Binûn

Ra'd Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: el-Muharrerü'l-Vecîz · İbn Atıyye · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

[سورة الرعد (١٣) : الآيات ٣٣ الى ٣٥]

[er-Ra'd Suresi (13), Ayetler 33-35]

أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ قُلْ سَمُّوهُمْ أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِما لا يَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ أَمْ بِظاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ وَصُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ (٣٣) لَهُمْ عَذابٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَقُّ وَما لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ واقٍ (٣٤) مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ أُكُلُها دائِمٌ وَظِلُّها تِلْكَ عُقْبَى الَّذِينَ اتَّقَوْا وَعُقْبَى الْكافِرِينَ النَّارُ (٣٥)

{ أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ قُلْ سَمُّوهُمْ أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِما لا يَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ أَمْ بِظاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ وَصُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ } “Her canın bütün kazandığını gözetip koruyan [Allah, böyle yapamayan putlar gibi midir]? Onlar Allah'a ortaklar koştular. De ki: «Onlara ad verin bakalım! Yoksa siz O'na yeryüzünde bilmediği bir şeyi mi haber veriyorsunuz, yoksa laf olsun diye mi söylüyorsunuz?» Doğrusu inkâr edenlere hile ve tuzakları süslü gösterildi de yoldan saptırıldılar. Allah kimi saptırırsa artık onu doğru yola iletecek yoktur.” (33) { لَهُمْ عَذابٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَقُّ وَما لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ واقٍ } “Onlara dünya hayatında bir azap vardır; ahiret azabı ise elbette daha çetindir. Onları Allah'tan koruyacak kimse de yoktur.” (34) { مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ أُكُلُها دائِمٌ وَظِلُّها تِلْكَ عُقْبَى الَّذِينَ اتَّقَوْا وَعُقْبَى الْكافِرِينَ النَّارُ } “Takva sahiplerine vaad olunan cennetin misali şöyledir: Altından ırmaklar akar; yemişleri de gölgesi de süreklidir. İşte bu, sakınanların sonudur; inkâr edenlerin sonu ise ateştir.” (35)

هذه الآية راجعة بالمعنى إلى قوله: وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمنِ، قُلْ هُوَ رَبِّي لا إِلهَ إِلَّا هُوَ [الرعد: ٣٠] والمعنى: أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ أحق بالعبادة أم الجمادات التي لا تنفع ولا تضر؟ - هذا تأويل- ويظهر أن القول مرتبط بقوله: وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ كأن المعنى: أفمن له القدرة والوحدانية ويجعل له شريك أهل أن ينتقم ويعاقب أم لا؟.

Bu ayet anlam bakımından Yüce Allah'ın: { وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمنِ قُلْ هُوَ رَبِّي لا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “Onlar ise Rahmân'ı inkâr ediyorlar. De ki: «O benim Rabbimdir, O'ndan başka ilah yoktur»” [er-Ra'd: 30] buyruğuna dönüktür. Anlam şudur: { أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ } “Her canın bütün kazandığını gözetip koruyan mı” ibadete daha layıktır, yoksa ne fayda ne de zarar verebilen cansız varlıklar mı? —Bu bir tevildir—. Sözün: { وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ } “Onlar Allah'a ortaklar koştular” buyruğuyla bağlantılı olduğu da anlaşılmaktadır; sanki mana şöyledir: Kudret ve birlik sahibi olan ve kendisine ortak koşulan zat, intikam alıp cezalandırmaya ehil midir değil midir?

و «الأنفس» من مخلوقاته وهو قائم على الكل أي محيط به لتقرب الموعظة من حس السامع. ثم خص من أحوال الأنفس حال كسبها ليتفكر الإنسان عند نظر الآية في أعماله وكسبه.

«Nefisler» O'nun yarattıklarındandır ve O, öğüdü dinleyenin idrakine yaklaştırmak için hepsini gözetendir, yani her şeyi kuşatandır. Sonra insan ayete baktığında kendi amellerini ve kazancını düşünsün diye nefislerin halleri arasından onların kesb (kazanma) halini özellikle belirtmiştir.

وقوله: قُلْ سَمُّوهُمْ أي سموا من له صفات يستحق بها الألوهية ثم أضرب القول وقرر: هل تعلمون الله بِما لا يَعْلَمُ؟.

Yüce Allah'ın: { قُلْ سَمُّوهُمْ } “De ki: «Onlara ad verin bakalım!»” buyruğu; yani uluhiyet hak eden vasıflara sahip olanları isimlendirin, demektir. Sonra sözü başka bir yöne çevirip (idrab) ikrarda bulunarak sormuştur: Yoksa siz Allah'a { بِما لا يَعْلَمُ } “bilmediği bir şeyi” mi bildiriyorsunuz?

وقرأ الحسن: «هل تنبئونه» بإسكان النون وتخفيف الباء وأَمْ هي بمعنى: بل، وألف الاستفهام- هذا مذهب سيبويه- وهي كقولهم: إنها لإبل أم شاء.

Hasan [el-Basrî], nûn harfinin sükûnu ve bâ harfinin şeddesiz okunmasıyla «hel tünbi'ûnehû» şeklinde okumuştur. { أَمْ } edatı ise 'bel' (bilakis) ve istifham hemzesi anlamındadır —bu Sîbeveyh'in mezhebidir— ve Arapların: «İnnehâ le-ibilün em şâ'ün» (Bunlar deve midir yoksa koyun mu?) sözü gibidir.

ثم قررهم بعد، هل يريدون تجويز ذلك بظاهر من الأمر، لأن ظاهر الأمر له إلباس ما وموضع من الاحتمال، وما لم يكن إلا بظاهر القول فقط فلا شبهة له.

Sonra onları daha da sorgulayarak, bunu meselenin zahiriyle mi caiz kılmak istediklerini sormuştur; çünkü meselenin zahirinde bir kapalılık ve bir ihtimal payı vardır. Sadece sözün zahirinden ibaret olan şeyde ise hiçbir şüpheye yer yoktur.

وقرأ الجمهور «زين» على بناء الفعل للمفعول «مكرهم» بالرفع، وقرأ مجاهد «زين» على بنائه للفاعل «مكرهم» بالنصب، أي زين الله، ومَكْرُهُمْ: لفظ يعم أقوالهم وأفعالهم التي كانت بسبيل مناقضة الشرع. وقرأ عاصم وحمزة والكسائي «وصدوا» بضم الصاد، وهذا على تعدي الفعل وقرأ الباقون هنا، وفي «صم» المؤمن- بفتحها، وذلك يحتمل أن يكون «صدوا» أنفسهم أو «صدوا» غيرهم، وقرأ يحيى بن وثاب: «وصدوا» بكسر الصاد.

Cumhur, fiilin meçhul yapısıyla { زُيِّنَ } ve { مَكْرُهُمْ } kelimesini ref ile okumuştur. Mücâhid ise fiilin malum yapısıyla «zeyyene» ve «mekrahum» kelimesini nasb ile okumuştur; yani 'Allah süsledi' demektir. { مَكْرُهُمْ } “tuzakları” ifadesi, şeriata aykırı olan sözlerini ve fiillerini kapsayan bir lafızdır. Âsım, Hamza ve Kisâî, sâd harfinin zammesiyle { وَصُدُّوا } şeklinde okumuşlardır; bu fiilin geçişli (müteaddî) olmasına göredir. Diğerleri ise burada ve el-Mü'min suresindeki 'Hâmîm'de sâd harfinin fethasıyla [«ve saddû» şeklinde] okumuşlardır; bu da onların kendilerini menetmiş olmaları veya başkalarını menetmiş olmaları ihtimalini taşır. Yahyâ b. Vessâb ise sâd harfinin kesresiyle «ve sıddû» şeklinde okumuştur.

وقوله: لَهُمْ عَذابٌ

Yüce Allah'ın: { لَهُمْ عَذابٌ } “Onlara bir azap vardır...”

الآية، آية وعيد أي لهم عذاب في دنياهم بالقتل والأسر والجدوب والبلايا في أجسامهم وغير ذلك مما يمتحنهم الله، ثم لهم في الآخرة عذاب أَشَقُ

ayeti bir tehdit ayetidir; yani öldürülme, esir edilme, kıtlık, bedenlerindeki belalar ve Allah'ın kendilerini imtihan ettiği diğer şeylerle dünyalarında onlara bir azap vardır; sonra ahirette de onlar için daha { أَشَقُّ } “çetin” bir azap vardır,

من هذا كله، وهو الاحتراق بالنار، وأَشَقُ

ki bu da bütün bunlardan daha çetin olan ateşle yanmaktır. { أَشَقُّ } kelimesi,

أصعب من المشقة، و «الواقي» : الساتر على جهة الحماية من الوقاية.

meşakkatten gelen en zor anlamındadır. «el-Vâkî» (koruyucu) ise koruma gayesiyle perde olan, vikâyeden gelen kimsedir.

وقوله تعالى: مَثَلُ الْجَنَّةِ الآية، قال قوم: مَثَلُ معناه، صفة، وهذا من قولك: مثلت الشيء، إذا وصفته لأحد وقربت عليه فهم أمره، وليس بضرب مثل لها، وهو كقوله: وَلَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلى [الروم: ٢٧] أي الوصف الأعلى. ويظهر أن المعنى الذي يتحصل في النفس مثالا للجنة هو جري الأنهار وأن أكلها دائم.

Allah Teâlâ'nın: { مَثَلُ الْجَنَّةِ } “Cennetin misali...” ayeti hakkında bir topluluk şöyle demiştir: { مَثَلُ } kelimesinin anlamı 'sıfat'tır; bu da bir kimseye bir şeyi tavsif ettiğinde ve onun mahiyetini anlamasını kolaylaştırdığında söylediğin «messelte'ş-şey'e» (şeyi niteledin) sözünden gelir; yoksa ona bir darb-ı mesel getirmek değildir. Bu, Yüce Allah'ın: { وَلَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلى } “En yüce sıfat O'nundur” [er-Rûm: 27] buyruğu gibidir, yani en yüce vasıf demektir. Anlaşılan o ki, cennetin misali olarak zihinde hasıl olan anlam, nehirlerin akması ve yemişlerinin sürekli olmasıdır.

وراجعه عند سيبويه فقدر قبل، تقديره: فيما يتلى عليكم أو ينص عليكم مثل الجنة. وراجعه عند الفراء قوله: تَجْرِي أي صفة الجنة أنها تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ ونحو هذا موجود في كلام العرب، وتأول عليه قوم: أن مَثَلُ مقحم وأن التقدير: الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ تَجْرِي.

Sîbeveyh'e göre [bu cümlenin] mercii öncesinde takdir edilmiş bir ifadedir; takdiri: 'Size okunan veya beyan edilen şeyler arasında cennetin sıfatı da vardır' şeklindedir. Ferrâ'ya göre ise bunun mercii { تَجْرِي } “akar” ifadesidir; yani cennetin sıfatı, { تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “altından ırmakların akmasıdır”; Arap kelamında bunun benzeri mevcuttur. Bir topluluk da { مَثَلُ } kelimesinin zaid (fazladan eklenmiş) olduğunu ve takdirin: { الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ تَجْرِي } “Takva sahiplerine vaad olunan cennetin [altından ırmaklar] akar” şeklinde olduğunu tevil etmiştir.

قال القاضي أبو محمد: وفي هذا قلق.

Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu [son görüşte] bir zorlama ve pürüz vardır.

وقرأ علي بن أبي طالب وابن مسعود «أمثال الجنة» .

Ali b. Ebî Tâlib ve İbn Mes'ûd «emsâlü'l-cenneti» şeklinde okumuşlardır.

وقد تقدم غير مرة معنى قوله: تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وقوله: أُكُلُها معناه: ما يؤكل فيها.

{ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “Altından ırmaklar akar” buyruğunun anlamı daha önce defalarca geçmişti. Yüce Allah'ın: { أُكُلُها } “yemişleri” buyruğunun anlamı ise orada yenilen şeylerdir.

و «العقبى» والعاقبة والعاقب: حال تتلو أخرى قبلها. وباقي الآية بين.

«el-'Ukbâ» (العقبى), «el-'âkıbe» ve «el-'âkıb», kendisinden önceki bir hali takip eden durumdur. Ayetin geri kalanı ise açıktır.

وقيل: التقدير في صدر الآية، مثل الجنة جنة تجري- قاله الزجاج- فتكون الآية على هذا ضرب مثل لجنة النعيم في الآخرة.

Ayetin başındaki takdirin: «Cennetin misali, [altından ırmaklar] akan bir cennettir» şeklinde olduğu da söylenmiştir —bunu ez-Zeccâc söylemiştir—. Buna göre ayet, ahiretteki nimet cenneti için bir darb-ı mesel getirme kabilinden olur.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu:

[سورة الرعد (١٣) : الآيات ٣٦ الى ٣٩]

[er-Ra'd Suresi (13), Ayetler 36-39]

وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَفْرَحُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمِنَ الْأَحْزابِ مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَهُ قُلْ إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ وَلا أُشْرِكَ بِهِ إِلَيْهِ أَدْعُوا وَإِلَيْهِ مَآبِ (٣٦) وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ حُكْماً عَرَبِيًّا وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ بَعْدَ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ ما لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا واقٍ (٣٧) وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلاً مِنْ قَبْلِكَ وَجَعَلْنا لَهُمْ أَزْواجاً وَذُرِّيَّةً وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ (٣٨) يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ (٣٩)

{ وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَفْرَحُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمِنَ الْأَحْزابِ مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَهُ قُلْ إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ وَلا أُشْرِكَ بِهِ إِلَيْهِ أَدْعُوا وَإِلَيْهِ مَآبِ (٣٦) وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ حُكْماً عَرَبِيًّا وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ بَعْدَ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ ما لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا واقٍ (٣٧) وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلاً مِنْ قَبْلِكَ وَجَعَلْنا لَهُمْ أَزْواجاً وَذُرِّيَّةً وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ (٣٨) يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ (٣٩) } “Kendilerine kitap verdiklerimiz, sana indirilen [Kur'an] ile sevinirler. Fakat fırkalardan onun bir kısmını inkâr edenler de vardır. De ki: «Bana ancak Allah'a kulluk etmem ve O'na ortak koşmamam emrolundu. Ben yalnız O'na çağırırım ve dönüşüm de yalnız O'nadır.» (36) Ve işte böylece biz onu Arapça bir hüküm olarak indirdik. Sana gelen ilimden sonra onların heveslerine uyacak olursan, Allah'a karşı sana ne bir dost ne de bir koruyucu bulunur. (37) Andolsun, senden önce de peygamberler gönderdik; onlara da eşler ve çocuklar verdik. Hiçbir peygamber Allah'ın izni olmadan bir ayet getiremez. Her ecelin bir yazısı vardır. (38) Allah dilediğini siler, [dilediğini] sabit bırakır; ana kitap O'nun katındadır. (39)”

اختلف المتأولون فيمن عنى بقوله: الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ فقال ابن زيد: عنى به من آمن من أهل الكتاب كعبد الله بن سلام وشبهه.

Müfessirler { الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ } “Kendilerine kitap verdiklerimiz” buyruğu ile kimlerin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. İbn Zeyd: Bununla Abdullah b. Selâm ve benzerleri gibi Ehl-i Kitap'tan iman eden kimselerin kastedildiğini söylemiştir.

قال القاضي أبو محمد: والمعنى: مدحهم بأنهم لشدة إيمانهم يسرون بجميع ما يرد على النبي ﵇ من زيادات الشرع.

Kadı Ebû Muhammed der ki: Anlam şudur: İmanlarının kuvveti sebebiyle Peygamber aleyhisselâm'a şeriatın fazlalıklarından (yeni hükümlerden) inen her şeye sevinmeleriyle onların övülmesidir.

وقال قتادة: عنى به جميع المؤمنين، والْكِتابَ هو القرآن، وبِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ يراد به، جميع الشرع. وقالت فرقة: المراد ب الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ اليهود والنصارى، وذلك أنهم لهم فرح بما ينزل على النبي ﷺ من تصديق شرائعهم وذكر أوائلهم.

Katâde ise: Bununla bütün müminlerin kastedildiğini, { الْكِتابَ } “kitap”ın Kur'an olduğunu ve { بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ } “sana indirilen” ifadesiyle de bütün şeriatın kastedildiğini söylemiştir. Bir topluluk da: { الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ } ile Yahudiler ve Hristiyanların kastedildiğini söylemiştir; çünkü onlar şeriatlarını doğrulayan ve geçmişlerini zikreden hususların Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e inmesinden ötürü sevinç duyuyorlardı.

قال القاضي أبو محمد: ويضعف هذا التأويل بأن همهم به أكثر من فرحهم، ويضعف أيضا بأن اليهود والنصارى ينكرون بعضه. وقد فرق الله في هذه الآية بين الذين ينكرون بعضه وبين الذين آتيناهم الكتاب.

Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu tevili, onların [Kur'an'a yönelik] kederlerinin sevinçlerinden daha fazla olması zayıflatmaktadır; ayrıca Yahudi ve Hristiyanların onun bir kısmını inkâr etmeleri de bunu zayıflatır. Oysa Allah bu ayette, onun bir kısmını inkâr edenler ile kendilerine kitap verilenler arasını ayırmıştır.

والْأَحْزابِ قال مجاهد: هم اليهود والنصارى والمجوس، وقالت فرقة: هم أحزاب الجاهلية من العرب. وأمره الله تعالى أن يطرح اختلافهم ويصدع بأنه إنما أمر بعبادة الله وترك الإشراك، والدعاء إليه، واعتقاد «المآب» إليه وهو الرجوع عند البعث يوم القيامة.

{ الْأَحْزابِ } “fırkalar” hakkında Mücâhid: Onlar Yahudiler, Hristiyanlar ve Mecusilerdir, demiştir. Bir topluluk ise: Onlar Arapların Câhiliye fırkalarıdır, demiştir. Allah Teâlâ [Peygamberine], onların ihtilaflarını bir kenara bırakmasını ve yalnızca Allah'a ibadet etmek, ortak koşmayı terk etmek, O'na davet etmek ve kıyamet günü diriliş anında dönüş demek olan «el-meâb»ın O'na olduğuna inanmakla emrolunduğunu açıkça ilan etmesini buyurmuştur.

وقوله: وَكَذلِكَ المعنى: كما يسرنا هؤلاء للفرح، وهؤلاء لإنكار البعض، كذلك أَنْزَلْناهُ حُكْماً عَرَبِيًّا، ويحتمل المعنى: والمؤمنون آتيناهموه يفرحون به لفهمهم به وسرعة تلقيهم.

Yüce Allah'ın: { وَكَذلِكَ } “Ve işte böylece” buyruğunun anlamı şudur: Şunları sevinmeye, bunları da bir kısmını inkâra muvaffak kıldığımız gibi, { أَنْزَلْناهُ حُكْماً عَرَبِيًّا } “onu Arapça bir hüküm olarak indirdik”. Anlamın şöyle olması da muhtemeldir: Müminler ise onu anlamaları ve süratle kabul etmeleri sebebiyle kendilerine verdiğimiz bu kitaba sevinirler.

ثم عدد النعمة بقوله: «كذلك جعلناه» أي سهلنا عليهم في ذلك وتفضلنا.

Sonra: «Böylece onu kıldık» buyruğu ile nimeti saymıştır; yani bu hususta onlara kolaylık sağladık ve lütufta bulunduk.

وحُكْماً نصب على الحال، و «الحكم» هو ما تضمنه القرآن من المعاني، وجعله عَرَبِيًّا لما كانت العبارة عنه بالعربية.

{ حُكْماً } kelimesi hâl olarak mansubdur; «hüküm» ise Kur'an'ın ihtiva ettiği manalardır. İfadesi Arapça olduğu için onu { عَرَبِيًّا } “Arapça” kılmıştır.

ثم خاطب النبي ﵇ محذرا من اتباع أهواء هذه الفرق الضالة، والخطاب لمحمد ﵇، وهو بالمعنى يتناول المؤمنين إلى يوم القيامة.

Sonra bu sapkın fırkaların heva ve heveslerine uymaktan sakındırarak Peygamber aleyhisselâm'a hitap etmiştir. Hitap Muhammed aleyhisselâm'adır, ancak mana bakımından kıyamet gününe kadar müminleri de kapsamaktadır.

ووقف ابن كثير وحده على «واقي» و «هادي» و «والي» بالياء. قال أبو علي: والجمهور يقفون بغير ياء، وهو الوجه. وباقي الآية بين.

İbn Kesîr tek başına [vakıf halinde] «vâkıy», «hâdiy» ve «vâliy» kelimelerinde yâ harfi ile durmuştur. Ebû Ali: Cumhur yâ harfi olmaksızın durur ki fasih olan vecih budur, demiştir. Ayetin geri kalanı ise açıktır.

وقوله: وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ الآية. في صدر هذه الآية تأنيس للنبي ﷺ ورد على المقترحين من قريش بالملائكة المتعجبين من بعثة الله بشرا رسولا. فالمعنى: أن بعثك يا محمد ليس ببدع فقد تقدم هذا في الأمم. ثم جاء قوله: وَما كانَ لِرَسُولٍ الآية، لفظه لفظ النهي والزجر، والمقصود به إنما هو النفي المحض، لكنه نفي تأكد بهذه العبارة، ومتى كانت هذه العبارة عن أمر واقع تحت قدرة المنهي فهي زجر، ومتى لم يقع ذلك تحت قدرته فهو نفي محض مؤكد، وبِإِذْنِ اللَّهِ معناه:

Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ } “Andolsun, senden önce de peygamberler gönderdik...” ayeti. Bu ayetin başında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için bir teselli ve Kureyş'in melek [gelmesi yönündeki] tekliflerine, Allah'ın bir insanı elçi göndermesine şaşıranlara bir reddiye vardır. Mana şudur: Ey Muhammed, senin gönderilmen yeni ortaya çıkmış bir şey değildir; bu durum geçmiş ümmetlerde de vuku bulmuştur. Sonra gelen: { وَما كانَ لِرَسُولٍ } “Hiçbir peygamber için olmamıştır...” buyruğunun lafzı nehiy ve zecir (yasaklama ve azarlama) lafzıdır; ancak bununla kastedilen sırf nefiydir (olumsuzluktur). Ne var ki bu ifadeyle nehiy pekiştirilmiştir. Bu ifade, nehyedilen kimsenin kudreti dahilinde olan bir şey hakkında kullanıldığında zecir olur; şayet onun kudreti dahilinde değilse tekitli bir sırf nefiydir. { بِإِذْنِ اللَّهِ } ifadesinin manası ise:

إلا أن يأذن الله في ذلك.

ancak Allah'ın bu hususta izin vermesi müstesnadır, demektir.

وقوله: لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ لفظ عام في جميع الأشياء التي لها آجال، وذلك أنه ليس كائن منها إلا وله أجل في بدئه أو في خاتمته. وكل أجل مكتوب محصور، فأخبر تعالى عن كتبه الآجال التي للأشياء عامة، وقال الضحاك والفراء: المعنى: لكل كتاب أجل.

Yüce Allah'ın: { لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ } “Her ecelin bir yazısı vardır” buyruğu, eceli (süresi) olan bütün varlıklar hakkında genel bir lafızdır; zira var olan hiçbir şey yoktur ki başlangıcında veya sonunda bir eceli bulunmasın. Her ecel yazılmış ve sınırlandırılmıştır. Allah Teâlâ varlıkların ecellerini genel olarak yazdığını haber vermiştir. Dahhâk ve Ferrâ ise: Mana «her kitabın bir eceli vardır» şeklindedir, demişlerdir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا العكس غير لازم ولا وجه له، إذ المعنى تام في ترتيب القرآن، بل يمكن هدم قولهما بأن الأشياء التي كتبها الله تعالى أزلية باقية كتنعيم أهل الجنة وغيره يوجد كتابها لا أجل له.

Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu tersine çevirme zorunlu değildir ve bir vechi yoktur; zira anlam Kur'an'ın tertibinde tastamamdır. Hatta onların sözü, Allah Teâlâ'nın yazdığı cennet ehlinin nimetlendirilmesi ve benzeri ezelî ve ebedî şeylerin yazısının olup bir ecelinin bulunmaması gerekçesiyle çürütülebilir.

وقوله: يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَيُثْبِتُ قرأ نافع وابن عامر وحمزة والكسائي «ويثبّت» بشد الباء. وقرأ ابن كثير وأبو عمرو وعاصم «ويثبت» بتخفيفها.

Yüce Allah'ın: { يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَيُثْبِتُ } “Allah dilediğini siler, sabit bırakır” buyruğunu Nâfi', İbn Âmir, Hamza ve Kisâî, bâ harfinin şeddesiyle «ve yüsebbitü» şeklinde okumuşlardır. İbn Kesîr, Ebû Amr ve Âsım ise şeddesiz olarak «ve yüsbitü» şeklinde okumuşlardır.

وتخبط الناس في معنى هذه الألفاظ، والذي يتخلص به مشكلها: أن نعتقد أن الأشياء التي قدرها الله تعالى في الأزل وعلمها بحال ما لا يصح فيها محو ولا تبديل، وهي التي ثبتت في أُمُّ الْكِتابِ وسبق بها القضاء، وهذا مروي عن ابن عباس وغيره من أهل العلم، وأما الأشياء التي قد أخبر الله تعالى أنه يبدل فيها وينقل كعفو الذنوب بعد تقريرها، وكنسخ آية بعد تلاوتها واستقرار حكمها- ففيها يقع المحو والتثبيت فيما يقيده الحفظة ونحو ذلك، وأما إذا رد الأمر للقضاء والقدر فقد محا الله ما محا وثبت ما ثبت. وجاءت العبارة مستقلة بمجيء الحوادث، وهذه الأمور فيما يستأنف من الزمان فينتظر البشر ما يمحو أو ما يثبت وبحسب ذلك خوفهم ورجاؤهم ودعاؤهم.

İnsanlar bu lafızların anlamı hususunda bocalayıp farklı görüşler ileri sürmüşlerdir. Bu meselenin müşkilini çözecek olan esas şudur: Allah Teâlâ'nın ezelde takdir ettiği ve belirli bir hal üzere bildiği şeylerde silinme (mahiv) ve değişme (tebdil) meydana gelmesinin sahih olmadığına inanmalıyız. Bunlar { أُمُّ الْكِتابِ } “Ana Kitap”ta sabit olan ve hakkında hüküm verilip geçmiş olan şeylerdir; bu husus İbn Abbâs ve diğer ilim ehlinden rivayet edilmiştir. Allah Teâlâ'nın değiştirdiğini ve naklettiğini haber verdiği şeyler ise —günahların tescil edildikten sonra affedilmesi, bir ayetin tilavet edilip hükmü yerleştikten sonra neshedilmesi gibi— hafaza meleklerinin kaydettiği sahifelerde ve benzeri şeylerde mahiv ve ispat (silme ve sabit kılma) vuku bulur. Mesele kaza ve kadere irca edildiğinde ise Allah sileceğini silmiş, sabit bırakacağını da sabit kılmıştır. İfade, hadiselerin meydana gelişine bağlı olarak bağımsız kılınmıştır; bu işler gelecek zamanda vuku buldukça insanlar neyin silineceğini veya neyin sabit kılınacağını beklerler ve korkuları, ümitleri ve duaları da buna göredir.

وقالت فرقة- منها الحسن- هي في آجال بني آدم، وذلك أن الله تعالى في ليلة القدر، وقيل: - في ليلة نصف شعبان- يكتب آجال الموتى فيمحى ناس من ديوان الأحياء ويثبتون في ديوان الموتى. وقال قيس بن عباد: العاشر من رجب هو يوم يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَيُثْبِتُ.

Aralarında Hasan'ın da bulunduğu bir grup şöyle demiştir: Bu, ademoğullarının ecelleri hakkındadır; şöyle ki Allah Teâlâ Kadir gecesinde —Şaban'ın on beşinci gecesinde de denilmiştir— öleceklerin ecellerini yazar; böylece bazı insanlar yaşayanlar divanından silinir ve ölüler divanına kaydedilir. Kays b. Abbâd ise şöyle demiştir: Receb'in onuncu günü, { يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَيُثْبِتُ } “Allah'ın dilediğini silip sabit bıraktığı” gündür.

قال القاضي أبو محمد: وهذا التخصيص في الآجال أو غيرها لا معنى له، وإنما يحسن من الأقوال هنا ما كان عاما في جميع الأشياء، فمن ذلك أن يكون معنى الآية أن الله تعالى يغير الأمور على أحوالها، أعني ما من شأنه أن يغير- على ما قدمناه- فيمحوه من تلك الحالة ويثبته في التي نقله إليها. وروي عن عمر بن الخطاب ﵁ وعن عبد الله بن مسعود أنهما كانا يقولان في دعائهما: اللهم إن كنت كتبتنا في ديوان الشقاوة فامحنا وأثبتنا في ديوان السعادة، فإنك تمحو ما تشاء وتثبت.

Kadı Ebû Muhammed der ki: Ecellere veya başka şeylere yapılan bu tahsisin bir anlamı yoktur. Burada güzel olan görüşler, ancak bütün varlıklar hakkında genel olan görüşlerdir. Bu cümleden olarak ayetin anlamı; Allah Teâlâ'nın işleri hallerine göre değiştirmesidir —yani daha önce belirttiğimiz üzere değişmesi söz konusu olan şeyleri kastediyorum— böylece onu önceki halinden siler ve aktardığı yeni halde sabit kılar. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh ve Abdullah b. Mes'ûd'dan rivayet edildiğine göre onlar dualarında şöyle derlerdi: «Allahım! Eğer bizi şakiler divanına yazdıysan bizi oradan sil ve saidler divanına kaydet; zira Sen dilediğini siler, dilediğini sabit bırakırsın.»

قال القاضي أبو محمد: وهذا دعاء في غفران الذنوب وعلى جهة انجزع منها. أي اللهم إن كنا شقينا بمعصيتك وكتب علينا ذنوب وشقاوة بها فامحها عنا بالمغفرة، وفي لفظ عمر في بعض الروايات بعض من هذا، ولم يكن دعاؤهما البتة في تبديل سابق القضاء ولا يتأول عليهما ذلك.

Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu, günahların bağışlanması hususunda ve günahlardan duyulan endişe sebebiyle yapılmış bir duadır; yani «Allahım! Eğer sana isyan ederek şaki olduysak ve aleyhimize günahlar ile bu sebeple şekavet yazıldıysa, mağfiretinle bunları bizden sil» demektir. Bazı rivayetlerde Ömer'in lafzında bundan bir parça bulunmaktadır; onların duası kesinlikle ezelî kazanın değişmesi hususunda değildi ve haklarında böyle bir tevil de yapılamaz.

وقيل: إن هذه الآية نزلت لأن قريشا لما سمعت قول الله تعالى: وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ، قال: ليس لمحمد في هذا الأمر قدرة ولا حظ، فنزلت يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَيُثْبِتُ أي ربما أذن الله من ذلك فيما تكرهون بعد أن لم يكن يأذن.

Şöyle de denilmiştir: Bu ayet, Kureyş Allah Teâlâ'nın: { وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } “Hiçbir peygamber Allah'ın izni olmadan bir ayet getiremez” buyruğunu işitince: «Bu meselede Muhammed'in hiçbir gücü ve payı yoktur» dedikleri için inmiştir. Bunun üzerine { يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَيُثْبِتُ } “Allah dilediğini siler, [dilediğini] sabit bırakır” ayeti inmiştir; yani daha önce izin vermemişken, hoşunuza gitmeyecek bir mucizeye Allah izin verebilir demektir.

وحكى الطبري عن ابن عباس أنه قال: معنى الآية «يمحو الله ما يشاء ويثبت» من أمور عباده إلا السعادة والشقاوة والآجال فإنه لا محو فيها.

Taberî, İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Ayetin manası «Allah kullarının işlerinden dilediğini siler, dilediğini sabit bırakır; saadet, şekavet ve eceller müstesnadır, çünkü bunlarda silinme olmaz» şeklindedir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا نحو ما أحلناه أولا في الآية.

Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu da ayette başlangıçta dayandırdığımız görüşe yakındır.

وحكي عن فرقة أنها قالت: «يمحو الله ما يشاء ويثبت» من كتاب حاشى أمر الكتاب الذي عنده الذي لا يغير منه شيئا. وقالت فرقة معناه: يمحو كل ما يشاء ويثبت كل ما أراد، ونحو هذه الأقوال التي هي سهلة المعارضة.

Bir gruptan şöyle dedikleri rivayet edilmiştir: «Allah, katında bulunan ve hiçbir şeyi değiştirilmeyen kitabın hükmü hariç, kitaptan dilediğini siler ve dilediğini sabit bırakır.» Bir topluluk da bunun anlamının: «Dilediği her şeyi siler ve dilediği her şeyi sabit bırakır» şeklinde olduğunu söylemiştir ve reddedilmesi kolay olan bu kabil sözler ileri sürülmüştür.

وأسند الطبري عن إبراهيم النخعي أن كعبا قال لعمر بن الخطاب: يا أمير المؤمنين لولا آية في كتاب الله لأنبأتك بما هو كائن إلى يوم القيامة. قال: وما هي؟ قال: يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ. وذكر أبو المعالي في التلخيص: أن علي بن أبي طالب ﵁ هو الذي قال هذه المقالة المذكورة عن كعب.

Taberî, İbrâhim en-Nehaî'den senediyle rivayet etmiştir ki Ka'b, Ömer b. el-Hattâb'a: «Ey Müminlerin Emîri! Allah'ın Kitabı'nda bir ayet olmasaydı kıyamet gününe kadar olacak her şeyi sana haber verirdim» dedi. [Ömer]: «O ayet hangisidir?» diye sordu. [Ka'b]: { يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ } “Allah dilediğini siler, [dilediğini] sabit bırakır; ana kitap O'nun katındadır” ayetidir, dedi. Ebu'l-Meâlî et-Telhîs'te; Ka'b'dan nakledilen bu sözü söyleyen zatın Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh olduğunu zikretmiştir.

قال القاضي أبو محمد: وذلك عندي لا يصح عن علي.

Kadı Ebû Muhammed der ki: Bana göre bunun Ali'den [rivayeti] sahih değildir.

واختلفت أيضا عبارة المفسرين في تفسير أُمُّ الْكِتابِ فقال ابن عباس: هو الذكر، وقال كعب:

{ أُمُّ الْكِتابِ } “ana kitap” ifadesinin tefsirinde müfessirlerin ibareleri de farklılık göstermiştir. İbn Abbâs: «O Zikir'dir» demiştir. Ka'b ise:

هو علم الله ما هو خالق، وما خلقه عاملون.

«O, Allah'ın ne yaratacağı ve yarattıklarının neler yapacağına dair ilmidir» demiştir.

قال القاضي أبو محمد: وأصوب ما يفسر به أُمُّ الْكِتابِ أنه كتاب الأمور المجزومة التي قد سبق القضاء فيها بما هو كائن وسبق ألا تبدل، ويبقى المحو والتثبيت في الأمور التي سبق في القضاء أن تبدل وتمحى وتثبت- قال نحوه قتادة- وقالت فرقة: معنى أُمُّ الْكِتابِ الحلال والحرام- وهذا قول الحسن بن أبي الحسن.

Kadı Ebû Muhammed der ki: { أُمُّ الْكِتابِ } hakkında yapılan en isabetli tefsir; onun, vuku bulacak şeyler hakkında kesin hüküm verilmiş ve değiştirilmeyeceği ezelden takdir edilmiş kesinleşmiş işlerin kitabı olduğudur. Mahiv ve ispat (silme ve sabit tutma) ise, ezelî kazada değiştirilmesi, silinmesi ve sabit kılınması geçmiş olan işlerde kalır —Katâde de buna benzer bir söz söylemiştir—. Bir grup da: { أُمُّ الْكِتابِ } ifadesinin anlamı helal ve haramdır, demiştir —bu da Hasan b. Ebi'l-Hasan'ın kavlidir—.

قوله ﷿:

Allah Azze ve Celle'nin şu buyruğu:

[سورة الرعد (١٣) : الآيات ٤٠ الى ٤٣]

[Ra'd Suresi (13), Ayetler 40-43]

وَإِنْ ما نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسابُ (٤٠) أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها وَاللَّهُ يَحْكُمُ لا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ وَهُوَ سَرِيعُ الْحِسابِ (٤١) وَقَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلِلَّهِ الْمَكْرُ جَمِيعاً يَعْلَمُ ما تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ وَسَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَى الدَّارِ (٤٢) وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ (٤٣)

{ وَإِنْ ما نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسابُ (٤٠) أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها وَاللَّهُ يَحْكُمُ لا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ وَهُوَ سَرِيعُ الْحِسابِ (٤١) وَقَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلِلَّهِ الْمَكْرُ جَمِيعاً يَعْلَمُ ما تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ وَسَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَى الدَّارِ (٤٢) وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ (٤٣) } “Onlara vadettiğimizin bir kısmını sana göstersek de yahut seni vefat ettirsek de, sana düşen ancak tebliğdir; hesap görmek ise Bize aittir. (40) Görmediler mi ki Biz o yeryüzüne gelip onu etrafından eksiltiyoruz? Allah hükmeder; O'nun hükmünü denetleyecek / bozacak hiçbir güç yoktur ve O, hesabı pek çabuk görendir. (41) Onlardan öncekiler de tuzak kurmuşlardı; oysa bütün tuzaklar Allah'ındır. O, her nefsin ne kazandığını bilir. İnkârcılar da yurdun akıbetinin kime ait olduğunu yakında bileceklerdir! (42) İnkâr edenler: «Sen peygamber olarak gönderilmiş değilsin» derler. De ki: «Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah ve yanında Kitab'ın ilmi bulunan kimse yeter.» (43)”

إِنْ شرط دخلت عليها ما مؤكدة، وهي قبل الفعل فصارت في ذلك بمنزلة اللام المؤكدة في القسم التي تكون قبل الفعل في قولك: والله لنخرجن، فلذلك يحسن أن تدخل النون الثقيلة في قولك:

{ إِنْ } şart edatıdır, üzerine tekit için olan { ما } dâhil olmuştur. Fiilden önce geldiği için bu hususta, yemin cümlesinde fiilden önce gelen tekit lâmı gibi olmuştur; nitekim «Vallahi mutlaka çıkacağız» (والله لنخرجن) sözünde olduğu gibidir. Bu sebeple şu sözünde şeddeli nûn'un dâhil olması güzel olmuştur:

نُرِيَنَّكَ لحلولها هنا محل اللام هنالك، ولو لم تدخل ما لما جاز ذلك إلا في الشعر، وخص «البعض» بالذكر إذ مفهوم أن الأعمار تقصر عن إدراك جميع ما تأتي به الأقدار مما توعد به الكفار. وكذلك أعطي الوجود، ألا ترى أن أكثر الفتوح إنما كان بعد النبي ﵇ وأَ وَعاطفة. وقوله: فَإِنَّما جواب الشرط.

{ نُرِيَنَّكَ } [kelimesine nûn'un dâhil olması güzel olmuştur], çünkü buradaki [mâ edatı], oradaki lâmın yerine geçmiştir. Eğer { ما } girmemiş olsaydı, bu [kullanım] ancak şiirde caiz olurdu. Kâfirlere vadedilen şeylerden kaderin getireceği her şeyi idrak etmeye ömürlerin yetmeyeceği anlaşıldığından «bazı» (بَعْضَ) kelimesi tahsis edilerek zikredilmiştir. Fiilî durum da bu şekilde tecelli etmiştir; görmez misin ki fetihlerin çoğu ancak Peygamber aleyhisselâm'dan sonra gerçekleşmiştir. [Ayetin başındaki] hemze [ve vâv], atıftır. { فَإِنَّما } kavli ise şartın cevabıdır.

ومعنى الآية: إن نبقك يا محمد لترى أو نتوفينك، فعلى كلا الوجهين إنما يلزمك البلاغ فقط.

Ayetin anlamı şudur: Ey Muhammed! Seni [onlara vadettiğimiz azabı] görmen için yaşatsak da yahut seni vefat ettirsek de her iki durumda da sana düşen sadece tebliğdir.

وقوله: نَعِدُهُمْ محتمل أن يريد به المضار التي توعد بها الكفار، فأطلق فيها لفظة الوعد لما كانت تلك المضار معلومة مصرحا بها، ويحتمل أن يريد الوعد لمحمد في إهلاك الكفر، ثم أضاف الوعد إليهم لما كان في شأنهم.

{ نَعِدُهُمْ } kavliyle, kâfirlere vadedilen (tehdit edildikleri) zararların kastedilmiş olması muhtemeldir; zira bu zararlar bilinen ve açıkça ifade edilen şeyler olduğundan bunlar hakkında «vaad» lafzı kullanılmıştır. Muhammed'e küfrün helak edileceğine dair verilen vaadin kastedilmiş olması da muhtemeldir; sonra bu vaad onların durumuyla ilgili olduğu için onlara isnat edilmiştir.

والضمير في قوله: يَرَوْا عائد على كفار قريش وهم المتقدم ضميرهم في قوله: نَعِدُهُمْ.

{ يَرَوْا } kavlindeki zamir Kureyş kâfirlerine aittir; onlar da { نَعِدُهُمْ } kavminde geçen önceki zamirin sahipleridir.

وقوله: نَأْتِي معناه بالقدرة والأمر، كما قال الله تعالى: فَأَتَى اللَّهُ بُنْيانَهُمْ مِنَ الْقَواعِدِ [النحل: ٢٦] والْأَرْضَ يريد به اسم الجنس، وقيل: يريد أرض الكفار المذكورين.

{ نَأْتِي } kavlinin anlamı kudret ve emirle [gelmemiz]dir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَأَتَى اللَّهُ بُنْيانَهُمْ مِنَ الْقَواعِدِ } “Allah onların binalarını temellerinden sarstı” [en-Nahl: 26]. { الْأَرْضَ } ile cins ismi kastedilmiştir; adı geçen kâfirlerin arazisinin kastedildiği de söylenmiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا بحسب الاختلاف في قوله: نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها.

Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu, { نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها } kavlindeki ihtilafa göredir.

وقرأ الجمهور: «ننقصها» وقرأ الضحاك «ننقصها» .

Cumhur «ننقصها» (nankuṣuhâ) şeklinde okumuştur, ed-Dahhâk ise «ننقصها» (nunakkiṣuhâ) şeklinde okumuştur.

وقوله: مِنْ أَطْرافِها من قال: إنها أرض الكفار المذكورين- قال: معناه: ألم يروا أنا نأتي أرض هؤلاء بالفتح عليك فننقصها بما يدخل في دينك من القبائل، والبلاد المجاورة لهم، فما يؤمنهم أن نمكنك منهم أيضا، كما فعلنا بمجاوريهم- قاله ابن عباس والضحاك.

{ مِنْ أَطْرافِها } kavmi hakkında; oranın zikredilen kâfirlerin arazisi olduğunu söyleyen kimse şöyle demiştir: Bunun manası; onlar görmediler mi ki Biz sana fetih nasip ederek bunların topraklarına gelip, dinine giren kabileler ve onlara komşu olan beldeler sebebiyle o toprakları [onların aleyhine] eksiltiyoruz; komşularına yaptığımız gibi seni onlara da muzaffer kılmayacağımızdan onları emin kılan nedir? Bunu İbn Abbâs ve ed-Dahhâk söylemiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا بحسب الاختلاف في قوله: نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها القول لا يتأتى إلا بأن نقدر نزول هذه الآية بالمدينة، ومن قال: إن الْأَرْضَ اسم جنس جعل الانتقاص من الأطراف بتخريب العمران الذي يحله الله بالكفرة- هذا قول ابن عباس أيضا ومجاهد.

Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu görüş ancak bu ayetin Medine'de indiğini kabul etmemiz halinde tutarlı olur. { الْأَرْضَ } kelimesinin cins ismi olduğunu söyleyenler ise etrafından eksiltmeyi, Allah'ın kâfirlere getirdiği mamur yerlerin harap olması olarak açıklamışlardır. Bu da yine İbn Abbâs'ın ve Mücâhid'in görüşüdür.

وقالت فرقة: الانتقاص هو بموت البشر وهلاك الثمرات ونقص البركة، قاله ابن عباس أيضا والشعبي وعكرمة وقتادة. وقالت فرقة: الانتقاص هو بموت العلماء والأخيار- قال ذلك ابن عباس أيضا ومجاهد- وكل ما ذكر يدخل في لفظ الآية.

Bir grup: Eksiltme; insanların ölümü, meyvelerin yok olması ve bereketin azalması iledir, demiştir; bunu yine İbn Abbâs, eş-Şa'bî, İkrime ve Katâde söylemiştir. Bir grup da: Eksiltme, âlimlerin ve hayırlı kimselerin ölümü iledir, demiştir —bunu da yine İbn Abbâs ve Mücâhid söylemiştir—. Zikredilenlerin tamamı ayetin lafzının kapsamına girer.

و «الطرف» من كل شيء خياره، ومنه قول علي بن أبي طالب ﵁: العلوم أودية في أي واد أخذت منها حسرت فخذوا من كل شيء طرفا. يعني خيارا.

Her şeyin «taraf»ı, onun seçkini/en hayırlısıdır. Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'ın şu sözü de bu kabildendir: «İlimler vadilerdir; hangi vadisine dalsan yorulur kalırsın. Bu yüzden her şeyin tarafını (طرفاً) alınız.» Yani en seçkinini.

وجملة معنى هذه الآية: الموعظة وضرب المثل، أي ألم يروا فيقع منهم اتعاظ. وأليق ما يقصد لفظ الآية هو تنقص الأرض بالفتوح على محمد.

Bu ayetin genel manası öğüt ve misal getirmedir; yani görmediler mi ki bundan bir ibret alsınlar? Ayetin lafzının kastettiği manaya en uygun olanı ise Muhammed'e fütühat nasip edilerek yeryüzünün [kâfirler aleyhine] eksiltilmesidir.

وقوله: لا مُعَقِّبَ أي لا راد ولا مناقض يتعقب أحكامه، أي ينظر في أعقابها أمصيبة هي أم لا؟

{ لا مُعَقِّبَ } kavli; O'nun hükümlerini geri çevirecek, bozacak ve denetleyip peşine düşecek —yani isabetli mi değil mi diye sonuçlarına bakacak— hiç kimse yoktur demektir.

وسرعة حساب الله واجبة لأنها بالإحاطة ليست بعدد.

Allah'ın hesabının çabukluğu zorunludur; zira O'nun hesabı [sayarak] tek tek saymakla değil, [kulların amellerini bütünüyle] kuşatmakladır.

والْمَكْرُ: ما يتمرس بالإنسان ويسعى عليه- علم بذلك أو لم يعلم- فوصف الله تعالى الأمم التي سعت على أنبيائها- كما فعلت قريش بمحمد ﷺ ب الْمَكْرُ.

Mekir (الْمَكْرُ); insanın aleyhine uğraşılan ve ona karşı planlanan şeydir —ister bunu bilsin ister bilmesin—. Bu sebeple Allah Teâlâ, peygamberlerinin aleyhine plan kuran ümmetleri —Kureyş'in Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e yaptığı gibi— mekir (الْمَكْرُ) ile nitelemiştir.

وقوله: فَلِلَّهِ الْمَكْرُ جَمِيعاً أي العقوبات التي أحلها بهم. وسماها «مكرا» على عرف تسمية المعاقبة باسم الذنب، كقوله تعالى: اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ [البقرة: ١٥] ونحو هذا.

{ فَلِلَّهِ الْمَكْرُ جَمِيعاً } kavli; yani başlarına indirdiği cezalar Allah'ındır, demektir. Cezayı günahın adıyla isimlendirme örfüne göre bunu «mekir» olarak adlandırmıştır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ } “Allah onlarla alay eder” [el-Bakara: 15] kavli ve benzerlerinde olduğu gibidir.

وفي قوله تعالى: يَعْلَمُ ما تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ تنبيه وتحذير في طي إخبار ثم توعدهم تعالى بقوله:

Allah Teâlâ'nın { يَعْلَمُ ما تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ } “O, her nefsin ne kazandığını bilir” kavlinde bir haberin zımnında bir uyarı ve sakındırma vardır. Sonra Teâlâ şu buyruğuyla onları tehdit etmiştir:

«وسيعلم الكافر لمن عقبى الدار» .

«وسيعلم الكافر لمن عقبى الدار» “Kâfir de yurdun akıbetinin kime ait olduğunu yakında bilecektir.”

وقرأ نافع وابن كثير وأبو عمرو «الكافر» بالإفراد، وهو اسم الجنس، وقرأ عاصم وابن عامر وحمزة والكسائي «الكفار» ، وقرأ عبد الله بن مسعود «الكافرون» ، وقرأ أبي بن كعب: «الذين كفروا» . وتقدم القول في عُقْبَى الدَّارِ قبل هذا.

Nâfi', İbn Kesîr ve Ebû Amr müfred olarak cins ismi olan «الكافر» şeklinde okumuşlardır; Âsım, İbn Âmir, Hamza ve el-Kisâî «الكفار» şeklinde okumuşlardır; Abdullah b. Mes'ûd «الكافرون», Übey b. Ka'b ise «الذين كفروا» şeklinde okumuştur. { عُقْبَى الدَّارِ } hakkında söz daha önce geçmişti.

وقوله تعالى: وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا الآية، المعنى: ويكذبك يا محمد هؤلاء الكفرة ويقولون:

Allah Teâlâ'nın: { وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا } ayetinin manası şudur: Ey Muhammed! Bu kâfirler seni yalanlıyor ve şöyle diyorlar:

لست مرسلا من الله وإنما أنت مدع، قل لهم: كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً.

Sen Allah tarafından gönderilmiş bir elçi değilsin, sen ancak bir iddiacısın. Onlara de ki: { كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً } “[Benimle sizin aranızda] şahit olarak Allah yeter.”

وبِاللَّهِ في موضع رفع، التقدير: كفى الله. و «شهيد» بمعنى: شاهد، وقوله: وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ قيل: يريد اليهود والنصارى الذين عندهم الكتب الناطقة برفض الأصنام وتوحيد الله تعالى، وقال قتادة: يريد من آمن منهم كعبد الله بن سلام وتميم الداري وسلمان الفارسي، الذين يشهدون بتصديق محمد، وقال مجاهد: يريد عبد الله بن سلام خاصة، قال هو: فيّ نزلت وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ.

{ بِاللَّهِ } ref konumundadır, takdiri: «كفى الله» (Allah yeter) şeklindedir. { شَهِيداً } ise şahit anlamındadır. { وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ } kavli hakkında; putları reddeden ve Allah Teâlâ'yı birleyen kitaplara sahip olan Yahudi ve Hristiyanların kastedildiği söylenmiştir. Katâde: Onlardan iman eden Abdullah b. Selâm, Temîm ed-Dârî ve Selmân el-Fârisî gibi Muhammed'i tasdik ederek şahitlik edenlerin kastedildiğini söylemiştir. Mücâhid ise: Özellikle Abdullah b. Selâm'ın kastedildiğini söylemiştir. Nitekim o kendisi: «{ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ } ayeti benim hakkımda indi» demiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذان القولان الأخيران لا يستقيمان إلا أن تكون الآية مدنية، والجمهور على أنها مكية- قاله سعيد بن جبير، وقال: لا يصح أن تكون الآية في ابن سلام لكونها مكية وكان يقرأ:

Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu son iki görüş ancak ayetin Medenî olması halinde tutarlı olur; oysa cumhur ayetin Mekkî olduğu görüşündedir —bunu Saîd b. Cübeyr söylemiş ve: Mekkî olmasından dolayı ayetin İbn Selâm hakkında olması sahih değildir, demiştir—. Kendisi de şöyle okurdu:

«ومن عنده علم الكتاب» .

«ومن عنده علم الكتاب» (Ve min 'ındihî 'ilmu'l-kitâb).

وقيل: يريد جنيا معروفا، حكاه النقاش، وهو قول شاذ ضعيف. وقيل: يريد الله تعالى، كأنه استشهد بالله تعالى، ثم ذكره بهذه الألفاظ التي تتضمن صفة تعظيم. ويعترض هذا القول بأن فيه عطف الصفة على الموصوف، وذلك لا يجوز وإنما تعطف الصفات بعضها على بعض. ويحتمل أن تكون في موضع رفع بالابتداء، والخبر محذوف تقديره: أعدل وأمضى قولا، ونحو هذا مما يدل عليه لفظ شَهِيداً ويراد بذلك الله تعالى.

Tanınan bir cinnin kastedildiği de söylenmiştir; bunu en-Nakkâş nakletmiştir ki bu şâz ve zayıf bir görüştür. Allah Teâlâ'nın kastedildiği de söylenmiştir; sanki Allah Teâlâ'yı şahit tutmuş, sonra da O'nu tazim sıfatını içeren bu lafızlarla zikretmiştir. Bu görüşe, burada sıfatın mevsufa atfedilmesi bulunduğu ve bunun caiz olmayıp sadece sıfatların birbirine atfedilebileceği gerekçesiyle itiraz edilir. Mübteda (özne) olarak ref konumunda olması, haberinin (yükleminin) ise mahzuf olup takdirinin: «daha âdildir ve sözü daha geçerlidir» veya { شَهِيداً } lafzının delalet ettiği benzeri bir takdir olması ve bununla Allah Teâlâ'nın kastedilmiş olması da muhtemeldir.

وقرأ علي بن أبي طالب وأبي بن كعب وابن عباس وابن جبير وعكرمة ومجاهد والضحاك والحكم وغيرهم «ومن عنده علم الكتاب» بكسر الميم من «من» وخفض الدال، قال أبو الفتح: ورويت عن النبي ﷺ، وقرأ علي بن أبي طالب أيضا والحسن وابن السميفع «ومن عنده علم الكتاب» بكسر الميم من «من» وضم العين من «علم» على أنه مفعول لم يسم فاعله، ورفع الكتاب، وهذه القراءات يراد فيها الله تعالى، لا يحتمل لفظها غير ذلك. والله المعين برحمته.

Ali b. Ebî Tâlib, Übey b. Ka'b, İbn Abbâs, İbn Cübeyr, İkrime, Mücâhid, ed-Dahhâk, el-Hakem ve başkaları, «من» kelimesinin mîm'inin kesresi ve dâl'ın cerriyle «ومن عنده علم الكتاب» (ve min 'ındihî 'ilmu'l-kitâb) şeklinde okumuşlardır. Ebu'l-Feth: «Bu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den de rivayet edilmiştir» demiştir. Ali b. Ebî Tâlib, el-Hasan ve İbnu's-Sümeyfe' de meçhul fiil olarak «علم» kelimesinin ayn'ının zammesi ve «الكتاب» kelimesinin ref'i ile «ومن عنده عُلِم الكتاب» şeklinde okumuşlardır. Bu kıraatlerde Allah Teâlâ kastedilmektedir, lafızları bundan başkasına ihtimal taşımaz. Rahmetiyle yardım eden Allah'tır.