Binûn

İbrâhîm Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: el-Muharrerü'l-Vecîz · İbn Atıyye · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ومن ذلك قول زهير: [الوافر]

Züheyr'in şu sözü de bu kabildendir: [Vâfir]

كأن الرحل منه فوق صعل ... من الظلمان جوجؤه هواء

Sanki üzerindeki semer, göğsü bomboş / Küçük başlı erkek bir devekuşunun üzerindedir.

فالمعنى: أنه في غاية الخفة في إجفاله.

Anlamı şudur: Ürkekliğinde ve kaçışında son derece hafiftir (hızlıdır).

وقوله تعالى: وَأَنْذِرِ النَّاسَ الآية، المراد ب يَوْمَ يوم القيامة ونصبه على أنه مفعول ب أَنْذِرِ ولا يجوز أن يكون ظرفا، لأن القيامة ليست بموطن إنذار، وقوله: فَيَقُولُ رفع عطفا على قوله:

Allah Teâlâ'nın { وَأَنْذِرِ النَّاسَ } “İnsanları uyar” ayetinde { يَوْمَ } ile kastedilen kıyamet günüdür. Mansub oluşu ise { أَنْذِرِ } fiilinin mef'ûlü olmasındandır; zarf olması ise caiz değildir, çünkü kıyamet bir uyarı yeri/vakti değildir. { فَيَقُولُ } lafzı ise...

يَأْتِيهِمُ وقوله: وَلَمْ تَكُونُوا إلى آخر الآية، معناه: يقال لهم، فحذف ذلك إيجازا، إذ المعنى يدل عليه، وقوله: ما لَكُمْ مِنْ زَوالٍ هو المقسم عليه نقل المعنى، ومِنْ زَوالٍ معناه من الأرض بعد الموت. أي لا بعث من القبور، وهذه الآية ناظرة إلى ما حكى عنهم في قوله: وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ [النحل: ٣٨] .

...{ يَأْتِيهِمُ } lafzına atıfla merfûdur. Ayetin sonuna kadar olan { وَلَمْ تَكُونُوا } sözünün anlamı: "Onlara denilir ki" şeklindedir; anlam buna delalet ettiği için îcâz (kısalık) amacıyla bu [ifade] hazfedilmiştir. { ما لَكُمْ مِنْ زَوالٍ } sözü ise kasem edilen (üzerine yemin edilen) husustur, anlamı aktarmaktadır. { مِنْ زَوالٍ } ifadesinin anlamı, ölümden sonra yeryüzünden [yok olup gitmektir]; yani kabirlerden diriliş yoktur demektir. Bu ayet, { وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ } [Nahl: 38] “Ölen kimseyi Allah'ın diriltmeyeceğine dair var güçleriyle Allah'a yemin ettiler” buyruğunda onlardan aktarılan söze bakmaktadır.

قوله ﷿:

Yüce [Allah]'ın buyruğu:

[سورة إبراهيم (١٤) : الآيات ٤٥ الى ٤٨]

[İbrâhîm Suresi (14), Ayetler 45-48]

وَسَكَنْتُمْ فِي مَساكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنا بِهِمْ وَضَرَبْنا لَكُمُ الْأَمْثالَ (٤٥) وَقَدْ مَكَرُوا مَكْرَهُمْ وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ وَإِنْ كانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبالُ (٤٦) فَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ ذُو انتِقامٍ (٤٧) يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّماواتُ وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ (٤٨)

{ وَسَكَنْتُمْ فِي مَساكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنا بِهِمْ وَضَرَبْنا لَكُمُ الْأَمْثالَ (٤٥) وَقَدْ مَكَرُوا مَكْرَهُمْ وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ وَإِنْ كانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبالُ (٤٦) فَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ ذُو انتِقامٍ (٤٧) يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّماواتُ وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ (٤٨) } “(Sizden önce) kendilerine zulmedenlerin yurtlarında oturdunuz. Onlara ne yaptığımız size apaçık belli olmuştu ve size misaller de vermiştik. Gerçekten onlar hile ve tuzaklarını kurmuşlardı. Oysa onların tuzakları dağları yerinden oynatacak olsa bile, tuzakları Allah katındadır. Sakın Allah'ın peygamberlerine verdiği sözden cayacağını sanma! Şüphesiz Allah mutlak güç sahibidir, intikam alandır. O gün yer başka bir yere, gökler de (başka göklere) dönüştürülür ve (insanlar) bir ve mutlak hâkim olan Allah'ın huzuruna çıkarlar.”

يقول ﷿: وَسَكَنْتُمْ أيها المعرضون عن آيات الله من جميع العالم فِي مَساكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ بالكفر من الأمم السالفة، فنزلت بهم المثلات، فكان نولكم الاعتبار والاتعاظ.

Yüce [Allah] şöyle buyurmaktadır: { وَسَكَنْتُمْ } "Ey bütün âlemden Allah'ın ayetlerinden yüz çevirenler! { فِي مَساكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ } Geçmiş ümmetlerden küfürle kendilerine zulmedenlerin yurtlarında oturdunuz." Böylece başlarına ibretlik cezalar inmiştir; oysa size düşen ibret ve öğüt almaktı.

وقرأ الجمهور «وتبين» بتاء. وقرأ السلمي- فيما حكى المهدوي- «ونبين» بنون عظمة مضمومة وجزم، على معنى: أو لم يبين، عطف على أَوَلَمْ تَكُونُوا [إبراهيم: ٤٤] قال أبو عمرو: وقرأ أبو عبد الرحمن: بضم النون ورفع النون الأخيرة.

Cumhûr «وتبين» şeklinde te harfiyle okumuştur. Sülemî ise -Mehdevî'nin aktardığına göre- { أَوَلَمْ تَكُونُوا } [İbrâhîm: 44] üzerine atıfla "Ev lem nübeyyin" (açıklamadık mı?) anlamında, azamet ifade eden mezkûr zamir nûnunun ötresi ve cezm ile «ونبين» okumuştur. Ebû Amr ise: Ebû Abdirrahmân'ın [ilk] nûn'un dammesi ve son nûn'un ref'iyle [nübeyyinu şeklinde] okuduğunu belirtmiştir.

وقوله: وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ هو على حذف مضاف تقديره: وعند الله عقاب مكرهم أو جزاء مكرهم، ويحتمل قوله تعالى: وَقَدْ مَكَرُوا مَكْرَهُمْ أن يكون خطابا لمحمد ﵇، والضمير لمعاصريه، ويحتمل أن يكون مما يقال للظلمة يوم القيامة والضمير للذين سكن في منازلهم.

{ وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ } buyruğunda muzâf hazfedilmiştir; takdiri: "Tuzaklarının cezası veya karşılığı Allah katındadır" şeklindedir. Allah Teâlâ'nın { وَقَدْ مَكَرُوا مَكْرَهُمْ } buyruğunun Hz. Muhammed'e (aleyhisselâm) bir hitap olup zamirin çağdaşlarına ait olması muhtemel olduğu gibi, kıyamet günü zalimlere söylenecek sözlerden olup zamirin yurtlarında oturulan kimselere ait olması da muhtemeldir.

وقرأ السبعة سوى الكسائي: «وإن كان مكرهم لتزول منه الجبال» بكسر اللام من لِتَزُولَ وفتح الأخيرة، وهي قراءة علي بن أبي طالب وجماعة سكنوا وهذا على أن تكون «إن» نافية بمعنى ما، ومعنى الآية: تحقير مكرهم وأنه ما كان لتزول منه الشرائع والنبوات وأقدار الله بها التي هي كالجبال في ثبوتها وقوتها، هذا تأويل الحسن وجماعة من المفسرين، وتحتمل عندي هذه القراءة أن تكون بمعنى تعظيم مكرهم، أي وإن كان شديدا إنما يفعل لتذهب به عظام الأمور.

Kisâî dışındaki Yedi [kıraat imamı], { لِتَزُولَ } kelimesinin ilk lâm'ının kesresi ve son [harfinin] fethasıyla «وإن كان مكرهم لتزول منه الجبال» şeklinde okumuştur; bu Ali b. Ebî Tâlib'in ve sakin okuyan bir topluluğun da kıraatidir. Bu [kıraat], «إن» edatının olumsuzluk bildiren «ما» anlamında olmasına dayanır. Ayetin anlamı: Onların hilelerini küçümsemek ve bu hilenin, sabitliği ve gücü bakımından dağlar gibi olan şeriatları, peygamberlikleri ve Allah'ın bunlara dair takdirlerini ortadan kaldıracak güçte olmadığını [bildirmektir]. Bu, Hasan [el-Basrî] ve müfessirlerden bir topluluğun tevilidir. Bana göre bu kıraatin, onların hile ve tuzaklarını büyütme anlamında olması da muhtemeldir; yani hileleri her ne kadar şiddetli olup ancak büyük işleri yok etmek amacıyla yapılsa da [Allah katında değersizdir].

وقرأ الكسائي: «وإن كان مكرهم لتزول منه الجبال» بفتح اللام الأولى من لِتَزُولَ وضم الأخيرة، وهي قراءة ابن عباس ومجاهد وابن وثاب، وهذا على أن تكون «إن» مخففة من الثقيلة، ومعنى الآية تعظيم مكرهم وشدته، أي أنه مما يشقى به ويزيل الجبال عن مستقراتها لقوته، ولكن الله تعالى أبطله ونصر أولياءه، وهذا أشد في العبرة.

Kisâî ise { لِتَزُولَ } kelimesinin ilk lâm'ının fethası ve son [harfinin] dammesiyle «وإن كان مكرهم لتزول منه الجبال» şeklinde okumuştur; bu İbn Abbâs, Mücâhid ve İbn Vessâb'ın da kıraatidir. Bu [kıraat], «إن» edatının muhaffefe (şeddesiz hafifletilmiş) olmasına dayanır. Ayetin anlamı: Onların hilesini ve şiddetini büyütmektir; yani hileleri öyle bir şeydir ki gücünden ötürü felakete yol açar ve dağları yerinden oynatır, ancak Allah Teâlâ onu boşa çıkarmış ve dostlarına yardım etmiştir. Bu [anlam] ibret bakımından daha etkilidir.

وقرأ علي بن أبي طالب وابن مسعود وعمر بن الخطاب وأبي بن كعب «وإن كاد مكرهم» ، ويترتب مع هذه القراءة في لِتَزُولَ ما تقدم. وذكر أبو حاتم أن في قراءة أبي بن كعب «ولولا كلمة الله لزال من مكرهم الجبال» . وحكى الطبري عن بعض المفسرين أنهم جعلوا هذه الآية إشارة إلى ما فعل نمرود إذ علق التابوت من الأنسر، ورفع لها اللحم في أطراف الرماح بعد أن أجاعها ودخل هو وحاجبه في التابوت، فعلت بهما الأنسر حتى قال له نمرود: ماذا ترى؟ قال: أرى بحرا وجزيرة- يريد الدنيا المعمورة- ثم قال:

Ali b. Ebî Tâlib, İbn Mes'ûd, Ömer b. el-Hattâb ve Übey b. Ka'b «وإن كاد مكرهم» şeklinde okumuşlardır; { لِتَزُولَ } lafzı konusunda bu kıraatle birlikte yukarıda geçen durumlar terettüp eder. Ebû Hâtim, Übey b. Ka'b'ın kıraatinde «ولولا كلمة الله لزال من مكرهم الجبال» şeklinde olduğunu zikretmiştir. Taberî, bazı müfessirlerin bu ayeti Nemrud'un yaptığına işaret kıldıklarını nakletmiştir; şöyle ki Nemrud, sandığı kartallara bağlamış, kartalları aç bıraktıktan sonra mızrakların uçlarında onlara doğru et uzatmış ve kendisiyle veziri/hizmetkârı sandığa girmiştir. Kartallar onları yukarı çıkarmış, nihayet Nemrud ona: "Ne görüyorsun?" demiş, o da: "Bir deniz ve bir ada görüyorum" demiştir -bununla mamur dünyayı kastetmektedir-. Sonra şöyle demiştir:

ماذا ترى؟ قال: أرى غماما ولا أرى جبلا، فكأن الجبال زالت عن نظر العين بهذا المكر، وذكر ذلك عن علي بن أبي طالب. وذلك عندي لا يصح عن علي ﵁، وفي هذه القصة كلها ضعف من طريق المعنى، وذلك أنه غير ممكن أن تصعد الأنسر كما وصف، وبعيد أن يغرر أحد بنفسه في مثل هذا.

"[Şimdi] ne görüyorsun?" O da: "Bulut görüyorum, dağ görmüyorum" demiştir. Sanki bu hile ile dağlar gözün görüşünden yok olup gitmiştir. Bu [rivayet], Ali b. Ebî Tâlib'den zikredilmiştir. Ancak bu bana göre Ali'den (radıyallâhu anh) sahih olarak gelmemiştir. Bu kıssanın tamamında anlam yönünden zayıflık vardır; çünkü kartalların tarif edildiği şekilde yükselmesi mümkün değildir ve bir kimsenin böyle bir şeyde kendini tehlikeye atması da uzaktır.

وقوله: فَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ الآية، تثبيت للنبي ﵇ ولغيره من أمته، ولم يكن النبي ﵇ ممن يحسب مثل هذا، ولكن خرجت العبارة هكذا، والمراد بما فيها من الزجر من شارك النبي ﵇ في أن قصد تثبيته.

{ فَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ } ayeti, Peygamber (aleyhisselâm) ve ümmetinden diğer kimseler için bir sebat kılmadır/tesellidir. Peygamber (aleyhisselâm) böyle bir şey zannedecek kimselerden değildi; fakat ifade bu şekilde gelmiştir ve bu ifadedeki sakındırma ile kastedilen, kalbine sebat verilmesi hedeflenmesinde Peygamber'e (aleyhisselâm) ortak olan kimselerdir.

وقرأ جمهور الناس «مخلف وعده» بالإضافة، «رسله» بالنصب، وإضافة «مخلف» إلى الوعد، إذ للإخلاف تعلق بالوعد على تجوز، وإنما حقيقة تعلقه بالرسل، وهذا نحو قول الشاعر: [الطويل]

İnsanların cumhûru «مخلف وعده» kısmını izâfetle (tamlamayla), «رسله» lafzını ise nasb ile okumuştur. «مخلف» lafzının vaade izâfe edilmesi mecaz yoluyladır; zira sözünden dönmenin asıl taalluku elçileredir. Bu durum şairin şu sözü gibidir: [Tavîl]

ترى الثور فيها مدخل الظل رأسه ... وسائره باد إلى الشمس أجمع

Orada boğayı, gölgeye başını sokmuş görürsün, / Diğer bütün bedeni ise güneşe karşı açıktadır.

وكقولك: هذا معطي درهم زيدا. وقرأت فرقة: «مخلف وعده رسله» بنصب الوعد وخفض الرسل، على الإضافة، وهذه القراءة ذكرها الزجاج وضعفها، وهي تحول بين المضاف والمضاف إليه بالمفعول، وهي كقول الشاعر: [مجزوء الكامل]

Tıpkı senin: "Hâzâ mu'tî dirhemin Zeyden" (Bu, Zeyd'e dirhem verendir) demen gibidir. Bir topluluk ise vaadi nasb, elçileri ise izâfetle cer ederek «مخلف وعده رسله» şeklinde okumuştur. Bu kıraati Zeccâc zikretmiş ve zayıf bulmuştur; bu [kullanım], mef'ûl ile muzâf ile muzâfun ileyh'in arasına girmektedir ve şairin şu sözü gibidir: [Meczûu'l-Kâmil]

فزججتها بمزجّة ... زج القلوص أبي مزادة

Onu kısa bir mızrakla dürttüm, / Ebû Mezâde'nin genç deveyi dürtmesi gibi.

وأما إذا حيل في نحو هذا بالظرف فهو أشهر في الكلام كما قال الشاعر:

Bu ve benzeri durumlarda araya zarf girdiğinde ise kelamda daha meşhurdur; nitekim şair şöyle demiştir:

لله در اليوم من لامها وقال آخر: [الوافر]

"Bugün onu kınayanın hâline şaşarım!" Bir diğeri ise şöyle demiştir: [Vâfir]

كما خط الكتاب بكفّ يوما ... يهوديّ يقارب أو يزيل

Bir gün bir Yahudi'nin eliyle kitabı yazması gibi; / [Harfleri] birbirine yaklaştırır veya uzaklaştırır.

والمعنى: لا تحسب يا محمد- أنت ومن اعتبر بالأمر من أمتك وغيرهم- أن الله لا ينجز ميعاده في نصره رسله، وإظهارهم، ومعاقبة من كفر بهم، في الدنيا أو في الآخرة، فإن الله عزيز لا يمتنع منه شيء، ذو انتقام من الكفرة لا سبيل إلى عفوه عنهم.

Anlamı şudur: Ey Muhammed! Sen, ümmetinden bu durumdan ibret alanlar ve diğerleri, Allah'ın elçilerine yardım etme, onları üstün kılma ve dünyada ya da ahirette onları inkâr edenleri cezalandırma konusundaki vadini yerine getirmeyeceğini sanmayın! Şüphesiz Allah Azîz'dir, hiçbir şey O'na engel olamaz; kâfirlerden intikam alıcıdır, O'nun onları affetmesine bir yol yoktur.

وقوله: يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ الآية، يَوْمَ ظرف للانتقام المذكور قبله. ورويت في «تبديل الأرض» أقوال، منها في الصحيح: أن الله يبدل هذه الأرض بأرض عفراء بيضاء كأنها قرصة نقي، وفي الصحيح:

{ يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ } ayetinde { يَوْمَ } lafzı, öncesinde zikredilen intikamın zarfıdır. "Yerin değiştirilmesi" hakkında çeşitli görüşler rivayet edilmiştir; bunlardan Sahîh'te olanı şudur: Allah bu yeri, sanki halis beyaz undan yapılmış çörek gibi beyaz ve kızıla çalan düz bir yerle değiştirir. Sahîh'te [şöyle de rivayet edilmiştir]:

أن الله يبدلها خبزة يأكل المؤمن منها من تحت قدميه. وروي أنها تبدل أرضا من فضة. وروي: أنها أرض كالفضة من بياضها. وروي أنها تبدل من نار. وقال بعض المفسرين: تبديل الأرض: هو نسف جبالها وتفجير بحارها وتغييرها حتى لا يرى فيها عوج ولا أمت: فهذه حال غير الأولى، وبهذا وقع التبديل.

Allah orayı, müminin ayaklarının altından yiyeceği bir ekmeğe dönüştürür. Gümüşten bir yere dönüştürüleceği de rivayet edilmiştir. Beyazlığından ötürü gümüş gibi bir yer olacağı da rivayet edilmiştir. Ateşten [bir yere] dönüştürüleceği de rivayet edilmiştir. Bazı müfessirler şöyle demiştir: Yerin değiştirilmesi; dağlarının savrulması, denizlerinin fışkırtılıp kaynatılması ve üzerinde hiçbir eğrilik ve tümsek görülmeyecek şekilde değiştirilmesidir; bu ise önceki hâlinden farklı bir durumdur ve tebdîl (değiştirme) bununla gerçekleşmiş olur.

قال القاضي أبو محمد: وسمعت من أبي ﵁: أنه روي: أن التبديل يقع في الأرض، ولكن يبدل لكل فريق بما تقتضيه حاله، فالمؤمن يكون على خبز يأكل منه بحسب حاجته إليه، وفريق يكون على فضة- إن صح السند بها- وفريق الكفرة يكونون على نار. ونحو هذا مما كله واقع تحت قدرة الله تعالى.

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Babamdan (radıyallâhu anh) işittiğime göre şöyle rivayet edilmiştir: Değişme yerde meydana gelir; ancak her gruba hâlinin gerektirdiği şekilde değiştirilir. Mümin, ihtiyacına göre yiyeceği bir ekmek üzerinde olur; bir grup -şayet senedi sahih ise- gümüş üzerinde olur; kâfirler grubu ise ateş üzerinde olur. Bunlar ve benzerleri bütünüyle Allah Teâlâ'nın kudreti dâhilindedir.

وأكثر المفسرين على أن التبديل يكون بأرض بيضاء عفراء لم يعص الله فيها. ولا سفك فيها دم، وليس فيها معلم لأحد، وروي عن النبي ﷺ أنه قال: «المؤمنون وقت التبديل في ظل العرش» ، وروي عنه أنه قال: «الناس وقت التبديل على الصراط» ، وروي أنه قال «الناس حينئذ أضياف الله فلا يعجزهم ما لديه» .

Müfessirlerin çoğuna göre değiştirme; üzerinde Allah'a isyan edilmemiş, kan dökülmemiş ve kimse için bir işaret/iz bulunmayan beyaz, kızıla çalan bir yer ile olur. Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Değiştirilme vaktinde müminler Arş'ın gölgesindedir.» Kendisinden şöyle buyurduğu da rivayet edilmiştir: «Değiştirilme vaktinde insanlar Sırat üzerindedir.» Yine şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «İnsanlar o vakitte Allah'ın misafirleridir, O'nun katındaki hiçbir şey onları aciz bırakmaz (mahrum kalmazlar).»

وبَرَزُوا مأخوذ من البراز، أي ظهروا بين يديه لا يواريهم بناء ولا حصن. وقوله: الْواحِدِ الْقَهَّارِ صفتان لائقتان بذكر هذه الحال.

{ وبَرَزُوا } ifadesi "el-berâz" (açık alan) kökünden alınmıştır; yani O'nun huzurunda ortaya çıktılar, onları ne bir bina ne de bir kale gizleyebilir demektir. { الْواحِدِ الْقَهَّارِ } buyruğu ise bu hâlin zikrine layık olan iki sıfattır.

قوله ﷿:

Yüce [Allah]'ın buyruğu:

[سورة إبراهيم (١٤) : الآيات ٤٩ الى ٥٢]

[İbrâhîm Suresi (14), Ayetler 49-52]

وَتَرَى الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ (٤٩) سَرابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرانٍ وَتَغْشى وُجُوهَهُمُ النَّارُ (٥٠) لِيَجْزِيَ اللَّهُ كُلَّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ (٥١) هذا بَلاغٌ لِلنَّاسِ وَلِيُنْذَرُوا بِهِ وَلِيَعْلَمُوا أَنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ وَلِيَذَّكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ (٥٢)

{ وَتَرَى الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ (٤٩) سَرابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرانٍ وَتَغْشى وُجُوهَهُمُ النَّارُ (٥٠) لِيَجْزِيَ اللَّهُ كُلَّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ (٥١) هذا بَلاغٌ لِلنَّاسِ وَلِيُنْذَرُوا بِهِ وَلِيَعْلَمُوا أَنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ وَلِيَذَّكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ (٥٢) } “O gün suçluları zincirlere vurulmuş görürsün. Giysileri katrandandır, yüzlerini de ateş bürür. Çünkü Allah, her nefse kazandığının karşılığını verecektir. Şüphesiz Allah, hesabı çabuk görendir. Bu (Kur'an), kendisiyle uyarılsınlar, O'nun tek ilah olduğunu bilsinler ve akıl sahipleri iyice düşünüp öğüt alsınlar diye insanlara bir tebliğdir.”

الْمُجْرِمِينَ هم الكفار، ومُقَرَّنِينَ مربوطين في قرن، وهو الحبل الذي تشد به رؤوس الإبل والبقر، ومنه قول الشاعر: [البسيط] .

{ الْمُجْرِمِينَ } kâfirlerdir. { مُقَرَّنِينَ } ise kârinde (ipte) birbirine bağlanmışlardır; karn (قرن), deve ve sığırların başlarının bağlandığı iptir. Şairin şu sözü bu kabildendir: [Basît]

وابن اللبون إذا ما لز في قرن ... لم يستطع صولة البزل القناعيس

İki yaşına basmış erkek deve bir ipe bağlandığında, / İri ve güçlü yaşlı develerin hücumuna karşı koyamaz.

والْأَصْفادِ الأغلال، واحدها: صفد، يقال: صفده وأصفده وصفده: إذا غلله، والاسم:

{ الْأَصْفادِ } prangalar/bağlardır; tekili "safed"dir (صفد). Birini prangaya vurduğunda "safedehu", "asfedehu" ve "saffedehu" denir. İsim hâli ise...

الصفاد، ومنه قول سلامة بن جندل: [الوافر]

...es-Sıfâd'dır (الصفاد). Selâme b. Cendel'in şu sözü bu kabildendir: [Vâfir]

وزيد الخيل قد لاقى صفادا ... يعض بساعد وبعظم ساق

Zeydü'l-Hayl bir prangayla karşılaştı ki, / Kolu ve bacak kemiğini ısırır (sıkar).

وكذلك يقال في العطاء، و «الصفد» العطاء، ومنه قول النابغة.

Bahşiş hakkında da aynı kökten kullanılır; «الصفد» (es-safed) bağış/ihsan demektir. Nâbiğa'nın şu sözü bu kabildendir:

فلم أعرض أبيت اللعن بالصفد.

"Ey lanetten uzak kalası (kral)! İhsandan yüz çevirmedim."

و «السرابيل» : القمص، و «القطران» هو الذي تهنأ به الإبل، وللنار فيه اشتعال شديد، فلذلك جعل الله قمص أهل النار منه، ويقال: «قطران» بفتح القاف وكسر الطاء، ويقال: «قطران» بكسر القاف وسكون الطاء، ويقال: «قطران» بفتح القاف وسكون الطاء.

«السرابيل» (Serâbîl) gömleklerdir. «القطران» (Katrân) ise develere katran sürülmesinde (uyuz tedavisi için) kullanılan maddedir ve ateşte şiddetle alev alır; bu sebeple Allah cehennem ehlinin gömleklerini ondan kılmıştır. Kâf'ın fethası ve tı'nın kesresiyle «katırân», kâf'ın kesresi ve tı'nın sükûnuyla «kıtrân», kâf'ın fethası ve tı'nın sükûnuyla «katrân» şeklinde de söylenir.

وقرأ عمر بن الخطاب وعلي بن أبي طالب والحسن بخلاف، وابن عباس وأبو هريرة وعلقمة وسنان بن سلمة وعكرمة وابن سيرين وابن جبير والكلبي وقتادة وعمرو بن عبيد «من قطر آن» و «القطر» :

Ömer b. el-Hattâb, Ali b. Ebî Tâlib, -farklı bir rivayetle- Hasan, İbn Abbâs, Ebû Hureyre, Alkame, Sinân b. Seleme, İkrime, İbn Sîrîn, İbn Cübeyr, Kelbî, Katâde ve Amr b. Ubeyd «من قطر آن» şeklinde okumuşlardır. «القطر» (el-Kıtr)...

القصدير، وقيل: النحاس. وروي عن عمر أنه قال: ليس بالقطران ولكنه النحاس يسر بلونه. و «آن» وهو الطائب الحار الذي قد تناهى حره قال الحسن: قد سعرت عليه جهنم منذ خلقت فتناهى حره. وقال ابن عباس المعنى: أنى أن يعذبوا به.

...kurşundur; bakır olduğu da söylenmiştir. Ömer'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: "O katran değildir, lakin rengiyle sevindiren/parıldayan bakırdır." «آن» (ân) ise harareti son noktaya ulaşmış kaynar maddedir. Hasan [el-Basrî] şöyle demiştir: "Yaratıldığından beri cehennem onun üzerinde tutuşturulmuş, böylece harareti son noktaya ulaşmıştır." İbn Abbâs ise anlamın: "Onunla azap edilmelerinin vakti gelmiştir" şeklinde olduğunu söylemiştir.

وقرأ جمهور الناس «وجوههم» بالنصب، «النار» بالرفع. وقرأ ابن مسعود «وجوههم» بالرفع. «النار» بالنصب. فالأولى على نحو قوله: وَاللَّيْلِ إِذا يَغْشى [الليل: ١] فهي حقيقة الغشيان، والثانية على نحو قول الشاعر: [الكامل]

İnsanların cumhûru «وجوههم» kelimesini nasb, «النار» lafzını ise ref' ile okumuştur. İbn Mes'ûd ise «وجوههم» kelimesini ref', «النار» lafzını ise nasb ile okumuştur. Birinci kıraat, { وَاللَّيْلِ إِذا يَغْشى } [Leyl: 1] “Bürüyüp örttüğü zaman geceye” buyruğunda olduğu gibidir ve bürüyüp örtmenin hakiki anlamıdır. İkincisi ise şairin şu sözü gibidir: [Kâmil]

يغشون حتى ما تهر كلابهم ... لا يسألون عن السواد المقبل

Öyle çok [misafir] gelir ki köpekleri bile havlamaz, / Çıkagelen karartının kim olduğunu sormazlar.

فهي بتجوز في الغشيان، كأن ورود الوجوه على النار غشيان.

Bu [kullanım], bürüme/kaplama (el-ğaşyân) lafzında bir mecazdır; sanki yüzlerin ateşe varması bir kaplama/bürüme sayılmıştır.

وقوله: لِيَجْزِيَ أي لكي يجزي، واللام متعلقة بفعل مضمر، تقديره: فعل هذا، ونفذ هذا العقاب على المجرمين ليكون في ذلك جزاء المسيء على إساءته. وجاء من لفظة الكسب بما يعم المسيء والمحسن، لينبه على أن المحسن أيضا يجازي بإحسانه خيرا.

{ لِيَجْزِيَ } buyruğu "karşılığını versin diye" demektir. Lâm harfi, takdiri: "Bunu yaptı ve kötülük edenin kötülüğünün cezası olsun diye bu cezayı suçlulara uyguladı" şeklinde olan gizli bir fiile taalluk etmektedir. İhsan sahibinin de ihsanı sebebiyle hayırla mükâfatlandırılacağına dikkat çekmek üzere, hem kötülük edeni hem de iyilik edeni kapsayacak şekilde "kesb" (kazanç) lafzıyla gelmiştir.

وقوله: سَرِيعُ الْحِسابِ أي فاصله بين خلقه بالإحاطة التي له بدقيق أمرهم وجليلها. لا إله غيره، وقيل لعلي بن أبي طالب: كيف يحاسب الله العباد في وقت واحد مع كثرتهم؟ قال: كما يرزقهم في وقت واحد.

{ سَرِيعُ الْحِسابِ } buyruğu; onların küçük büyük bütün işlerini kuşatmasıyla kulları arasında hesabı çabucak kesendir demektir. O'ndan başka ilah yoktur. Ali b. Ebî Tâlib'e: "Çokluklarına rağmen Allah kulları aynı anda nasıl hesaba çeker?" diye sorulduğunda: "Onları aynı anda rızıklandırdığı gibi" demiştir.

وقوله: هذا بَلاغٌ لِلنَّاسِ الآية، إشارة إلى القرآن والوعيد الذي يتضمنه ووصفه بالمصدر في قوله: بَلاغٌ والمعنى: هذا بلاغ للناس وهو لينذروا به.

{ هذا بَلاغٌ لِلنَّاسِ } ayeti, Kur'an'a ve içerdiği tehdide bir işarettir. { بَلاغٌ } buyruğunda onu mastarla nitelemiştir. Anlamı ise şudur: Bu, insanlar için bir tebliğdir ve kendisiyle uyarılsınlar diyedir.

وقرأ جمهور الناس «ولينذروا» بالياء وفتح الذال على بناء الفعل للمفعول. وقرأ يحيى بن عمارة وأحمد بن يزيد بن أسيد: «لينذروا به» بفتح الياء والذال كقول العرب: نذرت بالشيء إذا أشعرت وتحرزت منه وأعددت وروي أن قوله: وَلِيَذَّكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ نزلت في أبي بكر الصديق ﵁.

İnsanların cumhûru «ولينذروا» lafzını yâ harfi ve zâl'in fethasıyla meçhul fiil kalıbında okumuştur. Yahyâ b. Umâre ve Ahmed b. Yezîd b. Useyd ise Arapların bir şeyi önceden fark edip sakındığında ve hazırlık yaptığında "nezirtü bi'ş-şey'" demesi kabilinden, yâ ve zâl'in fethasıyla «لينذروا به» şeklinde okumuşlardır. { وَلِيَذَّكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ } buyruğunun Ebû Bekir es-Sıddîk (radıyallâhu anh) hakkında indiği rivayet edilmiştir.