ذلك، وأن الانحراف عنه ويحتمل أن يكون الظن على بابه، والضميران للرسل، والمكذبون مؤمنو من أرسل إليه، أي مما طالت المواعيد حسب الرسل أن المؤمنين أولا قد كذبوهم وارتابوا بقولهم.
...ve bundan sapmayacaklarını kesin olarak anladılar demektir. Bir diğer ihtimale göre ise 'zan' kendi [tahmin/şüphe] anlamındadır, iki zamir de peygamberlere aittir ve yalanlayanlar da kendilerine peygamber gönderilenlerin müminleridir. Yani vaat edilen süre uzayınca peygamberler, başlangıçta iman edenlerin kendilerini yalanladıklarını ve sözlerinden şüpheye düştüklerini sandılar.
وأما القراءة الثانية- وهي ضم الكاف وكسر الذال وتخفيفها- فيحتمل أن يكون المعنى- حتى إذا استيأس الرسل من النصر أو من إيمان قومهم- على اختلاف تأويل المفسرين في ذلك- وظن المرسل إليهم أن الرسل قد كذبوهم فيما ادعوه من النبوءة، أو فيما توعدوهم به من العذاب- لما طال الإمهال واتصلت العافية- فلما كان المرسل إليهم- على هذا التأويل- مكذبين- بني الفعل للمفعول في قوله: «كذبوا» - هذا مشهور قول ابن عباس وابن جبير- وأسند الطبري: أن مسلم بن يسار قال لسعيد بن جبير: يا أبا عبد الله، آية بلغت مني كل مبلغ: حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا فهذا هو أن تظن الرسل أنهم قد كذبوا مخففة. فقال له ابن جبير: يا أبا عبد الرحمن إنما يئس الرسل من قومهم أن يجيبوهم، وظن قومهم أن الرسل كذبتهم، فحينئذ جاء النصر. فقام مسلم إلى سعيد فاعتنقه وقال: فرجت عني فرج الله عنك.
İkinci kıraat olan kâf'ın dammesi, zâl'in kesresi ve şeddesiz (tahfif) okunuşa gelince; anlamın -müfessirlerin bu konudaki farklı yorumlarına göre- peygamberlerin yardımdan veya kavimlerinin iman etmesinden ümitlerini kestikleri ve kendilerine elçi gönderilenlerin de mühlet uzayıp esenlik devam edince peygamberlerin peygamberlik iddialarında yahut kendilerini tehdit ettikleri azap konusunda kendilerine yalan söylediğini zannettikleri şeklinde olması muhtemeldir. Bu tefsire göre kendilerine elçi gönderilenler yalanlananlar olduğundan «كُذِبُوا» ifadesinde fiil meçhul (edilgen) kalıbında getirilmiştir. Bu, İbn Abbâs ve İbn Cübeyr'in meşhur görüşüdür. Taberî isnadıyla rivayet etmiştir ki: Müslim b. Yesâr, Saîd b. Cübeyr'e şöyle demiştir: "Ey Ebû Abdillâh! { حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا } “Nihayet peygamberler ümitlerini kesip kendilerinin yalanlandıklarını zannettikleri zaman...” ayeti beni derinden sarstı; burada [anlam] şeddesiz olarak peygamberlerin yalanlandıklarını zannetmeleridir." İbn Cübeyr ona şöyle dedi: "Ey Ebû Abdirrahmân! Peygamberler kavimlerinin kendilerine icabet etmesinden ümitlerini kestiler, kavimleri de peygamberlerin kendilerine yalan söylediğini zannetti; işte tam o sırada [Allah'ın] yardımı geldi." Bunun üzerine Müslim, Saîd'e doğru kalkıp ona sarıldı ve: "Beni ferahlattın, Allah da seni ferahlatsın!" dedi.
قال القاضي أبو محمد: فرضي الله عنهم كيف كان خلقهم في العلم. وقال بهذا التأويل- في هذه القراءة- ابن مسعود ومجاهد، ورجح أبو علي الفارسي هذا التأويل، وقال: إن رد الضمير في ظَنُّوا وفي «كذبوا» على المرسل إليهم- وإن كان لم يتقدم لهم ذكر صريح- جائز لوجهين:
Kadı Ebû Muhammed der ki: İlim konusundaki ahlakları ne güzeldi, Allah onlardan razı olsun! Bu kıraatte İbn Mes'ûd ve Mücâhid de bu yorumu benimsemişlerdir. Ebû Alî el-Fârisî de bu tefsiri tercih etmiş ve şöyle demiştir: { ظَنُّوا } ve «كُذِبُوا» kelimelerindeki zamirin kendilerine elçi gönderilenlere döndürülmesi -her ne kadar daha önce açıkça zikredilmemiş olsalar da- iki açıdan caizdir:
أحدهما: أن ذكر الرسل يقتضي ذكر مرسل إليه.
Birincisi: Peygamberlerin zikredilmesi, kendilerine elçi gönderilenlerin de bulunmasını gerektirir.
والآخر: أن ذكرهم قد أشير إليه في قوله: عاقِبَةُ الَّذِينَ، وتحتمل هذه القراءة أيضا أن يكون الضمير في ظَنُّوا وفي كُذِبُوا عائد على الرسل، والمعنى: كذبهم من أخبرهم عن الله، والظن على بابه- وحكى هذا التأويل قوم من أهل العلم- والرسل بشر فضعفوا وساء ظنهم- قاله ابن عباس وابن مسعود أيضا وابن جبير- وقال: ألم يكونوا بشرا؟ وقال ابن مسعود لمن سأله عن هذا هو الذي نكره. وردت هذا التأويل عائشة أم المؤمنين وجماعة من أهل العلم، وأعظموا أن توصف الرسل بهذا. وقال أبو علي الفارسي: هذا غير جائز على الرسل.
İkincisi: Onların zikrine { عاقِبَةُ الَّذِينَ } “...kimselerin akıbeti...” buyruğunda işaret edilmiştir. Bu kıraatin, { ظَنُّوا } ve { كُذِبُوا } kelimelerindeki zamirin peygamberlere dönmesi de muhtemeldir. Anlamı: Allah'tan onlara haber getiren [melek], onlara yalan söyledi [diye düşündüler] ve zan kendi [asıl] anlamındadır. Bu tefsiri ilim ehlinden bir topluluk nakletmiştir. Peygamberler de birer insandır; zayıflığa düşüp suizanna kapıldılar. Bunu İbn Abbâs, İbn Mes'ûd ve İbn Cübeyr de söylemiştir. [İbn Cübeyr]: "Onlar insan değil miydi?" demiştir. İbn Mes'ûd da kendisine bunu soran kişiye: "Bu, hoşlanmadığımız şeydir" demiştir. Müminlerin annesi Âişe ve ilim ehlinden bir topluluk bu tefsiri reddetmiş ve peygamberlerin böyle nitelenmesini çok çirkin görmüşlerdir. Ebû Alî el-Fârisî de: "Bu, peygamberler hakkında caiz değildir" demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا هو الصواب، وأين العصمة والعلم؟
Kadı Ebû Muhammed der ki: Doğru olan da budur; [aksi halde] ismet (peygamberlerin masumluğu) ve ilim nerede kalır?
وأما القراءة الثالثة- وهي فتح الكاف والذال- فالضمير في ظَنُّوا للمرسل إليهم، والضمير في «كذبوا» للرسل، ويحتمل أن يكون الضميران للرسل، أي ظن الرسل أنهم قد كذبوا من حيث نقلوا الكذب وإن كانوا لم يتعمدوه، فيرجع هذا التأويل إلى المعنى المردود الذي تقدم ذكره وقوله: جاءَهُمْ نَصْرُنا أي بتعذيب أممهم الكافرة، ثم وصف حال مجيء العذاب في أنه ينجي الرسل وأتباعهم، وهم الذين شاء رحمتهم، ويحل بأسه بالمجرمين الكفرة.
Üçüncü kıraat olan kâf ve zâl'in fethasıyla [okunuşa] gelince; { ظَنُّوا } kelimesindeki zamir kendilerine elçi gönderilenlere, «كَذَبُوا» kelimesindeki zamir ise peygamberlere aittir. Her iki zamirin de peygamberlere ait olması da muhtemeldir; yani peygamberler, kasıtlı olmasalar bile yalan nakletmiş olmaları bakımından yalan söylediklerini zannettiler [demektir]. Bu tefsir, daha önce zikredilen ve reddedilen anlama döner. Yüce Allah'ın { جاءَهُمْ نَصْرُنا } “Onlara yardımımız geldi” buyruğu, kâfir ümmetlerine azap etmekle [geldi] demektir. Sonra azabın geliş halini, peygamberleri ve rahmet etmeyi dilediği kimseler olan tâbilerini kurtarması ve kâfir suçluların üzerine de azabının inmesi şeklinde nitelemiştir.
وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو وحمزة والكسائي «فننجي» - بنونين- من أنجى. وقرأ الحسن:
İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr, Hamza ve el-Kisâî, encâ (أنجى) fiilinden [türeterek] iki nûn ile «فَنُنْجِي» şeklinde okumuşlardır. El-Hasan ise:
«فننجي» - النون الثانية مفتوحة، وهو من نجى ينجّي. وقرأ أبو عمرو أيضا وقتادة «فنجّي» - بنون واحدة وشد الجيم وسكون الياء- فقالت فرقة: إنها كالأولى أدغمت النون الثانية في الجيم ومنع بعضهم أن
ikinci nûn meftûh olarak «فَنَنَجِّي» şeklinde okumuştur ki bu neccâ-yüneccî (نجى ينجّي) fiilindendir. Ebû Amr -diğer bir rivayette- ve Katâde ise tek nûn, şeddeli cîm ve sâkin yâ ile «فَنُجِّي» şeklinde okumuşlardır. Bir grup: "Bu, birinci kıraat gibidir; ikinci nûn cîm harfine idğam edilmiştir" demiştir. Bazıları ise
يكون هذا موضع إدغام لتنافر النون والجيم في الصفات لا في المخارج، وقال: إنما حذفت النون في الكتاب لا في اللفظ وقد حكيت هذه القراءة عن الكسائي ونافع. وقرأ عاصم وابن عامر «فنجي» بفتح الياء على وزن فعل. وقرأت فرقة «فننجي» - بنونين وفتح الياء- رواها هبيرة عن حفص عن عاصم- وهي غلط من هبيرة. وقرأ ابن محيصن ومجاهد «فنجى» - فعل ماض بتخفيف الجيم وهي قراءة نصر بن عاصم والحسن بن أبي الحسن وابن السميفع وأبي حيوة، قال أبو عمرو الداني: وقرأت لابن محيصن «فنجّى» - بشد الجيم- على معنى فنجى النصر.
nûn ve cîm mahreçte değil sıfatlarda uyuşmadığı için burasının bir idğam yeri olmasını kabul etmemiş ve: "Nûn telaffuzda değil sadece yazıda hazfedilmiştir" demiştir. Bu kıraat el-Kisâî ve Nâfi'den de rivayet edilmiştir. Âsım ve İbn Âmir, fe'ale (فَعَلَ) vezninde yâ'nın fethasıyla «فَنُجِيَ» şeklinde okumuşlardır. Bir grup ise iki nûn ve yâ'nın fethasıyla «فَنُنَجِّيَ» şeklinde okumuştur ki bunu Hübeyre, Hafs tarikiyle Âsım'dan rivayet etmiştir; ancak bu, Hübeyre'nin bir hatasıdır. İbn Muhaysın ve Mücâhid ise cîm'in tahfifiyle (şeddesiz) mazi fiil olarak «فَنَجَا» şeklinde okumuşlardır; bu aynı zamanda Nasr b. Âsım, el-Hasan b. Ebi'l-Hasan, İbnü's-Sümeyfa' ve Ebû Hayve'nin de kıraatidir. Ebû Amr ed-Dânî der ki: İbn Muhaysın'dan cîm'in şeddesiyle «فَنَجَّى», yani "yardım kurtardı" anlamında okudum.
و «البأس» : العذاب. وقرأ أبو حيوة «من يشاء» - بالياء- وجاء الإخبار عن هلاك الكافرين، بقوله:
el-Be's (البأس), azap demektir. Ebû Hayve, yâ ile «مَنْ يَشَاءُ» şeklinde okumuştur. Kâfirlerin helakine dair haber şu buyrukla gelmiştir:
وَلا يُرَدُّ بَأْسُنا ... الآية- إذ في هذه الألفاظ وعيد بين، وتهديد لمعاصري محمد ﵇. وقرأ الحسن «بأسه» ، بالهاء.
{ وَلا يُرَدُّ بَأْسُنا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ } “...ve azabımız suçlular topluluğundan geri çevrilmez.” ayeti; zira bu ifadelerde açık bir tehdit ve Muhammed aleyhisselâm'ın çağdaşlarına yönelik bir gözdağı vardır. El-Hasan ise he harfiyle «بَأْسُهُ» şeklinde okumuştur.
قوله ﷿:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة يوسف (١٢) : آية ١١١]
[Yûsuf Suresi (12), Âyet 111]
لَقَدْ كانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبابِ ما كانَ حَدِيثاً يُفْتَرى وَلكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ كُلِّ شَيْءٍ وَهُدىً وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (١١١)
{ لَقَدْ كانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبابِ ما كانَ حَدِيثاً يُفْتَرى وَلكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ كُلِّ شَيْءٍ وَهُدىً وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “Andolsun ki onların kıssalarında akıl sahipleri için bir ibret vardır. Bu [Kur'an], uydurulacak bir söz değildir; ancak kendinden öncekilerin doğrulanması, her şeyin açıklanması ve inanan bir toplum için bir hidayet ve rahmettir.”
الضمير في قَصَصِهِمْ عام ليوسف وأبويه وإخوته وسائر الرسل الذين ذكروا على الجملة، ولما كان ذلك كله في القرآن قال عنه ما كانَ حَدِيثاً يُفْتَرى فإذا تأملت قصة يوسف ظهر أن في غرائبها وامتحان الله فيها لقوم في مواضع، ولطفه لقوم في مواضع، وإحسانه لقوم في مواضع، معتبرا لمن له لب وأجاد النظر، حتى يعلم أن كل أمر من عند الله وإليه.
{ قَصَصِهِمْ } “Onların kıssalarında” ifadesindeki zamir, genel olarak Yûsuf, anne-babası, kardeşleri ve topluca zikredilen diğer peygamberleri kapsar. Bunların hepsi Kur'an'da yer aldığı için Allah Teâlâ onun hakkında { ما كانَ حَدِيثاً يُفْتَرى } “Bu [Kur'an], uydurulacak bir söz değildir” buyurmuştur. Yûsuf'un kıssası düşünüldüğünde, onun harikalarında, Allah'ın bazı durumlarda bir topluluğu imtihan etmesinde, bazı durumlarda bir topluluğa lütufta bulunmasında ve bazı durumlarda bir topluluğa ihsanda bulunmasında; aklı olan ve derinlemesine düşünen kimse için her işin Allah katından olduğunu ve O'na döneceğini bilmesini sağlayacak ibretler olduğu ortaya çıkar.
وقوله: ما كانَ صيغة منع، وقرينة الحال تقتضي أن البرهان يقوم على أن ذلك لا يفترى، وذلك بأدلة النبوءة وأدلة الإعجاز، و «الحديث» - هنا- واحد الأحاديث، وليس للذي هو خلاف القديم هاهنا مدخل.
Yüce Allah'ın { ما كانَ } “...değildir” buyruğu bir nefy/men (imkânsızlık) kalıbıdır. Hâlin karinesi de bunun uydurulamayacağına dair delilin varlığını gerektirir ki bu da peygamberlik delilleri ve icaz (mucize) delilleridir. Buradaki el-Hadîs (الحديث), ehâdîs (sözler/anlatılar) kelimesinin tekilidir; kadîm olanın zıddı [yani sonradan yaratılmış olan mânası] burada söz konusu değildir.
ونصب تَصْدِيقَ إما على إضمار معنى كان، وإما على أن تكون لكِنْ بمعنى لكن المشددة.
{ تَصْدِيقَ } “...doğrulanması...” kelimesinin nasbı, ya kâne (كان) anlamının gizlenmesiyle (takdiriyle) ya da { لكِنْ } edatının şeddeli lâkinne (لكنّ) anlamında olmasıyladır.
وقرأ عيسى الثقفي «تصديق» بالرفع، وكذلك كل ما عطف عليه، وهذا على حذف المبتدأ، التقدير:
Îsâ es-Sekafî «تَصْدِيقُ» kelimesini ve ona matuf olanların hepsini ref' ile okumuştur; bu, mübtedanın (özne) hazfedilmesine göredir; takdiri:
هو تصديق. وقال أبو حاتم: النصب على تقدير: ولكن كان، والرفع على: ولكن هو. وينشد بيت ذي الرمة بالوجهين:
"O bir tasdiktir" şeklindedir. Ebû Hâtim der ki: Nasb hali "ve lâkin kâne" (fakat oldu) takdiriyle, ref' hali ise "ve lâkin hüve" (fakat o) takdiriyle açıklanır. Zü'r-Rimme'nin şu beyti iki vecihle de okunur:
وما كان مالي من تراث ورثته ... ولا دية كانت ولا كسي مأثم
"Malım ne miras aldığım bir tereke idi, / Ne bir diyetti ne de günahla elde edilmiş bir kazanç."
ولكن عطاء الله من كل رحلة ... إلى كل محجوب السرادق خضرم
"Fakat [o], çadırı perdeli, cömert her bir kimseye / Yapılan her yolculuktan Allah'ın bir ihsanıdır."
رفع عطاء الله، والنصب أجود.
"Atâullâhi" (عطاء الله) ref' ile okunmuştur; nasb ile okunması ise daha uygundur.
والَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ هو التوراة والإنجيل، والضمير في يَدَيْهِ عائد على القرآن، وهم اسم كان.
{ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ } “Kendinden öncekiler” ifadesinden kasıt Tevrat ve İncil'dir; { يَدَيْهِ } kelimesindeki zamir Kur'an'a döner, o da kâne'nin ismidir.
وقوله: كُلِّ شَيْءٍ يعني من العقائد والأحكام والحلال والحرام. وباقي الآية بين.
Yüce Allah'ın { كُلِّ شَيْءٍ } “Her şeyin” buyruğu; inanç esasları, hükümler, helal ve haramdan [her şeyi] kastetmektedir. Ayetin geri kalanı ise açıktır.