وقولهم: لَفِي ضَلالِكَ يريدون في انتكافك وتحيرك، وليس هو بالضلال الذي هو في العرف ضد الرشاد، لأن ذلك من الجفاء الذي لا يسوغ لهم مواجهته به، وقد تأول بعض الناس على ذلك، ولهذا قال قتادة ﵀: قالوا لوالدهم كلمة غليظة لم يكن ينبغي لهم أن يقولوها لوالدهم ولا لنبي الله ﵇، وقال ابن عباس: المعنى: لفي خطئك.
Onların: { لَفِي ضَلالِكَ } “[Hâlâ] eski şaşkınlığında [ve tutarsızlığındasın]” sözüyle kastettikleri, senin saplantın ve şaşkınlığındır. Yoksa bu, örfte hidayetin zıddı olan dalalet (sapıklık) değildir; zira bu, onun yüzüne karşı söylemelerinin caiz olmadığı bir kabalık olurdu. Nitekim bazı kimseler bunu böyle tevil etmiştir. Bu sebeple Katâde rahmetullâhi aleyh şöyle demiştir: «Babalarına kaba bir söz söylediler; bunu ne babalarına ne de Allah'ın bir peygamberine aleyhisselâm söylemeleri gerekirdi.» İbn Abbâs ise: «Bunun manası: 'Hatanın içindesin' demektir» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وكان حزن يعقوب قد تجدد بقصة بنيامين، فلذلك يقال له: ذو الحزنين.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Ya'kûb'un hüznü Bünyâmin kıssasıyla tazelenmişti; bu yüzden ona «Zü'l-huzneyn» (iki hüzün sahibi) denilir.
قوله ﷿:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٩٦ الى ١٠٠]
[Yûsuf Suresi (12) / 96-100. Ayetler]
فَلَمَّا أَنْ جاءَ الْبَشِيرُ أَلْقاهُ عَلى وَجْهِهِ فَارْتَدَّ بَصِيراً قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ (٩٦) قالُوا يا أَبانَا اسْتَغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا إِنَّا كُنَّا خاطِئِينَ (٩٧) قالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (٩٨) فَلَمَّا دَخَلُوا عَلى يُوسُفَ آوى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ وَقالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ (٩٩) وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَخَرُّوا لَهُ سُجَّداً وَقالَ يا أَبَتِ هذا تَأْوِيلُ رُءْيايَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَها رَبِّي حَقًّا وَقَدْ أَحْسَنَ بِي إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ وَجاءَ بِكُمْ مِنَ الْبَدْوِ مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ الشَّيْطانُ بَيْنِي وَبَيْنَ إِخْوَتِي إِنَّ رَبِّي لَطِيفٌ لِما يَشاءُ إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (١٠٠)
{ فَلَمَّا أَنْ جاءَ الْبَشِيرُ أَلْقاهُ عَلى وَجْهِهِ فَارْتَدَّ بَصِيراً قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ (٩٦) قالُوا يا أَبانَا اسْتَغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا إِنَّا كُنَّا خاطِئِينَ (٩٧) قالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (٩٨) فَلَمَّا دَخَلُوا عَلى يُوسُفَ آوى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ وَقالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ (٩٩) وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَخَرُّوا لَهُ سُجَّداً وَقالَ يا أَبَتِ هذا تَأْوِيلُ رُءْيايَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَها رَبِّي حَقًّا وَقَدْ أَحْسَنَ بِي إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ وَجاءَ بِكُمْ مِنَ الْبَدْوِ مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ الشَّيْطانُ بَيْنِي وَبَيْنَ إِخْوَتِي إِنَّ رَبِّي لَطِيفٌ لِما يَشاءُ إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (١٠٠) } “Müjdeci gelip de gömleği onun yüzüne koyunca derhal gözleri açıldı. [Ya'kûb:] 'Ben size, Allah katından sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum dememiş miydim?' dedi. (96) [Oğulları:] 'Ey babamız! Bizim için günahlarımızın bağışlanmasını dile; çünkü biz gerçekten hatalı kimselerdik' dediler. (97) [Ya'kûb:] 'Sizin için Rabbimden bağışlanma dileyeceğim; şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir' dedi. (98) Yûsuf'un yanına girdiklerinde anne ve babasını kucaklayıp bağrına bastı ve: 'Allah'ın izniyle güven içinde Mısır'a girin!' dedi. (99) Anne ve babasını tahtın üstüne çıkardı ve hepsi onun huzurunda secdeye kapandılar. [Yûsuf] dedi ki: 'Ey babacığım! İşte bu, daha önceki rüyamın gerçekleşmesidir; Rabbim onu doğru çıkardı. Şeytan benimle kardeşlerimin arasını bozduktan sonra beni zindandan çıkaran ve sizi çölden getiren Rabbim bana gerçekten lütufta bulundu. Şüphesiz Rabbim, dilediği şeye karşı çok lütufkârdır; çünkü O, her şeyi bilendir, her şeyi hikmetle yapandır.' (100)”
روي عن ابن عباس: أن الْبَشِيرُ كان يهوذا لأنه كان جاء بقميص الدم.
İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre, { الْبَشِيرُ } «müjdeci» Yehûdâ idi; çünkü kanlı gömleği de o getirmişti.
قال القاضي أبو محمد: حدثني أبي ﵁ قال: سمعت الواعظ أبا الفضل بن الجوهري على المنبر بمصر يقول: إن يوسف ﵇ لما قال: اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هذا فَأَلْقُوهُ عَلى وَجْهِ أَبِي [يوسف: ٩٣] قال يهوذا لإخوته: قد علمتم أني ذهبت إليه بقميص الترحة فدعوني أذهب إليه بقميص الفرحة فتركوه وذلك. وقال هذا المعنى السدي. وارتد معناه: رجع هو، يقال: ارتد الرجل ورده غيره، وبَصِيراً معناه: مبصرا، ثم وقفهم على قوله: إِنِّي أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ وهذا- والله أعلم- هو انتظاره لتأويل الرؤيا- ويحتمل أن يشير إلى حسن ظنه بالله تعالى فقط.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Babam radıyallâhu anh bana anlatıp şöyle dedi: Mısır'da vaiz Ebu'l-Fadl b. el-Cevherî'yi minberde şöyle derken işittim: Yûsuf aleyhisselâm: { اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هذا فَأَلْقُوهُ عَلى وَجْهِ أَبِي } “Şu gömleğimi götürün de babamın yüzüne koyun” [Yûsuf: 93] buyurunca, Yehûdâ kardeşlerine: «Bildiğiniz gibi ona keder gömleğini ben götürmüştüm, bırakın da sevinç gömleğini de ben götüreyim» dedi; onlar da bunu ona bıraktılar. Bu manayı es-Süddî de söylemiştir. { ارْتَدَّ } kelimesinin manası: Kendisi döndü demektir; «ertedde'r-raculü ve reddehû gayruhû» (ارتد الرجل ورده غيره) [«Adam döndü, başkası onu döndürdü»] denir. { بَصِيراً } ise «görür halde» demektir. Sonra onları şu sözüyle uyardı: { إِنِّي أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ } “Ben Allah katından sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum.” Bu da —Allah en doğrusunu bilir ya— rüyanın tevilini beklemesidir; sadece Allah Teâlâ'ya olan hüsnüzannına işaret etmesi de muhtemeldir.
وروي: أنه قال للبشير: على أي دين تركت يوسف؟ قال: على الإسلام قال: الحمد لله، الآن كملت النعمة.
Rivayet edildiğine göre Ya'kûb müjdeciye: «Yûsuf'u hangi din üzere bıraktın?» diye sordu. O da: «İslam üzere» dedi. Bunun üzerine Ya'kûb: «Allah'a hamdolsun, şimdi nimet tamamlandı» dedi.
وفي مصحف ابن مسعود: «فلما أن جاء البشير من بين يدي العير» ، وحكى الطبري عن بعض النحويين أنه قال: أَنْ في قوله: فَلَمَّا أَنْ جاءَ الْبَشِيرُ زائدة، والعرب تزيدها أحيانا في الكلام بعد لما وبعد حتى فقط، تقول: لما جئت كان كذا، ولما أن جئت، وكذلك تقول: ما قام زيد حتى قمت، وحتى أن قمت.
İbn Mes'ûd'un mushafında: «فَلَمَّا أَنْ جَاءَ الْبَشِيرُ مِنْ بَيْنِ يَدَيِ الْعِيرِ» (Kervanın önünden müjdeci gelince) şeklindedir. Et-Taberî bazı nahivcilerden şunu nakletmiştir: { فَلَمَّا أَنْ جاءَ الْبَشِيرُ } ayetindeki «en» (أَنْ) zaiddir (fazlalıktır); Araplar bunu kelamda bazen sadece «lemmâ» (لما) ve «hattâ» (حتى) edatlarından sonra zaid kılarlar. Nitekim: «Lemmâ ci'te kâne kezâ» (لما جئت كان كذا) ve «lemmâ en ci'te» (ولما أن جئت) dersin; aynı şekilde: «Mâ kâme Zeydün hattâ kumtü» (ما قام زيد حتى قمت) ve «ve hattâ en kumtü» (وحتى أن قمت) dersin.
وقوله: قالُوا: يا أَبانَا اسْتَغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا الآية، روي أن يوسف ﵇ لما غفر لإخوته، وتحققوا أيضا أن يعقوب يغفر لهم، قال بعضهم لبعض: ما يغني عنا هذا إن لم يغفر الله لنا؟! فطلبوا- حينئذ- من يعقوب أن يطلب لهم المغفرة من الله تعالى، واعترفوا بالخطأ، فقال لهم يعقوب: سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ، فقالت فرقة: سوفهم إلى السحر، وروي عن محارب بن دثار أنه قال: كان عم لي يأتي المسجد فسمع إنسانا يقول: اللهم دعوتني فأجبت وأمرتني فأطعت، وهذا سحر فاغفر لي، فاستمع الصوت فإذا هو من دار عبد الله بن مسعود، فسئل عبد الله بن مسعود عن ذلك، فقال: إن يعقوب ﵇ أخر بنيه إلى السحر، ويقوي هذا التأويل قول النبي ﷺ: «ينزل ربنا كل ليلة إذا كان الثلث الآخر إلى سماء الدنيا فيقول: من يدعوني فأستجيب له؟ من يستغفرني فأغفر له؟» الحديث.
{ قالُوا يا أَبانَا اسْتَغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا } “[Oğulları:] 'Ey babamız! Bizim için günahlarımızın bağışlanmasını dile' dediler” ayeti hakkında rivayet edildiğine göre: Yûsuf aleyhisselâm kardeşlerini bağışlayınca ve onlar Ya'kûb'un da kendilerini bağışlayacağından emin olunca, birbirlerine: «Eğer Allah bizi bağışlamazsa bunun bize ne faydası olur?!» dediler. Bunun üzerine Ya'kûb'dan kendileri için Allah Teâlâ'dan mağfiret dilemesini istediler ve hatalarını itiraf ettiler. Ya'kûb da onlara: { سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ } “[Sizin için Rabbimden] bağışlanma dileyeceğim” dedi. Bir grup: «Onları seher vaktine erteledi» demiştir. Muhârib b. Disâr'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Mescide giden bir amcam vardı; bir kimsenin: 'Allahım! Beni çağırdın icabet ettim, bana emrettin itaat ettim; işte bu seher vaktidir, beni bağışla' dediğini işitti. Sese kulak kabarttı; bir de baktı ki bu ses Abdullah b. Mes'ûd'un evinden geliyordu. Bunun üzerine Abdullah b. Mes'ûd'a bu soruldu, o da: 'Ya'kûb aleyhisselâm oğullarını seher vaktine ertelemişti' dedi.» Bu tevile Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şu hadisi de kuvvet kazandırmaktadır: «Rabbimiz her gece, gecenin son üçte biri kalınca dünya semasına nüzul eder ve: 'Bana dua eden yok mu icabet edeyim? Benden mağfiret dileyen yok mu onu bağışlayayım?' buyurur.»
ويقويه قوله تعالى: وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحارِ [آل عمران: ١٧] . وقالت فرقة: إنما سوفهم يعقوب إلى قيام الليل، وقالت فرقة- منهم سعيد بن جبير- سوفهم يعقوب إلى الليالي البيض، فإن الدعاء فيهن يستجاب وقيل: إنما أخرهم إلى ليلة الجمعة، وروى ابن عباس هذا التأويل عن النبي ﷺ، قال: «أخرهم يعقوب حتى تأتي له الجمعة» .
Buna Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da kuvvet kazandırmaktadır: { وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحارِ } “Seher vakitlerinde bağışlanma dileyenler” [Âl-i İmrân: 17]. Bir grup: «Ya'kûb onları ancak gece namazına erteledi» demiştir. Aralarında Saîd b. Cübeyr'in de bulunduğu bir grup ise: «Ya'kûb onları eyyâm-ı bîz (ayın aydınlık geceleri) gecelerine erteledi; zira o gecelerde dua kabul olunur» demiştir. Bir görüşe göre de onları ancak cuma gecesine ertelemiştir. İbn Abbâs bu tevili Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet etmiş ve: «Ya'kûb onları cuma günü gelene kadar erteledi» demiştir.
ثم رجاهم يعقوب ﵇ بقوله: إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ.
Sonra Ya'kûb aleyhisselâm: { إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ } “Şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” sözüyle onlara umut verdi.
وقوله: فَلَمَّا دَخَلُوا الآية، هاهنا محذوفات يدل عليها الظاهر، وهي: فرحل يعقوب بأهله أجمعين وساروا حتى بلغوا يوسف، فلما دخلوا عليه.
{ فَلَمَّا دَخَلُوا } “[Yûsuf'un yanına] girdiklerinde” ayetinde, zahirin delalet ettiği hazfedilmiş (gizli) kısımlar vardır; bunlar: «Ya'kûb bütün ailesiyle birlikte yola çıktı, Yûsuf'a varıncaya kadar yürüdüler; nihayet onun huzuruna girdiklerinde...» şeklindedir.
وآوى معناه: ضم وأظهر الحماية بهما، وفي الحديث: «أما أحدهم فأوى إلى الله فآواه الله» .
{ آوى } kelimesinin manası: Bağrına bastı ve ikisine himayesini gösterdi demektir. Hadiste şöyle geçer: «Onlardan birine gelince, o Allah'a sığındı (âvâ), Allah da onu barındırdı (âvâhu).»
وقيل: أراد «بالأبوين» : أباه وأمه- قاله ابن إسحاق والحسن- وقال بعضهم: أباه وجدته- أم أمه- حكاه الزهراوي- وقيل: أباه وخالته، لأن أمه قد كانت ماتت- قاله السدي-.
«Ebeveyn» (أبوين) ile babasını ve annesini kastettiği söylenmiştir —bunu İbn İshâk ve Hasan söylemiştir—. Bazıları da: «Babasını ve anneannesini —annesinin annesini— [kastetmiştir]» demiştir —bunu ez-Zührâvî nakletmiştir—. Bir görüşe göre de: Babasını ve teyzesini [kastetmiştir], çünkü annesi daha önce vefat etmişti —bunu es-Süddî söylemiştir—.
قال القاضي أبو محمد: والأول أظهر- بحسب اللفظ- إلا لو ثبت بسند أن أمه قد كانت ماتت.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Annesinin daha önce vefat ettiği bir senetle sabit olmadıkça, lafız bakımından birinci görüş daha açıktır.
وفي مصحف ابن مسعود: «آوى إليه أبويه وإخوته» . وقوله: ادْخُلُوا مِصْرَ معناه: تمكنوا واسكنوا واستقروا، لأنهم قد كانوا دخلوا عليه، وقيل: بل قال لهم ذلك في الطريق حين تلقاهم- قاله السدي- وهذا الاستثناء هو الذي ندب القرآن إليه، أن يقوله الإنسان في جميع ما ينفذه بقوله في المستقبل، وقال ابن جريج: هذا مؤخر في اللفظ وهو متصل في المعنى بقوله: سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ.
İbn Mes'ûd'un mushafında: «آوَى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ وَإِخْوَتَهُ» (Anne babasını ve kardeşlerini bağrına bastı) şeklindedir. { ادْخُلُوا مِصْرَ } “Mısır'a girin” sözünün manası: «Yerleşin, oturun ve ikamet edin» demektir; zira onlar zaten onun yanına girmişlerdi. Bir görüşe göre ise bunu onlara onları karşıladığı sırada yolda söylemiştir —bunu es-Süddî demiştir—. Bu istisna ({ إِنْ شاءَ اللَّهُ }), insanın gelecekte sözüyle gerçekleştireceği her şeyde söylemesini Kur'an'ın teşvik ettiği istisnadır. İbn Cüreyc ise: «Bu lafızda sonraya bırakılmıştır, mana olarak ise { سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ } sözüne bağlıdır» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وفي هذا التأويل ضعف.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu tevil zayıftır.
والْعَرْشِ: سرير الملك، وكل ما عرش فهو عريش وعرش، وخصصت اللغة العرش لسرير الملك، وخَرُّوا معناه: تصوبوا إلى الأرض، واختلف في هذا السجود، فقيل: كان كالمعهود عندنا من وضع الوجه بالأرض، وقيل: بل دون ذلك كالركوع البالغ ونحوه مما كان سيرة تحياتهم للملوك في ذلك الزمان، وأجمع المفسرون أن ذلك السجود- على أي هيئة كان- فإنما كان تحية لا عبادة. قال قتادة: هذه كانت تحية الملوك عندهم. وأعطى الله هذه الأمة السلام تحية أهل الجنة. وقال الحسن: الضمير في لَهُ لله ﷿.
{ الْعَرْشِ } hükümdarın tahtıdır. Çardak yapılan her şeye «arîş» ve «arş» denir; dil ise «arş» kelimesini hükümdarın tahtına tahsis etmiştir. { خَرُّوا } lafzının manası: Yere doğru kapandılar demektir. Bu secde hakkında ihtilaf edilmiştir: Bizde bilinen şekilde yüzün yere konulması gibi olduğu söylenmiştir. Bir görüşe göre ise bundan daha aşağı, ileri derecede bir rükû ve benzeri bir hareket olup o dönemde hükümdarları selamlama âdeti olan bir şekildi. Müfessirler, hangi şekilde olursa olsun bu secdenin bir ibadet değil, yalnızca bir selamlama olduğu hususunda icma etmişlerdir. Katâde: «Bu, onların katında hükümdarların selamlanmasıydı. Allah bu ümmete selam olarak cennet ehlinin selamını verdi» demiştir. Hasan ise: { لَهُ } lafzındaki zamirin Yüce Allah'a ait olduğunu söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: ورد على هذا القول.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu görüş reddedilmiştir.
وحكى الطبري: أن يعقوب لما بلغ مصر في جملته كلم يوسف فرعون في تلقيه فخرج إليه وخرج الملوك معه فلما دنا يوسف من يعقوب وكان يعقوب يمشي متوكئا على يهوذا- قال: فنظر يعقوب إلى الخيل والناس فقال: يا يهوذا، هذا فرعون مصر، قال: لا هو ابنك، قال: فلما دنا كل واحد منهما من صاحبه ذهب يوسف يبدأ بالسلام، فمنعه يعقوب من ذلك وكان يعقوب أحق بذلك منه وأفضل، فقال: السلام عليك يا مذهب الأحزان.
Et-Taberî nakletmiştir ki: Ya'kûb maiyetiyle birlikte Mısır'a ulaştığında Yûsuf, onu karşılamak için Firavun'la konuştu; Yûsuf onu karşılamaya çıktı, hükümdarlar da onunla birlikte çıktılar. Yûsuf Ya'kûb'a yaklaştığında —ki Ya'kûb Yehûdâ'ya dayanarak yürüyordu— [anlatıcı] dedi ki: Ya'kûb atlara ve insanlara bakıp: «Ey Yehûdâ, bu Mısır Firavunu mu?» dedi. Yehûdâ: «Hayır, o senin oğlundur» dedi. [Anlatıcı] dedi ki: İkisi birbirine yaklaşınca Yûsuf ilk önce selam vermeye yeltendi; Ya'kûb buna engel oldu —ki Ya'kûb buna ondan daha layık ve daha faziletliydi— ve şöyle dedi: «Selam sana, ey hüzünleri gideren!»
قال القاضي أبو محمد: ونحو هذا من القصص، وفي هذا الوقت قال يوسف ليعقوب: إن فرعون قد أحسن إلينا فادخل عليه شاكرا، فدخل عليه، فقال فرعون: يا شيخ ما مصيرك إلى ما أرى؟ قال: تتابع البلاء عليّ. قال: فما زالت قدمه حتى نزل الوحي: يا يعقوب، أتشكوني إلى من لا يضرك ولا ينفعك؟ قال:
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu ve benzeri kıssalar anlatılmıştır. Bu esnada Yûsuf Ya'kûb'a: «Firavun bize ihsanda bulundu; onun huzuruna teşekkür ederek gir» dedi. Ya'kûb onun huzuruna girdi. Firavun: «Ey ihtiyar, seni bu gördüğüm hale getiren nedir?» dedi. Ya'kûb: «Üzerime belaların peş peşe gelmesidir» dedi. [Anlatıcı] dedi ki: Ya'kûb henüz oradan ayrılmadan şu vahiy indi: «Ey Ya'kûb! Sana ne zarar ne de fayda veremeyen birine beni mi şikâyet ediyorsun?» Ya'kûb:
يا رب ذنب فاغفره. وقال أبو عمرو الشيباني: تقدم يوسف يعقوب في المشي في بعض تلك المواطن فهبط جبريل فقال له: أتتقدم أباك؟ إن عقوبتك لذلك ألا يخرج من نسلك نبي.
«Ey Rabbim! Bu bir günahtı, beni bağışla» dedi. Ebû Amr eş-Şeybânî şöyle demiştir: Yûsuf o yerlerin birinde yürürken Ya'kûb'un önüne geçti; bunun üzerine Cebrâil inip ona: «Babanın önüne mi geçiyorsun? Bunun cezası olarak senin soyundan hiçbir peygamber çıkmayacaktır» dedi.
قوله ﷿:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
وَقالَ يا أَبَتِ هذا تَأْوِيلُ....
{ وَقالَ يا أَبَتِ هذا تَأْوِيلُ.... } “[Yûsuf] dedi ki: 'Ey babacığım! İşte bu, [...] tevilidir (yorumudur)...'”
المعنى: قال يوسف ليعقوب: هذا السجود الذي كان منكم، هو ما آلت إليه رؤياي قديما في الأحد عشر كوكبا وفي الشمس والقمر.
Manası: Yûsuf Ya'kûb'a dedi ki: «Sizden sadır olan bu secde, eskiden on bir yıldız, güneş ve ay hakkında gördüğüm rüyamın nihai neticesidir.»
وقوله: قَدْ جَعَلَها رَبِّي حَقًّا ابتداء تعديد نعم الله تعالى عليه، وقوله: قَدْ أَحْسَنَ بِي، أي أوقع وناط إحسانه بي. فهذا منحى في وصول الإحسان بالباء، وقد يقال: أحسن إليّ، وأحسن فيّ، ومنه قول عبد الله بن أبي ابن سلول: يا محمد أحسن في مواليّ وهذه المناحي مختلفة المعنى، وأليقها بيوسف قوله:
{ قَدْ جَعَلَها رَبِّي حَقًّا } “Rabbim onu doğru çıkardı” sözü, Allah Teâlâ'nın üzerindeki nimetlerini saymaya başlamasıdır. { قَدْ أَحْسَنَ بِي } “Bana lütufta bulundu” sözü ise, yani ihsanını bana ulaştırdı ve bana bağladı demektir. Bu, «ihsan» fiilinin «bâ» (ب) harf-i ceriyle geçişli kılınmasındaki bir kullanımdır. Bazen «ahsene ileyye» (أحسن إليّ) [bana iyilik etti] ve «ahsene fiyye» (أحسن فيّ) denir; nitekim Abdullah b. Übey b. Selûl'ün: «Ey Muhammed, müttefiklerim hakkında bana iyilik yap (ahsin fî mevâliyye)» sözü bundandır. Bu kullanımlar farklı manalara gelir; Yûsuf'a en uygun olanı ise:
بِي لأنه إحسان درج فيه دون أن يقصد هو الغاية التي صار إليها.
{ بِي } “bana” demesidir; çünkü o, kendisi ulaştığı nihai gayeyi hedeflemeksizin bu ihsanın içinde derece derece ilerlemiştir.
وذكر يوسف ﵇ إخراجه من السجن، وترك إخراجه من الجب لوجهين:
Yûsuf aleyhisselâm zindandan çıkarılışını zikretmiş, kuyudan çıkarılışını ise iki sebepten dolayı terk etmiştir:
أحدهما: أن في ذكر إخراجه من الجب تجديد فعل إخوته وخزيهم بذلك وتقليع نفوسهم وتحريك تلك الغوائل وتخبيث النفوس.
Birincisi: Kuyudan çıkarılışını anmakta, kardeşlerinin fiilini ve bununla rezil olmalarını tazelemek, kalplerini kırmak, o gizli düşmanlıkları depreştirmek ve nefisleri bulandırmak vardır.
والوجه الآخر: أنه خرج من الجب إلى الرق، ومن السجن إلى الملك فالنعمة هنا أوضح.
İkinci sebep: O, kuyudan köleliğe çıktı; zindandan ise hükümdarlığa çıktı; dolayısıyla buradaki nimet daha açıktır.
وقوله: وَجاءَ بِكُمْ مِنَ الْبَدْوِ يعم جمع الشمل والتنقل من الشقاوة إلى النعمة بسكنى الحاضرة، وكان منزل يعقوب ﵇ بأطراف الشام في بادية فلسطين وكان رب إبل وغنم وبادية.
{ وَجاءَ بِكُمْ مِنَ الْبَدْوِ } “ve sizi çölden getirdi” sözü; ailenin bir araya getirilmesini ve yerleşik hayat sürerek meşakkatten nimete geçişi kapsar. Ya'kûb'un aleyhisselâm yurdu Şam'ın uçlarında, Filistin sahrasındaydı; kendisi deve, koyun ve çöl sahibi bir kimseydi.
ونَزَغَ معناه: فعل فعلا أفسد به، ومنه قول النبي ﵇: «لا يشر أحدكم على أخيه بالسلاح لا ينزغ الشيطان في يده» .
{ نَزَغَ } kelimesinin manası: Bozgunculuk çıkaran bir fiil işledi demektir. Nitekim Peygamber'in aleyhisselâm: «Hiçbiriniz kardeşine silahla işaret etmesin; şeytan elini dürtüp [bir felakete yol açmasın]» sözü bundandır.
وإنما ذكر يوسف هذا القدر من أمر إخوته ليبين حسن موقع النعم، لأن النعمة إذا جاءت إثر شدة وبلاء فهي أحسن موقعا.
Yûsuf, kardeşlerinin durumundan sadece bu kadarcık bahsetti ki nimetlerin güzelliğini ortaya koysun; zira nimet bir darlık ve belanın ardından geldiğinde daha güzel bir tesir bırakır.
وقوله: لِما يَشاءُ أي من الأمور أن يفعله، واختلف الناس في كم كان بين رؤيا يوسف وبين ظهورها: فقالت فرقة أربعون سنة- هذا قول سلمان الفارسي وعبد الله بن شداد، وقال عبد الله بن شداد:
{ لِما يَشاءُ } “dilediği şeye karşı” buyruğu, yani yapmayı dilediği işlere karşı demektir. İnsanlar, Yûsuf'un rüyası ile onun gerçekleşmesi arasında ne kadar zaman geçtiği hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bir grup kırk yıl olduğunu söylemiştir —bu Selmân-ı Fârisî ve Abdullah b. Şeddâd'ın görüşüdür; Abdullah b. Şeddâd:
ذلك آخر ما تبطئ الرؤيا- وقالت فرقة- منهم الحسن وجسر بن فرقد وفضيل بن عياض- ثمانون سنة.
«Bu, bir rüyanın gecikebileceği en son süredir» demiştir—. Aralarında Hasan, Cisr b. Ferkad ve Fudayl b. İyâz'ın bulunduğu bir grup ise seksen yıl olduğunu söylemiştir.
وقال ابن إسحاق: ثمانية عشر، وقيل: اثنان وعشرون- قاله النقاش- وقيل: ثلاثون، وقيل: خمس وثلاثون- قاله قتادة- وقال السدي وابن جبير: ستة وثلاثون سنة. وقيل: إن يوسف ﵇ عمر مائة وعشرين سنة. وقيل: إن يعقوب بقي عند يوسف نيفا على عشرين سنة ثم توفي ﷺ.
İbn İshâk on sekiz yıl demiştir. Yirmi iki yıl olduğu da söylenmiştir —bunu en-Nakkâş söylemiştir—. Otuz yıl olduğu söylenmiştir; otuz beş yıl olduğu da söylenmiştir —bunu Katâde söylemiştir—. Es-Süddî ve İbn Cübeyr ise otuz altı yıl demişlerdir. Yûsuf'un aleyhisselâm yüz yirmi yıl yaşadığı söylenmiştir. Ya'kûb'un Yûsuf'un yanında yirmi küsur yıl kaldığı, sonra vefat ettiği aleyhisselâm söylenmiştir.
قال القاضي أبو محمد: ولا وجه في ترك تعريف يوسف أباه بحاله منذ خرج من السجن إلى العز إلا
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Yûsuf'un zindandan çıkıp izzete kavuştuğundan itibaren durumunu babasına bildirmeyişinin,
الوحي من الله تعالى لما أراد أن يمتحن به يعقوب وبنيه، وأراد من صورة جمعهم- لا إله إلا هو- وقال النقاش: كان ذلك الوحي في الجب، وهو قوله تعالى: وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ هذا وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ [يوسف: ١٥] وهذا محتمل.
Ya'kûb ve oğullarını imtihan etmek ve onları bir araya getirme şeklini murat ettiğinde Allah Teâlâ'dan gelen vahiyden başka bir izahı yoktur —O'ndan başka ilah yoktur—. En-Nakkâş: «Bu vahiy kuyudayken gelmişti; o da Yüce Allah'ın: { وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ هذا وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ } “Biz ona: 'Andolsun ki sen onların bu işini, onlar hiç farkında değillerken kendilerine haber vereceksin' diye vahyettik” [Yûsuf: 15] buyruğudur» demiştir; bu da muhtemeldir.
ومما روي في أخبار يعقوب ﵇: قال الحسن: إنه لما ورده البشير لم يجد عنده شيئا يثيبه به فقال له: والله ما أصبت عندنا شيئا، وما خبزنا منذ سبع ليال، ولكن هون الله عليك سكرات الموت. ومن أخباره: أنه لما اشتد بلاؤه وقال: يا رب أعميت بصري وغيبت عني يوسف، أفما ترحمني؟ فأوحى الله إليه: سوف أرحمك وأرد عليك ولدك وبصرك، وما عافيتك بذلك إلا أنك طبخت في منزلك حملا فشمه جار لك ولم تساهمه بشيء، فكان يعقوب بعد يدعوه إلى غدائه وعشائه. وحكى الطبري: أنه لما اجتمع شمله كلفه بنوه أن يدعو الله لهم حتى يأتي الوحي بأن الله قد غفر لهم. قال: فكان يعقوب يصلي ويوسف وراءه وهم وراء يوسف، ويدعو لهم فلبث كذلك عشرين سنة ثم جاءه الوحي: إني قد غفرت لهم وأعطيتهم مواثيق النبوة بعدك. ومن أخباره: أنه لما حضرته الوفاة أوصى إلى يوسف أن يدفنه بالشام، فلما مات نفخ فيه المر وحمله إلى الشام، ثم مات يوسف فدفن بمصر، فلما خرج موسى- بعد ذلك- من أرض مصر احتمل عظام يوسف حتى دفنها بالشام مع آبائه.
Ya'kûb'un aleyhisselâm haberleri hakkında rivayet edilenlerden biri şudur: Hasan der ki: Müjdeci ona geldiğinde, ona mükâfat olarak verecek hiçbir şey bulamadı ve ona şöyle dedi: «Vallahi yanımızda sana verecek hiçbir şey bulamadın; yedi gecedir ekmek pişirmedik, ancak Allah ölüm sekeratını sana kolaylaştırsın.» Onun haberlerindendir ki: İmtihanı ağırlaşıp: «Ey Rabbim! Gözlerimi âmâ kıldın, Yûsuf'u benden uzaklaştırdın; bana merhamet etmez misin?» deyince, Allah ona şöyle vahyetti: «Sana merhamet edeceğim, çocuğunu ve gözlerini sana geri vereceğim. Sana bu afiyeti vermeyişimin tek sebebi, evinde bir kuzu pişirmiştin de bir komşun onun kokusunu almış ve sen ona hiçbir şey vermemiştin.» Ya'kûb bundan sonra onu öğle ve akşam yemeklerine davet ederdi. Et-Taberî nakletmiştir ki: Ailesi bir araya gelince oğulları, Allah'ın kendilerini bağışladığına dair vahiy gelene kadar kendileri için Allah'a dua etmesini ondan istediler. [Anlatıcı] dedi ki: Ya'kûb namaz kılıyor, Yûsuf arkasında, oğulları da Yûsuf'un arkasında duruyor ve onlara dua ediyordu. Yirmi yıl bu halde kaldılar; sonra ona şu vahiy geldi: «Ben onları bağışladım ve senden sonra onlara peygamberlik ahitlerini verdim.» Onun haberlerindendir ki: Vefatı yaklaştığında Yûsuf'a kendisini Şam'a defnetmesini vasiyet etti. Vefat edince vücuduna mürr üflendi (tahnit edildi) ve Şam'a taşındı. Sonra Yûsuf vefat etti ve Mısır'a defnedildi; Mûsâ daha sonra Mısır topraklarından çıkınca Yûsuf'un kemiklerini taşıdı ve onu Şam'da atalarının yanına defnetti.
قوله ﷿:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ١٠١ الى ١٠٢]
[Yûsuf Suresi (12) / 101-102. Ayetler]
رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَنْتَ وَلِيِّي فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ تَوَفَّنِي مُسْلِماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ (١٠١) ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ وَهُمْ يَمْكُرُونَ (١٠٢)
{ رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَنْتَ وَلِيِّي فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ تَوَفَّنِي مُسْلِماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ (١٠١) ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ وَهُمْ يَمْكُرُونَ (١٠٢) } “Rabbim! Sen bana mülkten bir pay verdin ve bana rüyaların tabirini öğrettin. Ey gökleri ve yeri yaratan! Dünyada da ahirette de benim velim/koruyucum Sensin. Canımı Müslüman olarak al ve beni salihler arasına kat! (101) İşte bunlar, sana vahyettiğimiz gayb haberlerindendir. Yoksa onlar hile kurarak işlerinde görüş birliğine vardıkları zaman sen onların yanında değildin. (102)”
قرأ ابن مسعود «آتيتن» و «علمتن» بحذف الياء على التخفيف، وقرأ ابن ذر «رب آتيتني» بغير «قد» .
İbn Mes'ûd, tahfif (kolaylık) amacıyla «yâ» (ي) harfini hazfederek «آتَيْتَنِ» ve «عَلَّمْتَنِ» şeklinde okumuştur. İbn Zerr ise { قَدْ } olmaksızın «رَبِّ آتَيْتَنِي» şeklinde okumuştur.
وذكر كثير من المفسرين: أن يوسف ﵇ لما عدد في هذه الآية نعم الله عنده تشوق إلى لقاء ربه ولقاء الجلة وصالحي سلفه وغيرهم من المؤمنين، ورأى أن الدنيا كلها قليلة فتمنى الموت في قوله:
Müfessirlerin çoğu şunu zikretmiştir: Yûsuf aleyhisselâm bu ayette Allah'ın üzerindeki nimetlerini sayınca Rabbine kavuşmayı, büyük zatlara, salih geçmişlerine ve diğer müminlere kavuşmayı arzuladı; dünyanın tamamının az olduğunu gördü ve şu buyruğuyla ölümü temenni etti:
تَوَفَّنِي مُسْلِماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ وقال ابن عباس: «لم يتمن الموت نبي غير يوسف» ، وذكر المهدوي تأويلا آخر- وهو الأقوى عندي- أن ليس في الآية تمني موت- وإنما عدد يوسف ﵇ نعم الله عنده ثم دعا أن يتم عليه النعم في باقي عمره أي تَوَفَّنِي- إذا حان أجلي- على الإسلام، واجعل لحاقي بالصالحين، وإنما تمنى الموافاة على الإسلام لا الموت. وورد عن النبي ﷺ أنه قال: «لا يتمنينّ أحدكم الموت لضرّ نزل به» . الحديث بكماله. وروي عنه ﵇ أنه قال في بعض دعائه:
{ تَوَفَّنِي مُسْلِماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ } “Canımı Müslüman olarak al ve beni salihler arasına kat!” İbn Abbâs: «Yûsuf'tan başka hiçbir peygamber ölümü temenni etmemiştir» demiştir. El-Mehdevî başka bir tevil zikretmiştir ki benim katımda en kuvvetli olanı da budur: Ayette bir ölüm temennisi yoktur; Yûsuf aleyhisselâm yalnızca Allah'ın üzerindeki nimetlerini saymış, sonra ömrünün geri kalanında nimetleri kendisi için tamamlamasını dua etmiştir; yani «ecelim geldiğinde canımı İslam üzere al ve beni salihlere katılanlardan eyle» demektir; o ölümü değil, İslam üzere vefat etmeyi temenni etmiştir. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Hiçbiriniz başına gelen bir sıkıntıdan dolayı sakın ölümü temenni etmesin...» (hadisin tamamı). Yine Peygamber'in aleyhisselâm bazı dualarında şöyle dediği rivayet edilmiştir:
«وإذا أردت في الناس فتنة فاقبضني إليك غير مفتون» ، وروي عن عمر بن الخطاب أنه قال: اللهم قد رقّ عظمي وانتشرت وعييت فتوفني غير مقصر ولا عاجز.
«İnsanlar arasında bir fitne murat ettiğinde beni fitneye düşürülmemiş olarak katına al.» Ömer b. el-Hattâb'dan da şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Allahım! Kemiklerim inceldi, gücüm dağıldı ve aciz kaldım; kusur işlememiş ve acze düşmemiş olarak canımı al.»
قال القاضي أبو محمد: فيشبه أن قول النبي ﷺ: لضر نزل به- إنما يريد ضرر
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: «Başına gelen bir sıkıntıdan dolayı» sözüyle,
الدنيا كالفقر والمرض ونحو ذلك ويبقى تمني الموت مخافة فساد الدين مباحا، ويدلك على هذا قول النبي ﵇: «يأتي على الناس زمان يمر فيه الرجل بقبر الرجل فيقول: يا ليتني مكانه، ليس به الدين لكن ما يرى من البلاء والفتن» .
fakirlik, hastalık ve benzeri dünya sıkıntılarını kastettiği anlaşılmaktadır; dinin bozulması endişesiyle ölümü temenni etmek ise mubah olarak kalmaktadır. Buna Peygamber'in aleyhisselâm şu sözü delalet eder: «İnsanların üzerine öyle bir zaman gelecek ki kişi bir adamın kabrinin yanından geçecek de dinden dolayı değil, gördüğü bela ve fitnelerden ötürü: 'Keşke onun yerinde ben olsaydım!' diyecektir.»
قال القاضي أبو محمد: فقوله: ليس به الدين- يقتضي إباحة ذلك أن لو كان عن الدين وإنما ذكر رسول الله ﷺ حالة الناس كيف تكون.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Onun: «dinden dolayı değil» sözü, eğer din için olsaydı bunun mubah olacağını gerektirir; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem insanların durumunun nasıl olacağını haber vermiştir.
وقوله: آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ قيل: مِنَ للتبعيض وقيل: لبيان الجنس وكذلك في قوله: مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ والمراد بقوله: الْأَحادِيثِ الأحلام، وقيل: قصص الأنبياء والأمم.
Onun { آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ } “bana mülkten verdin” buyruğundaki { مِنَ } harf-i cerinin teb'îz (bazılık) için olduğu, cins beyanı için olduğu da söylenmiştir. { مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ } “sözlerin yorumundan” buyruğunda da böyledir. { الْأَحادِيثِ } kelimesiyle kastedilen rüyalardır; peygamberlerin ve ümmetlerin kıssaları olduğu da söylenmiştir.
وقوله: فاطِرَ منادى، وقوله: أَنْتَ وَلِيِّي أي القائم بأمري الكفيل بنصرتي ورحمتي.
{ فاطِرَ } münâdâdır (hitaptır). { أَنْتَ وَلِيِّي } “sen benim velimsin” buyruğu ise, işimi üstlenen, yardımımı ve bana rahmet etmeyi tekeffül eden sensin demektir.
وقوله تعالى: ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ الآية، ذلِكَ إشارة إلى ما تقدم من قصة يوسف، وهذه الآية تعريض لقريش وتنبيه على آية صدق محمد، وفي ضمن ذلك الطعن على مكذبيه.
Yüce Allah'ın { ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ } “İşte bu, gayb haberlerindendir” ayeti: { ذلِكَ } lafzı, Yûsuf'un geçen kıssasına bir işarettir. Bu ayet Kureyş'e bir tariz (üstü kapalı dokundurma) ve Muhammed'in doğruluğunun deliline bir dikkat çekmedir; bunun zımnında da onu yalanlayanları kınama vardır.
والضمير في لَدَيْهِمْ عائد إلى إخوة يوسف، وكذلك الضمائر إلى آخر الآية، وأَجْمَعُوا معناه:
{ لَدَيْهِمْ } “onların yanında” lafzındaki zamir, Yûsuf'un kardeşlerine dönmektedir; ayetin sonuna kadarki zamirler de böyledir. { أَجْمَعُوا } lafzının anlamı:
عزموا وجزموا، و «الأمر» هنا هو إلقاء يوسف في الجب، و «المكر» هو أن تدبر على الإنسان تدبيرا يضره ويؤذيه، والخديعة هي أن تفعل بإنسان وتقول له ما يوجب أن يفعل هو فعلا فيه عليه ضرر. وحكى الطبري عن أبي عمران الجوني أنه قال: والله ما قص الله نبأهم ليعيرهم بذلك، إنهم لأنبياء من أهل الجنة، ولكن قص الله علينا نبأهم لئلا يقنط عبده.
Karar verip kesinleştirdiler demektir. Buradaki "emir" (iş), Yûsuf'u kuyuya atmaktır. "Mekr" (tuzak), bir insana zarar verip eziyet edecek bir plan kurmandır. Hile ise, bir insana kendisinin zararına olacak bir fiili yapmasını gerektirecek bir fiil yapman veya söz söylemendir. Et-Taberî, Ebû İmrân el-Cevnî'den onun şöyle dediğini nakletmiştir: «Vallahi Allah onların haberini onları bununla ayıplamak için anlatmadı; onlar cennetlik peygamberlerdir; fakat Allah, kulunun ümidini kesmemesi için onların haberini bize anlattı.»
قوله ﷿:
Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın buyruğu:
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ١٠٣ الى ١٠٨]
[Yûsuf Suresi (12), Ayetler 103-108]
وَما أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ (١٠٣) وَما تَسْئَلُهُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ (١٠٤) وَكَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْها وَهُمْ عَنْها مُعْرِضُونَ (١٠٥) وَما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلاَّ وَهُمْ مُشْرِكُونَ (١٠٦) أَفَأَمِنُوا أَنْ تَأْتِيَهُمْ غاشِيَةٌ مِنْ عَذابِ اللَّهِ أَوْ تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ (١٠٧)
{ وَما أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ (١٠٣) وَما تَسْئَلُهُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ (١٠٤) وَكَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْها وَهُمْ عَنْها مُعْرِضُونَ (١٠٥) وَما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلاَّ وَهُمْ مُشْرِكُونَ (١٠٦) أَفَأَمِنُوا أَنْ تَأْتِيَهُمْ غاشِيَةٌ مِنْ عَذابِ اللَّهِ أَوْ تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ (١٠٧) } “Sen ne kadar hırs göstersen de insanların çoğu inanacak değillerdir. (103) Oysa sen buna karşılık onlardan bir ücret de istemiyorsun. O, bütün âlemler için ancak bir öğüttür. (104) Göklerde ve yerde nice ayetler (deliller) vardır ki, yüz çevirerek yanlarından geçip giderler. (105) Onların çoğu, şirk koşmaksızın Allah'a inanmazlar. (106) Yoksa onlar, kendilerine Allah'ın azabından bürüyüp kuşatan bir felaketin gelmesinden veya farkında değillerken kıyametin ansızın kopmasından emin mi oldular? (107)”
قُلْ هذِهِ سَبِيلِي أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ عَلى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي وَسُبْحانَ اللَّهِ وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٠٨)
{ قُلْ هذِهِ سَبِيلِي أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ عَلى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي وَسُبْحانَ اللَّهِ وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٠٨) } “De ki: 'İşte benim yolum budur; basiret üzere Allah'a çağırırım, ben ve bana uyanlar. Allah'ı tenzih ederim ve ben müşriklerden değilim.' (108)”
هاتان الآيتان تدلان أن الآية التي قبلهما فيها تعريض لقريش ومعاصري محمد ﵇، كأنه قال: فإخبارك بالغيوب دليل قائم على نبوتك، ولكن أكثر الناس لا يؤمنون وإن كنت أنت حريصا على إيمانهم، أي يؤمن من شاء الله. وقوله: وَلَوْ حَرَصْتَ اعتراض فصيح.
Bu iki ayet, onlardan önceki ayette Kureyş'e ve Muhammed'in aleyhisselâm çağdaşlarına bir tariz bulunduğuna delalet etmektedir; sanki şöyle demiştir: Gaybları haber vermen peygamberliğine ayakta duran bir delildir, lakin sen onların iman etmesine ne kadar hırs göstersen de insanların çoğu iman etmez; yani Allah'ın dilediği kimse iman eder. { وَلَوْ حَرَصْتَ } “sen ne kadar hırs göstersen de” buyruğu fasih bir itiraziyye (ara cümle)dir.
وقوله: وَما تَسْئَلُهُمْ الآية، توبيخ للكفرة وإقامة الحجة عليهم، أي ما أسفههم؟؟؟ في أن تدعوهم إلى الله دون أن تبغي منهم أجرا فيقول قائل: بسبب الأجر يدعوهم.
{ وَما تَسْئَلُهُمْ } “Oysa sen onlardan istemiyorsun” ayeti, kafirleri kınama ve aleyhlerine hüccet getirmedir; yani bir kimse 'ücret sebebiyle onları davet ediyor' demesin diye onlardan bir ücret istemeksizin onları Allah'a davet etmen hususunda onlar ne kadar da beyinsizdirler!
وقرأ مبشر بن عبيد: «وما نسألهم» بالنون.
Mübeşşir b. Ubeyd, nûn ile «وَمَا نَسْأَلُهُمْ» şeklinde okumuştur.
ثم ابتدأ الله تعالى الإخبار عن كتابه العزيز أنه ذكر وموعظة لجميع العالم- نفعنا الله به ووفر حظنا منه بعزته-.
Sonra Yüce Allah, Aziz Kitabı'nın bütün âlem için bir zikir ve öğüt olduğunu haber vermeye başlamıştır -Allah bizi onunla faydalandırsın ve izzetiyle ondan payımızı bol eylesin-.
وقرأت الجماعة «وكأيّن» بهمز الألف وشد الياء، قال سيبويه: هي كاف التشبيه اتصلت بأي، ومعناها معنى كم في التكثير. وقرأ ابن كثير «وكائن» بمد الألف وهمز الياء، وهو من اسم الفاعل من كان، فهو كائن ولكن معناه معنى كم أيضا. وقد تقدم استيعاب القراءات في هذه الكلمة في قوله: وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قتل [آل عمران: ١٤٦] .
Topluluk (cumhur), elifin hemzesi ve yâ'nın şeddesiyle «وَكَأَيِّنْ» şeklinde okumuştur. Sîbeveyhi der ki: Bu, 'eyy' kelimesine bitişen teşbih kâf'ıdır ve anlamı çokluk bildirmede 'kem' lafzının anlamıdır. İbn Kesîr ise elifin meddi ve yâ'nın hemzesiyle «وَكَائِنْ» şeklinde okumuştur ki bu, 'kâne' fiilinin ism-i fâilidir, dolayısıyla 'kâin'dir, lakin anlamı yine 'kem' anlamındadır. Bu kelimedeki kıraatlerin tamamı { وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قُتِلَ } [Âl-i İmrân: 146] buyruğunda geçmişti.
وال آيَةٍ هنا المخلوقات المنصوبة للاعتبار والحوادث الدالة على الله سبحانه في مصنوعاته، ومعنى يَمُرُّونَ عَلَيْها الآية- أي إذا جاء منها ما يحس أو يعلم في الجملة لم يتعظ الكافر به، ولا تأمله ولا اعتبر به بحسب شهواته وعمهه، فهو لذلك كالمعرض، ونحو هذا المعنى قول الشاعر: [الطويل]
Buradaki { آيَةٍ } ibret alınması için dikilmiş yaratılmışlar ve yarattıklarında Yüce Allah'a delalet eden hadiselerdir. { يَمُرُّونَ عَلَيْها } “yanlarından geçerler” ayetinin anlamı: Yani bunlardan hissedilen veya genel olarak bilinen bir şey ortaya çıktığında kâfir ondan ibret almaz, şehvetleri ve körlüğü sebebiyle onu düşünmez ve ibret çıkarmaz; dolayısıyla o, yüz çeviren gibidir. Şairin şu sözü de bu anlama yakındır: [Tavîl]
تمر الصبا صفحا بساكن ذي الغضا ... ويصدع قلبي أن يهب هبوبها
Sabâ rüzgârı Zi'l-Gada sâkinine uğrayıp geçer ... Onun esişi ise benim kalbimi parçalar.
وقرأ السدي «والأرض» بالنصب بإضمار فعل، والوقف- على هذا- في السَّماواتِ وقرأ عكرمة وعمرو بن فائد «والأرض» بالرفع على الابتداء، والخبر قوله: يَمُرُّونَ وعلى القراءة بخفض «الأرض» ف يَمُرُّونَ نعت لآية. وفي مصحف عبد الله: «والأرض يمشون عليها» . وقوله: وَما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ الآية، قال ابن عباس: هي في أهل الكتاب الذين يؤمنون بالله ثم يشركون من حيث كفروا بنبيه، أو من حيث قالوا عزير ابن الله، والمسيح ابن الله. وقال عكرمة ومجاهد وقتادة وابن زيد هي في كفار العرب، وإيمانهم هو إقرارهم بالخالق والرازق والمميت، فسماه إيمانا وإن أعقبه إشراكهم بالأوثان والأصنام- فهذا الإيمان لغوي فقط من حيث هو تصديقها. وقيل: هذه الآية نزلت بسبب قول قريش في الطواف والتلبية:
Es-Süddî, gizli bir fiil ile «وَالأَرْضَ» kelimesini nasb ile okumuştur; buna göre vakıf (durak) { فِي السَّماواتِ } üzerindedir. İkrime ve Amr b. Fâid «وَالأَرْضُ» kelimesini mübteda olarak ref ile okumuşlardır; haber ise { يَمُرُّونَ } buyruğudur. «الأَرْضِ» kelimesinin cer ile okunuşuna göre ise { يَمُرُّونَ } lafzı 'âyetin' kelimesinin sıfatıdır. Abdullah'ın mushafında: «وَالأَرْضِ يَمْشُونَ عَلَيْهَا» şeklindedir. { وَما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ } “onların çoğu inanmazlar” ayeti hakkında İbn Abbâs şöyle demiştir: Bu, Allah'a iman edip sonra O'nun peygamberini inkâr etmeleri yahut 'Üzeyir Allah'ın oğludur', 'Mesih Allah'ın oğludur' demeleri yönüyle şirk koşan Ehl-i Kitap hakkındadır. İkrime, Mücâhid, Katâde ve İbn Zeyd ise şöyle demiştir: Bu, Arap kâfirleri hakkındadır; onların imanı, Yaratıcıyı, Rızık vereni ve Öldüreni ikrar etmeleridir; ardından putlara ve heykellere şirk koşsalar da Allah bunu iman olarak isimlendirmiştir; dolayısıyla bu iman sadece dilde bir tasdik olması yönüyle sözlük anlamındadır. Şöyle de denilmiştir: Bu ayet, Kureyş'in tavafta ve telbiyede şu sözü sebebiyle inmiştir:
لبيك لا شريك لك إلا شريك هو لك تملكه وما ملك. وروي أن النبي ﷺ كان إذا سمع أحدهم يقول: لبيك لا شريك لك، يقول له: قط قط، أي قف هنا ولا تزد: إلا شريك هو لك.
«Lebbeyk, senin hiçbir ortağın yoktur; ancak senin olan, kendisine ve sahip olduklarına malik olduğun bir ortak müstesna.» Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlardan birinin 'Lebbeyk lâ şerîke lek' dediğini işittiğinde ona: «Kat kat! (Yeter yeter!), yani burada dur ve 'ancak senin olan bir ortak müstesna' kısmını ekleme» derdi.
وال غاشِيَةٌ ما يغشي ويغطي ويغم، وقرأ أبو حفص مبشر بن عبد الله: «يأتيهم الساعة بغتة» بالياء، وبَغْتَةً معناه: فجأة، وذلك أصعب، وهذه الآية من قوله: وَكَأَيِّنْ وإن كانت في الكفار- بحكم ما قبلها- فإن العصاة يأخذون من ألفاظها بحظ، ويكون الإيمان حقيقة والشرك لغويا كالرياء، فقد قال ﵇: «الرياء: الشرك الأصغر» .
{ غاشِيَةٌ } bürüyen, örten ve keder veren şeydir. Ebû Hafs Mübeşşir b. Abdillâh, yâ ile «يَأْتِيهِمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً» şeklinde okumuştur. { بَغْتَةً } ise ansızın demektir ki bu daha zordur. { وَكَأَيِّنْ } sözünden itibaren bu ayet, kendinden öncekinin hükmü gereği kâfirler hakkında olsa da, günahkârlar da bu lafızlardan bir pay alırlar; bu durumda iman hakiki, şirk ise riya gibi sözlük anlamında olur; nitekim [Peygamber] aleyhisselâm: «Riya, küçük şirktir» buyurmuştur.
وقوله تعالى: قُلْ هذِهِ سَبِيلِي الآية، إشارة إلى دعوة الإسلام والشريعة بأسرها. قال ابن زيد:
Yüce Allah'ın { قُلْ هذِهِ سَبِيلِي } “De ki: İşte benim yolum budur” ayeti, İslam davetine ve şeriatın tamamına bir işarettir. İbn Zeyd şöyle demiştir:
المعنى: هذا أمري وسنتي ومنهاجي.
Anlamı: Bu benim emrim, sünnetim ve yolumdur.
وقرأ ابن مسعود: «قل هذا سبيلي» «والسبيل» : المسلك، وتؤنث وتذكر، وكذلك الطريق، وبَصِيرَةٍ: اسم لمعتقد الإنسان في الأمر من الحق واليقين، و «البصيرة» أيضا في كلام العرب: الطريقة في الدم، وفي الحديث المشهور: «تنظر في النصل فلا ترى بصيرة» ، وبها فسر بعض الناس قول الأشعر الجعفي:
İbn Mes'ûd: «قُلْ هَذَا سَبِيلِي» şeklinde okumuştur. Sebîl (سَبِيل): Yol demektir; müzekker de müennes de kullanılır; 'tarîk' (طريق) kelimesi de böyledir. Basîret (بَصِيرَة): Bir işte insanın hak ve yakîn konusundaki inancının adıdır. "Basîret" Arap kelamında kandaki iz/çizgi anlamına da gelir; meşhur hadiste geçen: «Okun temrenine bakarsın da bir basiret (kan izi) göremezsin» ifadesinde böyledir. Bazı kimseler el-Eş'ar el-Cu'fî'nin şu sözünü bununla tefsir etmiştir:
راحوا بصائرهم على أكتافهم ... وبصيرتي يعدو بها عتد وأي
Basiretleri omuzlarında olduğu halde gittiler ... Benim basiretime ise hazır ve güçlü bir at koşmaktadır.
يصف قوما باعوا دم وليهم فكأن دمه حصلت منه طرائق على أكتافهم إذ هم موسومون عند الناس ببيع ذلك الدم.
Velilerinin kanını satan bir topluluğu vasfetmektedir; sanki onun kanından omuzlarında çizgiler oluşmuştur, zira onlar o kanı satmakla insanlar nezdinde damgalanmışlardır.
قال القاضي أبو محمد: ويجوز أن تكون «البصيرة» في بيت الأشعر على المعتقد الحق، أي جعلوا اعتقادهم طلب النار وبصيرتهم في ذلك وراء ظهورهم، كما تقول: طرح فلان أمري وراء ظهره.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: El-Eş'ar'ın beytindeki "basiret" kelimesinin hak inanç anlamında olması da caizdir; yani inançlarını ateşi talep etmek kıldılar ve bu konudaki basiretlerini arkalarına attılar; tıpkı 'falan kimse benim işimi arkasına attı' demen gibi.
وقوله: أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي يحتمل أن يكون تأكيدا للضمير في أَدْعُوا ويحتمل أن تكون الآية كلها أمارة بالمعروف داعية إلى الله الكفرة به والعصاة.
{ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي } “ben ve bana uyanlar” buyruğunun, { أَدْعُوا } “çağırırım” fiilindeki zamirin tekidi olması muhtemeldir; ayetin tamamının marufu emreden, Allah'ı inkâr edenleri ve günahkârları O'na davet eden olması da muhtemeldir.
وسُبْحانَ اللَّهِ تنزيه لله، أي وقل: سبحان الله، وقل متبرئا من الشرك. وروي أن هذه الآية: قُلْ هذِهِ سَبِيلِي إلى آخرها كانت مرقومة على رايات يوسف ﵇.
{ وَسُبْحانَ اللَّهِ } “Allah'ı tenzih ederim” Allah'ı tenzih etmektir; yani 'Subhânallâh de ve şirkten beri olarak söyle' demektir. Rivayet edildiğine göre { قُلْ هذِهِ سَبِيلِي } ayeti sonuna kadar Yûsuf'un aleyhisselâm sancaklarında yazılı idi.
قوله ﷿:
Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın buyruğu:
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ١٠٩ الى ١١٠]
[Yûsuf Suresi (12), Ayetler 109-110]
وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلاَّ رِجالاً نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرى أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَدارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا أَفَلا تَعْقِلُونَ (١٠٩) حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا جاءَهُمْ نَصْرُنا فَنُجِّيَ مَنْ نَشاءُ وَلا يُرَدُّ بَأْسُنا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ (١١٠)
{ وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلاَّ رِجالاً نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرى أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَدارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا أَفَلا تَعْقِلُونَ (١٠٩) حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا جاءَهُمْ نَصْرُنا فَنُجِّيَ مَنْ نَشاءُ وَلا يُرَدُّ بَأْسُنا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ (١١٠) } “Senden önce de şehirler halkından kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını göndermedik. Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki kendilerinden öncekilerin akıbetinin nasıl olduğuna baksınlar? Sakınanlar için ahiret yurdu elbette daha hayırlıdır. Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz? (109) Nihayet peygamberler ümitlerini kesip kendilerinin yalana çıkarıldıklarını sandıkları bir sırada onlara yardımımız geldi; dilediğimiz kimseler kurtarıldı. Azabımız ise suçlular topluluğundan geri çevrilmez. (110)”
هذه الآية تتضمن الرد على مستغربي إرسال الرسل من البشر كالطائفة التي قالت: أبعث الله بشرا رسولا، وكالطائفة التي اقترحت ملكا وغيرهما.
Bu ayet, 'Allah bir beşeri mi elçi gönderdi?' diyen fırka ile bir melek gönderilmesini teklif eden fırka ve diğerleri gibi insanlardan peygamber gönderilmesini garipseyenlere reddiyeyi içermektedir.
وقرأ الجمهور: «يوحى إليهم» بالياء وفتح الحاء، وهي قراءة عاصم في رواية أبي بكر، وقرأ في رواية حفص: «نوحي» بالنون وكسر الحاء وهي قراءة أبي عبد الرحمن وطلحة.
Cumhur, yâ ve hâ'nın fethasıyla «يُوحَى إِلَيْهِمْ» şeklinde okumuştur; Ebû Bekr rivayetinde Âsım'ın kıraati de budur. Hafs rivayetinde ise nûn ve hâ'nın kesresiyle «نُوحِي» şeklinde okumuştur ki bu da Ebû Abdirrahmân ve Talha'nın kıraatidir.
والْقُرى: المدن، وخصصها دون القوم المنتوين- أهل العمود- فإنهم في كل أمة أهل جفاء وجهالة مفرطة، قال ابن زيد: أَهْلِ الْقُرى أعلم وأحلم من أهل العمود.
{ الْقُرى } şehirlerdir; [Allah] uzakta yaşayan -çadır halkı olan- göçebe kavimleri değil şehirleri tahsis etmiştir; zira onlar her ümmette kabalık ve aşırı cehalet ehlidirler. İbn Zeyd: «Şehir halkı, çadır halkından daha bilgili ve daha hilim sahibidir» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: فإنهم قليل نبلهم ولم ينشىء الله فيهم رسولا قط. وقال الحسن: لم يبعث الله رسولا قط من أهل البادية ولا من النساء ولا من الجن.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Zira onların fazilet ve asaleti azdır; Allah onların arasından asla bir peygamber çıkarmamıştır. El-Hasan ise şöyle demiştir: «Allah, ne bedevilerden ne kadınlardan ne de cinlerden asla bir elçi göndermemiştir.»
قال القاضي أبو محمد: والتبدي مكروه إلا في الفتن وحين يفر بالدين، كقوله ﵇ «يوشك أن يكون خير مال المسلم غنما» الحديث. وفي ذلك أذن رسول الله ﷺ لسلمة بن الأكوع وقد قال ﷺ: «لا تعرب في الإسلام» وقال: من «بدا جفا» . وروي عنه معاذ بن جبل أنه قال: «الشيطان ذيب الإنسان كذيب الغنم يأخذ الشاة القاصية فإياكم والشعاب وعليكم بالمساجد والجماعات والعامة» .
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Fitneler dönemi ve din ile kaçıldığı zaman hariç bedevilik mekruhtur; nitekim [Peygamber] aleyhisselâm: «Müslümanın en hayırlı malının koyun olacağı zaman yakındır...» hadisini buyurmuştur. Bu hususta Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Seleme b. el-Ekva'a izin vermiş; oysa sallallâhu aleyhi ve sellem: «İslam'da bedevileşmek yoktur» ve «Bedevileşen kabalaşır» buyurmuştu. Muâz b. Cebel'den rivayet edildiğine göre Peygamber şöyle buyurmuştur: «Şeytan insanın kurdudur; tıpkı sürüden ayrılan koyunu kapan koyun kurdu gibi. Vadilerden sakınınız; mescitlere, cemaatlere ve halkın geneline sarılınız.»
قال القاضي أبو محمد: ويعترض هذا ببدو يعقوب، وينفصل عن ذلك بوجهين:
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Buna Ya'kûb'un çöl hayatı itiraz olarak getirilebilir; buna iki yönden cevap verilir:
أحدهما: أن ذلك البدو لم يكن في أهل عمود بل هو بتقر في منازل وربوع.
Birincisi: O çöl hayatı çadır halkı arasında değildi; bilakis meskenlerde ve yurtlarda yerleşik bir hayattı.
والثاني: أنه إنما جعله بدوا بالإضافة إلى مصر كما هي بنات الحواضر بدو بالإضافة إلى الحواضر.
İkincisi: Onu sadece Mısır'a nispetle bedevilik (çöl) saymıştır; nitekim kasabalar da büyük şehirlere nispetle taşra/bedevilik sayılır.
ثم أحالهم على الاعتبار في الأمم السالفة في أقطار الأرض التي كذبت رسلها فحاق بها عذاب الله، ثم حض على الآخرة والاستعداد لها والاتقاء من الموبقات فيها، ثم وقفهم موبخا بقوله: أَفَلا تَعْقِلُونَ.
Sonra onları, yeryüzünün dört bir yanında elçilerini yalanlayan ve bu yüzden kendilerini Allah'ın azabı kuşatan geçmiş ümmetlerden ibret almaya havale etmiş; ardından ahirete, ona hazırlanmaya ve oradaki helak edici şeylerden sakınmaya teşvik etmiş; sonra { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?” buyruğuyla onları kınayarak durdurmuştur.
وقوله: وَلَدارُ الْآخِرَةِ زيادة في وصف إنعامه على المؤمنين، أي عذب الكفار ونجى المؤمنين، ولدار الآخرة أحسن لهم.
{ وَلَدارُ الْآخِرَةِ } “ahiret yurdu elbette...” buyruğu, O'nun müminlere olan nimetini nitelemede bir ziyadeliktir; yani kâfirlere azap etmiş, müminleri kurtarmıştır; ahiret yurdu ise onlar için daha güzeldir.
وأما إضافة «الدار» إلى الْآخِرَةِ فقال الفراء: هي إضافة الشيء إلى نفسه كما قال الشاعر:
«Dâr» kelimesinin { الْآخِرَةِ } kelimesine izafetine gelince; el-Ferrâ şöyle demiştir: Bu, şairin dediği gibi bir şeyin kendisine izafe edilmesidir: [Vâfir]
[الوافر]
Eğer sen Abs yurduna konsaydın ... Zilleti kesin bir bilişle bilirdin.
فإنك لو حللت ديار عبس ... عرفت الذل عرفان اليقين
Eğer sen Abs yurduna konsaydın ... Zilleti kesin bir bilişle bilirdin.
وفي رواية:
Bir rivayette ise şöyledir:
فلو أقوت عليك ديار إلخ.
«Eğer yurtlar sana boş kalsaydı...» ilh.
وكما يقال: مسجد الجامع، ونحو هذا، وقال البصريون: هذه على حذف مضاف تقديره: ولدار الحياة الآخرة أو المدة الآخرة.
Tıpkı «mescidü'l-câmi'» ve benzeri ifadelerde denildiği gibi. Basralılar ise şöyle demiştir: Bu, takdiri «veledâru'l-hayâti'l-âhireti» (ahiret hayatının yurdu) veya «el-müddeti'l-âhireti» (sonraki sürenin yurdu) şeklinde olan bir muzâfın (tamlananın) hazfedilmesine dayanmaktadır.
قال القاضي أبو محمد: وهذه الأسماء التي هي للأجناس كمسجد وثوب وحق وجبل ونحو ذلك- إذا نطق بها الناطق لم يدر ما يريد بها، فتضاف إلى معرف مخصص للمعنى المقصود فقد تضاف إلى جنس آخر كقولك: جبل أحد، وقد تضاف إلى صفة كقولك: مسجد الجامع وحق اليقين، وقد تضاف إلى اسم خاص كقولك جبل أحد ونحوه.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Mescit, elbise, hak, dağ ve benzeri gibi cins isimleri olan bu kelimeler—konuşan kişi bunları telaffuz ettiğinde bunlarla neyi kastettiği bilinmez; bu yüzden kastedilen anlamı belirleyen marife (belirli) bir kelimeye izafe edilirler. Bazen «Uhud Dağı» sözünde olduğu gibi başka bir cinse izafe edilirler; bazen «mescidü'l-câmi'» ve «hakku'l-yakîn» sözlerinde olduğu gibi bir sıfata izafe edilirler; bazen de «Uhud Dağı» ve benzeri sözlerde olduğu gibi özel bir isme izafe edilirler.
وقرأ الحسن والأعمش والأعرج وابن كثير وأبو عمرو وعاصم وعلقمة «يعقلون» بالياء، واختلف عن الأعمش. قال أبو حاتم: قراءة العامة: «أفلا تعقلون» بالتاء من فوق.
el-Hasan, el-A'meş, el-A'rec, İbn Kesîr, Ebû Amr, Âsım ve Alkame «ye'kılûn» şeklinde [ye] ile okumuşlardır; el-A'meş'ten ise farklı rivayet gelmiştir. Ebû Hâtim şöyle demiştir: Genel kitle (âmme) kıraati, üstten [te] ile «efelâ ta'kılûn» şeklindedir.
ويتضمن قوله تعالى: أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ أن الرسل الذين بعثهم الله من أهل القرى دعوا أممهم فلم يؤمنوا بهم حتى نزلت بهم المثلات، صاروا في حيز من يعتبر بعاقبته، فلهذا المضمن حسن أن تدخل حَتَّى في قوله: حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ.
Yüce Allah'ın: { أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki kendilerinden öncekilerin akıbetinin nasıl olduğuna baksınlar?” buyruğu, Allah'ın şehir halkından gönderdiği elçilerin kendi ümmetlerini davet ettiklerini, başlarına ibret verici cezalar ininceye kadar onların inanmadıklarını ve akıbetlerinden ibret alınacak bir konuma geldiklerini içermektedir. Bu içerikten ötürü, { حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ } “Nihayet elçiler ümitlerini kestiklerinde...” buyruğundaki { حَتَّى } “nihayet” edatının gelmesi güzel ve uygun olmuştur.
وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو وابن عامر والحسن وعائشة- بخلاف- وعيسى وقتادة ومحمد بن كعب والأعرج وأبو رجاء وابن أبي مليكة «كذّبوا» بتشديد الذال وضم الكاف، وقرأ الباقون «كذبوا» بضم الكاف وكسر الذال وتخفيفها- وهي قراءة علي بن أبي طالب وأبيّ بن كعب وابن مسعود وابن عباس ومجاهد وطلحة والأعمش وابن جبير ومسروق والضحاك وإبراهيم وأبي جعفر، ورواها شيبة بن نصاح عن القاسم عن عائشة- وقرأ مجاهد والضحاك وابن عباس وعبد الله بن الحارث- بخلاف عنهم- «كذبوا» بفتح الكاف والذال، فأما الأولى فتحتمل أن يكون الظن بمعنى اليقين، ويكون الضمير في ظَنُّوا وفي كُذِبُوا للرسل، ويكون المكذبون مشركي من أرسل إليه المعنى: وتيقن الرسل أن المشركين كذبوهم وهموا على
İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr, İbn Âmir, el-Hasan, -bir rivayete göre- Âişe, Îsâ, Katâde, Muhammed b. Ka'b, el-A'rec, Ebû Recâ ve İbn Ebî Müleyke [zel] harfinin şeddesi ve [kâf] harfinin zammesiyle «küzzibû» şeklinde okumuşlardır. Geriye kalanlar ise [kâf] harfinin zammesi, [zel] harfinin kesresi ve şeddesiz oluşuyla «küzibû» şeklinde okumuşlardır; bu da Ali b. Ebî Tâlib, Übey b. Ka'b, İbn Mes'ûd, İbn Abbâs, Mücâhid, Talha, el-A'meş, İbn Cübeyr, Mesrûk, ed-Dahhâk, İbrâhîm ve Ebû Ca'fer'in kıraatidir; bunu Şeybe b. Nassâh, el-Kâsım'dan, o da Âişe'den rivayet etmiştir. Mücâhid, ed-Dahhâk, İbn Abbâs ve Abdullah b. el-Hâris ise -kendilerinden gelen bir rivayette- [kâf] ve [zel] harflerinin fethasıyla «kezebû» şeklinde okumuşlardır. Birinci okuyuşa gelince; bu okuyuşta zannın kesin bilgi (yakîn) anlamında olması, { ظَنُّوا } ve { كُذِبُوا } lafızlarındaki zamirin elçilere ait olması ve yalanlayanların da kendilerine elçi gönderilen müşrikler olması muhtemeldir. Bu durumda anlam şöyle olur: Elçiler, müşriklerin kendilerini yalanladıklarına ve [yalanlamayı] sürdürmeye azmettiklerine kesin olarak kanaat getirdiler...