed-demü'l-kezib» (yalan kan) ifadesi, mübalağa yoluyla masdarla yapılan bir nitelemedir.
وقرأ الحسن: «بدم كذب» بدال غير معجمة، ومعناه الطري ونحوه، وليست هذه القراءة قوية.
Hasan [el-Basrî], noktasız dâl ile taze ve benzeri anlamında «بِدَمٍ كَدِبٍ» şeklinde okumuştur; fakat bu kıraat kuvvetli değildir.
ثم قال لهم يعقوب لما بان كذبهم: بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْراً أي رضيت وجعلت سولا ومرادا. أَمْراً أي صنعا قبيحا بيوسف. وقوله: فَصَبْرٌ جَمِيلٌ رفع إما على حذف الابتداء وإما على حذف الخبر: إما على تقدير: فشأني صبر جميل، وإما على تقدير فصبر جميل أمثل. وذكر أن الأشهب وعيسى بن عمر قرأ بالنصب: «فصبرا جميلا» على إضمار فعل، وكذلك هي في مصحف أبيّ ومصحف أنس بن مالك- وهي قراءة ضعيفة عند سيبويه ولا يصلح النصب في مثل هذا إلا مع الأمر، ولذا يحسن النصب في قول الشاعر [الرجز] ... صبرا جميلا فكلانا مبتلى وينشد أيضا بالرفع ويروى «صبر جميل» ، على نداء الجمل المذكور في قوله: [الرجز]
Yalanları açığa çıkınca Ya'kūb onlara: { بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْراً } “Aksine nefisleriniz size bir işi süsleyip hoş gösterdi” dedi; yani [nefisleriniz] razı oldu, bunu bir arzu ve gaye haline getirdi. { أَمْراً } “bir işi”, yani Yûsuf'a karşı çirkin bir muameleyi [hoş gösterdi]. { فَصَبْرٌ جَمِيلٌ } “Artık [bana düşen] güzel bir sabırdır” âyetindeki merfûluk, ya mübtedanın ya da haberin hazfedilmesinden kaynaklanır: Ya "Benim durumum güzel bir sabırdır" takdirindedir ya da "Güzel bir sabır daha uygundur" takdirindedir. el-Eşheb ve Îsâ b. Ömer'in gizli bir fiile binaen mansub olarak «فَصَبْرًا جَمِيلًا» şeklinde okudukları zikredilmiştir. Übey ve Enes b. Mâlik'in mushaflarında da böyledir. Bu kıraat Sîbeveyh'e göre zayıftır; zira böylesi durumlarda nasb ancak emirle birlikte uygun olur. Bundan dolayı şu recez beytinde nasb güzel düşmüştür: [Recez] «... صبرا جميلا فكلانا مبتلى» Aynı zamanda şu beyitte zikredilen deveye nida edilmesine binaen «صبر جميل» şeklinde merfû olarak da rivayet edilip okunur: [Recez]
شكى إليّ جملي طول السرى ... يا جملي ليس إليّ المشتكى
Devem bana gece yolculuğunun uzunluğundan şikâyet etti... Ey devem, şikâyet mercii ben değilim!
صبر جميل فكلانا مبتلى وإنما تصح قراءة النصب على أن تقدر يعقوب ﵇ رجع إلى مخاطبة نفسه أثناء مخاطبة بنيه.
Güzel bir sabır gerek; zira ikimiz de imtihandayız. Nasb kıraati ancak Ya'kūb'un aleyhisselâm oğullarına hitap ederken kendi nefsine hitaba döndüğü takdir edilirse sahih olur.
وجميل الصبر ألا تقع شكوى إلى بشر، وقال النبي ﷺ: من بث لم يصبر صبرا جميلا.
Sabrın güzeli (sabr-ı cemîl), kula hiçbir şikâyetin yapılmamasıdır. Nitekim Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Derdi[ni insanlara] yayan kimse, sabr-ı cemîl ile sabretmiş olmaz" buyurmuştur.
وقوله: وَاللَّهُ الْمُسْتَعانُ عَلى ما تَصِفُونَ تسليم لأمر الله تعالى وتوكل عليه، والتقدير على احتمال ما تصفون.
{ وَاللَّهُ الْمُسْتَعانُ عَلى ما تَصِفُونَ } “Sizin bu anlattıklarınıza karşı yardımına sığınılacak olan ancak Allah'tır” âyeti, Yüce Allah'ın emrine teslimiyet ve O'na tevekküldür; takdiri ise "anlattıklarınıza katlanma hususunda" demektir.
قوله ﷿:
Yüce Allah'ın şu âyeti:
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ١٩ الى ٢٠]
[Yûsuf Sûresi (12), 19-20. Âyetler]
وَجاءَتْ سَيَّارَةٌ فَأَرْسَلُوا وارِدَهُمْ فَأَدْلى دَلْوَهُ قالَ يا بُشْرى هذا غُلامٌ وَأَسَرُّوهُ بِضاعَةً وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِما يَعْمَلُونَ (١٩) وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَراهِمَ مَعْدُودَةٍ وَكانُوا فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ (٢٠)
{ وَجاءَتْ سَيَّارَةٌ فَأَرْسَلُوا وارِدَهُمْ فَأَدْلى دَلْوَهُ قالَ يا بُشْرى هذا غُلامٌ وَأَسَرُّوهُ بِضاعَةً وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِما يَعْمَلُونَ (١٩) وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَراهِمَ مَعْدُودَةٍ وَكانُوا فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ (٢٠) } “Bir kervan geldi; sucularını gönderdiler, o da kovasını sarkıttı. 'Müjde! İşte bir oğlan çocuğu!' dedi. Onu bir ticaret malı olarak sakladılar. Allah ise onların ne yaptıklarını çok iyi bilmekteydi. (19) Onu değersiz bir fiyata, birkaç dirheme sattılar. Zaten ona pek değer de vermiyorlardı. (20)”
قيل إن «السيارة» جاءت في اليوم الثاني من طرحه في الجب، سَيَّارَةٌ: جمع سيار، كما قالوا بغال وبغالة، وهذا بعكس تمرة وتمر، وسَيَّارَةٌ: بناء مبالغة للذين يرددون السير في الطرق. وروي أن هذه «السيارة» كانوا قوما من أهل مدين، وقيل: قوم أعراب. و «الوارد» هو الذي يأتي الماء ليسقي منه لجماعة، ويروى أن مدلي الدلو كان يسمى مالك بن ذعر، ويروى أن هذا الجب كان بالأردن على ثلاثة فراسخ من منزل يعقوب، ويقال: «أدلى الدلو» : إذا ألقاه في البئر ليستقي الماء. ودلاه يدلوه: إذا استقاه من البئر. وفي الكلام هنا حذف تقديره: فتعلق يوسف بالحبل فلما بصر به المدلي قال: يا بشراي، وروي أن يوسف كان يومئذ ابن سبع سنين، ويرجح هذا لفظة غُلامٌ، فإنه ما بين الحولين إلى البلوغ، فإن قيلت فيما فوق ذلك فعلى استصحاب حال وتجوز وقيل: كان ابن سبع عشرة سنة- وهذا بعيد-.
«Seyyâre»nin (kervan), [Yûsuf'un] kuyuya atılışının ikinci gününde geldiği söylenmiştir. { سَيَّارَةٌ } kelimesi, "biğâl" ve "biğâle" dedikleri gibi "seyyâr" kelimesinin çoğuludur; bu durum "tamre" ve "tamr"ın aksinedir. { سَيَّارَةٌ } yollarda sürekli yolculuk yapan kimseler için mübalağa kalıbıdır. Rivayet edildiğine göre bu kervan Medyen halkından bir topluluktu; bedevî Araplardan bir topluluk olduğu da söylenmiştir. «el-Vârid», bir topluluk için su getirmek üzere suya ilk giden kimsedir. Kovayı sarkıtan kişinin adının Mâlik b. Za'r olduğu rivayet edilir. Bu kuyunun Ürdün'de, Ya'kūb'un ikametgâhına üç fersah mesafede olduğu da rivayet edilmiştir. Su çekmek için kuyunun içine kovayı bıraktığında «أدلى الدلو» (kovayı sarkıttı) denir. Kuyudan su çektiğinde ise «دلاه يدلوه» denir. Buradaki sözde bir hazif vardır; takdiri şöyledir: Yûsuf ipe tutundu, kovayı sarkıtan kişi onu görünce: "Müjde!" dedi. Yûsuf'un o gün yedi yaşında olduğu rivayet edilmiştir; { غُلامٌ } "oğlan çocuğu" lafzı da iki yaştan büluğ çağına kadar olan dönemi ifade ettiği için bunu desteklemektedir. Şayet bu yaştan yukarısı için kullanılmışsa, geçmiş hâlin devamı (istishâb) ve mecaz yoluyladır. On yedi yaşında olduğu da söylenmiştir; fakat bu uzak bir ihtimaldir.
وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو وابن عامر «يا بشراي» بإضافة البشرى إلى المتكلم وبفتح الياء على ندائها كأنه يقول: احضري، فهذا وقتك، وهذا نحو قوله: يا حَسْرَةً عَلَى الْعِبادِ [يس: ٣٠] وروى ورش عن نافع «يا بشراي» بسكون الياء، قال أبو علي: وفيها جمع بين ساكنين على حد دابة وشابة، ووجه ذلك أنه يجوز أن تختص بها الألف لزيادة المد الذي فيها على المد الذي في أختيها، كما اختصت في القوافي بالتأسيس، واختصت في تخفيف الهمزة نحو هبأة وليس شيء من ذلك في الياء والواو.
İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr ve İbn Âmir, müjdeyi mütekellime izafe ederek ve yâ harfini fethalı okuyup nida anlamı vererek «يا بشراي» şeklinde okumuşlardır; sanki: "Ey müjde, gel! İşte senin vaktindir" demektedir. Bu, { يا حَسْرَةً عَلَى الْعِبادِ } “Yazıklar olsun o kullara!” [Yâsîn 30] âyeti gibidir. Verş'in Nâfi'den rivayetine göre ise «يا بشراي» yâ harfinin sükûnu ile okunmuştur. Ebû Ali şöyle demiştir: Bunda «dâbbe» ve «şâbbe» kelimelerindeki gibi iki sâkinin bir araya gelmesi söz konusudur. Bunun izahı şudur: Elif harfindeki meddin diğer iki harfteki medden fazla olması sebebiyle, kafiyelerde te'sîs harfine ve «hebe'e» gibi hemzenin teshilinde elifin tahsis edilmesine benzer şekilde, buradaki bu duruma da yalnızca elif tahsis edilebilir; yâ ve vâv harflerinde ise böyle bir durum yoktur.
وقرأ أبو الطفيل والجحدري وابن أبي إسحاق والحسن «يا بشريّ» تقلب الألف ياء ثم تدغم في ياء الإضافة، وهي لغة فاشية، ومن ذلك قول أبي ذؤيب: [الكامل]
Ebüt-Tufeyl, el-Cahderî, İbn Ebî İshâk ve Hasan, elifi yâ'ya çevirip ardından izâfet yâ'sına idgam ederek «يا بشريّ» şeklinde okumuşlardır. Bu, yaygın bir lehçedir; Ebû Züeyb'in şu beyti de bundandır: [Kâmil]
سبقوا هويّ وأعنقوا لهواهم ... فتخرموا ولكل جنب مصرع
Benim arzumu geçip kendi heveslerine koştular... Böylece helak olup gittiler; her vücut için bir yıkılış/ölüm yeri vardır.
وأنشد أبو الفتح وغيره في ذلك:
Ebü'l-Feth ve başkaları bu hususta şu beyitleri okumuştur:
يطوّف بي كعب في معد ... ويطعن بالصملة في قفيا
Kâ'b beni Maad kabilesi içinde dolaştırıyor... Ve enseme sopayla vuruyor.
فإن لم تثأروا لي في معد ... فما أرويتما أبدا صديا
Eğer Maad kabilesi içinde benim intikamımı almazsanız... Hiçbir susamışın susuzluğunu ebediyen dindirmemiş olursunuz.
وقرأ حمزة والكسائي «يا بشري» ويميلان ولا يضيفان. وقرأ عاصم كذلك إلا أنه يفتح الراء ولا يميل، واختلف في تأويل هذه القراءة فقال السدي: كان في أصحاب هذا «الوارد» رجل اسمه بشرى، فناداه وأعلمه بالغلام، وقيل: هو على نداء البشرى- كما قدمنا- والضمير في قوله: وَأَسَرُّوهُ ظاهر الآيات أنه ل «وارد» الماء، - قاله مجاهد، وقال: إنهم خشوا من تجار الرفقة إن قالوا: وجدناه أن يشاركوهم في الغلام الموجود.
Hamza ve el-Kisâî, imâle yaparak ve izafetsiz olarak «يا بشري» şeklinde okumuşlardır. Âsım da böyledir; ancak o râ harfini fethalı okur ve imâle yapmaz. Bu kıraatin yorumunda ihtilaf edilmiştir: es-Süddî, bu sucuların arkadaşlarının içinde «Büşrâ» adında bir adam olduğunu, ona seslenip oğlan çocuğunu haber verdiğini söylemiştir. Daha önce belirttiğimiz gibi bunun müjdeye nida olduğu da söylenmiştir. { وَأَسَرُّوهُ } “Onu sakladılar” âyetindeki zamir, âyetlerin zahirine göre suya gelen kervancılara aittir; bunu Mücâhid söylemiş ve şöyle demiştir: Kervandaki tüccarlara "Biz onu bulduk" derlerse, bulunan bu çocuğa ortak olmalarından korktular.
قال القاضي أبو محمد: هذا إن كانوا فسقة أو يمنعوهم من تملكه إن كانوا خيارا، فأسروا بينهم أن يقولوا: أبضعه معنا بعض أهل المصر.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu durum, tüccarların fâsık kimseler olması hâlindedir; şayet sâlih kimseler iseler bu çocuğu sahiplenmelerine engel olacaklarından korkmuşlardır. Bu yüzden aralarında: "Şehir halkından biri onu ticaret malı olarak bize emanet etti" demeyi gizlice kararlaştırdılar.
وبِضاعَةً حال، و «البضاعة» : القطعة من المال يتجر فيها بغير نصيب من الربح، مأخوذة من قولهم: بضعت أي قطعت. وقيل: إنهم أسروا في أنفسهم يتخذونه بضاعة لأنفسهم أي متجرا، ولم يخافوا من أهل الرفقة شيئا ثم يكون الضمير في قوله: وَشَرَوْهُ لهم أيضا، أي باعوه بثمن قليل، إذ لم يعرفوا حقه ولا قدره، بل كانوا زاهدين فيه، وروي- على هذا- أنهم باعوه من تاجر. وقال مجاهد: الضمير في أَسَرُّوهُ لأصحاب «الدلو» ، وفي شَرَوْهُ لإخوة يوسف الأحد عشر، وقال ابن عباس: بل الضمير في أَسَرُّوهُ وشَرَوْهُ لإخوة يوسف.
{ بِضاعَةً } kelimesi hâldir. «el-Bidâa», kâr payı olmaksızın ticaret yapılan mal parçasıdır; "kestim" anlamındaki «بضعت» sözünden alınmıştır. Onların bu çocuğu kendilerine bir ticaret malı edinmeyi içlerinde gizledikleri ve kervan halkından hiçbir şeyden korkmadıkları da söylenmiştir. Bu takdirde { وَشَرَوْهُ } “Onu sattılar” âyetindeki zamir de yine onlara ait olur; yani onun kadrini ve kıymetini bilmedikleri için onu az bir fiyata sattılar, bilakis ona karşı isteksiz idiler. Bu görüşe göre onların onu bir tüccara sattıkları rivayet edilmiştir. Mücâhid ise { أَسَرُّوهُ } âyetindeki zamirin kova sahiplerine, { شَرَوْهُ } âyetindeki zamirin ise Yûsuf'un on bir kardeşine ait olduğunu söylemiştir. İbn Abbâs ise hem { أَسَرُّوهُ } hem de { شَرَوْهُ } âyetindeki zamirlerin Yûsuf'un kardeşlerine ait olduğunu belirtmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وذلك أنه روي أن إخوته لما رجعوا إلى أبيهم وأعلموه رجع بعضهم إلى الجب ليتحققوا أمر يوسف، ويقفوا على الحقيقة من فقده فلما علموا أن الوراد قد أخذوه جاؤوهم فقالوا:
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bunun sebebi şudur: Rivayet edildiğine göre kardeşleri babalarına dönüp durumu bildirdikten sonra, Yûsuf'un durumunu kesinleştirmek ve kayboluşunun hakikatini öğrenmek için içlerinden bazıları kuyuya geri döndü. Kervanın sucularının onu aldığını öğrenince yanlarına gelip şöyle dediler:
هذا عبد أبق لأمنا ووهبته لنا ونحن نبيعه منكم، فقارهم يوسف على هذه المقالة خوفا منهم، ولينفذ الله أمره فحينئذ أسره إخوته إذ جحدوا إخوته فأسروها، واتخذوه بِضاعَةً أي متجرا لهم ومكسبا وَشَرَوْهُ أيضا بِثَمَنٍ بَخْسٍ، أي باعوه.
"Bu, annemizin kaçmış bir kölesidir, onu bize hibe etti; biz de onu size satıyoruz." Yûsuf onlardan korktuğu ve Allah'ın da emrini yerine getirmesi için bu söze ses çıkarmadı. İşte o zaman kardeşleri onun kardeşliğini inkâr edip bunu gizlediler; onu bir { بِضاعَةً } yani kendilerine bir ticaret ve kazanç malı edindiler ve onu { بِثَمَنٍ بَخْسٍ } { وَشَرَوْهُ } yani değersiz bir fiyata sattılar.
وقوله وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِما يَعْمَلُونَ إن كانت الضمائر لإخوة يوسف ففي ذلك توعد، وإن كانت الضمائر للواردين ففي ذلك تنبيه على إرادة الله تعالى ليوسف، وسوق الأقدار بناء حاله، فهو- حينئذ- بمعنى قول النبي ﷺ: يدبر ابن آدم والقضاء يضحك.
{ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِما يَعْمَلُونَ } “Allah ise onların ne yaptıklarını çok iyi bilmekteydi” âyetinde, şayet zamirler Yûsuf'un kardeşlerine aitse bir tehdit vardır; şayet zamirler kervanın sucularına aitse, Yûsuf hakkında Yüce Allah'ın iradesine ve onun durumunu inşa eden kaderin sevk edilişine bir dikkat çekme vardır. Bu durumda bu âyet, Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: "Âdemoğlu plan yapar, kader ise güler" sözü anlamındadır.
وفي الآية- أيضا- تسلية للنبي ﵇ عما يجري عليه من جهة قريش، أي العاقبة التي للمتقين هي المراعاة والمنتظرة.
Bu âyette aynı zamanda Kureyş tarafından başına gelenler hususunda Hz. Peygamber'e aleyhisselâm bir teselli vardır; yani gözetilen ve beklenen akıbet, müttakîlerin olan akıbettir.
وشَرَوْهُ- هنا- بمعنى باعوه، وقد يقال: شرى، بمعنى اشترى، ومن الأول قول يزيد بن مفرغ الحميري: [مجزوء الكامل]
{ وَشَرَوْهُ } buradaki anlamıyla "onu sattılar" demektir. Bazen «şerâ», satın aldı anlamında da kullanılır. Birinci anlama örnek Yezîd b. Müferriğ el-Himyerî'nin şu sözüdür: [Meczu' Kâmil]
وشريت بردا ليتني ... من بعد برد كنت هامه
Berd'i sattım; keşke ben... Berd'den sonra bir baykuş/öksüz baş olsaydım.
برد: اسم غلام له ندم على بيعه، والضمير يحتمل الوجهين المتقدمين و «البخس» مصدر وصف به «الثمن» وهو بمعنى النقص- وهذا أشهر معانيه- فكأنه القليل الناقص- وهو قول الشعبي- وقال قتادة:
Berd, satmaktan dolayı pişman olduğu kölesinin adıdır. Zamir daha önce geçen iki ihtimali de taşır. «el-Bahs» masdardır ve «es-semen» (fiyat) kelimesinin sıfatı yapılmıştır; eksiklik anlamındadır —ki en meşhur anlamı budur—. Sanki az ve eksik [fiyat] demektir; bu, eş-Şa'bî'nin görüşüdür. Katâde ise şöyle demiştir:
«البخس» هنا بمعنى الظلم، ورجحه الزجاج من حيث الحر لا يحل بيعه، وقال الضحاك: وهو بمعنى الحرام، وهذا أيضا بمعنى لا يحل بيعه.
«el-Bahs» burada zulüm anlamındadır; ez-Zeccâc hür bir kimsenin satılmasının helal olmaması yönünden bunu tercih etmiştir. ed-Dahhâk ise bunun haram anlamında olduğunu söylemiştir; bu da satılmasının helal olmaması anlamındadır.
وقوله: دَراهِمَ مَعْدُودَةٍ عبارة عن قلة الثمن لأنها دراهم لم تبلغ أن توزن لقلتها، وذلك أنهم كانوا لا يزنون ما دون الأوقية، وهي أربعون درهما، واختلف في مبلغ ثمن يوسف ﵇: فقيل باعوه بعشرة دراهم، وقال ابن مسعود: بعشرين، وقال مجاهد: باثنين وعشرين أخذ منها إخوته درهمين وقال عكرمة:
{ دَراهِمَ مَعْدُودَةٍ } “Sayılı birkaç dirhem” ifadesi, fiyatın azlığından kinayedir; çünkü bu dirhemler azlığından dolayı tartılacak miktara bile ulaşmamıştır. Zira onlar kırk dirhem olan bir ukıyyeden azını tartmazlardı. Yûsuf'un aleyhisselâm satış bedelinin miktarı hakkında ihtilaf edilmiştir: On dirheme sattıkları söylenmiştir. İbn Mes'ûd yirmi dirhem olduğunu; Mücâhid kardeşlerinin iki dirhemini aldığı yirmi iki dirhem olduğunu; İkrime ise
بأربعين درهما دفعت ناقصة خفافا، فهذا كان بخسها.
eksik ve hafif olarak ödenen kırk dirhem olduğunu söylemiştir; işte bahs (değersizlik) bu idi.
وقوله: وَكانُوا فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ وصف يترتب في «ورّاد» الماء، أي كانوا لا يعرفون قدره، فهم لذلك قليل اغتباطهم به، لكنه أرتب في إخوة يوسف إذ حقيقة الزهد في الشيء إخراج حبه من القلب ورفضه من اليد، وهذه كانت حال إخوة يوسف في يوسف، وأما الورّاد فتمسكهم به وتجرهم يمانع زهدهم إلا على تجوز.
{ وَكانُوا فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ } “Zaten ona pek değer de vermiyorlardı” ifadesi, kervanın sucularına nispet edilen bir nitelemedir; yani onun kadrini bilmiyorlardı, bu sebeple onu elde ettiklerine pek sevinmemişlerdi. Ancak bu nitelik Yûsuf'un kardeşlerine nispet edilmeye daha uygundur; zira bir şeyde zühdün hakikati, onun sevgisini kalpten çıkarmak ve onu elden çıkarmaktır. Yûsuf'un kardeşlerinin Yûsuf hakkındaki durumu da tam olarak böyleydi. Suculara gelince, onu ellerinde tutmaları ve onunla ticaret yapmaları, ancak mecaz yolu hariç onların zâhid olmalarına engeldir.
وقوله فِيهِ ليست بصلة ل الزَّاهِدِينَ- قاله الزجاج وفيه نظر لأنه يقتضي وصفهم بالزهد على الإطلاق وليس قصد الآية هذا، بل قصدها الزهد الخاص في يوسف، والظروف يجوز فيها من التقديم ما لا يجوز في سائر الصلات، وقد تقدم القول في عود ضمير الجماعة الذي في قوله: وَشَرَوْهُ.
{ فِيهِ } ifadesi { الزَّاهِدِينَ } kelimesinin sılası (müteallakı) değildir; bunu ez-Zeccâc söylemiştir; ancak bu görüşte bir tutarsızlık vardır; zira bu onların mutlak anlamda zâhitlikle nitelenmesini gerektirir, oysa âyetin kastı bu değildir; aksine kastı özellikle Yûsuf hakkında zâhitliktir (ona değer vermemeleridir). Zarflarda ise diğer sıla ögelerinde caiz olmayan öne geçirme (takdim) caizdir. { وَشَرَوْهُ } âyetindeki cemi zamirinin nereye döneceğine dair açıklama ise daha önce geçmişti.
قوله ﷿:
Yüce Allah'ın şu âyeti:
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٢١ الى ٢٢]
[Yûsuf Sûresi (12), 21-22. Âyetler]
وَقالَ الَّذِي اشْتَراهُ مِنْ مِصْرَ لامْرَأَتِهِ أَكْرِمِي مَثْواهُ عَسى أَنْ يَنْفَعَنا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً وَكَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ وَلِنُعَلِّمَهُ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ وَاللَّهُ غالِبٌ عَلى أَمْرِهِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ (٢١) وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (٢٢)
{ وَقالَ الَّذِي اشْتَراهُ مِنْ مِصْرَ لامْرَأَتِهِ أَكْرِمِي مَثْواهُ عَسى أَنْ يَنْفَعَنا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً وَكَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ وَلِنُعَلِّمَهُ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ وَاللَّهُ غالِبٌ عَلى أَمْرِهِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ (٢١) وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (٢٢) } “Mısır'dan onu satın alan kimse karısına: 'Ona güzel bak, belki bize faydası dokunur yahut onu evlat ediniriz' dedi. İşte böylece Yûsuf'u o yere yerleştirdik ve ona rüyaların tabirini öğretelim diye [bunu yaptık]. Allah emrini yerine getirmeye galiptir; fakat insanların çoğu bilmezler. (21) O olgunluk çağına erişince kendisine hikmet ve ilim verdik. İşte güzel davrananları biz böyle mükâfatlandırırız. (22)”
روي أن مبتاع يوسف- وهو الوارد من إخوته أو التاجر من الوراد، حسبما تقدم من الخلاف- ورد به مصر، البلد المعروف، ولذلك لا ينصرف، فعرضه في السوق، وكان أجمل الناس، فوقعت فيه مزايدة حتى بلغ ثمنا عظيما- فقيل: وزنه من ذهب ومن فضة ومن حرير فاشتراه العزيز، وكان حاجب الملك وخازنه، واسم الملك الريان بن الوليد، وقيل مصعب بن الريان، وهو أحد الفراعنة، وقيل: هو فرعون موسى، عمر إلى زمانه.
Rivayet edildiğine göre Yûsuf'u satın alan kişi —daha önce geçen ihtilafa göre ya kardeşlerinden alan kervancı ya da kervancıdan alan tüccar— onu bilinen memleket olan Mısır'a getirdi —bu sebeple gayr-ı munsarıftır—. Onu çarşıda satışa sundu; Yûsuf insanların en güzeli idi. Bu yüzden onun için fiyat artırımı oldu ve nihayet çok büyük bir fiyata ulaştı; altın, gümüş ve ipek ağırlığınca değer biçildiği söylenmiştir. Onu Azîz satın aldı; Azîz hükümdarın mabeyincisi ve hazinedarı idi. Hükümdarın adı Reyyân b. Velîd idi; Mus'ab b. Reyyân olduğu da söylenmiştir, kendisi firavunlardan biriydi. Onun Mûsâ'nın firavunu olduğu ve onun dönemine kadar yaşadığı da söylenmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا ضعيف، وذلك أن ظهور يوسف ﵇ لم يكن في مدة كافر يخدمه يوسف واسم العزيز المذكور: قطفير، قاله ابن عباس، وقيل: أطفير، وقيل: قنطور واسم
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu zayıf bir görüştür; zira Yûsuf'un aleyhisselâm ortaya çıkışı, Yûsuf'un kendisine hizmet edeceği bir kâfirin döneminde olmamıştır. Bahsi geçen Azîz'in adı Kıtfîr'dir; bunu İbn Abbâs söylemiştir. Itfîr veya Kantûr olduğu da söylenmiştir. Eşinin
امرأته: راعيل، قاله ابن إسحاق، وقيل ربيحة، وقيل: زليخا، وظاهر أمر العزيز أنه كان كافرا، ويدل على ذلك كون الصنم في بيته- حسبما نذكره في البرهان الذي رأى يوسف- وقال مجاهد: كان العزيز مسلما.
adı Râîl'dir; bunu İbn İshâk söylemiştir; Rebîha veya Zelîhâ (Züleyha) olduğu da söylenmiştir. Azîz'in durumunun zahiri, onun kâfir olduğu yönündedir; Yûsuf'un gördüğü burhan bahsinde zikredeceğimiz üzere evinde put bulunması da buna delalet eder. Mücâhid ise Azîz'in Müslüman olduğunu söylemiştir.
و «المثوى» مكان الإقامة، و «الإكرام» إنما هو لذي المثوى، ففي الكلام استعارة وقوله: عَسى أَنْ يَنْفَعَنا، أي بأن يعيننا في أبواب دنيانا وغير ذلك من وجوه النفع، وقوله: أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً أي نتبناه، وكان فيما يقال لا ولد له.
«el-Mesvâ» ikamet edilen yerdir; «ikrâm» ise ancak o yerde ikamet edene yapılır; dolayısıyla ifadede bir istiare vardır. { عَسى أَنْ يَنْفَعَنا } “Belki bize faydası dokunur” sözü, dünya işlerimizde ve diğer fayda yollarında bize yardımcı olması demektir. { أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً } “Yahut onu evlat ediniriz” sözü ise onu evlatlık edinelim demektir; söylendiğine göre çocuğu yoktu.
ثم قال تعالى: وَكَذلِكَ، أي كما وصفنا مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ وَلِنُعَلِّمَهُ فعلنا ذلك.
Sonra Yüce Allah: { وَكَذلِكَ } “İşte böylece” yani vasfettiğimiz gibi, { مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ } “Yûsuf'u o yere yerleştirdik” ve { وَلِنُعَلِّمَهُ } “ona öğretelim diye” bunu yaptık, buyurmuştur.
والْأَحادِيثِ: الرؤيا في النوم- قاله مجاهد- وقيل: أحاديث الأمم والأنبياء.
{ الْأَحادِيثِ } rüyalardır; bunu Mücâhid söylemiştir. Ümmetlerin ve peygamberlerin haberleri olduğu da söylenmiştir.
والضمير في أَمْرِهِ يحتمل أن يعود على يوسف، قاله الطبري، ويحتمل أن يعود على الله ﷿، قاله ابن جبير، فيكون إخبارا منبها على قدرة الله ﷿ ليس في شأن يوسف خاصة بل عاما في كل أمر. وكذلك الاحتمال في قول الشاعر: [الطويل]
{ أَمْرِهِ } ifadesindeki zamirin Yûsuf'a dönmesi muhtemeldir; bunu Taberî söylemiştir. Yüce Allah'a dönmesi de muhtemeldir; bunu İbn Cübeyr söylemiştir. Bu takdirde sadece Yûsuf'un durumuna mahsus olmayıp her işte genel olarak Yüce Allah'ın kudretine dikkat çeken bir haber olur. Şairin şu beytindeki ihtimal de böyledir: [Tavîl]
رأيت أبا بكر- وربك- غالب ... على أمره يبغي الخلافة بالتمر
Ebû Bekir'in -Rabbine andolsun ki- kendi işine galip geldiğini / işini yürüttüğünü... Hurma vererek hilafeti talep ettiğini gördüm.
وأكثر الناس الذين نفي عنهم العلم هم الكفرة، وفيهم الذين زهدوا في يوسف وغيرهم ممن جهل أمره، وروي عن عبد الله بن مسعود أنه قال: أصح الناس فراسة ثلاثة: العزيز حين قال لامرأته: أَكْرِمِي مَثْواهُ، وابنة شعيب حين قالت: «استأجره، إن خير من استأجرت القوي الأمين» وأبو بكر حين استخلف عمر بن الخطاب.
Kendilerinden ilim nefyedilen (bilmedikleri bildirilen) insanların çoğu kâfirlerdir; Yûsuf konusunda isteksiz davrananlar ve onun durumunu bilmeyen diğer kimseler de bunların içindedir. Abdullah b. Mes'ûd'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: "İnsanlar arasında feraseti en doğru olan üç kişi vardır: Eşine { أَكْرِمِي مَثْواهُ } “Ona güzel bak” dediğinde Azîz, «Onu ücretle tut; zira ücretle tuttuklarının en hayırlısı güçlü ve güvenilir olandır» dediğinde Şuayb'ın kızı ve Ömer b. el-Hattâb'ı halife tayin ettiğinde Ebû Bekir."
قال القاضي أبو محمد: وفراسة العزيز إنما كانت في نفس نجابة يوسف لا أنه تفرس الذي كان كما في المثالين الآخرين، فإن ما تفرس خرج بعينه.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Azîz'in feraseti sadece Yûsuf'un asalet ve kabiliyetine dairdi; yoksa diğer iki örnekte olduğu gibi bilfiil gerçekleşen durumu sezmiş değildi. Zira diğer iki örnekte sezilen şey aynen ortaya çıkmıştır.
و «الأشد» : استكمال القوة وتناهي البأس، أولهما البلوغ وقد عبر عنه مالك وربيعة ببنية الإنسان، وهما أشدان: وذكره منذر بن سعيد، والثاني: الذي يستعمله العرب وقيل: هو من ثماني عشرة سنة إلى ستين سنة.
«el-Eşudd» (الأشد), kuvvetin kemale ermesi ve gücün zirveye ulaşmasıdır. Bunların ilki büluğdur; Mâlik ve Rebîa bunu insanın bünyesi diye ifade etmişlerdir. Münzir b. Saîd'in zikrettiğine göre bunlar iki kemal çağıdır (eşuddân). İkincisi ise Arapların kullandığıdır; bunun on sekiz yaştan altmış yaşa kadar olduğu söylenmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا قول ضعيف: وقيل: «الأشد» : بلوغ الأربعين، وقيل: بل ستة وثلاثون. وقيل: ثلاثة وثلاثون.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu zayıf bir görüştür. «el-Eşudd»un kırk yaşa ulaşmak olduğu söylenmiştir; otuz altı yaş olduğu da söylenmiştir; otuz üç yaş olduğu da söylenmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا هو أظهر الأقوال- فيما نحسبه- وهو الأسبوع الخامس، وقيل: عشرون سنة، وهذا ضعيف. وقال الطبري: «الأشد» لا واحد له من لفظه، وقال سيبويه: «الأشد» جمع شدة نحو نعمة وأنعم، وقال الكسائي: «أشد» جمع شد نحو قد وأقد، وشد النهار: معظمه وحيث تستكمل نهاريته.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Zannımızca en açık olan görüş budur, o da beşinci yedili yaştır (otuz üç-otuz beş yaş civarı). Yirmi yaş olduğu da söylenmiştir, ancak bu zayıftır. Taberî: «el-Eşudd» lafzının kendi kökünden tekili yoktur, demiştir. Sîbeveyh: «el-Eşudd», ni'met (نعمة) ve en'um (أنعم) gibi şiddet (شدة) kelimesinin çoğuludur, demiştir. Kisâî ise: «Eşudd», kadd (قد) ve ekudd (أقد) gibi şedd (شد) kelimesinin çoğuludur, demiştir. Gündüzün şeddi (شد النهار), onun büyük kısmı ve gündüz olma vasfının kemale erdiği vakittir.
وقوله: حُكْماً يحتمل أن يريد الحكمة والنبوءة، وهذا على الأشد الأعلى، ويحتمل الحكمة والعلم دون النبوءة، وهذا أشبه إن كانت قصة المراودة بعد هذا. وعِلْماً يريد تأويل الأحاديث وغير ذلك. ويحتمل أن يريد بقوله: حُكْماً أي سلطانا في الدنيا وحكما بين الناس بالحق. وتدخل النبوة وتأويل الأحاديث وغير ذلك في قوله: وَعِلْماً.
{ حُكْماً } “bir hüküm” ifadesiyle hikmet ve peygamberliğin kastedilmiş olması muhtemeldir; bu en üst kemal çağına (el-eşüddü'l-a'lâ) göredir. Peygamberlik olmaksızın hikmet ve ilmin kastedilmiş olması da muhtemeldir; eğer kadının nefsinden murat alma kıssası bundan sonra gerçekleşmişse bu daha uygundur. { وعِلْماً } “ve bir ilim” ifadesiyle rüyaların tabirini ve başka şeyleri kastetmektedir. { حُكْماً } sözüyle dünyada bir hâkimiyet ve insanlar arasında hak ile hükmetmeyi kastetmiş olması da muhtemeldir. Bu durumda peygamberlik, rüya tabiri ve diğer hususlar { وَعِلْماً } “ve bir ilim” ifadesinin kapsamına girer.
وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ ألفاظ فيها وعد للنبي ﷺ، فلا يهولنك فعل الكفرة بك وعتوهم عليك فالله تعالى يصنع للمحسنين أجمل صنع.
{ وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ } “İşte iyilik yapanları böyle ödüllendiririz” ifadesi, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için bir vaat içeren lafızlardır. Dolayısıyla kâfirlerin sana yaptıkları ve sana karşı azgınlıkları sakın gözünü korkutmasın; zira Yüce Allah, iyilik edenlere en güzel şekilde muamele eder.
قوله ﷿:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٢٣ الى ٢٥]
[Yûsuf Suresi (12), 23-25. Âyetler]
وَراوَدَتْهُ الَّتِي هُوَ فِي بَيْتِها عَنْ نَفْسِهِ وَغَلَّقَتِ الْأَبْوابَ وَقالَتْ هَيْتَ لَكَ قالَ مَعاذَ اللَّهِ إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوايَ إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (٢٣) وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِها لَوْلا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ كَذلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصِينَ (٢٤) وَاسْتَبَقَا الْبابَ وَقَدَّتْ قَمِيصَهُ مِنْ دُبُرٍ وَأَلْفَيا سَيِّدَها لَدَى الْبابِ قالَتْ ما جَزاءُ مَنْ أَرادَ بِأَهْلِكَ سُوءاً إِلاَّ أَنْ يُسْجَنَ أَوْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٢٥)
{ وَراوَدَتْهُ الَّتِي هُوَ فِي بَيْتِها عَنْ نَفْسِهِ وَغَلَّقَتِ الْأَبْوابَ وَقالَتْ هَيْتَ لَكَ قالَ مَعاذَ اللَّهِ إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوايَ إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (٢٣) وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِها لَوْلا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ كَذلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصِينَ (٢٤) وَاسْتَبَقَا الْبابَ وَقَدَّتْ قَمِيصَهُ مِنْ دُبُرٍ وَأَلْفَيا سَيِّدَها لَدَى الْبابِ قالَتْ ما جَزاءُ مَنْ أَرادَ بِأَهْلِكَ سُوءاً إِلاَّ أَنْ يُسْجَنَ أَوْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٢٥) } “Evinde bulunduğu kadın, onun nefsinden murat almak istedi, kapıları kilitledi ve «Haydi gelsene!» dedi. [Yûsuf:] «Allah'a sığınırım! Şüphesiz o benim efendimdir, bana güzel baktı. Gerçek şu ki zalimler kurtuluşa eremez» dedi. (23) Andolsun kadın onu arzuladı; eğer Rabbinin burhanını görmemiş olsaydı o da kadını arzulayacaktı. İşte böylece biz, kötülüğü ve fuhşu ondan uzaklaştıralım diye [yaptık]. Çünkü o, ihlasa erdirilmiş kullarımızdandı. (24) İkisi de kapıya doğru koşuştular; kadın onun gömleğini arkadan yırttı ve kapının yanında kadının efendisine rastladılar. Kadın: «Senin ailene kötülük yapmak isteyenin cezası, zindana atılmaktan veya acı bir azaptan başka nedir?» dedi. (25)”
«المراودة» الملاطفة في السوق إلى غرض، وأكثر استعمال هذه اللفظة إنما هو في هذا المعنى الذي هو بين الرجال والنساء ويشبه أن يكون من راد يرود إذا تقدم لاختبار الأرض والمراعي، فكان المراود يختبر أبدا بأقواله وتلطفه حال المراود من الإجابة أو الامتناع.
«el-Murâvede» (المراودة), bir gayeye doğru nezaketle yönlendirmektir. Bu lafzın en çok kullanımı ise kadın ile erkek arasında geçen bu anlamdadır. Bu kelimenin, bir kimsenin araziyi ve otlakları teftiş etmek için önden gitmesi anlamındaki «râde yerûdü» (راد يرود) fiilinden türemiş olması muhtemeldir; zira murâvefe yapan kimse, sözleri ve nezaketiyle muhatabının icabet mi edeceğini yoksa imtina mı edeceğini sürekli yoklar.
وفي مصحف وكذلك رويت عن الحسن. والَّتِي هُوَ فِي بَيْتِها هي زليخا امرأة العزيز. وقوله عَنْ نَفْسِهِ كناية عن غرض المواقعة. وقوله: وَغَلَّقَتِ تضعيف مبالغة لا تعدية، وظاهر هذه النازلة أنها كانت قبل أن ينبأ ﵇.
Bir mushafta [böyle yer almıştır] ve Hasan'dan da bu şekilde rivayet edilmiştir. { الَّتِي هُوَ فِي بَيْتِها } “Evinde bulunduğu kadın”, Azîz'in eşi Zeliha'dır (Züleyha). { عَنْ نَفْسِهِ } “onun nefsinden” ifadesi, cinsel ilişki arzusundan kinayedir. { وَغَلَّقَتِ } “kilitledi” ifadesindeki şedde, geçişlilik için değil mübalağa içindir. Bu olayın zahiri, Yûsuf'a aleyhisselâm peygamberlik verilmeden önce meydana geldiği yönündedir.
وقرأ ابن كثير وأهل مكة: «هيت» بفتح الهاء وسكون الياء وضم التاء، وقرأ ابن عباس وابن أبي إسحاق وابن محيصن وأبو الأسود وعيسى بفتح الهاء وكسر التاء «هيت» ، وقرأ ابن مسعود والحسن والبصريون «هيت» بفتح الهاء والتاء وسكون الياء، ورويت عن ابن عباس وقتادة وأبي عمرو، قال أبو حاتم: لا يعرف أهل البصرة غيرها وهم أقل الناس غلوا في القراءة، قال الطبري: وقد رويت عن رسول الله ﷺ، وقرأ نافع وابن عامر «هيت» بكسر الهاء وسكون الياء وفتح التاء- وهي قراءة الأعرج وشيبة وأبي جعفر- وهذه الأربع بمعنى واحد، واختلف باختلف اللغات فيها، ومعناه الدعاء أي تعال وأقبل على هذا الأمر، قال الحسن: معناها هلمّ، ويحسن أن تتصل بها لَكَ إذ حلت محل قولها: إقبالا أو قربا، فجرت مجرى سقيا لك ورعيا لك، ومن هذا قول الشاعر يخاطب علي بن أبي طالب: [مجزوء الكامل]
İbn Kesîr ve Mekke ehli, he harfinin fethası, yâ harfinin sükûnu ve tâ harfinin zammesiyle «heytü» (هَيْتُ) şeklinde okumuştur. İbn Abbâs, İbn Ebî İshâk, İbn Muhaysın, Ebü'l-Esved ve Îsâ, he harfinin fethası ve tâ harfinin kesresiyle «heyti» (هَيْتِ) şeklinde okumuştur. İbn Mes'ûd, Hasan ve Basralılar, he ve tâ harflerinin fethası ve yâ harfinin sükûnuyla «heyte» (هَيْتَ) şeklinde okumuştur; bu kıraat İbn Abbâs, Katâde ve Ebû Amr'dan da rivayet edilmiştir. Ebû Hâtim: "Basra ehli bundan başkasını bilmez; onlar kıraatte aşırılığa en az kaçan kimselerdir" demiştir. Taberî: "Bu, Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem de rivayet edilmiştir" demiştir. Nâfi' ve İbn Âmir ise he harfinin kesresi, yâ harfinin sükûnu ve tâ harfinin fethasıyla «hîte» (هِيتَ) şeklinde okumuştur; bu el-A'rec, Şeybe ve Ebû Ca'fer'in de kıraatidir. Bu dört kıraat aynı anlamdadır; aralarındaki fark lehçe farklılığından kaynaklanır. Anlamı ise bir çağrıdır, yani "haydi gel, bu işe yönel" demektir. Hasan: "Bunun anlamı 'haydi gel' (helm) demektir" demiştir. Kadının "yöneliş olsun" veya "yakınlık olsun" sözünün yerine geçtiği için { لَكَ } “senin için” ifadesinin ona bitişmesi güzel düşmüştür; böylece "senin için sulama olsun", "senin için gözetme olsun" sözleri gibi cereyan etmiştir. Şairin Ali b. Ebî Tâlib'e hitaben söylediği şu beyit de bu kabildendir: [Meczûu'l-Kâmil]
أبلغ أمير المؤمنين ... أخا العراق إذا أتينا
Müminlerin emîrine, Irak'ın kardeşine ulaştır ulaştığımızda,
أن العراق وأهله ... عنق إليك فهيت هيتا
Irak'ın ve ehlinin sana yöneldiğini ve «haydi gel, haydi!» dediğini.
ومن ذلك على اللغة الأخرى قول طرفة: [الخفيف]
Diğer lehçeye göre Tarafe'nin şu beyti de bu kabildendir: [Hafîf]
ليس قومي بالأبعدين إذا ما ... قال داع من العشيرة هيت
Aşiretten bir davetçi «haydi gelin!» dediği vakit, kavmim asla geride kalıp uzak duranlardan değildir.
ومن ذلك أيضا قول الشاعر: [الرجز]
Şairin şu beyti de yine bu kabildendir: [Recez]
قد رابني أن الكرى قد أسكتا ... ولو غدا يعني بنا لهيتا
Uykunun susturmuş olması beni şüphelendirdi; şayet sabahleyin bizimle ilgilenseydi «haydi gel!» derdi.
أسكت: دخل في سكوت، و «هيت» معناه: قال: هيت، كما قالوا: أفف إذا قال: أف أف، ومنه سبح وكبر ودعدع إذ قال: داع داع.
«Eskete» (أسكت), sükûta girdi (sustu) demektir. «Heyyete» (هيت) ise: "heyte" (haydi gel) dedi demektir; nitekim bir kimse "öf öf" dediğinde "uffefe" (أفف) dedikleri gibi. Bir kimse "da' da'" dediğinde "sebbeha", "kebbere" ve "da'da'a" denilmesi de bundandır.
والتاء على هذه اللغات كلها مبنية فهي في حال الرفع كقبل وبعد، وفي الكسر على الباب لالتقاء الساكنين، وفي حال النصب ككيف ونحوها قال أبو عبيدة: وهَيْتَ لا تثنى ولا تجمع، تقول العرب:
Tâ harfi bu lehçelerin tamamında mebnîdir; zamme (ref) halinde kablu (قبل) ve ba'dü (بعد) gibidir; kesre halinde iki sâkinin yan yana gelmesi kuralı gereğidir; fetha (nasb) halinde ise keyfe (كيف) ve benzerleri gibidir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: «Heyte» kelimesinin tesniyesi ve cemisi yapılmaz. Araplar şöyle der:
هَيْتَ لَكَ، وهيت لكما، وهيت لكم.
«Heyte leke» (senin için haydi), «heyte lekümâ» (ikiniz için haydi), «heyte leküm» (hepiniz için haydi).
وقرأ هشام ابن عامر «هيت» ، بكسر الهاء والهمز، ضم التاء وهي قراءة علي بن أبي طالب، وأبي وائل، وأبي رجاء ويحيى، ورويت عن أبي عمرو، وهذا يحتمل أن يكون من هاء الرجل يهيء إذا أحسن هيئته- على مثال جاء يجيء- ويحتمل أن يكون بمعنى تهيأت، كما يقال: فئت وتفيأت بمعنى واحد، قال الله ﷿: يَتَفَيَّؤُا ظِلالُهُ [النحل: ٤٨] وقال: حَتَّى تَفِيءَ إِلى أَمْرِ اللَّهِ [الحجرات: ٩] .
Hişâm İbn Âmir, he harfinin kesresi, hemze ve tâ harfinin zammesiyle «hi'tü» (هِئْتُ) şeklinde okumuştur. Bu, Ali b. Ebî Tâlib, Ebû Vâil, Ebû Recâ ve Yahyâ'nın kıraatidir; Ebû Amr'dan da rivayet edilmiştir. Bunun, –câe / yecîü gibi– bir kimsenin kılık kıyafetini ve görünümünü güzelleştirmesi anlamındaki «hâe'r-raculü yehîü» (هاء الرجل يهيء) ifadesinden gelmiş olması muhtemeldir. Tıpkı aynı anlamda "fi'tü" (فئت) ve "tefeyye'tü" (تفيأت) denilmesi gibi "teheyye'tü" (تهيأت / hazırlandım) anlamında olması da muhtemeldir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { يَتَفَيَّؤُا ظِلالُهُ } [en-Nahl: 48] ve { حَتَّى تَفِيءَ إِلى أَمْرِ اللَّهِ } [el-Hucurât: 9].
وقرأ ابن أبي إسحاق- أيضا- «هيت» بتسهيل الهمزة من هذه القراءة المتقدمة. وقرأ ابن عباس- أيضا- «هيت لك» . وقرأ الحلواني عن هشام «هئت» بكسر الهاء والهمز وفتح التاء قال أبو علي: ظاهر أن هذه القراءة وهم، لأنه كان ينبغي أن تقول: هئت لي، وسياق الآيات يخالف هذا. وحكى النحاس: أنه يقرأ «هيت» بكسر الهاء وسكون الياء وكسر التاء. ومَعاذَ نصب على المصدر ومعنى الكلام أعوذ بالله.
İbn Ebî İshâk da bu geçen kıraatten hemzeyi teshil ederek «hîtü» (هِيتُ) şeklinde okumuştur. İbn Abbâs da «hîtü leke» (هِيتُ لَكَ) şeklinde okumuştur. Hulvânî ise Hişâm'dan he harfinin kesresi, hemze ve tâ harfinin fethasıyla «hi'te» (هِئْتَ) şeklinde rivayet etmiştir. Ebû Alî şöyle demiştir: "Bu kıraatin bir vehim olduğu açıktır; çünkü öyle olsaydı kadının 'hi'tü lî' (benim için hazırlandın) demesi gerekirdi; oysa ayetlerin akışı buna aykırıdır." Nehhâs, he harfinin kesresi, yâ harfinin sükûnu ve tâ harfinin kesresiyle «hîti» (هِيتِ) şeklinde okunduğunu nakletmiştir. { مَعاذَ } lafzı masdar olduğu için mansubdur ve sözün anlamı "Allah'a sığınırım" demektir.
ثم قال: إِنَّهُ رَبِّي فيحتمل أن يعود الضمير في إِنَّهُ على الله ﷿، ويحتمل أن يريد العزيز سيده، أي فلا يصلح لي أن أخونه وقد أكرم مثواي وائتمنني، قال مجاهد، والسدي رَبِّي معناه سيدي، وقاله ابن إسحاق.
Sonra { إِنَّهُ رَبِّي } “Şüphesiz o benim rabbimdir/efendimdir” demiştir. { إِنَّهُ } ifadesindeki zamirin Yüce Allah'a dönmesi muhtemeldir; efendisi olan Azîz'i kastetmiş olması da muhtemeldir; yani "Bana güzel bakmış ve bana güvenmişken ona hıyanet etmem bana yakışmaz" demektir. Mücâhid ve Süddî: «Rabbî» (رَبِّي) kelimesinin anlamı "efendim" demektir, demişlerdir; bunu İbn İshâk da söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: وإذا حفظ الآدمي لإحسانه فهو عمل زاك، وأحرى أن يحفظ ربه.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: İnsanoğlunun yaptığı iyilikten dolayı gözetilip korunması tertemiz ve erdemli bir ameldir; Rabbini gözetip hakkını koruması ise buna çok daha layıktır.
ويحتمل أن يكون الضمير للأمر والشأن، ثم يبتدىء رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوايَ.
Zamirin durum ve şan zamiri (zamîr-i şân) olması, ardından da { رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوايَ } “Rabbim bana güzel baktı” diye [yeni bir cümleye] başlanması da muhtemeldir.
والضمير في قوله: إِنَّهُ لا يُفْلِحُ مراد به الأمر والشأن فقط، وحكى بعض المفسرين: أن يوسف ﵊ لما قال: معاذ الله ثم دافع الأمر باحتجاج وملاينة، امتحنه الله تعالى بالهم بما هم به، ولو قال لا حول ولا قوة إلا بالله، ودافع بعنف وتغيير- لم يهم بشيء من المكروه.
{ إِنَّهُ لا يُفْلِحُ } “Şüphesiz [zalimler] kurtuluşa eremez” sözündeki zamirle sadece durum ve şan (zamîr-i şân) kastedilmiştir. Bazı müfessirler şunu nakletmiştir: Yûsuf aleyhisselâm "Allah'a sığınırım" deyip ardından meseleyi delil getirerek ve yumuşaklıkla savuşturmaya çalışınca, Yüce Allah onu arzuladığı şeyle (hem/meyil ile) imtihan etti. Şayet "Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh" deseydi ve sertlikle, tavır koyarak savuştursaydı, hoş olmayan hiçbir şeye meyletmeyecekti.
وقرأ الجحدري «مثواي» وقرأها كذلك أبو طفيل وروي عن النبي ﵇: «فمن تبع هداي» .
Cahderî «mesvâye» (مثوايَ) şeklinde [yâ'nın fethasıyla] okumuştur; Ebü't-Tufeyl de böyle okumuştur. Peygamber'den aleyhisselâm de: «فمن تبع هداي» "Kim benim hidayetime uyarsa" şeklinde rivayet edilmiştir.
وقوله: وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ الآية، لا شك أن «هم» زليخا كان في أن يواقعها يوسف، واختلف في «هم» يوسف ﵇، فقال الطبري: قالت فرقة: كان مثل «همها» ، واختلفوا كيف يقع من مثل يوسف وهو نبي؟ فقيل ذلك ليريه الله تعالى موقع العفو والكفاية، وقيل الحكمة في ذلك أن يكون مثالا للمذنبين
{ وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ } “Andolsun kadın onu arzuladı...” ayetinde, Zeliha'nın arzusunun (hemminin), Yûsuf'un kendisiyle birlikte olması yönünde olduğunda şüphe yoktur. Yûsuf'un aleyhisselâm arzusu (hemmi) hususunda ise ihtilaf edilmiştir. Taberî şöyle der: Bir grup, "Onun arzusu da kadınınki gibiydi" demiştir. Yûsuf bir peygamber iken onun gibi birinden bunun nasıl meydana gelebileceği konusunda ihtilaf etmişlerdir. Yüce Allah'ın ona affın ve yardımın kıymetini göstermesi için böyle olduğu söylenmiştir; bundaki hikmetin günahkârlara bir örnek teşkil etmesi olduğu da söylenmiştir;
ليروا أن توبتهم ترجع بهم إلى عفو الله كما رجعت بمن هو خير منهم ولم يوبقه القرب من الذنب، وهذا كله على أن هم يوسف بلغ فيما روت هذه الفرقة إلى أن جلس بين رجلي زليخا وأخذ في حل ثيابه وتكته ونحو هذا، وهي قد استقلت له قاله ابن عباس وجماعة من السلف.
ta ki tövbelerinin, kendilerinden daha hayırlı olan kimseyi ulaştırdığı gibi kendilerini de Allah'ın affına ulaştıracağını ve günaha yaklaşmanın onu helak etmediğini görsünler. Bütün bunlar, bu grubun rivayet ettiğine göre Yûsuf'un arzusunun, Zeliha'nın iki bacağı arasına oturup elbiselerini ve uçkurunu çözmeye başlaması ve kadının da kendisini ona tamamen teslim etmesi derecesine vardığı kabulüne göredir; bunu İbn Abbâs ve seleften bir grup söylemiştir.
وقالت فرقة في «همه» إنما كان بخطرات القلب التي لا يقدر البشر عن التحفظ منها، ونزع عند ذلك ولم يتجاوزه، فلا يبعد هذا على مثله ﵇، وفي الحديث: «إن من هم بسيئة ولم يعملها فله عشر حسنات» ، وفي حديث آخر «حسنة» ، فقد يدخل يوسف في هذا الصنف.
Bir grup ise onun "arzusu" (hemmi) hakkında şöyle demiştir: Bu sadece insanın korunmaya güç yetiremediği kalbî vesvese ve düşüncelerden ibaretti; o esnada bundan hemen vazgeçti ve ileriye gitmedi. Onun aleyhisselâm gibi birisi için bu uzak bir ihtimal değildir. Hadiste: «Kim bir kötülüğe niyetlenir de onu yapmazsa ona on sevap vardır» buyrulmuştur; diğer bir hadiste ise «bir sevap» denilmiştir. Dolayısıyla Yûsuf da bu zümreye dâhil olabilir.
وقالت فرقة: كان «هم» يوسف بضربها ونحو ذلك.
Bir diğer grup ise şöyle demiştir: Yûsuf'un "arzusu" (hemmi), kadını dövmek ve benzeri bir şey yapmaktı.
قال القاضي أبو محمد: وهذا ضعيف البتة، والذي أقول في هذه الآية: إن كون يوسف نبيا في وقت هذه النازلة لم يصح ولا تظاهرت به رواية، وإذا كان ذلك فهو مؤمن قد أوتي حكما وعلما ويجوز عليه الهم الذي هو إرادة الشيء دون مواقعته، وأن يستصحب الخاطر الرديء على ما في ذلك من الخطيئة وإن فرضناه نبيا في ذلك الوقت فلا يجوز عليه عندي إلا الهم الذي هو الخاطر، ولا يصح عليه شيء مما ذكر من حل تكة ونحو ذلك، لأن العصمة مع النبوة، وما روي من أنه قيل له: تكون في ديوان الأنبياء وتفعل فعل السفهاء، فإنما معناه العدة بالنبوة فيما بعد، والهم بالشيء مرتبتان: فالواحدة الأولى تجوز عليه مع النبوة، والثانية الكبرى لا تقع إلا من غير نبي، لأن استصحاب خاطر المعصية والتلذذ به معصية تكتب، وقول النبي ﷺ: «إن الله تجاوز لأمتي ما حدثت به نفوسها ما لم تنطق به أو تعمل» . معناه من الخواطر، وأما استصحاب الخاطر فمحال أن يكون مباحا، فإن وقع فهو خطيئة من الخطايا لكنه ليس كمواقعة المعصية التي فيها الخاطر، ومما يؤيد أن استصحاب الخاطر معصية قول النبي ﷺ: إنه كان حريصا على قتل صاحبه.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu kesinlikle zayıf bir görüştür. Bu ayet hakkında benim söylediğim şudur: Bu hadise vuku bulduğu sırada Yûsuf'un peygamber olduğu sahih olarak sabit olmamış ve bu hususta kuvvetli rivayetler gelmemiştir. Durum böyle olunca o, kendisine hüküm ve ilim verilmiş bir mümindir; fiilen işlemeksizin bir şeyi istemekten ibaret olan arzu (hem) ve -bunda bir günah payı bulunmakla birlikte- kötü düşünceyi zihninde sürdürmesi onun hakkında caizdir. Şayet onun o sırada peygamber olduğunu varsaysak bile, bana göre onun hakkında ancak kalbe gelen düşünceden (hâtır) ibaret olan arzu caiz olabilir; uçkur çözme ve benzeri zikredilen şeylerin hiçbiri onun hakkında sahih olamaz. Zira ismet sıfatı peygamberlikle beraberdir. Kendisine "Peygamberler divanında yer alıp da beyinsizlerin fiilini mi işleyeceksin?" denildiğine dair rivayetin anlamı ise ileride peygamberliğin vaat edilmiş olması demektir. Bir şeye meyletmek (hem) iki mertebedir: Birinci mertebe peygamberlikle birlikte caizdir; ikinci ve büyük olan mertebe ise ancak peygamber olmayan kimseden sadır olur. Çünkü günah düşüncesini zihinde devam ettirip bundan lezzet almak yazılan bir günahtır. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: «Şüphesiz Allah, dilleriyle söylemedikleri veya yapmadıkları sürece ümmetimin içinden geçirdiklerini bağışlamıştır» hadisinin anlamı, gelip geçici düşüncelerdir. Düşünceyi zihinde devam ettirip sürdürmenin mubah olması ise imkânsızdır; şayet bu gerçekleşirse günahlardan bir günah olur, fakat o düşüncenin taalluk ettiği günahı fiilen işlemek gibi değildir. Düşünceyi zihinde devam ettirmenin günah olduğunu teyit eden delillerden biri de Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: «Çünkü o, arkadaşını öldürmeye pek hırslıydı» hadisidir.
وقوله الله تعالى: إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ [الحجرات: ١٢] وهذا منتزع من غير موضع من الشرع، والإجماع منعقد أن الهم بالمعصية واستصحاب التلذذ بها غير جائز ولا داخل في التجاوز.
Bir diğer delil de Yüce Allah'ın: { إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ } “Şüphesiz zannın bir kısmı günahtır” [el-Hucurât: 12] buyruğudur. Bu hüküm şeriatın birçok yerinden çıkarılmıştır. Günaha azmetmenin ve bundan lezzet almayı sürdürmenin caiz olmadığı ve bağışlanma kapsamına girmediği hususunda icma hâsıldır.
واختلف في «البرهان» الذي رأى يوسف، وقيل: نودي. واختلف فيما نودي به، فقيل ناداه جبريل:
Yûsuf'un gördüğü «burhan» hakkında ihtilaf edilmiştir. Kendisine seslenildiği söylenmiştir. Nasıl seslenildiği konusunda da ihtilaf edilmiştir; Cebrâîl'in ona şöyle seslendiği söylenmiştir:
يا يوسف، تكون في ديوان الأنبياء. وتفعل فعل السفهاء؟ وقيل: نودي: يا يوسف، لا تواقع المعصية فتكون كالطائر الذي عصى فتساقط ريشه فبقي ملقى- ناداه بذلك يعقوب-، وقيل غير هذا مما في معناه.
"Ey Yûsuf! Peygamberler divanında yer alıp da beyinsizlerin fiilini mi işleyeceksin?" Şöyle seslenildiği de söylenmiştir: "Ey Yûsuf! Günahı işleme; yoksa isyan edip tüyleri dökülen ve öylece yere serilip kalan kuş gibi olursun!" -Ona bu şekilde Ya'kûb seslenmiştir-. Bu anlamda başka şeyler de söylenmiştir.
وقيل: كان «البرهان» كتابا رآه مكتوبا، فقيل: في جدار المجلس الذي كان فيه، وقيل: بين عيني زليخا، وقيل: في كف من الأرض خرجت دون جسد واختلف في المكتوب، فقيل: قوله تعالى: أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ [الرعد: ٣٣] ، وقيل: قوله تعالى: أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ [الرعد: ٣٣] ، وقيل: قوله تعالى: وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَساءَ سَبِيلًا [الإسراء: ٣٢] وقيل غير هذا. وقيل: كان البرهان أن رأى يعقوب ﵇ ممثلا معه في البيت عاضا على إبهامه وقيل: على شفته. وقيل بل انفرج السقف فرآه كذلك. وقيل: إن جبريل قال له: لئن واقعت المعصية لأمحونك من ديوان النبوة، وقيل: إن جبريل ركضه فخرجت شهوته على أنامله.
«Burhan»ın yazılı olarak gördüğü bir yazı olduğu da söylenmiştir; içinde bulunduğu odanın duvarında olduğu söylenmiştir, Zeliha'nın iki kaşı arasında olduğu söylenmiştir, bedensiz olarak yerden çıkan bir el ayasında olduğu söylenmiştir. Yazılı olan şey hakkında da ihtilaf edilmiştir: Yüce Allah'ın { أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ } “Her nefsin kazandığını gözetip duran [Allah inkâr edilir mi?]” [er-Ra'd: 33] buyruğu olduğu söylenmiştir; Yüce Allah'ın { أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ } “Her nefsin kazandığını gözetip duran [Allah inkâr edilir mi?]” [er-Ra'd: 33] buyruğu olduğu söylenmiştir; Yüce Allah'ın { وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَساءَ سَبِيلًا } “Zinaya yaklaşmayın; çünkü o, bir hayâsızlıktır ve çok kötü bir yoldur” [el-İsrâ: 32] buyruğu olduğu söylenmiştir; bundan başka şeyler olduğu da söylenmiştir. Burhanın, Ya'kûb'u aleyhisselâm başparmağını -dudağını ısırdığı da söylenmiştir- ısırır bir halde evde karşısında temessül etmiş olarak görmesi olduğu söylenmiştir. Tavanın yarıldığı ve onu bu şekilde gördüğü de söylenmiştir. Cebrâîl'in ona: "Eğer bu günahı işlersen seni peygamberlik divanından kesinlikle silerim" dediği de söylenmiştir. Cebrâîl'in ona vurduğu ve şehvetinin parmak uçlarından çıkıp gittiği de söylenmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا ضعيف، وقيل: بل كان «البرهان» فكرته في عذاب الله ووعيده على
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu zayıf bir rivayettir. «Burhan»ın, Allah'ın azabını ve
المعصية، وقيل: بل كان البرهان الذي اتعظ به أن زليخا قالت له: مكانك حتى أستر هذا الصنم- لصنم كان معها في البيت- فإني أستحيي منه أن يراني على هذه الحال وقامت إليه فسترته بثوب فاتعظ يوسف وقال: من يسترني أنا من الله القائم على كل شيء، وإذا كنت أنت تفعلين هذا لما لا يعقل فإن أولى أن أستحيي من الله.
günaha dair tehdidini düşünmesi olduğu da söylenmiştir. Ondan ibret aldığı burhanın şu olduğu da söylenmiştir: Zeliha –evde yanında bulunan bir put için– ona: "Olduğun yerde dur, şu putu örteyim; zira onun beni bu halde görmesinden utanırım" dedi ve kalkıp putun üzerini bir örtüyle örttü. Bunun üzerine Yûsuf ibret alıp şöyle dedi: "Peki, her şeyi hakkıyla gözetip duran Allah'tan beni kim örter? Sen aklı ermeyen bir varlıktan ötürü böyle yapıyorsan, Allah'tan utanmak bana çok daha evladır."
و «البرهان» في كلام العرب الشيء الذي يعطي القطع واليقين، كان مما يعلم ضرورة أم بخبر قطعي أو بقياس نظري، فهذه التي رويت فيما رآه يوسف براهين.
Arapların dilinde «el-Burhân» (البرهان), ister zorunlu bilgi (zarûret) ile bilinsin, ister kesin bir haberle ya da nazarî bir kıyasla bilinsin, kesinlik ve yakin ifade eden şeydir. Dolayısıyla Yûsuf'un gördüğüne dair rivayet edilen bu hususların her biri birer burhandır.
وأَنْ في قوله: لَوْلا أَنْ رَأى في موضع رفع، التقدير: لولا رؤيته برهان ربه، وهذه لَوْلا التي يحذف معها الخبر، تقديره: لفعل أو لارتكب المعصية. وذهب قوم إلى أن الكلام تم في قوله: وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وأن جواب لَوْلا في قوله: وَهَمَّ بِها وأن المعنى: لولا أن رأى البرهان لهمّ أي فلم يهم ﵇، وهذا قول يرده لسان العرب وأقوال السلف. قال الزجّاج: ولو كان الكلام: ولهمّ بها لولا، لكان بعيدا، فكيف مع سقوط اللام!.
{ لَوْلا أَنْ رَأى } “eğer görmemiş olsaydı” ifadesindeki «en» (أَنْ), ref konumundadır; takdiri: "Rabbinin burhanını görmesi olmasaydı" (levlâ ru'yetühû burhâne rabbihî) şeklindedir. Bu, haberi hazfedilen «levlâ» (لَوْلا) edatıdır; [cümlenin] takdiri: "yapardı" veya "günahı irtikâp ederdi" şeklindedir. Bir topluluk ise kelamın { وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ } “Andolsun kadın onu arzuladı” sözünde tamamlandığını, «levlâ»nın cevabının ise { وَهَمَّ بِها } sözünde olduğunu ve anlamın: "Rabbinin burhanını görmemiş olsaydı arzulardı; yani arzulamazdı" şeklinde olduğunu savunmuştur. Bu görüşü Arap dili ve selefin sözleri reddetmektedir. Zeccâc şöyle demiştir: "Söz 've le-hemme bihâ levlâ' şeklinde olsaydı bile uzak bir ihtimal olurdu; lâm harfi düşmüşken nasıl [böyle] olsun!"
والكاف من قوله: كَذلِكَ متعلقة بمضمر تقديره: جرت أفعالنا وأقدارنا كَذلِكَ لِنَصْرِفَ، ويصح أن تكون الكاف في موضع رفع بتقدير: عصمتنا له كذلك لنصرف.
{ كَذلِكَ } “İşte böylece” ifadesindeki kâf harfi, takdiri "Fiillerimiz ve takdirlerimiz, uzaklaştıralım diye böylece cereyan etti" şeklinde olan gizli bir fiile müteallıktır. Kâf harfinin, takdiri "Onu korumamız, uzaklaştıralım diye böyledir" şeklinde olarak ref konumunda olması da caizdir.
وقرأ الجمهور «لنصرف» بالنون، وقرأ الأعمش «ليصرف» بالياء- على الحكاية عن الغائب-، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو وابن عامر والحسن بن أبي الحسن وأبو رجاء «المخلصين» بكسر اللام في كل القرآن، وكذلك مُخْلَصاً [مريم: ٥١] في سورة مريم. وقرأ نافع مخلصا [الزمر: ٢- ١١- ١٤، مريم: ٥١] كذلك بكسر اللام، وقرأ سائر القرآن «المخلصين» بفتح اللام، وقرأ حمزة والكسائي وجمهور من القراء «المخلصين» بفتح اللام و «مخلصا» كذلك في كل القرآن.
Cumhur «linasrife» (لنصرف) şeklinde nûn ile okumuştur; A'meş ise gaibden hikâye ederek yâ ile «liyasrife» (ليصرف) şeklinde okumuştur. İbn Kesîr, Ebû Amr, İbn Âmir, Hasan b. Ebi'l-Hasan ve Ebû Recâ, Kur'an'ın tamamında «el-Muhlisîne» (المخلصين) kelimesini lâm harfinin kesresiyle okumuşlardır; Meryem Suresi'ndeki { مُخْلَصاً } [Meryem: 51] kelimesini de böyle [kesre ile] okumuşlardır. Nâfi' de [ez-Zümer: 2, 11, 14; Meryem: 51] ayetlerinde { مُخْلِصاً } kelimesini yine lâm harfinin kesresiyle, Kur'an'ın geri kalanında ise lâm harfinin fethasıyla «el-Muhlesîne» (المخلصين) şeklinde okumuştur. Hamza, Kisâî ve kurrânın cumhuru ise Kur'an'ın tamamında «el-Muhlesîne» (المخلصين) ve «muhlesan» (مخلصا) kelimelerini lâm harfinin fethasıyla okumuşlardır.
وقوله تعالى: وَاسْتَبَقَا الْبابَ الآية، وَاسْتَبَقَا معناه سابق كل واحد منهما صاحبه إلى الباب، هي لترده إلى نفسها وهو ليهرب عنها فقبضت في أعلى قميصه من خلفه، فتخرق القميص عند طوقه، ونزل التخريق إلى أسفل القميص. و «القد» : القطع، وأكثر ما يستعمل فيما كان طولا، «والقط» يستعمل فيما كان عرضا، وكذلك هي اللفظة في قول النابغة:
Yüce Allah'ın: { وَاسْتَبَقَا الْبابَ } “İkisi de kapıya doğru koşuştular...” ayetinde geçen { وَاسْتَبَقَا } ifadesinin anlamı: Her biri kapıya doğru diğeriyle yarıştı demektir. Kadın onu kendine çekmek, Yûsuf ise kadından kaçmak için koşuyordu. Kadın arkasından gömleğinin yakasından tuttu; gömlek yakasından yırtıldı ve yırtık gömleğin eteğine kadar indi. «el-Kadd» (القد), kesmektir/yırtmaktır ve çoğunlukla boyuna olan kesikler için kullanılır; «el-Katt» (القط) ise enine olan kesikler için kullanılır. Nâbiga'nın şu sözündeki lafız da böyledir:
تقد السلوقي فإن قوله: توقد بالصفاح يقتضي أن القطع بالطول. وأَلْفَيا: وجدا، و «السيد» الزوج، قاله زيد بن ثابت ومجاهد. فيروى أنهما وجدا العزيز ورجلا من قرابة زليخا عند الباب الذي استبقا إليه قاله السدي.
"Sulukî [zırhını] boydan boya keser/biçer"; zira şairin "Geniş kılıçlarla tutuşur" sözü, kesmenin boyuna olmasını gerektirir. { وَأَلْفَيا } “ve buldular / rastladılar” demektir. { السَّيِّدَ } ise kocadır; bunu Zeyd b. Sâbit ve Mücâhid söylemiştir. İkisinin, yarışarak koştukları kapının yanında Azîz'i ve Zeliha'nın akrabasından bir adamı buldukları rivayet edilir; bunu Süddî söylemiştir.
فلما رأت الفضيحة فزعت إلى مطالبة يوسف والبغي عليه، فأرت العزيز أن يوسف أرادها، وقالت: ما جَزاءُ مَنْ أَرادَ بِأَهْلِكَ سُوءاً إِلَّا أَنْ يُسْجَنَ أَوْ عَذابٌ أَلِيمٌ وتكلمت في الجزاء، أي أن الذنب ثابت متقرر.
Kadın rezaleti görünce Yûsuf'u itham etmeye ve ona iftira atmaya sığındı; Azîz'e güya Yûsuf'un kendisini arzuladığını gösterdi ve: { ما جَزاءُ مَنْ أَرادَ بِأَهْلِكَ سُوءاً إِلَّا أَنْ يُسْجَنَ أَوْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Senin ailene kötülük yapmak isteyenin cezası, zindana atılmaktan veya acı bir azaptan başka nedir?” dedi. Cezadan bahsederek suçun sabit ve kesinleşmiş olduğunu ima etti.
وهذه الآية تقتضي بعظم موقع السجن من النفوس لا سيما بذوي الأقدار، إذ قرن بأليم العذاب.
Bu ayet, özellikle şerefli ve itibarlı kimseler başta olmak üzere zindanın nefisler üzerindeki ağır etkisini göstermektedir; zira acı bir azapla yan yana zikredilmiştir.
قوله ﷿:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٢٦ الى ٢٩]
[Yûsuf Suresi (12), 26-29. Âyetler]