و «الخزائن» المواضع الحاوية، وظاهر هذا أن الماء والريح ونحو ذلك موجود مخلوق، وهو ظاهر في قولهم في الريح: عتت على الخزان وانفتح منها قدر حلقة الخاتم، ولو كان قدر منخر الثور لأهلك الأرض إلى غير هذا من الشواهد. وذهب قوم إلى أن كونها في القدرة هو خزنها، فإذا شاء الله أوجدها.
«Hazineler» (el-hazâin), [içinde bir şeyi] toplayıp barındıran yerlerdir. Bunun zâhiri; su, rüzgâr ve benzeri şeylerin yaratılmış ve mevcut olduğuna işaret eder. Nitekim rüzgâr hakkında: «Hazineleri koruyan meleklere galip geldi ve ondan yüzük halkası kadar bir miktar açıldı; şayet bir öküzün burun deliği kadar [açılmış] olsaydı yeryüzünü helak ederdi» denilmesi ve buna benzer diğer deliller de bu görüşü açıkça gösterir. Bir topluluk ise bunların kudret dahilinde bulunmasının onların depolanması [hazinesi] olduğu, Allah dilediğinde onları var ettiği görüşüne varmıştır.
قال القاضي أبو محمد: وهذا أيضا ظاهر في أشياء كثيرة. وهو لازم في الاعراض إذا عممنا لفظة شَيْءٍ وكيفما كان الأمر فالقدرة تسعه وتتقنه.
Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Bu da birçok şeyde açıktır. Eğer { شَيْءٍ } lafzını genel kılarsak arazlar için de bu gereklidir. Durum her nasıl olursa olsun kudret onu kuşatır ve kusursuzca var eder.
وقوله: نُنَزِّلُهُ ما كان من المطر ونحوه. فالإنزال فيه متمكن، وما كان من غير ذلك فإيجاده والتمكين من الانتفاع به، إنزال على تجوز.
Allah Teâlâ'nın: { نُنَزِّلُهُ } “onu indiririz” sözü, yağmur ve benzeri şeyler için geçerlidir. Zira bunlarda indirme [fiili] hakikatiyle yerleşiktir; bunların dışındaki şeylerde ise onu var etmek ve ondan faydalanma imkânı vermek mecazen indirmedir.
وقرأ الأعمش: «وما نرسله» .
A'meş: «وما نرسله» (onu göndermeyiz) şeklinde okumuştur.
وقوله: بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ روي فيه عن ابن مسعود وغيره: أنه ليس عام أكثر مطرا من عام، ولكن الله تعالى ينزله في مواضع دون مواضع.
Allah Teâlâ'nın: { بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ } “belirli bir ölçüyle” sözü hakkında İbn Mes'ûd ve başkalarından şöyle rivayet edilmiştir: «Hiçbir yıl diğer bir yıldan daha çok yağmurlu değildir; ancak Allah Teâlâ onu bazı yerlere indirir, bazı yerlere indirmez.»
قوله ﷿:
Allah Azze ve Celle'nin sözü:
[سورة الحجر (١٥) : الآيات ٢٢ الى ٢٧]
[Hicr Suresi (15): Ayetler 22'den 27'ye]
وَأَرْسَلْنَا الرِّياحَ لَواقِحَ فَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَسْقَيْناكُمُوهُ وَما أَنْتُمْ لَهُ بِخازِنِينَ (٢٢) وَإِنَّا لَنَحْنُ نُحْيِي وَنُمِيتُ وَنَحْنُ الْوارِثُونَ (٢٣) وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ (٢٤) وَإِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَحْشُرُهُمْ إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ (٢٥) وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ (٢٦)
{ وَأَرْسَلْنَا الرِّياحَ لَواقِحَ فَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَسْقَيْناكُمُوهُ وَما أَنْتُمْ لَهُ بِخازِنِينَ (٢٢) وَإِنَّا لَنَحْنُ نُحْيِي وَنُمِيتُ وَنَحْنُ الْوارِثُونَ (٢٣) وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ (٢٤) وَإِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَحْشُرُهُمْ إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ (٢٥) وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ (٢٦) } “Rüzgârları da aşılayıcı olarak gönderdik, gökten bir su indirdik de onunla sizi suladık; onu depolayanlar da siz değilsiniz. Şüphesiz biz, evet biz hem diriltiriz hem öldürürüz ve vâris olanlar da biziz. Andolsun sizden öne geçenleri de bildik, andolsun geride kalanları da bildik. Şüphesiz Rabbin, onları toplayıp bir araya getirecektir. Şüphesiz O, Hakîm'dir, Alîm'dir. Andolsun biz insanı kuru bir çamurdan, şekillenmiş kara bir balçıktan yarattık.”
وَالْجَانَّ خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نارِ السَّمُومِ (٢٧)
{ وَالْجَانَّ خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نارِ السَّمُومِ (٢٧) } “Cânn'ı da daha önce zehirli/kavurucu ateşten yarattık.”
يقال: لقحت الناقة والشجرة فهي لاقحة: إذا حملت، والرياح تلقح الشجر والسحاب، فالوجه في الريح أنها ملقحة لا لاقحة، وتتجه صفة الرِّياحَ ب لَواقِحَ على أربعة أوجه:
Dişi deve veya ağaç gebe kaldığında / ürün yüklendiğinde «lekihati'n-nâkatu ve'ş-şeceratu fe-hiye lâkıhatun» denir. Rüzgârlar ağaçları ve bulutları aşılar. Rüzgâr için asıl olan onun «lâkıha» (gebe kalan) değil «mülkıha» (aşılayan/dölleyen) olmasıdır. { الرِّياحَ } kelimesinin { لَواقِحَ } ile nitelenmesi dört veçhe yönelir:
أولها وأولاها: أن نجعلها لاقحة حقيقة، وذلك أن الرياح منها ما فيها عذاب أو حر ونار، ومنها ما فيه رحمة ومطر أو نصر أو غير ذلك، فإذا بها تحمل ما حملتها القدرة، أو ما علقته من الهواء أو التراب أو الماء الذي مرت عليه، فهي لاقحة بهذا الوجه، وإن كانت أيضا تلقح غيرها وتصير إليه نفعها. والعرب تسمي الجنوب الحامل واللاقحة، وتسمي الشمال الحائل والعقيم ومحوة، لأنها تمحو السحاب. وروى أبو هريرة أن رسول الله ﷺ قال: «الريح الجنوب من الجنة، وهي اللواقح التي ذكر الله، وفيها منافع للناس» ومن هذا قول الطرماح:
Birincisi ve en evlâ olanı: Onu hakikat anlamında «lâkıha» (yüklü/gebe) kılmamızdır; çünkü rüzgârların bazısında azap veya sıcaklık ve ateş vardır, bazısında ise rahmet ve yağmur yahut zafer veya başka şeyler vardır. Böylece o, kudretin kendisine yüklediği şeyi yahut üzerinden geçtiği havadan, topraktan veya sudan kapıp bağladığı şeyi taşır. Bu bakımdan o, başkasını aşılasa ve faydası başkasına geçse bile «lâkıha» (yüklü)dır. Araplar güney rüzgârına «hâmil» (yüklü) ve «lâkıha» (gebe) derler; kuzey rüzgârına ise «hâil» (kısır), «akîm» (doğurmaz) ve bulutları sildiği için «mahve» derler. Ebû Hureyre rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Güney rüzgârı cennettendir; o, Allah'ın zikrettiği lâkıhalardır (aşılayıcı/yüklü rüzgârlardır) ve onda insanlar için faydalar vardır.» Tırımmah'ın şu sözü de bu kabildendir:
قلق لا فبان الريا ... ح للاقح منها وحائل
«Karakterler [çeşit çeşittir], nitekim rüzgârlar da / Kimi yüklü kimi kısırdır.»
ومن قول أبي وجزة:
Ve Ebû Vecze'nin şu sözünden:
من نسل جوابة الآفاق فجعلها حاملا تنسل.
«Ufukları dolaşan [rüzgârın] neslindendir» diyerek onu doğuran bir gebe kılmıştır.
قال القاضي أبو محمد: ويخرج هذا على أنها ملقحة فلا حجة فيه.
Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Bu, onun «mülkıha» (aşılayıcı) olduğu esasına da yorumlanabilir; dolayısıyla bunda [kesin] bir delil yoktur.
والثاني: أن يكون وصفها ب لَواقِحَ من باب قولهم: ليل نائم، أي فيه نوم ومعه، ويوم عاصف ونحوه: فهذا على طريق المجاز.
İkincisi: [Rüzgârların] { لَواقِحَ } ile nitelenmesi, Arapların: «Uykulu gece» yani içinde ve beraberinde uyku olan [gece] ve «fırtınalı gün» vb. sözleri kabilinden olmasıdır; bu da mecaz yoluyladır.
والثالث: أن توصف الرياح ب لَواقِحَ على جهة النسب، أي ذات لقح، كقول النابغة:
Üçüncüsü: Rüzgârların nisbet yoluyla { لَواقِحَ } olarak nitelenmesidir, yani «aşılama sahibi/yüklü» anlamındadır; Nâbiğa'nın şu sözü gibi:
كليني لهم يا أميمة ناصب أي ذي نصب.
«Beni bana yorgunluk veren bir tasa ile baş başa bırak ey Ümeyme» yani yorgunluk sahibi [tasa].
والرابع: أن تكون لَواقِحَ جمع ملقحة على حذف زوائده، فكأنه لقحة، فجمعها كما تجمع لاقحة، ومثله قول الشاعر [سيبويه] : [الطويل]
Dördüncüsü: { لَواقِحَ } kelimesinin, ziyade harfleri hazfedilerek «mülkıha»nın çoğulu olmasıdır; sanki «lakhah» imiş gibi kabul edilip «lâkıha»nın çoğul yapıldığı gibi çoğul yapılmıştır. Şairin [Sibeveyh'in] şu sözü de bunun benzeridir: [Tavîl]
ليبك يزيد ضارع لخصومة ... وأشعث ممن طوحته الطوائح
«Yezid için ağlasın bir hasımlık yüzünden boyun eğmiş kimse / Ve felaketlerin savurduğu perişan kılıklı kimseler.»
وإنما طوحته المطاوح، وعلى هذا النحو فسرها أبو عبيدة في قوله: لَواقِحَ ملاقح، وكذلك العبارة عنها في كتاب البخاري: لواقح ملاقح ملقحة.
Oysa onu savuran «el-metâvih»tir. Ebû Ubeyde de { لَواقِحَ } sözünü «melâkıh» şeklinde bu tarzda açıklamıştır. Buhârî'nin kitabındaki ifade de bu şekildedir: «Levâkıh: Melâkıh, mülkıha (aşılayıcılar)dır.»
وقرأ الجمهور «الرياح» بالجمع، وقرأ الكوفيون- حمزة وطلحة بن مصرف والأعمش ويحيى بن وثاب- «الريح» بالإفراد، وهي للجنس، فهي في معنى الجمع، ومثلها الطبري بقولهم: «قميص أخلاق وأرض أغفال» .
Cumhur «er-riyâh» şeklinde çoğul okumuştur. Kûfeliler –Hamza, Talha b. Musarrif, A'meş ve Yahyâ b. Vessâb– ise cins anlamı ifade eden müfred olarak «er-rîh» şeklinde okumuşlardır; bu da çoğul anlamındadır. Taberî buna Arapların: «قميص أخلاق وأرض أغفال» (Eski parçalardan oluşan gömlek ve işaretsiz sahalardan oluşan arazi) sözlerini örnek vermiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا كله من حيث هو أجزاء كثيرة تجمع صفته، فكذلك ريح لواقح لأنها متفرقة الهبوب، وكذلك: دار بلاقع، أي كل موضع منها بلقع.
Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Bunların tümü, pek çok cüzden meydana gelmesi hasebiyle sıfatının çoğul kılınması kabilindendir; aynı şekilde «rîhun levâkıhu» da esişi dağınık olduğu içindir; «dârun belâkıu» (ıssız ev) da böyledir, yani onun her yeri çorak ve boştur.
وقال الأعمش: إن في قراءة عبد الله «وأرسلنا الرياح يلقحن» ، وروي عن النبي ﷺ أنه قال: «الريح من نفس الرحمن» ، ومعنى الإضافة هنا هي من إضافة خلق إلى خالق، كما قال: مِنْ رُوحِي [الحجر: ٢٩] ومعنى نفس الرحمن: أي من تنفيسه وإزالته الكرائب والشدائد. فمن التنفس بالريح النصر بالصبا وذرو الأرزاق بها، وما لها من الخدمة في الأرزاق وجلب الأمطار وغير ذلك مما يكثر عده. ولقد حدثت أن ابن أبي قحافة ﵀ فسر هذا الحديث بنحو هذا وأنشد في تفسيره: [الطويل]
A'meş, Abdullah'ın kıraatinde «وَأَرْسَلْنَا الرِّيَاحَ يُلْقِحْنَ» şeklinde olduğunu söylemiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den: «Rüzgâr, Rahmân'ın nefesindendir» buyurduğu rivayet edilmiştir. Buradaki tamlama (izâfet), Allah Teâlâ'nın: { مِنْ رُوحِي } [Hicr: 29] “Ruhumdan” sözünde olduğu gibi yaratılanın Yaratıcı'ya izafe edilmesidir. «Rahmân'ın nefesi» ifadesinin anlamı ise: O'nun sıkıntı ve kederleri ferahlatıp gidermesindendir (tenfîs). Rüzgârla ferahlatmaktan biri sabâ rüzgârı ile yapılan yardım ve onunla rızıkların savrulmasıdır; rızıklardaki hizmeti, yağmurları getirmesi ve sayılamayacak kadar çok diğer faydaları da bundandır. Bana rivayet edildiğine göre İbn Ebî Kuhâfe radıyallâhu anh bu hadisi buna benzer şekilde tefsir etmiş ve tefsirinde şu beyti inşad etmiştir: [Tavîl]
فإن الصبا ريح إذا ما تنسمت ... على نفس محزون تجلت همومها
«Muhakkak ki sabâ öyle bir rüzgârdır ki estiği zaman / Hüzünlü bir nefis üzerine, onun kederleri dağılır.»
وهذا من جملة التنفيس والعرب تقول: أسقى وسقى بمعنى واحد، وقال لبيد: [الوافر]
Bu da ferahlatma (tenfîs) cümlesindendir. Araplar «eskâ» ve «sekâ» fiillerini aynı anlamda kullanırlar; Lebîd şöyle demiştir: [Vâfir]
سقى قومي بني مجد وأسقى ... نميرا، والقبائل من هلال
«Kavmim Benî Mecd'i suladı ve Numeyr'i / Ve Hilâl kabilelerini de suladı.»
فجاء باللغتين، وقال أبو عبيدة: أما إذا كان من سقي الشفة خاصة فلا يقال إلا سقى، وأما إذا كان لسقي الأرض والثمار وجملة الأشياء فيقال: أسقى، وأما الداعي لأرض أو غيرها بالسقي، فإنما يقال فيه:
Böylece iki lügati de getirmiştir. Ebû Ubeyde ise şöyle demiştir: Özellikle dudakla içirmek söz konusu olduğunda sadece «sekâ» denir; toprağı, meyveleri ve genel olarak nesneleri sulamak söz konusu olduğunda ise «eskâ» denir. Bir arazi veya başkası için su duası yapıldığında ise sadece:
أسقى، ومنه قول ذي الرمة: [الطويل]
«Eskâ» denir; Zü'r-Rımme'nin şu sözü de bu kabildendir: [Tavîl]
وقفت على رسم لمية ناقتي ... فما زلت أبكي عنده وأخاطبه
«Meyye'nin kaldığı yurt kalıntısı başında durdurdum devemi / Başında sürekli ağlıyor ve onunla konuşuyordum.»
وأسقيه حتى كاد مما أبثه ... تكلمني أحجاره وملاعبه
«Ona su diliyordum; öyle ki döktüğüm dertlerden neredeyse / Taşları ve oyun yerleri benimle konuşacaktı.»
قال القاضي أبو محمد: على أن بيت لبيد دعاء، وفيه اللغتان.
Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Şu var ki Lebîd'in beyti bir duadır ve içinde her iki lügat de yer almıştır.
وقوله تعالى: وَإِنَّا لَنَحْنُ نُحْيِي وَنُمِيتُ الآيات، هذه الآيات مع الآيات التي قبلها تضمنت العبرة والدلالة على قدرة الله تعالى وما يوجب توحيده وعبادته، فمعنى هذه: وإنا لنحن نحيي من نشاء بإخراجه
Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّا لَنَحْنُ نُحْيِي وَنُمِيتُ } “Şüphesiz biz, evet biz hem diriltiriz hem öldürürüz” ve devamındaki ayetler; bu ayetler önceki ayetlerle birlikte ibreti, Allah Teâlâ'nın kudretinin delillerini ve O'nun birliğini ve O'na ibadeti gerektiren hususları içermektedir. Bu ayetin anlamı şudur: Dilediğimizi yokluktan
من العدم إلى وجود الحياة، وبرده عند البعث من مرقده ميتا، ونميت بإزالة الحياة عمن كان حيا، وَنَحْنُ الْوارِثُونَ، أي لا يبقى شيء سوانا، وكل شيء هالك إلا وجهه لا رب غيره.
hayat varlığına çıkararak ve diriliş vaktinde ölü olarak yattığı yerden geri döndürerek muhakkak biz diriltiriz; hayatta olan kimseden hayatı gidererek de öldürürüz. { وَنَحْنُ الْوارِثُونَ } “ve vâris olanlar da biziz” yani bizden başka hiçbir şey kalmaz; O'nun zatından başka her şey helak olucudur, O'ndan başka Rab yoktur.
ثم أخبر تعالى بإحاطة علمه بمن تقدم من الأمم، وبمن تأخر في الزمن من لدن أهبط آدم إلى الأرض إلى يوم القيامة، وأعلم أنه هو الحاشر لهم الجامع لعرض القيامة على تباعدهم في الأزمان والأقطار، وأن حكمته وعلمه يأتيان بهذا كله على أتم غاياته التي قدرها وأرادها.
Sonra Allah Teâlâ, Âdem'in yeryüzüne indirilişinden kıyamet gününe kadar gelmiş geçmiş ümmetleri ve zaman bakımından sonraya kalanları ilminin kuşattığını haber vermiş; zamanlar ve mekânlar bakımından birbirlerinden uzak olmalarına rağmen kıyamet arzı için onları toplayıp bir araya getirenin Kendisi olduğunu, hikmetinin ve ilminin bütün bunları takdir ettiği ve dilediği en mükemmel gayeler üzere gerçekleştireceğini bildirmiştir.
وقرأ الأعرج «يحشرهم» بكسر الشين.
A'rec «yahşiruhum» kelimesini şîn harfinin kesresiyle [yahşiruhum] şeklinde okumuştur.
قال القاضي أبو محمد: بهذا سياق معنى الآية، وهو قول جمهور المفسرين. وقال الحسن: معنى قوله: وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ أي في الطاعة، والبدار إلى الإيمان والخيرات، والْمُسْتَأْخِرِينَ بالمعاصي.
Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Ayetin anlam akışı bu doğrultudadır ve müfessirlerin çoğunluğunun görüşü de budur. Hasan ise şöyle demiştir: { وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ } “Andolsun öne geçenleri bildik” sözünün anlamı: İtaatte, imana ve hayırlara koşmada [öne geçenleri]; { الْمُسْتَأْخِرِينَ } “geride kalanları” ise günahlar sebebiyle [geride kalanları bildik] demektir.
قال القاضي أبو محمد: وإن كان اللفظ يتناول كل تقدم وتأخر على جميع وجوهه فليس يطرد سياق معنى الآية إلا كما قدمنا، وقال ابن عباس ومروان بن الحكم وأبو الجوزاء: نزل قوله: وَلَقَدْ عَلِمْنَا الآية، في قوم كانوا يصلون مع النبي ﷺ وكانت تصلي وراءه امرأة جميلة، فكان بعض القوم يتقدم في الصفوف لئلا تفتنه، وكان بعضهم يتأخر ليسرق النظر إليها في الصلاة، فنزلت الآية فيهم.
Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Lafız her türlü öne geçişi ve geride kalışı bütün vecihleriyle kapsasa da ayetin anlam akışı ancak daha önce belirttiğimiz şekilde tutarlı olur. İbn Abbâs, Mervân b. el-Hakem ve Ebu'l-Cevzâ şöyle demişlerdir: { وَلَقَدْ عَلِمْنَا } ayeti, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte namaz kılan bir topluluk hakkında inmiştir. O'nun arkasında güzel bir kadın namaz kılardı; cemaatten bazıları fitneye düşmemek için saflarda öne geçer, bazıları ise namazda ona gizlice bakabilmek için arkaya kalırdı. Bunun üzerine haklarında bu ayet indi.
قال القاضي أبو محمد: وما تقدم الآية من قوله: وَنَحْنُ الْوارِثُونَ وما تأخر من قوله: وَإِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَحْشُرُهُمْ، يضعف هذه التأويلات، لأنها تذهب اتصال المعنى، وقد ذكر ذلك محمد بن كعب القرظي لعون بن عبد الله.
Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Ayetten önceki { وَنَحْنُ الْوارِثُونَ } “ve vâris olanlar da biziz” sözü ile sonraki { وَإِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَحْشُرُهُمْ } “Şüphesiz Rabbin, onları toplayıp bir araya getirecektir” sözü bu yorumları zayıflatmaktadır; çünkü bunlar mana irtibatını koparmaktadır. Muhammed b. Ka'b el-Kurazî de Avn b. Abdillâh'a bunu belirtmiştir.
وقوله تعالى: وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ الآية، الْإِنْسانَ هنا للجنس، والمراد آدم، قال ابن عباس سمي بذلك لأنه عهد إليه فنسي، ودخل من بعده في ذلك إذ هو من نسله. و «الصلصال» : الطين الذي إذا جف صلصل، هذا قول فرقة، منها من قال: هو طين الخزف، ومنها قول الفراء: هو الطين الحر يخالطه رمل دقيق. وقال ابن عباس: خلق من ثلاثة: من طين لازب وهو اللازق والجيد، ومن صَلْصالٍ وهو الأرض الطيبة يقع عليها الماء ثم ينحسر فتشقق وتصير مثل الخزف، ومن حَمَإٍ مَسْنُونٍ وهو الطين في الحمأة.
Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ } “Andolsun biz insanı yarattık” ve devamındaki ayet; buradaki { الْإِنْسانَ } cins içindir, kastedilen ise Âdem'dir. İbn Abbâs: «Kendisine ahit verildiği halde unuttuğu için insan (nisyan kökünden) diye isimlendirildi; ondan sonra gelenler de onun neslinden oldukları için bu isme dahil oldular» demiştir. «Salsâl» (صلصال): Kuruduğu zaman ses (çınlama) çıkaran çamurdur; bu bir fırkanın görüşüdür. Onlardan biri: «O, çömlek çamurudur» demiştir; Ferrâ'nın görüşü ise şöyledir: «O, ince kum karışmış saf çamurdur.» İbn Abbâs şöyle demiştir: [İnsan] üç şeyden yaratılmıştır: Yapışkan ve kaliteli olan 'tîn-i lâzib'den; su değip ardından su çekilince çatlayıp çömlek gibi olan temiz toprak anlamındaki 'salsâl'dan; balçıktaki çamur olan 'hame-i mesnûn'dan.
قال القاضي أبو محمد: وكان الوجه أن يقال- على هذا المعنى- صلال، ولكن ضوعف الفعل من فائه وأبدلت إحدى اللامين من صلاص صادا. وهذا مذهب الكوفيين، وقاله ابن جني والزبيدي ونحوهما على البصرة، ومذهب جمهور البصريين: إنهما فعلان متباينان، وكذلك قالوا في ثرة وثرثارة. قال بعضهم:
Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Bu anlama göre [kelimenin] «salâl» denilmesi gerekirdi, fakat fiil fâ'ul-fiilinden çiftlenmiş ve «salâs» kelimesindeki lâm harflerinden biri sâd harfine dönüştürülmüştür. Bu Kûfelilerin mezhebidir; İbn Cinnî, Zübeydî ve Basra ekolünden benzerleri de bunu söylemiştir. Cumhur Basralıların mezhebi ise bunların birbirinden ayrı iki fiil olduğudur; nitekim «serre» ve «sersâra» hakkında da böyle demişlerdir. Bazıları şöyle demiştir:
تقول: صل الخزف ونحوه: إذا صوت بتمديد: فإذا كان في صوته ترجيع كالجرس ونحوه قلت: صلصل، ومنه قول الكميت: [البسيط]
Çömlek ve benzeri nesneler uzatarak ses çıkardığında «salle» dersin; şayet sesinde zil sesi gibi yankılanma/çınlama varsa «salsale» dersin. Kümeyt'in şu sözü bundandır: [Basît]
فينا العناجيج تردي في أعنتها ... شعثا تصلصل في أشداقها اللجم
«Aramızda dizginleri içinde koşan soylu atlar vardır / Dağınık yeleli, avurtlarında gemleri çınlayan.»
وقال مجاهد وغيره: صَلْصالٍ هنا إنما هو مأخوذ من صل اللحم وغيره: إذا أنتن.
Mücâhid ve başkaları şöyle demiştir: Buradaki { صَلْصالٍ } kelimesi, et vb. şeyler koktuğu zaman söylenen «salle'l-lahmu» ifadesinden alınmıştır.
قال القاضي أبو محمد: فجعلوا معنى صَلْصالٍ ومعنى حَمَإٍ في لزوم أنتن شيئا واحدا.
Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Böylece { صَلْصالٍ } kelimesinin anlamı ile { حَمَإٍ } kelimesinin anlamını 'kokuşmak' gerekliliğinde tek bir şey kılmışlardır.
قال القاضي أبو محمد: و «الحمأ» جمع حمأة وهو الطين الأسود المنتن يخالطه ماء. و «المسنون» قال معمر: هو المنتن، وهو من أسن الماء إذا تغير.
Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: «el-Hame'» (الحمأ), su karışmış kokuşmuş siyah çamur demek olan 'hamee'nin çoğuludur. «el-Mesnûn» (المسنون) hakkında Ma'mer: «O, kokuşmuş olandır; suyun değiştiği zaman söylenen 'âsene'l-mâu' ifadesindendir» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: والتصريف يرد هذا القول. وقال ابن عباس: «المسنون» : الرطب.
Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Sarf ilmi bu görüşü reddeder. İbn Abbâs ise: «el-Mesnûn: Islak/yaş olandır» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا تفسير لا يخص اللفظة. وقال الحسن: المعنى: سن ذريته على خلقه. والذي يترتب في مَسْنُونٍ إما أن يكون بمعنى محكوك محكم العمل أملس السطح، فيكون من معنى المسن والسنان، وقولهم: سننت السكين وسننت الحجر: إذا أحكمت تمليسه، ومن ذلك قول الشاعر: [الخفيف]
Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Bu, lafza has olmayan bir tefsirdir. Hasan ise: «Anlamı: Zürriyetini onun yaratılışı üzere sünnet kıldı (yaratılış kanununa bağladı) demektir» demiştir. { مَسْنُونٍ } kelimesinde tertip edilen anlam; ya bilenmiş, işçiliği sağlam yapılmış, yüzeyi pürüzsüzleştirilmiş anlamındadır; bu durumda 'el-misenn' (bileme taşı) ve 'es-sinân' (mızrak ucu) anlamından olur; nitekim Arapların: «Bıçağı biledim» ve pürüzsüzleştirmesini sağlam yaptığında «Taşı pürüzsüzleştirdim» demeleri bundandır. Şairin şu sözü de bu kabildendir: [Hafîf]
ثم دافعتها إلى القبة الخضرا ... ء وتمشي في مرمر مسنون
«Sonra onu yeşil kubbeye doğru yönelttim / Ve o, pürüzsüz cilalanmış mermer üzerinde yürür.»
أي محكم الإملاس بالسن، وإما أن يكون بمعنى المصبوب، تقول: سننت التراب والماء إذا صببته شيئا بعد شيء، ومنه قول عمرو بن العاصي لمن حضر دفنه: إذا أدخلتموني في قبري فسنوا علي التراب سنا، ومن هذا: هو سن الغارة. وقال الزجاج: هو مأخوذ من كونه على سنة الطريق، لأنه إنما يتغير إذا فارق الماء، فمعنى الآية- على هذا- من حمأ مصبوب موضوع بعضه فوق بعض على مثال وصورة.
Yani sürtülerek pürüzsüzleştirilmesi mükemmel kılınmış [mermer]. Ya da dökülmüş/şekle sokulmuş anlamındadır; nitekim toprağı ve suyu azar azar peş peşe döktüğünde «senentu't-turâbe ve'l-mâe» dersin. Amr b. el-Âs'ın kendi defninde bulunanlara: «Beni kabrime koyduğunuzda üzerime toprağı azar azar dökün» sözü bundandır; «hüve sennü'l-gâre» (akını peş peşe dökmek/yağdırmak) ifadesi de bu köktendir. Zeccâc ise şöyle demiştir: O, yolun izi/şekli (sünnetü't-tarîk) üzerinde bulunmasından alınmıştır; çünkü o ancak sudan ayrılınca değişir. Buna göre ayetin anlamı: Bir örnek ve sûret üzere birbiri üstüne dökülüp konulmuş balçıktan [yaratılmıştır], demektir.
الْجَانَّ يراد به جنس الشياطين، ويسمون: جنة وجانا لاستتارهم عن العين. وسئل وهب بن منبه عنهم فقال: هم أجناب، فأما خالص الجن فهم ريح لا يأكلون ولا يشربون ولا يموتون ولا يتوالدون، ومنهم أجناس تفعل هذا كله، منها السعالي والغول وأشباه ذلك.
{ الْجَانَّ } ile şeytanların cinsi kastedilmektedir. Gözden gizlendikleri için onlara cinne ve cân denilmiştir. Vehb b. Münebbih'e onlardan sorulduğunda şöyle demiştir: «Onlar çeşit çeşittir; cinlerin saf/katıksız olanlarına gelince onlar rüzgardır; yemezler, içmezler, ölmezler ve üremezler. Onlardan bütün bunları yapan türler de vardır; sa'lâ, gûl ve benzerleri bunlardandır.»
وقرأ الحسن بن أبي الحسن: «والجأن» بالهمز.
Hasan b. Ebi'l-Hasan ise hemze ile «ve'l-ce'n» şeklinde okumuştur.
قال القاضي أبو محمد: والمراد بهذه الحلقة إبليس أبو الجن، وفي الحديث: «أن الله تعالى خلق آدم من جميع أنواع التراب الطيب والخبيث والأسود والأحمر» . وفي سورة البقرة إيعاب هذا وقوله مِنْ قَبْلُ لأن إبليس خلق قبل آدم بمدة، وخلق آدم آخر الخلق. والسَّمُومِ- في كلام العرب- إفراط الحر حتى يقتل من نار أو شمس أو ريح. وقالت فرقة: السموم بالليل، والحرور بالنهار.
Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Bu yaratılıştan maksat, cinlerin atası olan İblis'tir. Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Allah Teâlâ Âdem'i toprağın bütün türlerinden; iyisinden, kötüsünden, siyahından ve kırmızısından yarattı.» Bakara Suresi'nde bunun geniş açıklaması vardır. { مِنْ قَبْلُ } buyurması ise İblis'in Âdem'den bir süre önce yaratılmış olmasındandır; Âdem ise yaratılışın en sonunda yaratılmıştır. Arap kelamında { السَّمُومِ } ateşte, güneşte veya rüzgarda öldürücü dereceye varan aşırı sıcaktır. Bir grup ise: «Semûm geceleyin, harûr ise gündüzleyin olandır» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وأما إضافة نارِ إلى السَّمُومِ في هذه الآية فيحتمل أن تكون النار أنواعا، ويكون السَّمُومِ أمرا يختص بنوع منها فتصح الإضافة حينئذ وإن لم يكن هذا فيخرج هذا على قولهم: مسجد الجامع، ودار الآخرة، على حذف مضاف.
Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Bu ayette ateşin { السَّمُومِ } kelimesine izafe edilmesine gelince; ateşin çeşit çeşit olması ve semûmun da bunlardan bir çeşide has bir durum olması muhtemeldir; bu takdirde tamlama sahih olur. Eğer böyle değilse, bu durum Arapların muzafı hazfederek «mescidü'l-câmi'» ve «dâru'l-âhire» demeleri kabilinden değerlendirilir.
قوله ﷿:
Allah Azze ve Celle'nin şu buyruğu:
[سورة الحجر (١٥) : الآيات ٢٨ الى ٣٣]
[Hicr Suresi (15), Ayetler 28-33]
وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ (٢٨) فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ (٢٩) فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ (٣٠) إِلاَّ إِبْلِيسَ أَبى أَنْ يَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ (٣١) قالَ يا إِبْلِيسُ ما لَكَ أَلاَّ تَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ (٣٢)
{ وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ (٢٨) فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ (٢٩) فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ (٣٠) إِلاَّ إِبْلِيسَ أَبى أَنْ يَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ (٣١) قالَ يا إِبْلِيسُ ما لَكَ أَلاَّ تَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ (٣٢) } “Hani Rabbin meleklere şöyle demişti: «Ben, kuru bir çamurdan, şekillenmiş kokuşmuş bir balçıktan bir beşer yaratacağım.» (28) «Onu düzenleyip içine ruhumdan üflediğim zaman hemen ona secde ederek kapanın!» (29) Bunun üzerine meleklerin hepsi toptan secde ettiler. (30) İblis hariç; o secde edenlerle beraber olmaktan kaçındı. (31) [Allah]: «Ey İblis! Sana ne oldu ki secde edenlerle beraber olmadın?» dedi. (32)”
قالَ لَمْ أَكُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ (٣٣)
{ قالَ لَمْ أَكُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ (٣٣) } “[İblis] şöyle dedi: «Kuru bir çamurdan, şekillenmiş kokuşmuş bir balçıktan yarattığın bir beşere secde edecek değilim.» (33)”
إِذْ نصب بإضمار فعل تقديره: اذكر إذ قال ربك، و «البشر» هنا آدم، وهو مأخوذ من البشرة، وهي وجه الجلد، في الأشهر من القول. ومنه قول النبي ﵇: «وافقوا البشر» . وقيل: البشرة ما يلي اللحم، ومنه قولهم في المثل: إنما يعاتب الأديم ذو البشرة لأن تلك الجهة هي التي تبشر.
{ إِذْ } kelimesi, takdiri «Rabbinin dediği vakti hatırla» şeklinde olan gizli bir fiil ile mansubdur. Buradaki «el-Beşer» (el-beşer) Âdem'dir; meşhur olan görüşe göre cildin dış yüzeyi demek olan «beşere»den alınmıştır. Peygamber aleyhisselâm'ın «Beşereyi denk getirin (tenleri birbirine değdirin)» sözü de bundandır. Bir görüşe göre «beşere», ete bitişik olan kısımdır; nitekim Arapların atasözünde «Ancak beşeresi olan deri tabaklanır/muhatap alınır» demeleri bundandır; çünkü tabaklanan taraf o kısımdır.
وأخبر الله تعالى الملائكة بعجب عندهم، وذلك أنهم كانوا مخلوقين من نور- فهي مخلوقات لطاف- فأخبرهم: أنه لا يخلق جسما حيا ذا بشرة وأنه يخلقه مِنْ صَلْصالٍ.
Allah Teâlâ meleklere onların katında şaşkınlık uyandıran bir şeyi haber verdi; bu da meleklerin nurdan yaratılmış olmaları -ki onlar latîf varlıklardır- sebebiyleydi. Allah onlara cildi/teni olan canlı bir cisim yaratacağını ve onu { مِنْ صَلْصالٍ } [kuru çamurdan] var edeceğini bildirdi.
قال القاضي أبو محمد: «والبشر» والبشارة أيضا أصلهما البشرة لأنهما فيها يظهران.
Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: «el-Büşr» (güler yüzlülük) ve «el-bişâre» (müjde) kelimelerinin aslı da «el-beşere»dir; çünkü her ikisi de yüzde/ciltte belirir.
وسَوَّيْتُهُ معناه: كملته وأتقنته حتى استوت أجزاؤه على ما يجب، وقوله: مِنْ رُوحِي إضافة خلق وملك إلى خالق مالك، أي من الروح الذي هو لي ولفظة الروح هنا للجنس.
{ وَسَوَّيْتُهُ } ifadesinin anlamı: Parçaları gereken şekilde dengelenip düzgün oluncaya kadar onu tamamladım ve mükemmel hale getirdim demektir. { مِنْ رُوحِي } buyruğu ise yaratılanın ve mülkün, Yaratıcı ve Mâlik olana izafesidir; yani «Bana ait olan ruhtan» demektir ve buradaki ruh lafzı cins içindir.
وقوله: فَقَعُوا من وقع يقع، وفتحت القاف لأجل حرف الحلق، وهذه اللفظة تقوي أن سجود الملائكة إنما كان على المعهود عندنا، لا أنه خضوع وتسليم، وإشارة، كما قال بعض الناس، وشبهوه بقول الشاعر [أبي الأخزر الحماني] : [الطويل]
{ فَقَعُوا } buyruğu «vekaa yekau» fiilindendir; boğaz harfinden ötürü kaf harfi fethalı okunmuştur. Bu lafız, bazı kimselerin iddia ettiği ve şairin [Ebû'l-Ahzer el-Hımmânî] şu sözüne benzettikleri gibi boyun eğme, teslim olma ve işaret kabilinden olmayıp meleklerin secdesinin bizim bildiğimiz şekilde [yere kapanarak] gerçekleştiğini güçlendirmektedir: [Tavîl]
فكلتاهما خرّت وأسجد رأسها ... كما سجدت نصرانة لم تحنف
«Her ikisi de yere kapandı ve başını eğdi / Tıpkı bâtıl dininden dönmemiş bir Hristiyan kadının secde ettiği gibi.»
وهذا البيت يشبه أن يكون السجود فيه كالمعهود عندنا.
Bu beyitteki secdenin de bizim bildiğimiz [şekildeki secdeye] benzemesi muhtemeldir.
وحكى الطبري في تفسير هذه الآية عن ابن عباس: أنه قال: خلق الله ملائكة أمرهم بالسجود لآدم فأبوا، فأرسل عليهم نارا فأحرقتهم، ثم خلق آخرين فأمرهم بالسجود فأطاعوا إلا إبليس فإنه كان من الأولين.
Taberî bu ayetin tefsirinde İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: «Allah bir grup melek yarattı ve onlara Âdem'e secde etmelerini emretti, onlar dayattılar/kaçındılar. Bunun üzerine Allah onların üzerine bir ateş gönderdi ve onları yaktı. Sonra başka melekler yarattı ve onlara secde etmelerini emretti; İblis hariç hepsi itaat ettiler, o ise ilklerdendi.»
قال القاضي أبو محمد: وقول ابن عباس- من الأولين- يحتمل أن يريد في حالهم وكفرهم، ويحتمل أن يريد: في أنه بقي منهم.
Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: İbn Abbâs'ın «ilklerdendi» sözüyle onların halinde ve inkarlarında olmayı kastetmiş olması muhtemel olduğu gibi, onlardan arta kalan birisi olmasını kastetmiş olması da muhtemeldir.
وقوله: كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ هو- عند سيبويه- تأكيد بعد تأكيد، يتضمن الآخر ما تضمن الأول. وقال غيره: كُلُّهُمْ لو وقف عليه- لصلحت للاستيفاء، وصلحت على معنى المبالغة مع أن يكون البعض لم يسجد، وهذا كما يقول القائل: كل الناس يعرف كذا، وهو يريد أن المذكور أمر مشتهر، فلما قال:
{ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ } buyruğu Sîbeveyh'e göre tekit ardına tekittir; ikincisi birincinin kapsadığını kapsar. Başkası ise şöyle demiştir: Eğer { كُلُّهُمْ } üzerinde durulsaydı, tamamını kapsama anlamına da bir kısmının secde etmemesiyle birlikte mübalağa anlamına da uygun olurdu; nitekim bir kimsenin söz konusu durumun çok meşhur olduğunu kastettiği halde «Bunu bütün insanlar bilir» demesi gibidir. Ne zaman ki:
أَجْمَعُونَ رفع الاحتمال في أن يبقى منهم أحد، واقتضى الكلام أن جميعهم سجد. وقال ابن المبرد:
{ أَجْمَعُونَ } dedi, onlardan geriye birinin kalmış olması ihtimalini ortadan kaldırdı ve söz hepsinin secde ettiğini gerektirdi. İbnü'l-Müberred ise şöyle demiştir:
لو وقف على كُلُّهُمْ لاحتمل أن يكون سجودهم في مواطن كثيرة، فلما قال: أَجْمَعُونَ دل على أنهم سجدوا في موطن واحد.
«Şayet { كُلُّهُمْ } üzerinde durulsaydı, onların secdelerinin pek çok yerde/vakitte olması ihtimali bulunurdu. { أَجْمَعُونَ } buyurunca onların tek bir yerde secde ettiklerini gösterdi.»
قال القاضي أبو محمد: واعترض قول المبرد بأنه جعل قوله: أَجْمَعُونَ حالا. بمعنى مجتمعين،
Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Müberred'in sözüne, { أَجْمَعُونَ } kelimesini 'toplanmış halde' anlamında hâl kılmasından ötürü itiraz edilmiştir.
يلزمه- على هذا- أن يكون أجمعين، يقرب من التنكير إذ هو معرفة لكونه يلزم اتباع المعارف، والقراءة بالرفع تأبى قوله.
Buna göre [hâl olması durumunda] marifelere tabi olması zorunlu olduğu için marife olmakla birlikte nekrelere yaklaşarak 'ecmeîne' olması gerekirdi; merfû kıraat ise onun bu sözünü reddetmektedir.
وقوله: إِلَّا إِبْلِيسَ قيل: إنه استثناء من الأول، وقيل: إنه ليس من الأول. وهذا متركب على الخلاف في إِبْلِيسَ، هل هو من الملائكة أم لا؟ والظاهر- من كثير من الأحاديث ومن هذه الآية- أنه من الملائكة وذلك أن الله تعالى أمر الملائكة بالسجود، ولو لم يكن إبليس من الملائكة لم يذنب في ترك السجود. وقد روي عن الحسن بن أبي الحسن: أن إبليس إنما كان من قبيل الجن ولم يكن قط ملكا ونسب ابن فورك القول إلى المعتزلة، وتعلق من قال هذا بقوله في صفته: كانَ مِنَ الْجِنِّ [الكهف: ٥٠] وقالت الفرقة الأخرى: لا حجة في هذا لأن الملائكة قد تسمى جنا لاستتارها وقد قال تعالى: وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً [الصافات: ١٥٨] .
{ إِلَّا إِبْلِيسَ } buyruğu hakkında; bunun birinciden yapılan bir istisna (muttasıl) olduğu söylendiği gibi, birinciden olmadığı (münkatı') da söylenmiştir. Bu durum, İblis meleklerden midir yoksa değil midir ihtilafına dayanır. Pek çok hadisten ve bu ayetten zahir olan onun meleklerden olduğudur; zira Allah Teâlâ meleklere secdeyi emretmiştir, şayet İblis meleklerden olmasaydı secdeyi terk etmekle günahkar olmazdı. Hasan b. Ebi'l-Hasan'dan İblis'in cin topluluğundan olduğu ve hiçbir zaman melek olmadığı rivayet edilmiştir; İbn Fûrek bu görüşü Mutezile'ye nispet etmiştir. Bunu söyleyenler onun sıfatı hakkındaki { كانَ مِنَ الْجِنِّ } [Kehf: 50] ayetine tutunmuşlardır. Diğer fırka ise şöyle demiştir: Bunda bir delil yoktur; çünkü melekler de gizlendikleri için 'cin' diye isimlendirilebilirler, nitekim Allah Teâlâ: { وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً } [Sâffât: 158] buyurmuştur.
وقوله تعالى: قالَ: يا إِبْلِيسُ، قيل: إنه- حينئذ- سما «إبليس» ، وإنما كان اسمه- قبل- عزازيل، وهو من الإبلاس وهو الإبعاد، أي يا مبعد، وقالت طائفة: «إبليس» كان اسمه، وليس باسم مشتق، بل هو أعجمي، ويقضي بذلك أنه لا ينصرف، ولو كان عربيا مشتقا لكان كإجفيل- من أجفل- وغيره، ولكان منصرفا، قاله أبو علي الفارسي.
Allah Teâlâ'nın: { قالَ يا إِبْلِيسُ } buyruğu hakkında şöyle denilmiştir: O zaman bu adı almıştır; daha önce ismi Azâzîl idi. Bu isim, uzaklaştırmak manasındaki 'iblâs'tandır; yani «Ey uzaklaştırılmış olan!» demektir. Bir topluluk ise şöyle demiştir: «İblîs» onun asıl ismiydi, türemiş bir isim değildir, aksine gayri arapçadır (acemîdir). Gayri munsarif oluşu da buna hükmeder. Şayet türemiş Arapça bir kelime olsaydı 'ecfele'den gelen 'icfîl' ve benzerleri gibi olur ve munsarif olurdu. Bunu Ebû Ali el-Fârisî söylemiştir.
وقوله: أَلَّا تَكُونَ «أن» في موضع نصب، وقيل: في موضع خفض، والأصل: مالك ألا تكون؟
{ أَلَّا تَكُونَ } buyruğundaki «en», nasb mahallindedir; cer mahallinde olduğu da söylenmiştir. Aslı: «Secde edenlerle beraber olmamana [sebep olan şey nedir]?» şeklindedir.
وقول إبليس لَمْ أَكُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ ليس هذا موضع كفره عند الحذاق، لأن إبايته إنما هي معصية فقط، وأما قوله وتعليله فإنما يقتضي أن الله خلق خلقا مفضولا وكلف أفضل منه أن يذل له، فكأنه قال: وهذا جور، وذلك أن إبليس لما ظن أن النار أفضل من الطين ظن أن نفسه أفضل من آدم من النار يأكل الطين، فقاس وأخطأ في قياسه، وجهل أن الفضائل إنما هي حيث جعلها الله المالك للجميع لا رب غيره.
İblis'in { لَمْ أَكُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ } sözü, müdakkik alimlere göre onun küfrünün asıl noktası değildir; çünkü onun kaçınması yalnızca bir günahtır. Ancak onun bu sözü ve gerekçelendirmesi, Allah'ın daha aşağı derecede bir varlık yarattığı ve ondan daha üstün olana ona boyun eğmeyi yüklediği manasını gerektirir; sanki o: «Bu ise bir haksızlıktır» demiştir. Zira İblis ateşin çamurdan daha üstün olduğunu ve ateşin çamuru yediğini düşününce, kendisinin de Âdem'den üstün olduğunu zannetti; böylece kıyas yaptı ve kıyasında yanıldı. Üstünlüklerin ancak hiçbir dengi ve benzeri olmayan, her şeyin Mâliki Allah'ın belirlediği yerde olduğunu bilemedi.
قوله ﷿:
Allah Azze ve Celle'nin şu buyruğu:
[سورة الحجر (١٥) : الآيات ٣٤ الى ٤٤]
[Hicr Suresi (15), Ayetler 34-44]
قالَ فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّكَ رَجِيمٌ (٣٤) وَإِنَّ عَلَيْكَ اللَّعْنَةَ إِلى يَوْمِ الدِّينِ (٣٥) قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (٣٦) قالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ (٣٧) إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ (٣٨)
{ قالَ فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّكَ رَجِيمٌ (٣٤) وَإِنَّ عَلَيْكَ اللَّعْنَةَ إِلى يَوْمِ الدِّينِ (٣٥) قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (٣٦) قالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ (٣٧) إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ (٣٨) } “[Allah] şöyle buyurdu: «Öyleyse oradan çık, çünkü sen kovuldun/taşlandın.» (34) «Ve muhakkak ki ceza gününe kadar lanet senin üzerinedir.» (35) [İblis]: «Rabbim! Öyleyse onların diriltilecekleri güne kadar bana mühlet ver» dedi. (36) [Allah]: «Şüphesiz sen mühlet verilenlerdensin» buyurdu. (37) «Bilinen vaktin gününe kadar.» (38)”
قالَ رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ (٣٩) إِلاَّ عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ (٤٠) قالَ هذا صِراطٌ عَلَيَّ مُسْتَقِيمٌ (٤١) إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلاَّ مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ (٤٢) وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ (٤٣)
{ قالَ رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ (٣٩) إِلاَّ عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ (٤٠) قالَ هذا صِراطٌ عَلَيَّ مُسْتَقِيمٌ (٤١) إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلاَّ مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ (٤٢) وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ (٤٣) } “[İblis] dedi ki: «Rabbim! Beni azdırmana karşılık, andolsun ki yeryüzünde onlara [kötülükleri] süsleyeceğim ve onların hepsini mutlaka azdıracağım!» (39) «İçlerinden ihlasa erdirilmiş kulların müstesna.» (40) [Allah] buyurdu ki: «İşte bana varan dosdoğru yol budur.» (41) «Şüphesiz kullarım üzerinde senin bir hakimiyetin yoktur; ancak azgınlardan sana uyanlar müstesna.» (42) «Ve muhakkak ki cehennem, onların hepsinin buluşma yeridir.» (43)”
لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ لِكُلِّ بابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ (٤٤)
{ لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ لِكُلِّ بابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ (٤٤) } “Onun yedi kapısı vardır; her kapı için onlardan ayrılmış bir pay vardır. (44)”
الضمير في مِنْها للجنة، وإن لم يجر ذكرها في القصة تتضمنها، ويحتمل أن يعود الضمير على ضيفة الملائكة، وال رَجِيمٌ المشتوم أي المرجوم بالقول والشتم، ويَوْمِ الدِّينِ يوم الجزاء، ومنه قول الشاعر:
{ مِنْها } ifadesindeki zamir, kıssada adı geçmese de kıssanın içeriği gereği cennete racidir; zamirin melekler topluluğuna raci olması da muhtemeldir. { رَجِيمٌ } sövülmüş, yani sözle ve hakaretle taşlanmış demektir. { يَوْمِ الدِّينِ } ise ceza günüdür; şairin şu sözü bundandır:
ولم يبق سوى العدوا ... ن دناهم كما دانوا
«Ve düşmanlıktan başka bir şey kalmadı / Onların bize karşılık verdiği gibi biz de onlara ceza verdik.»
وسأل إبليس «النظرة إلى يوم البعث» فأعطاه الله إياها إلى «وقت معلوم» ، واختلف فيه فقيل إلى يوم القيامة أي يكون آخر من يموت من الخلق، قاله الطبري وغيره وقيل إلى وقت غير معين ولا مرسوم بقيامة ولا غيرها، بل علمه عند الله وحده، وقيل بل أمره كان إلى يوم بدر وأنه قتل يوم بدر.
İblis «diriliş gününe kadar mühlet» istedi; Allah da ona «belirli bir vakte kadar» mühlet verdi. Bu vakit hakkında ihtilaf edilmiştir: Taberî ve başkaları bunun kıyamet gününe kadar olduğunu, yani yaratılmışlar içinde en son ölen kişi olacağını söylemişlerdir. Belirli olmayan, kıyametle veya başka bir şeyle sınırlandırılmamış, ilmi yalnızca Allah katında olan bir vakte kadar olduğu da söylenmiştir. Hatta onun durumunun Bedir gününe kadar olduğu ve Bedir günü öldürüldüğü de söylenmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا وإن كان روي فهو ضعيف، والمنظر المؤخر، وقوله رَبِّ مع كفره يخرج على أنه يقر بالربوبية والخلق، وهو الظاهر من حاله وما تقتضيه فيه الآيات والأحاديث، وهذا لا يدفع في صدر كفره، وقوله بِما أَغْوَيْتَنِي قال أبو عبيدة وغيره أقسم بالإغواء.
Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Bu rivayet edilmiş olsa da zayıftır. Münzar, ertelenen kimsedir. Küfrüne rağmen { رَبِّ } demesi, onun Rabliği ve yaratıcılığı ikrar ettiği şeklinde yorumlanır; onun durumundan, ilgili ayet ve hadislerin gereğinden zahir olan da budur. Bu durum küfrünün başlangıcını ortadan kaldırmaz. { بِما أَغْوَيْتَنِي } sözü hakkında Ebû Ubeyde ve başkaları: «Azdırmaya yemin etti» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: كأنه جعله بمنزلة قوله «رب» بقدرتك علي وقضائك ويحتمل أن تكون باء سبب، كأنه قال «رب» والله لأغوينهم بسبب إغوائك لي ومن أجله وكفاء له. ويحتمل أن يكون المعنى تجلدا منه ومبالغة في الجد أي بحالي هذه وبعدي عن الخير والله لأفعلن ولأغوين، ومعنى لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ أي الشهوات والمعاصي، والضمير في لَهُمْ لذرية آدم وإن كان لم يجر لهم ذكر، فالقصة بجملتها حيث وقعت كاملة تتضمنهم، و «الإغواء» : الإضلال، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو وابن عامر والحسن والأعرج «المخلصين» بفتح اللام، أي الذين أخلصتهم أنت لعبادتك وتقواك، وقرأ الجمهور «المخلصين» بكسر اللام، أي الذين أخلصوا الإيمان بك وبرسلك، وقوله تعالى: قالَ هذا صِراطٌ الآية: القائل هو الله تعالى، ويحتمل أن يكون ذلك بواسطة، وقرأ الضحاك وحميد والنخعي وأبو رجاء وابن سيرين وقتادة وقيس بن عباد ومجاهد وغيرهم «علي مستقيم» من العلو والرفعة، والإشارة بهذا على هذه القراءة إلى الإخلاص لما استثني إبليس من أخلص. قال الله له هذا الإخلاص طريق رفيع مستقيم لا تنال أنت بإغوائك أهله، وقرأ جمهور الناس «علي مستقيم» ، والإشارة بهذا على هذه القراءة إلى انقسام الناس إلى غاو ومخلص، لما قسم إبليس الناس هذين القسمين، قال الله هذا طريق علي، أي هذا أمر إلى مصيره، والعرب تقول طريقك في هذا الأمر على فلان أي إليه يصير النظر في أمرك، وهذا نحو قوله تعالى إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصادِ [الفجر: ١٤] .
Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Sanki o bunu: «Rabbim, benim üzerimdeki kudretine ve takdirine andolsun ki» sözünün yerine koymuştur. Buradaki bâ harfinin sebebiyet ifade etmesi de muhtemeldir; sanki «Rabbim! Allah'a yemin olsun ki beni azdırmandan ötürü, bunun sebebiyle ve buna karşılık olarak onları azdıracağım» demiştir. Bu ifadenin kendisinden bir cüret ve azimde mübalağa anlamında olması da muhtemeldir; yani «Şu halime ve hayırdan uzaklığıma andolsun ki elbette yapacağım ve azdıracağım» demektir. { لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ } ifadesinin anlamı şehvetleri ve günahları [süsleyeceğim] demektir. { لَهُمْ } lafzındaki zamir, daha önce zikredilmemiş olsalar da bütünüyle kıssa onları kapsadığı için Âdem'in zürriyetine racidir. İğvâ ise saptırmaktır. İbn Kesîr, Ebû Amr, İbn Âmir, Hasan ve A'rec lamın fethasıyla «el-muhlesîn» şeklinde okumuşlardır; yani 'senin ibadetin ve takvan için ihlaslı kıldığın kimseler' demektir. Cumhûr ise lamın kesrasıyla «el-muhlisîn» şeklinde okumuştur; yani 'sana ve peygamberlerine imanı halis kılanlar' demektir. Allah Teâlâ'nın: { قالَ هذا صِراطٌ } ayetinde sözü söyleyen Allah Teâlâ'dır; bunun bir vasıta ile olması da muhtemeldir. Dahhâk, Humeyd, Nehaî, Ebû Recâ, İbn Sîrîn, Katâde, Kays b. Abbâd, Mücâhid ve başkaları yükseklik ve yücelik anlamında «Aliyyün müstekîm» şeklinde okumuşlardır. Bu kıraate göre 'bununla' yapılan işaret ihlasadır; zira İblis ihlas sahiplerini istisna edince Allah ona: «İşte bu ihlas, yüce ve dosdoğru bir yoldur; sen saptırmanla onun ehline ulaşamazsın» buyurmuştur. İnsanların cumhûru ise «aleyye müstekîm» şeklinde okumuştur. Bu kıraate göre işaret insanların azgın ve ihlaslı diye ikiye ayrılmasınadır; İblis insanları bu iki kısma ayırınca Allah: «Bu, dönüşü bana olan bir yoldur» buyurmuştur. Nitekim Araplar: «Bu meseledeki yolun filana aittir» derler; yani işinin nihayeti ona varır demektir. Bu, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصادِ } [Fecr: 14] buyruğu gibidir.
قال القاضي أبو محمد: الآية على هذه القراءة تتضمن وعيدا، ثم ابتدأ الإخبار عن سلامة عباده المتقين من إبليس وخاطبه بأنه لا حجة له عليهم ولا ملكه.
Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Bu kıraate göre ayet bir tehdit içermektedir. Sonra müttaki kullarının İblis'ten yana selamette olduğunu haber vermeye başlayarak ona, onların üzerinde hiçbir delili ve hakimiyeti olmadığını hitap etmiştir.
قال القاضي أبو محمد: والظاهر من قوله عِبادِي: الخصوص في أهل الإيمان والتقوى لا عموم الخلق، وبحسب هذا يكون إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مستثنى من غير الأول، التقدير لكن من اتبعك من الغاوين لك عليهم سلطان، وإن أخذنا العباد عاما في عباد الناس إذ لم يقرر الله لإبليس سلطانا على أحد فإنا نقدر الاستثناء في الأقل في القدر من حيث لا قدر للكفار، والنظر الأول أصوب، وإنما الغرض أن لا تقع في استثناء الأكثر من الأقل، وإن كان الفقهاء قد جوزوه، قال أبو المعالي ليس معروفا في استعمال العرب، وهذه الآية أمثل ما احتج به مجوزوه.
Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: { عِبادِي } ifadesinden zahir olan, bütün yaratılmışların değil, iman ve takva ehlinin kastedildiğidir. Buna göre { إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ } birinciden olmayan bir istisna (münkatı') olur; takdiri şöyledir: Fakat azgınlardan sana uyanlar üzerinde senin bir hakimiyetin vardır. Şayet 'kullar' ifadesini insanlar genelinde alırsak -çünkü Allah İblis'e hiç kimse üzerinde gerçek bir hakimiyet vermemiştir- kafirlerin hiçbir değeri olmadığı cihetinden miktarca az olanın istisnası olarak takdir ederiz. Birinci yaklaşım daha doğrudur; buradaki gaye, fakihler caiz görmüş olsalar da çoğunluğun azınlıktan istisna edilmesi durumuna düşmemektir. Ebu'l-Meâlî: «Bu, Arapların kullanımında bilinen bir şey değildir; bu ayet ise bunu caiz görenlerin getirdiği en güçlü delildir» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: ولا حجة لهم في الآية على ما بينته، وقوله جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أي موضع
Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Açıkladığım üzere onların ayette bir delili yoktur. { جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ } buyruğu, yani onların toplanma
اجتماعهم، والموعد يتعلق بزمان ومكان، وقد يذكر المكان ولا يحد زمان الموعد، وأَجْمَعِينَ تأكيد وفيه معنى الحال، وقوله لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ، قيل إن النار بجملتها سبعة أطباق أعلاها جهنم ثم لظى ثم الحطمة ثم السعير، ثم سقر، ثم الجحيم وفيه أبو جهل، ثم الهاوية، وإن في كل طبق منها بابا، فالأبواب على هذا بعضها فوق بعض، وعبر في هذه الآية عن النار جملة ب جَهَنَّمَ إذ هي أشهر منازلها وأولها وهي موضع عصاة المؤمنين الذين لا يخلدون، ولهذا روي أن جهنم تخرب وتبلى، وقيل إن النار أطباق كما ذكرنا لكن «الأبواب السبعة» كلها في جهنم على خط استواء، ثم ينزل من كل باب إلى طبقة الذي يفضى إليه.
yeridir demektir. Mev'id (buluşma yeri/vakti) zamana ve mekana taalluk eder; bazen mekan zikredilir de buluşmanın zamanı sınırlandırılmaz. { أَجْمَعِينَ } tekittir ve onda hâl anlamı vardır. { لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ } buyruğu hakkında şöyle denilmiştir: Ateş bir bütün olarak yedi tabakadır; en üstü cehennem, sonra lezâ, sonra hutame, sonra saîr, sonra sakar, sonra içinde Ebû Cehil'in bulunduğu cahîm, sonra da hâviyedir. Bu tabakaların her birinde bir kapı vardır; bu duruma göre kapılar birbiri üstünedir. Bu ayette ateşin tamamı { جَهَنَّمَ } lafzıyla ifade edilmiştir; çünkü o, ateş menzillerinin en meşhuru ve ilkidir; ebedi kalmayacak olan mümin günahkarların yeridir. Bu sebeple cehennemin harap olup yok olacağı rivayet edilmiştir. Ateşin zikrettiğimiz gibi tabakalar halinde olduğu, fakat 'yedi kapının' hepsinin cehennemde aynı hizada bulunduğu, sonra her kapıdan varılacak olan tabakaya inildiği de söylenmiştir.
قال القاضي أبو محمد: واختصرت ما ذكر المفسرون في المسافات التي بين الأبواب وفي هواء النار، وفي كيفية الحال إذ هي أقوال أكثرها لا يستند، وهي في حيز الجائز، والقدرة أعظم منها، عافانا الله من ناره وتغمدنا برحمته بمنه. وقرأ الجمهور «جزء» بهمز، وقرأ ابن شهاب «جزء» بضم الزاي، وقرأت فرقة «جزّ» بشد الزاي دون همز وهي قراءة ابن القعقاع.
Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Müfessirlerin kapılar arasındaki mesafeler, cehennemin boşluğu ve durumun keyfiyeti hakkında zikrettiklerini kısalttım; çünkü bu sözlerin çoğunun dayanağı yoktur ve caiz olma sınırındadır; Allah'ın kudreti ise bundan çok daha büyüktür. Allah bizi lütfuyla ateşinden korusun ve rahmetine gark eylesin. Cumhûr hemze ile «cüz'» şeklinde; İbn Şihâb ze harfinin zammesiyle «cüzü'» şeklinde; bir fırka ise hemzesiz olarak ze harfinin şeddesiyle «cüzz» şeklinde okumuştur ki bu İbnü'l-Ka'kâ'ın kıraatidir.
قوله ﷿:
Allah Azze ve Celle'nin şu buyruğu:
[سورة الحجر (١٥) : الآيات ٤٥ الى ٥٠]
[Hicr Suresi (15), Ayetler 45-50]
إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (٤٥) ادْخُلُوها بِسَلامٍ آمِنِينَ (٤٦) وَنَزَعْنا ما فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْواناً عَلى سُرُرٍ مُتَقابِلِينَ (٤٧) لا يَمَسُّهُمْ فِيها نَصَبٌ وَما هُمْ مِنْها بِمُخْرَجِينَ (٤٨) نَبِّئْ عِبادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (٤٩)
{ إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (٤٥) ادْخُلُوها بِسَلامٍ آمِنِينَ (٤٦) وَنَزَعْنا ما فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْواناً عَلى سُرُرٍ مُتَقابِلِينَ (٤٧) لا يَمَسُّهُمْ فِيها نَصَبٌ وَما هُمْ مِنْها بِمُخْرَجِينَ (٤٨) نَبِّئْ عِبادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (٤٩) } “Şüphesiz müttakiler cennetlerde ve pınar başlarındadırlar. (45) «Oraya esenlikle ve güven içinde girin!» (46) Biz onların gönüllerindeki kini söküp attık; onlar artık tahtlar üzerinde karşılıklı oturan kardeşlerdir. (47) Orada onlara hiçbir yorgunluk dokunmaz ve onlar oradan çıkarılacak da değillerdir. (48) Kullarıma haber ver ki, gerçekten ben çok bağışlayanım, çok merhamet edenim. (49)”
وَأَنَّ عَذابِي هُوَ الْعَذابُ الْأَلِيمُ (٥٠)
{ وَأَنَّ عَذابِي هُوَ الْعَذابُ الْأَلِيمُ (٥٠) } “Ve şüphesiz benim azabım da çok acıklı bir azaptır! (50)”
ذكر الله تعالى ما أعد لأهل الجنة عقب ذكره ما أعد لأهل النار ليظهر التباين، وقرأ الجمهور و «عيون» بضم العين، وقرأ نبيح والجراح وأبو واقد ويعقوب في رواية رويس «وعيون» بكسر العين مثل بيوت وشيوخ، وقرأ الجمهور «ادخلوها» على الأمر بمعنى يقال لهم «ادخلوها» ، وقرأ رويس عن يعقوب «أدخلوها» على بناء الفعل للمفعول وضم التنوين في «عيون» ، ألقى عليه حركة الهمزة، و «السلام» هاهنا يحتمل أن يكون السلامة، ويحتمل أن يكون التحية، و «الغل» الحقد، وذكر الله تعالى في هذه الآية أن ينزع الغل من قلوب أهل الجنة، ولم يذكر لذلك موطنا، وجاء في بعض الحديث أن ذلك على الصراط، وجاء في بعضها أن ذلك على أبواب الجنة، وفي لفظ بعضها أن الغل ليبقى على أبواب الجنة كمعاطن الإبل.
Allah Teâlâ, aradaki fark açıkça ortaya çıksın diye cehennem ehli için hazırladıklarını zikretmesinin hemen ardından cennet ehli için hazırladıklarını zikretti. Cumhûr ayn harfinin zammesiyle «ve 'uyûn» şeklinde okumuştur. Nebîh, Cerrâh, Ebû Vâkıd ve Ruveys rivayetinde Ya'kûb, 'buyût' ve 'şüyûh' kelimelerinde olduğu gibi aynın kesresiyle «ve 'ıyûn» şeklinde okumuştur. Cumhûr kendilerine «oraya girin» denilmesi anlamında emir olarak «üdhulûhâ» şeklinde okumuştur. Ruveys'in Ya'kûb'dan rivayetinde ise fiilin meçhul yapısıyla ve «'uyûn» kelimesindeki tenvinin zammesiyle -hemzenin harekesini ona aktararak- «udhilûhâ» şeklinde okunmuştur. Buradaki «es-Selâm» ifadesinin esenlik anlamına gelmesi muhtemel olduğu gibi selam/tahiyye anlamına gelmesi de muhtemeldir. «el-Ğıll» kindir. Allah Teâlâ bu ayette cennet ehlinin kalplerinden kini söküp atacağını zikretmiş fakat bunun için bir yer belirtmemiştir. Bazı hadislerde bunun sırat üzerinde olacağı, bazılarında ise cennet kapılarında olacağı gelmiştir; bazılarının lafzında ise kinin, deve yatakları gibi cennet kapılarında bırakılıp kalacağı bildirilmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا على أن الله تعالى يجعل ذلك تمثيلا بلون يخلقه هناك ونحوه، وهذا كحديث ذبح الموت، وقد يمكن أيضا أن يسل من الصدور، ولذلك جواهر سود فيكون كمبارك الإبل، وجاء في بعض الأحاديث أن نزع الغل إنما يكون بعد استقرارهم في الجنة.
Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Bu, Allah Teâlâ'nın orada yaratacağı bir renk ve benzeri şeyle bunu bir temsile dönüştürmesi esasına dayanır; ölümün boğazlanması hadisi de böyledir. Göğüslerden çekilip çıkarılması da mümkündür; onlar için siyah cevherler/maddeler olur da deve yatakları gibi kalır. Bazı hadislerde ise kinin sökülüp atılmasının ancak cennete yerleştikten sonra olacağı rivayet edilmiştir.
قال القاضي أبو محمد: والذي يقال في هذا أن الله ينزعه في موطن من قوم وفي موطن من آخرين، وقال علي بن أبي طالب ﵁: إني لأرجو أن أكون أنا وطلحة والزبير ممن قال الله تعالى فيهم:
Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Bu hususta söylenecek olan; Allah'ın bunu bir topluluktan bir yerde, diğer bir topluluktan ise başka bir yerde söküp alacağıdır. Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh şöyle demiştir: «Ben, Talha ve Zübeyr'in, Allah Teâlâ'nın haklarında şöyle buyurduğu kimselerden olmamızı ümit ediyorum:
وَنَزَعْنا ما فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْواناً عَلى سُرُرٍ مُتَقابِلِينَ.. وذكر أن ابنا لطلحة كان عنده فاستأذن الأشتر فحبسه مدة ثم أذن له فدخل، فقال ألهذا حبستني وكذلك لو كان ابن عثمان حبستني له فقال علي نعم إني وعثمان وطلحة والزبير ممن قال الله فيهم وَنَزَعْنا ما فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ الآية.
{ وَنَزَعْنا ما فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْواناً عَلى سُرُرٍ مُتَقابِلِينَ } “Biz onların gönüllerindeki kini söküp attık; onlar artık tahtlar üzerinde karşılıklı oturan kardeşlerdir.”» Zikredildiğine göre Talha'nın bir oğlu onun yanındaydı; Eşter içeri girmek için izin istedi, [Ali] onu bir müddet beklettikten sonra izin verdi ve o girdi. Bunun üzerine [Eşter]: «Beni bunun için mi beklettin? Osman'ın oğlu olsaydı da beni onun için bekletir miydin?» dedi. Ali de: «Evet, muhakkak ki ben, Osman, Talha ve Zübeyr, Allah'ın haklarında { وَنَزَعْنا ما فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ } ayetini buyurduğu kimselerdeniz» dedi.
قال القاضي أبو محمد: وقد روي أن المستأذن غير الأشتر وإِخْواناً نصب على الحال، وهذه أخوة الدين والود، والأخ من ذلك يجمع على إخوان وإخوة أيضا، والأخ من النسب يجمع أخوة وإخاء، ومنه قول الشاعر:
Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: İzin isteyen kimsenin Eşter'den başkası olduğu da rivayet edilmiştir. { إِخْواناً } kelimesi hâl olarak mansubdur; bu ise din ve sevgi kardeşliğidir. Bu manadaki kardeş kelimesi hem 'ihvân' hem de 'ihve' şeklinde çoğul yapılır; nesep kardeşliği ise 'ihve' ve 'ihâ'' şeklinde çoğul yapılır. Şairin şu sözü bundandır: