[سورة النحل (١٦) : الآيات ٣٣ الى ٣٥]
[Nahl Suresi (16), Ayetler 33-35]
هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ أَمْرُ رَبِّكَ كَذلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٣٣) فَأَصابَهُمْ سَيِّئاتُ ما عَمِلُوا وَحاقَ بِهِمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (٣٤) وَقالَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ ما عَبَدْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ نَحْنُ وَلا آباؤُنا وَلا حَرَّمْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ كَذلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إِلاَّ الْبَلاغُ الْمُبِينُ (٣٥)
{ هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ أَمْرُ رَبِّكَ كَذلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٣٣) فَأَصابَهُمْ سَيِّئاتُ ما عَمِلُوا وَحاقَ بِهِمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (٣٤) وَقالَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ ما عَبَدْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ نَحْنُ وَلا آباؤُنا وَلا حَرَّمْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ كَذلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِينُ (٣٥) } “Onlar, kendilerine meleklerin gelmesinden veya Rabbinin emrinin gelmesinden başka bir şey mi bekliyorlar? Onlardan öncekiler de böyle yapmıştı. Allah onlara zulmetmedi, fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlardı. (33) Yaptıklarının kötülükleri başlarına geldi ve alay edip durdukları şey kendilerini kuşatıverdi. (34) Ortak koşanlar dediler ki: 'Eğer Allah dileseydi ne biz ne de atalarımız O'ndan başka hiçbir şeye tapmazdık ve O'nsuz hiçbir şeyi de haram kılmazdık.' Onlardan öncekiler de böyle yapmıştı. Peygamberlere düşen apaçık bir tebliğden başkası mıdır? (35)”
ْظُرُونَ
{ ْظُرُونَ } “[Beklerler]”
معناه ينتظرون، ونظر متى كانت من رؤية العين فإنما تعديها العرب ب «إلى» ، ومتى لم تتعد ب «إلى» فهو بمعنى انتظر، كما قال امرؤ القيس:
kelimesinin anlamı «beklerler»dir. Nazar (نَظَر) kelimesi gözle görmek anlamına geldiğinde Araplar onu sadece «ilâ (إِلَى)» harf-i ceriyle müteaddî (geçişli) kılarlar. «İlâ» ile müteaddî kılınmadığında ise «beklemek» manasına gelir; nitekim İmruü'l-Kays şöyle demiştir:
فإنكما إن تنظراني ساعة ... من الدهر تنفعني لدى أم جندب
«Zamanın bir saatinde beni beklerseniz eğer... Ümmü Cündeb katında bana fayda sağlarsınız.»
ومنه قوله تعالى حكاية انْظُرُونا نَقْتَبِسْ مِنْ نور [الحديد: ١٣] وقد جاء شاذا نظرت بمعنى الرؤية متعديا بغير إلى كقول الشاعر:
Allah Teâlâ'nın bir hikâye olarak naklettiği { انْظُرُونا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ } [el-Hadîd: 13] “Bizi bekleyin de nurunuzdan bir parça alalım” buyruğu da bu kabildendir. Şâzz olarak nazar kelimesinin «ilâ» harf-i ceri olmaksızın görme manasında müteaddî geldiği de olmuştur; nitekim şair şöyle demiştir:
باهرات الجمال والحسن ينظر ... ن كما تنظر الأراك الظباء
«Güzellikleri göz alıcı kadınlar bakarlar... Tıpkı ceylanların erâk ağacına baktığı gibi.»
وقرأ الجمهور «تأتيهم» بالتاء من فوق، وقرأ حمزة والكسائي «يأتيهم» بالياء، وهي قراءة يحيى بن وثاب وطلحة والأعمش، ومعنى الكلام أن تأتيهم الملائكة لقبض أرواحهم ظالمي أنفسهم، وقوله وْ يَأْتِيَ أَمْرُ رَبِّكَ
Cumhur, üstten «tâ» ile { تَأْتِيَهُمُ } şeklinde okumuştur. Hamza ve Kisâî ise «yâ» ile «ye'tiyehüm» okumuşlardır; bu, Yahyâ b. Vessâb, Talha ve el-A'meş'in de kıraatidir. Sözün manası, 'meleklerin, onlar kendi nefislerine zulmetmektelerken canlarını almak üzere kendilerine gelmesi'dir. { أَوْ يَأْتِيَ أَمْرُ رَبِّكَ }
وعيد يتضمن قيام الساعة أو عذاب الدنيا، ثم ذكر تعالى أن هذا كان فعل أسلافهم من الأمم، أي فعوقبوا ولم يكن ذلك ظلما لأنه لم يوضع ذلك العقاب في غير موضعه، ولكن ظلموا أنفسهم بأن وضعوا كفرهم في جهة الله وميلهم إلى الأصنام والأوثان، فهذا وضع الشيء في غير موضعه، أي آذوها بنفس فعلهم، وإن كانوا لم يقصدوا ظلمها ولا إذايتها، وقوله فَأَصابَهُمْ سَيِّئاتُ ما عَمِلُوا أي جزاء ذلك في الدنيا والآخرة. وَحاقَ معناه نزل وأحاط، وهنا محذوف يدل عليه الظاهر من الكلام، تقديره جزاء ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ، وقوله تعالى: وَقالَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا الآية، جدل من الكفار، وذلك أن أكثر الكفار يعتقدون وجود الله تعالى وأنه خالقهم ورازقهم، فإن كان أهل هذه الآية من هذا الصنف فكأنهم قالوا يا محمد: نحن من الله بمرىء في عبادة الأوثان لتنفع وتقرب زلفى، ولو كره الله فعلنا لغيره منذ مدة، إما بإهلاكنا وإما بهدايتنا، وكان من الكفار فريق لا يعتقد وجود الله تعالى، فإن كان أهل هذه الآية من هذا الصنف فكأنهم أخذوا الحجة على النبي ﷺ من قوله، أي إن الرب الذي تثبته يا محمد وهو على ما تصفه يعلم ويقدر لا شك أنه يعلم حالنا، ولو كرهها لغيرها، والرد على هذين الفريقين هو في أن الله تعالى ينهى عن الكفر وقد أراده بقوم، وإنما نصب الأدلة وبعث الرسل ويسر كلّا لما حتم عليه، وهذا الجدال من أي الصنفين فرضته ليس فيه استهزاء، لكن أبا إسحاق الزجاج: قال إن هذا الكلام على
buyruğu ise, kıyametin kopmasını yahut dünya azabını içeren bir tehdittir. Sonra Allah Teâlâ, bunun önceki ümmetlerin de davranışı olduğunu, yani cezalandırıldıklarını ve bu cezanın yerli yerine konulduğu için bir zulüm olmadığını, bilakis onların inkârlarını Allah'a yönelterek ve putlara meylederek kendilerine zulmettiklerini bildirmiştir. Bu, bir şeyi kendi yerine koymamaktır; yani her ne kadar nefislerine zulmetmeyi ve eziyet vermeyi kastetmemiş olsalar da, bizzat kendi fiilleriyle ona eziyet etmişlerdir. { فَأَصابَهُمْ سَيِّئاتُ ما عَمِلُوا } buyruğu, 'yaptıklarının dünyadaki ve ahiretteki cezası' demektir. { وَحاقَ } lafzının manası 'indi ve kuşattı' demektir. Burada sözün zahirinin delalet ettiği mahzuf bir öge vardır; takdiri: { جَزَاءُ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ } «Alay ettikleri şeyin cezası» şeklindedir. Allah Teâlâ'nın: { وَقالَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا } ayeti ise kâfirlerin bir cedelleşmesidir. Şöyle ki, kâfirlerin çoğu Allah Teâlâ'nın varlığına ve O'nun kendilerini yaratan ve rızıklandıran olduğuna inanmaktadır. Şayet bu ayette kastedilenler bu gruptan ise, sanki onlar: 'Ey Muhammed! Biz Allah'ın huzurunda ve O'nun gözü önünde, bize fayda versin ve bizi O'na yaklaştırsın diye putlara tapıyoruz. Eğer Allah bizim fiilimizden hoşlanmasaydı, ya bizi helak ederek ya da hidayete erdirerek çoktan bunu değiştirirdi' demiş gibi olurlar. Kâfirlerden bir fırka ise Allah Teâlâ'nın varlığına inanmamaktaydı. Şayet bu ayette kastedilenler bu gruptan ise, sanki onlar Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözünden aleyhine delil çıkarmışlar, yani 'Ey Muhammed! Senin varlığını kabul ettiğin ve nitelediğin üzere bilen ve güç yetiren Rab, şüphesiz bizim halimizi biliyor; şayet bundan hoşlanmasaydı bunu değiştirirdi' demiş gibi olurlar. Bu iki gruba verilecek cevap şudur: Allah Teâlâ küfrü yasaklar, oysa bir topluluk için onu irade etmiştir; delilleri dikmiş, elçileri göndermiş ve herkesi hakkında hüküm kıldığı şeye muvaffak kılmıştır. Bu iki gruptan hangisi farz edilirse edilsin, bu cedelleşmede bir alay yoktur. Fakat Ebû İshak ez-Zeccâc, bu sözün
جهة الهزء، فذهب أبو إسحاق ﵀ والله أعلم إلى أن الطائفة التي لا تقول بإله ثم أقامت الحجة من مذهب خصمها كأنها مستهزئة في ذلك، وهذا جدل محض، والرد عليه كما ذكرناه وقوله فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِينُ يشير إلى ما ذكرناه، وقولهم وَلا حَرَّمْنا يريدون البحيرة والسائبة والوصيلة وغير ذلك مما شرعوه، وأخبر الله تعالى أن هذه النزعة قد سبقهم الأولون من الكفار إليها، كأنه قال: والأمر ليس على ما ظنوه من أن الله تعالى إذا أراد الكفر لا يأمر بتركه، بل قد نصب الله لعباده الأدلة وأرسل الرسل منذرين وليس عليهم إلا البلاغ.
alay yoluyla söylendiğini belirtmiştir. Ebû İshak -Allah ona rahmet etsin- en doğrusunu Allah bilir ya, bir ilaha inanmayan ve sonra hasmının mezhebinden delil getiren topluluğun bu tavrında sanki alaycı bir tutum içinde olduğunu düşünmüştür. Oysa bu katıksız bir cedeldir ve buna verilen cevap zikrettiğimiz gibidir. { فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِينُ } buyruğu zikrettiğimiz hususa işaret etmektedir. Onların { وَلا حَرَّمْنا } sözleriyle kastettikleri ise bahîre, sâibe, vasîle ve kendi uydurdukları diğer hükümlerdir. Allah Teâlâ, bu eğilimde önceki kâfirlerin kendilerini geçtiğini haber vermiştir; sanki şöyle buyurmuştur: Mesele onların sandığı gibi, Allah Teâlâ küfrü irade ettiğinde onun terk edilmesini emretmez şeklinde değildir; aksine Allah kulları için deliller dikmiş ve elçileri uyarıcı olarak göndermiştir; onlara düşen ise apaçık bir tebliğden başkası değildir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu:
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٣٦ الى ٣٨]
[Nahl Suresi (16), Ayetler 36-38]
وَلَقَدْ بَعَثْنا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولاً أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّهُ وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلالَةُ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ (٣٦) إِنْ تَحْرِصْ عَلى هُداهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ (٣٧) وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ بَلى وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ (٣٨)
{ وَلَقَدْ بَعَثْنا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولاً أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّهُ وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلالَةُ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ (٣٦) إِنْ تَحْرِصْ عَلى هُداهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ (٣٧) وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ بَلى وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ (٣٨) } “Andolsun biz her ümmete: 'Allah'a kulluk edin ve tağuttan sakının' diye bir peygamber gönderdik. Onlardan kimine Allah hidayet verdi, kiminin üzerine de sapıklık hak oldu. Artık yeryüzünde gezin dolaşın da yalanlayanların sonunun nasıl olduğuna bir bakın! (36) Sen onların hidayete ermelerine ne kadar hırs göstersen de şüphesiz ki Allah, saptırdığı kimseyi hidayete erdirmez; onların yardımcıları da yoktur. (37) 'Allah, ölen kimseyi diriltmez' diye var güçleriyle Allah'a yemin ettiler. Hayır! Bu, O'nun üzerine hak bir vaaddir, lâkin insanların çoğu bilmezler. (38)”
لما أشار قوله تعالى: فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِينُ [النحل: ٣٥] إلى إقامة الحجة حسبما ذكرناه، بين ذلك في هذه الآية، أي إنه بعث الرسل آمرا بعبادته وتجنب عبادة غيره، والطَّاغُوتَ في اللغة كل ما عبد من دون الله من آدمي راض بذلك، أو حجر أو خشب، ثم أخبر أن منهم من اعتبر وهداه الله ونظر ببصيرته، ومنهم أيضا من أعرض وكفر ف حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلالَةُ، وهي مؤدية إلى النار حتما، ومنه من أدته إلى عذاب الله في الدنيا، ثم أحالهم في علم ذلك على الطلب في الأرض واستقراء الأمم والوقوف على عواقب الكافرين المكذبين، وقوله إِنْ تَحْرِصْ الآية، الحرص أبلغ الإرادة في الشيء، وهذه تسلية للنبي ﵇ أي إن حرصك لا ينفع، فإنها أمور محتومة، وقرأ نافع وابن كثير وأبو عمرو وابن عامر والحسن والأعرج وأبو جعفر وشيبة ومجاهد وشبل ومزاحم الخراساني وأبو رجاء العطاردي وابن سيرين «لا يهدى» بضم الياء وفتح الدال، وقرأ عاصم وحمزة والكسائي «لا يهدي» بفتح الياء وكسر الدال، وهي قراءة ابن المسيب وابن مسعود وجماعة، وذلك على معنيين أي إن الله لا يهدي من قضى بإضلاله، والآخر أن العرب تقول هدي الرجل بمعنى اهتدى حكاه الفراء وفي القرآن لا يَهِدِّي إِلَّا أَنْ يُهْدى [يونس: ٣٥] وجعله أبو علي وغيره بمعنى يهتدي، وقرأت فرقة «إن الله لا يهدي» بفتح الياء وكسر الهاء والدال، وقرأت فرقة «إن الله لا يهدي» بضم الياء وكسر الدال، وهي ضعيفة، وفي مصحف أبي بن كعب، «إن الله لا هادي لمن أضل» ، قال أبو علي: الراجع إلى اسم إِنْ مقدر في يُضِلُّ على كل قراءة إلا على قراءة من قرأ «يهدي» بفتح الياء وكسر الدال بمعنى يهدي الله، فإن الراجع مقدر في «يهدي» ، وقوله وَما لَهُمْ ضمير على معنى «من» ، وتقول العرب حرص يحرص وحرص يحرص والكسر في المستقبل هي لغة أهل
Allah Teâlâ'nın: { فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِينُ } [en-Nahl: 35] buyruğu zikrettiğimiz üzere hüccetin ikame edilmesine işaret edince, bu ayette bunu açıklamıştır; yani O, Kendisine kulluk edilmesini ve O'ndan başkasına ibadetten sakınılmasını emrederek peygamberler göndermiştir. Tâğût (الطَّاغُوتَ) dilde, Allah'tan başka tapılan, buna razı olan insan veya taş ya da ağaç gibi her şeydir. Sonra onlardan ibret alıp Allah'ın hidayet ettiği ve basiretiyle bakan kimseler bulunduğunu, yine onlardan yüz çevirip küfre sapan ve böylece üzerine { حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلالَةُ } (sapıklık hak olan) kimseler olduğunu bildirmiştir; bu da kaçınılmaz olarak cehenneme götürür. Onlardan bazılarını da dünyada Allah'ın azabına sürüklemiştir. Sonra bunu bilme hususunda onları yeryüzünü dolaşmaya, ümmetlerin durumunu araştırmaya ve yalanlayan kâfirlerin akıbetlerine muttali olmaya havale etmiştir. { إِنْ تَحْرِصْ } ayetinde geçen hırs (الحِرْص), bir şeydeki en şiddetli iradedir. Bu, Nebi aleyhisselâm için bir tesellidir; yani senin hırs göstermen fayda vermez, çünkü bunlar hükme bağlanmış kesin işlerdir. Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Amr, İbn Âmir, el-Hasan, el-A'rec, Ebû Ca'fer, Şeybe, Mücâhid, Şibl, Müzâhim el-Horasânî, Ebû Recâ el-Utâridî ve İbn Sîrîn, yâ'nın dammesi ve dâl'ın fethasıyla «lâ yühdâ» şeklinde okumuşlardır. Âsım, Hamza ve Kisâî ise yâ'nın fethası ve dâl'ın kesresiyle { لا يَهْدِي } okumuşlardır ki bu, İbnü'l-Müseyyeb, İbn Mes'ûd ve bir cemaatin kıraatidir. Bu iki manaya gelir: Biri, Allah'ın saptırılmasına hükmettiği kimseye hidayet vermeyeceği; diğeri ise Arapların «hedâ er-racülü» ifadesini 'adam doğru yolu buldu (ihtedâ)' manasında kullanmasıdır; bunu el-Ferrâ nakletmiştir. Kur'an'da da { لا يَهِدِّي إِلَّا أَنْ يُهْدى } [Yûnus: 35] şeklinde geçer ve Ebû Ali ile başkaları bunu 'ihtidâ eder (yehtedî)' manasında kabul etmiştir. Bir grup «inne'llâhe lâ yehidî» şeklinde yâ'nın fethası, he ve dâl'ın kesresiyle okumuştur. Bir grup da «inne'llâhe lâ yühdî» şeklinde yâ'nın dammesi ve dâl'ın kesresiyle okumuştur ki bu zayıftır. Übey b. Ka'b'ın mushafında ise «inne'llâhe lâ hâdiye limen edalle» (Şüphesiz Allah'ın saptırdığına hidayet verici yoktur) şeklindedir. Ebû Ali dedi ki: { إِنَّ } lafzının ismine dönen zamir, 'Allah hidayet eder' manasında yâ'nın fethası ve dâl'ın kesresiyle «yehdi» okuyanların kıraati müstesna, her kıraatte { يُضِلُّ } fiilinde takdir edilmiştir; o kıraatte ise dönen zamir «yehdi» fiilinde takdir edilir. { وَما لَهُمْ } buyruğundaki zamir «men» lafzının anlamına göredir. Araplar «harasa yahrisu» ve «harasa yahrasu» derler; muzaride kesre (yahrisu) ehli
الحجاز، وقرأ الحسن وإبراهيم وأبو حيوة بفتح الراء، وقرأ إبراهيم منهم، «وإن» بزيادة الواو، والضمير في قوله وَأَقْسَمُوا لكفار قريش، وذكر أن رجلا من المسلمين حاور رجلا من المشركين، فقال في حديثه:
Hicaz'ın lügatidir. Hasan, İbrahim ve Ebû Hayve râ'nın fethasıyla («tahras») okumuşlardır. Onlardan İbrahim ise vâv ilavesiyle «ve in» şeklinde okumuştur. { وَأَقْسَمُوا } buyruğundaki zamir Kureyş kâfirlerine aittir. Rivayet edildiğine göre, Müslümanlardan bir adam müşriklerden bir adamla tartıştı ve sözü arasında şöyle dedi:
لا والذي أرجوه بعد الموت، فقال له الكافر أو نبعث بعد الموت؟ قال: نعم، فأقسم الكافر مجتهدا في يمينه أن الله لا يبعث أحدا بعد الموت، فنزلت الآية بسبب ذلك، وجَهْدَ مصدر ومعناه فغاية جهدهم، ثم رد الله تعالى عليهم بقوله تعالى بَلى فأوجب بذلك البعث، وقوله وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا مصدران مؤكدان، وقرأ الضحاك «بلى وعد عليه حق» بالرفع في المصدرين، وأَكْثَرَ النَّاسِ في هذه الآية الكفار المكذبون بالبعث.
«Hayır, ölümden sonra [rahmetini] umduğum Zat'a yemin olsun ki!» Bunun üzerine kâfir ona: 'Biz ölümden sonra diriltilecek miyiz?' dedi. Müslüman: 'Evet' dedi. Kâfir ise var gücüyle yemin ederek Allah'ın ölümden sonra kimseyi diriltmeyeceğine ant içti. İşte ayet bu sebeple nazil oldu. { جَهْدَ } mastardır ve anlamı 'yeminlerinin son gayretiyle' demektir. Sonra Allah Teâlâ onlara: { بَلى } “Hayır! [Diriltecektir]” buyruğuyla cevap vererek böylece dirilişi zorunlu kılmıştır. { وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا } buyruğu pekiştirici iki mastardır. Dahhâk her iki mastarın da ref'iyle «belâ va'dün aleyhi hakkun» şeklinde okumuştur. Bu ayette geçen { أَكْثَرَ النَّاسِ } lafzı, dirilişi yalanlayan kâfirlerdir.
قال القاضي أبو محمد: والبعث من القبور مما يجوزه العقل، وأثبته خبر الشريعة على لسان جميع النبيين، وقال بعض الشيعة إن الإشارة بهذه الآية إنما هي لعلي بن أبي طالب، وإن الله سيبعثه في الدنيا، وهذا هو القول بالرجعة، وقولهم هذا باطل وافتراء على الله وبهتان من القول رده ابن عباس وغيره.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Kabirlerden dirilmek aklın caiz gördüğü ve bütün peygamberlerin diliyle şeriat haberinin sabit kıldığı bir husustur. Şia'dan bazıları, bu ayetteki işaretin Ali b. Ebî Tâlib hakkında olduğunu ve Allah'ın onu dünyada dirilteceğini söylemişlerdir ki bu, rec'at (dünyaya geri dönüş) görüşüdür. Onların bu sözü bâtıldır, Allah'a karşı bir iftiradır ve İbn Abbâs ile başkalarının reddettiği asılsız bir laftır.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu:
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٣٩ الى ٤٠]
[Nahl Suresi (16), Ayetler 39-40]
لِيُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي يَخْتَلِفُونَ فِيهِ وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّهُمْ كانُوا كاذِبِينَ (٣٩) إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٤٠)
{ لِيُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي يَخْتَلِفُونَ فِيهِ وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّهُمْ كانُوا كاذِبِينَ (٣٩) إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٤٠) } “Hakkında ihtilaf ettikleri şeyi kendilerine açıklasın ve inkâr edenler de kendilerinin yalancı olduklarını bilsinler diye [onları diriltecektir]. (39) Biz bir şeyin olmasını istediğimiz zaman, ona sözümüz sadece 'Ol' dememizdir; o da hemen oluverir. (40)”
اللام في قوله لِيُبَيِّنَ تتعلق بما في ضمن قوله بَلى [النحل: ٣٨] لأن التقدير «بلى يبعث ليبين» ، وقيل هي متعلقة بقوله وَلَقَدْ بَعَثْنا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا [النحل: ٣٦] والأول أصوب في المعنى، لأن به يتصور كذب الكفار في إنكار البعث، وقوله إِنَّما قَوْلُنا الآية، «إنما» في كلام العرب هي للمبالغة وتحقيق تخصيص المذكور، فقد تكون مع هذا حاصرة إذا دل على ذلك المعنى، كقوله تعالى إِنَّمَا اللَّهُ إِلهٌ واحِدٌ [النساء: ١٧١] وأما قول النبي ﷺ «إنما الربا في النسيئة» وقول العرب: إنما الشجاع عنترة، فبقي فيها معنى المبالغة فقط، وإِنَّما في هذه الآية هي للحصر، وقاعدة القول في هذه الآية أن تقول، إن الإرادة والأمر اللذين هما صفتان من صفات الله تعالى القديمة، هما قديمان أزليان، وإن ما في ألفاظ هذه الآية من معنى الاستقبال والاستئناف إنما هو راجع إلى المراد، لا إلى الإرادة، وذلك أن الأشياء المرادة المكونة في وجودها استئناف واستقبال لا في إرادة ذلك ولا في الأمر به، لأن ذينك قديمان، فمن أجل المراد عبر ب إِذا وب نَقُولَ، ويرجع الآن على هذه الألفاظ فتوضح الوجه فيها واحدة واحدة، أما قوله لِشَيْءٍ فيحتمل وجهين: أحدهما أن الأشياء التي هي مرادة وقيل لها كُنْ، معلوم أن للوجود يأتي على جميعها بطول الزمن وتقدير الله تعالى، فلما كان وجودها حتما جاز أن تسمى أشياء وهي في حالة عدم، والوجه الثاني أن يكون قوله لِشَيْءٍ تنبيها لنا على الأمثلة التي تنظر فيها، أي إن كل ما تأخذونه من الأشياء الموجودة فإنما سبيله أن يكون مرادا وقيل له كُنْ فكان، ويكون ذلك الشيء المأخوذ من الموجودات مثالا لما يتأخر من الأمور وما تقدم وفني، فبهذا يتخلص من تسمية المعدوم شيئا، وقوله أَرَدْناهُ منزل منزلة مراد، ولكنه أتى بهذه الألفاظ المستأنفة بحسب أن الموجودات تجيء وتظهر شيئا بعد
{ لِيُبَيِّنَ } buyruğundaki lâm, { بَلى } [en-Nahl: 38] buyruğunun zımnında bulunan anlama taalluk eder; çünkü takdiri «Evet, açıklamak için diriltecektir» şeklindedir. { وَلَقَدْ بَعَثْنا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا } [en-Nahl: 36] buyruğuna taalluk ettiği de söylenmiştir; ancak mana bakımından birincisi daha isabetlidir; çünkü kâfirlerin dirilişi inkâr hususundaki yalancılıkları ancak bununla tasavvur edilir. { إِنَّما قَوْلُنا } ayetine gelince; Arap kelamında «innemâ», mübalağa ve zikredilenin tahsisini kesinleştirmek içindir. Bununla birlikte mana buna delalet ettiğinde hasr da ifade edebilir; Allah Teâlâ'nın { إِنَّمَا اللَّهُ إِلهٌ واحِدٌ } [en-Nisâ: 171] “Allah ancak tek bir ilahtır” buyruğunda olduğu gibi. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in «Faiz ancak veresiyededir» sözünde ve Arapların «İnneme'ş-şücâ'u Anterah (Cesur olan ancak Antere'dir)» sözünde ise sadece mübalağa anlamı kalmıştır. Bu ayetteki { إِنَّما } ise hasr içindir. Bu ayet hakkındaki sözün kuralı şudur: Allah Teâlâ'nın kadîm sıfatlarından olan irade ve emir, her ikisi de ezeli ve kadîmdir. Bu ayetin lafızlarında bulunan istikbal (gelecek zaman) ve isti'nâf (yenilik) manası ise iradeye değil, irade edilene (murâd) racidir. Çünkü varlık sahasına çıkan irade edilmiş şeylerin varlığında bir isti'nâf ve istikbal vardır; yoksa irade edilmesinde veya emredilmesinde değil. Zira bu ikisi kadîmdir. İşte murâddan dolayı { إِذا } ve { نَقُولَ } şeklinde ifade edilmiştir. Şimdi bu lafızlara dönüp her birindeki vechi tek tek açıklayalım: { لِشَيْءٍ } buyruğuna gelince, iki veçhe ihtimali vardır: Birincisi, irade edilen ve kendisine { كُنْ } denilen şeylerin, zamanın uzaması ve Allah Teâlâ'nın takdiriyle hepsinin varlığa kavuşacağı bilinmektedir. Dolayısıyla varlıkları kesin olunca, henüz yokluk halindeyken bile bunlara «şey» adı verilmesi caiz olmuştur. İkinci vecih ise, { لِشَيْءٍ } buyruğunun üzerinde düşüneceğimiz örneklere yönelik bir dikkat çekme olmasıdır; yani mevcut şeylerden ele aldığınız her bir şeyin durumu, ancak onun irade edilmiş olması ve kendisine «Ol» denilip olmasıdır. Mevcutlardan ele alınan bu şey, sonradan gelecek ve önceden gelip yok olmuş işler için bir örnek olur. Böylelikle maduma (yok olana) «şey» denilmesinden kurtulunmuş olur. { أَرَدْناهُ } buyruğu ise «murâd» konumundadır; fakat mevcutların peş peşe gelip ortaya çıkması hasebiyle bu müstakbel lafızlarla gelmiştir;
شيء، فكأنه قال إذا ظهر للمراد منه، وعلى هذا الوجه يخرج قوله تعالى: فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ [التوبة: ١٠٥] ، وقوله تعالى: وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا [آل عمران: ١٤٠] ونحو هذا مما معناه، ويقع منكم ما رآه الله تعالى في الأزل وعلمه، وقوله أَنْ نَقُولَ منزل منزلة المصدر، كأنه قال قولنا، ولكن أَنْ مع الفعل تعطي استئنافا ليس في المصدر في أغلب أمرها، وقد تجيء في مواضع لا يلحظ فيها الزمن كهذه الآية، وكقوله تعالى وَمِنْ آياتِهِ أَنْ تَقُومَ السَّماءُ وَالْأَرْضُ بِأَمْرِهِ [الروم: ٢٥] وغير ذلك، وذهب أكثر الناس إلى أن الشيء هو الذي يقال له، كالمخاطب، وكأن الله تعالى قال في الأزل لجميع ما خلق: كُنْ بشرط الوقت والصفة، وقال الزجاج لَهُ بمعنى من أجله، وهذا يمكن أن يرد بالمعنى إلى الأول، وذهب قوم إلى أن قوله أَنْ نَقُولَ مجاز، كما تقول قال برأسه فرفعه وقال بيده فضرب فلانا، ورد على هذا المنزع أبو منصور، وذهب إلى أن الأولى هو الأولى، وقرأ الجمهور «فيكون» برفع النون، وقرأ ابن عامر والكسائي هنا وفي يس، «فيكون» بنصبها، وهي قراءة ابن محيصن.
sanki 'ondan murat edilen açığa çıktığında' demiştir. Allah Teâlâ'nın: { فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ } [et-Tevbe: 105] buyruğu ile { وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا } [Âl-i İmrân: 140] buyruğu ve benzeri ayetler de bu vecih üzere yorumlanır; bunların manası 'Allah Teâlâ'nın ezelde gördüğü ve bildiği şey sizden vâki olur' demektir. { أَنْ نَقُولَ } buyruğu mastar konumundadır; sanki 'bizim sözümüz' demiştir. Ancak muzari fiil ile gelen «en» edatı, çoğu durumda mastarda bulunmayan bir isti'nâf (yenilenme) manası verir. Bazen bu ayette olduğu gibi veya Allah Teâlâ'nın: { وَمِنْ آياتِهِ أَنْ تَقُومَ السَّماءُ وَالْأَرْضُ بِأَمْرِهِ } [er-Rûm: 25] buyruğunda ve diğerlerinde olduğu gibi zamanın gözetilmediği yerlerde de gelebilir. İnsanların çoğu, kendisine söz söylenenin muhatap gibi «şey» olduğu görüşüne varmıştır; sanki Allah Teâlâ yarattığı her şeye vakit ve sıfat şartıyla ezelde «Ol» demiştir. Zeccâc { لَهُ } ifadesinin 'onun için / onun hatırına' manasında olduğunu söylemiştir; bu da mana olarak birinci görüşe irca edilebilir. Bir topluluk ise { أَنْ نَقُولَ } buyruğunun mecaz olduğu görüşüne varmıştır; nitekim 'başıyla söyledi (yani kaldırdı)' ve 'eliyle söyledi (yani filana vurdu)' denilmesi gibidir. Ebû Mansûr bu yaklaşıma karşı çıkmış ve birinci görüşün en evlâ görüş olduğunu savunmuştur. Cumhur nûn'un ref'iyle «feyekûnü» şeklinde okumuştur. İbn Âmir ve Kisâî ise burada ve Yâsîn'de nasb ile «feyekûne» okumuşlardır; bu İbn Muhaysın'ın da kıraatidir.
قال القاضي أبو محمد: والأول أبعد من التعقيب الذي يصحب الفاء في أغلب حالها فتأمله، وفي هذه النبذة ما يطلع منه على عيون هذه المسألة، وشرط الإيجاز منع من بسط الاعتراضات والانفصالات، والمقصود بهذه الآية إعلام منكري البعث بهوان أمره على الله وقربه في قدرته لا رب غيره.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Birinci okuyuş, fâ harfine çoğunlukla eşlik eden ta'kib (hemen peşindelik) manasından daha uzaktır, bunu iyi düşün! Bu kısa özette bu meselenin temel noktalarına muttali olunacak bilgiler vardır. İcaz (kısa tutma) şartı, itiraz ve cevapların genişçe serdedilmesine engel olmuştur. Bu ayetten maksat ise, dirilişi inkâr edenlere, bu işin Allah'a pek kolay olduğunu ve O'nun kudretine yakınlığını bildirmektir; O'ndan başka hiçbir Rab yoktur.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu:
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٤١ الى ٤٤]
[Nahl Suresi (16), Ayetler 41-44]
وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ ما ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (٤١) الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٤٢) وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلاَّ رِجالاً نُوحِي إِلَيْهِمْ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ (٤٣) بِالْبَيِّناتِ وَالزُّبُرِ وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ (٤٤)
{ وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ ما ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (٤١) الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٤٢) وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجالاً نُوحِي إِلَيْهِمْ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ (٤٣) بِالْبَيِّناتِ وَالزُّبُرِ وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ (٤٤) } “Zulme uğradıktan sonra Allah yolunda hicret edenleri, dünyada mutlaka güzel bir yere yerleştireceğiz. Ahiret ecri ise elbette daha büyüktür; keşke bilselerdi! (41) Onlar sabreden ve yalnızca Rablerine tevekkül eden kimselerdir. (42) Senden önce de kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını peygamber olarak göndermedik. Eğer bilmiyorsanız zikir ehline sorun. (43) [Onları] apaçık deliller ve kitaplarla [gönderdik]. İnsanlara, kendilerine indirileni açıklayasın ve onlar da düşünsünler diye sana da Zikr'i (Kur'an'ı) indirdik. (44)”
لما ذكر الله تعالى كفار مكة الذين أقسموا أن الله لا يبعث من يموت، ورد على قولهم، ذكر مؤمني مكة المعاصرين لهم، وهم الذين هاجروا إلى أرض الحبشة، هذا قول الجمهور، وهو الصحيح في سبب الآية، لأن هجرة المدينة لم تكن وقت نزول الآية، وقالت فرقة سبب الآية أبو جندل بن سهيل بن عمرو.
Allah Teâlâ, ölen kimseyi Allah'ın diriltmeyeceğine yemin eden Mekke kâfirlerini zikredip onların sözlerini reddedince, onların çağdaşı olan Mekkeli müminleri zikretmiştir; bunlar da Habeşistan toprağına hicret edenlerdir. Bu, cumhurun kavlidir ve ayetin iniş sebebi hususunda sahih olan da budur; çünkü ayetin indiği sırada Medine'ye hicret henüz gerçekleşmemişti. Bir fırka ise ayetin nüzul sebebinin Ebû Cendel b. Süheyl b. Amr olduğunu söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا ضعيف، لأن أمر أبي جندل كان والنبي ﷺ بالمدينة، وقالت فرقة نزلت في عمار وصهيب وخباب وأصحابهم الذين أوذوا بمكة وخرجوا عنها.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu zayıf bir görüştür; çünkü Ebû Cendel hadisesi Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'deyken vuku bulmuştur. Bir fırka da Mekke'de eziyet görüp oradan çıkan Ammâr, Suheyb, Habbâb ve arkadaşları hakkında indiğini söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: وعلى كل قول فالآية تتناول بالمعنى كل من هاجر أولا وآخرا. وقرأ الجمهور «لنبوئنهم» وقرأ ابن مسعود ونعيم بن ميسرة ونعيم بن ميسرة والربيع بن خثيم وأمير المؤمنين علي بن أبي طالب.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Hangi görüşe göre olursa olsun, ayet manası itibariyle ilk ve son hicret eden herkesi kapsamaktadır. Cumhur { لَنُبَوِّئَنَّهُمْ } şeklinde okumuştur. İbn Mes'ûd, Nuaym b. Meysere, er-Rebî' b. Huseym ve Müminlerin Emîri Ali b. Ebî Tâlib ise
«لنثوينهم» وهاتان اللفظتان معناهما التقرير، فقالت فرقة: الحسنة عدة ببقعة شريفة كشف الغيب أنها كانت المدينة، وإليها كانت الإشارة بقوله حَسَنَةً وقالت فرقة: الحسنة لسان الصدق الباقي عليهم في غابر الدهر.
«lenüsviyennehüm» şeklinde okumuşlardır. Bu iki lafzın manası da yerleştirmektir. Bir grup: { حَسَنَةً } lafzının, gaybın Medine olduğunu açığa çıkardığı şerefli bir mekân vaadi olduğunu ve { حَسَنَةً } buyruğuyla buna işaret edildiğini söylemiştir. Bir fırka da حسنة (hasene) lafzının, gelecek nesiller boyunca onlar hakkında baki kalacak güzel bir övgü (lisân-ı sıdk) olduğunu söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: وفي لَنُبَوِّئَنَّهُمْ أو «لنثوينهم» على هذا التأويل في لسان الصدق تجوز كثير واستعارة بعيدة، وهذا على أن حَسَنَةً هي المباءة والمثوى، وأن الفعل الظاهر عامل فيها، وقال أبو الفتح: نصبها على معنى نحسن إليهم في ذلك إحسانا، وجعلت حَسَنَةً موضع إحسانا، وذهبت فرقة إلى أن الحسنة عامة في كل ما يستحسن أن يناله ابن آدم وتخف الاستعارة المذكورة على هذا التأويل، وفي هذا القول يدخل ما روي عن عمر بن الخطاب أنه كان يعطي المال وقت القسمة للرجل من المهاجرين ويقول له: خذ ما وعدك الله في الدنيا، وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ، ثم يتلو هذه الآية.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu tevile göre { لَنُبَوِّئَنَّهُمْ } veya «lenüsviyennehüm» fiilinde 'lisân-ı sıdk' için çokça mecaz ve uzak bir istiare vardır; bu da { حَسَنَةً } lafzının mekân ve yurt kabul edilip zâhir fiilin onda amel etmesi esasına göredir. Ebü'l-Feth ise, onun nasbının 'onlara bu hususta güzelce ihsanda bulunuruz' manasında olduğunu ve { حَسَنَةً } lafzının «ihsânen» yerine konulduğunu söylemiştir. Bir grup ise hasenenin, Âdemoğlunun elde etmesi güzel görülen her şey hakkında genel olduğu görüşüne varmıştır ki bu tevile göre söz konusu istiare hafifler. Ömer b. el-Hattâb'dan rivayet edilen şu söz de bu görüşe dahildir: O, ganimet taksimi vaktinde Muhacirlerden olan adama malı verir ve ona: 'Allah'ın sana dünyada vaat ettiğini al, { وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ } (Ahiretin ecri ise elbette daha büyüktür)' der, sonra da bu ayeti okurdu.
قال القاضي أبو محمد: ويدخل في هذا القول النصر على العدو وفتح البلاد، وكل أمل أبلغه المهاجرون، و «أجر الآخرة» هنا إشارة إلى الجنة، والضمير في يَعْلَمُونَ عائد إلى كفار قريش، وجواب لَوْ مقدر محذوف، ومفعول يَعْلَمُونَ كذلك، وفي هذا نظر، وقوله الَّذِينَ صَبَرُوا من صفة المهاجرين الذين وعدهم الله، والصبر يجمع عن الشهوات وعلى المكاره في الله تعالى، و «التوكل» تتفاضل مراتبه، فمطيل فيه وذلك مباح حسن ما لم يغل حتى يسبب الهلاك، ومتوسط يسعى جميلا، وهذا مع قول النبي ﷺ: «قيدها وتوكل» ، ومقصر لا نفع في تقصيره وإنما له ما قدر له، وقوله وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ الآية، هذه الآية رد على كفار قريش الذين استبعدوا أن يكون البشر رسولا من الله تعالى، فأعلمهم الله تعالى مخاطبا لمحمد ﷺ أنه لم يرسل إلى الأمم إِلَّا رِجالًا. ولم يرسل ملكا ولا غير ذلك، ورِجالًا منصوب ب أَرْسَلْنا وإِلَّا إيجاب، وقرأ الجمهور بضم الياء وفتح الحاء، وقرأت فرقة «يوحي» بضم الياء وكسر الحاء، وقرأ عاصم من طريق حفص وحده «نوحي» بالنون وكسر الحاء، وهي قراءة ابن مسعود وطلحة بن مصرف وأبي عبد الرحمن ثم قال تعالى فَسْئَلُوا، وأَهْلَ الذِّكْرِ هنا اليهود والنصارى، قاله ابن عباس ومجاهد والحسن، وقال الأعمش وسفيان بن عيينة:
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Düşmana karşı zafer kazanmak, beldelerin fethi ve Muhacirlerin ulaştığı her bir gaye de bu görüşe dahildir. Buradaki «ahiret ecri» cennete işarettir. { يَعْلَمُونَ } fiilindeki zamir Kureyş kâfirlerine döner; { لَوْ } edatının cevabı mahzuf olup takdir edilmiştir, { يَعْلَمُونَ } fiilinin mefulü de aynı şekildedir; bunda ise bir inceleme payı vardır. { الَّذِينَ صَبَرُوا } buyruğu, Allah'ın kendilerine vaatte bulunduğu Muhacirlerin sıfatlarındandır. Sabır; şehvetlerden uzak durmayı ve Allah Teâlâ yolunda sıkıntılara katlanmayı bir arada toplar. «Tevekkül»ün ise farklı mertebeleri vardır: Kimi onda çok ileri gider; bu durum helake sebep olacak aşırılığa varmadığı müddetçe mubah ve güzeldir. Kimi orta yolu tutar ve güzel bir çaba gösterir; bu da Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in «Onu bağla ve tevekkül et» buyruğuna uygundur. Kimi de kusur gösterir ki onun kusurunda bir fayda yoktur, onun payına sadece takdir edilen şey düşer. { وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ } ayeti ise, bir beşerin Allah Teâlâ'dan elçi olmasını uzak gören Kureyş kâfirlerine bir reddir. Allah Teâlâ, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap ederek ümmetlere ancak { رِجالاً } (adamlar) gönderdiğini, melek veya başka bir varlık göndermediğini bildirmiştir. { رِجالاً } kelimesi { أَرْسَلْنا } fiili ile mensubdur, { إِلَّا } ise olumluluk (icâb) bildirir. Cumhur yâ'nın dammesi ve hâ'nın fethasıyla [«yûhâ»] okumuştur. Bir fırka yâ'nın dammesi ve hâ'nın kesresiyle «yûhî» okumuştur. Âsım ise sadece Hafs rivayeti yoluyla nûn ile ve hâ'nın kesresiyle { نُوحِي } şeklinde okumuştur; bu İbn Mes'ûd, Talha b. Musarrif ve Ebû Abdirrahman'ın da kıraatidir. Sonra Allah Teâlâ { فَسْئَلُوا } buyurmuştur. Buradaki { أَهْلَ الذِّكْرِ } Yahudiler ve Hristiyanlardır; bunu İbn Abbâs, Mücâhid ve Hasan söylemiştir. el-A'meş ve Süfyân b. Uyeyne ise:
المراد من أسلم منهم، وقال ابن جبير وابن زيد: أَهْلَ الذِّكْرِ أهل القرآن.
«Kastedilenler, onlardan Müslüman olanlardır» demişlerdir. İbn Cübeyr ve İbn Zeyd ise: «{ أَهْلَ الذِّكْرِ }, Kur'an ehlidir» demişlerdir.
قال القاضي أبو محمد: وهذان القولان فيهما ضعف، لأنه لا حجة على الكفار في إخبار المؤمنين بما ذكر، لأنهم يكذبون هذه الصنائف، وقال الزجاج: أَهْلَ الذِّكْرِ هنا أحبار اليهود والنصارى الذين لم يسلموا، وهم في هذه النازلة خاصة إنما يخبرون بأن الرسل من البشر، وإخبارهم حجة على هؤلاء، فإنهم لم يزالوا مصدقين لهم ولا يتهمون لشهادة لنا لأنهم مدافعون في صدر ملة محمد ﷺ، وهذا هو كسر حجتهم من مذهبهم، لا أنّا افتقرنا إلى شهادة هؤلاء، بل الحق واضح في نفسه، وقد أرسلت قريش إلى يهود يثرب يسألون ويستندون إليهم، وقوله بِالْبَيِّناتِ متعلق بفعل مضمر تقديره أرسلناهم بالبينات، وقالت فرقة الباء متعلقة ب أَرْسَلْنا في أول الآية، والتقدير على هذا وما أرسلنا من قبلك بالبينات والزبر إلا رجالا، ففي الآية تقديم وتأخير، وَالزُّبُرِ الكتب المزبورة، تقول زبرت ودبرت إذا كتبت، والذِّكْرَ في هذه الآية القرآن، وقوله لِتُبَيِّنَ يحتمل أن يريد لتبين بسردك نص القرآن ما نزل، ويحتمل أن يريد لتبين بتفسيرك المجمل، وشرحك ما أشكل مما نزل، فيدخل في هذا ما بينته السنة من أمر الشريعة، وهذا قول مجاهد.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu iki görüşte bir zayıflık vardır; zira müminlerin zikredilen hususu haber vermesinde kâfirlere karşı bir delil yoktur, çünkü onlar bu sınıfları yalanlamaktadırlar. Zeccâc ise şöyle demiştir: «Buradaki { أَهْلَ الذِّكْرِ }, Müslüman olmamış Yahudi ve Hristiyan din bilginleridir. Onlar özellikle bu meselede elçilerin beşerden olduğunu haber verirler ve onların haberi bu kâfirlere karşı bir hüccettir. Çünkü kâfirler öteden beri onları tasdik etmekteydiler ve onlar bizim lehimize şahitlik etmekle de itham olunamazlar; zira onlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in dininin karşısında durmaktadırlar. İşte bu, onların delilini kendi mezhepleriyle çökertmektir; yoksa bizim onların şahitliğine muhtaç olduğumuzdan değil, bilakis hak kendi zatında apaçıktır.» Nitekim Kureyş, Yesrib Yahudilerine adam gönderip soruyor ve onlara dayanıyordu. { بِالْبَيِّناتِ } buyruğu takdiri «onları beyyinelerle gönderdik» olan gizli bir fiile taalluk eder. Bir fırka da bâ harf-i cerrinin ayetin başındaki { أَرْسَلْنا } fiiline taalluk ettiğini söylemiştir; buna göre takdir: «Senden önce de beyyineler ve sahifelerle adamlardan başkasını göndermedik» şeklinde olur ki ayette takdim ve tehir bulunmuş olur. { الزُّبُرِ } yazılmış kitaplardır; yazdığın zaman «zebertü ve debertü» dersin. Bu ayetteki { الذِّكْرَ } ise Kur'an'dır. { لِتُبَيِّنَ } buyruğunun, 'Kur'an metnini okumanla indirilen şeyi açıklayasın' manasını kastetmiş olması muhtemel olduğu gibi, 'indirilen şeylerden mücmel olanı tefsirinle ve kapalı olanı şerhinle açıklayasın' manasını kastetmiş olması da muhtemeldir; böylece sünnetin şeriat ahkâmından açıkladığı şeyler de buna dahil olur. Bu, Mücâhid'in kavlidir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu:
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٤٥ الى ٤٨]
[Nahl Suresi (16), Ayetler 45-48]
أَفَأَمِنَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئاتِ أَنْ يَخْسِفَ اللَّهُ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَيْثُ لا يَشْعُرُونَ (٤٥) أَوْ يَأْخُذَهُمْ فِي تَقَلُّبِهِمْ فَما هُمْ بِمُعْجِزِينَ (٤٦) أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلى تَخَوُّفٍ فَإِنَّ رَبَّكُمْ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ (٤٧) أَوَلَمْ يَرَوْا إِلى ما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ يَتَفَيَّؤُا ظِلالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمائِلِ سُجَّداً لِلَّهِ وَهُمْ داخِرُونَ (٤٨)
{ أَفَأَمِنَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئاتِ أَنْ يَخْسِفَ اللَّهُ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَيْثُ لا يَشْعُرُونَ (٤٥) أَوْ يَأْخُذَهُمْ فِي تَقَلُّبِهِمْ فَما هُمْ بِمُعْجِزِينَ (٤٦) أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلى تَخَوُّفٍ فَإِنَّ رَبَّكُمْ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ (٤٧) أَوَلَمْ يَرَوْا إِلى ما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ يَتَفَيَّؤُا ظِلالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمائِلِ سُجَّداً لِلَّهِ وَهُمْ داخِرُونَ (٤٨) } “Kötülükleri tuzak kuranlar, Allah'ın kendilerini yerin dibine geçirmesinden yahut kendilerine hiç farkında olmadıkları bir yerden azabın gelmesinden güvende midirler? (45) Yahut dönüp dolaşırlarken kendilerini yakalayıvermesinden [güvende midirler]? Onlar [Allah'ı] aciz bırakacak değillerdir. (46) Veya onları bir korku ve tedirginlik (yahut azar azar eksilme) üzere yakalamasından [güvende midirler]? Şüphesiz Rabbiniz çok şefkatlidir, çok merhametlidir. (47) Allah'ın yarattığı herhangi bir şeyi görmediler mi ki, gölgeleri boyun eğerek ve küçülüp tevazu göstererek Allah için sağdan ve soldan secde ederek dönmektedir? (48)”
هذه الآية تهديد لأهل مكة، وهم المراد ب الَّذِينَ في قول الأكثر، وقال مجاهد: المراد نمرود بن كنعان، والأول أظهر، ونصب السَّيِّئاتِ يحتمل وجهين: أحدهما أن ينصب بقوله أَفَأَمِنَ وتكون السَّيِّئاتِ على هذا العقوبات التي تسوء من تنزل به، ويكون قوله أَنْ يَخْسِفَ بدلا منها. والوجه الثاني أن ينصب ب مَكَرُوا، وعدي مَكَرُوا لأنه بمعنى عملوا وفعلوا، والسَّيِّئاتِ على هذا معاصي الكفر وغيره، قاله قتادة، ثم توعدهم بما أصاب الأمم قبلهم من الخسف، وهو أن تبتلع الأرض المخسوف به ويقعد به إلى أسفل وأسند النقاش، أن قوما في هذه الأمة، أقيمت الصلاة فتدافعوا الإمامة وتصلفوا في ذلك فما زالوا كذلك حتى خسف بهم، وتَقَلُّبِهِمْ سفرهم ومحاولتهم المعايش بالسفر والرعاية ونحوها، و «المعجز» المفلت هربا كأنه عجز طالبه، وقوله عَلى تَخَوُّفٍ أي على جهة التخوف، والتخوف النقص ومنه قول الشاعر: [البسيط]
Bu ayet Mekke halkına bir tehdittir; çoğunluğun kavlinde { الَّذِينَ } lafzıyla kastedilenler onlardır. Mücâhid ise kastedilenin Nemrud b. Ken'ân olduğunu söylemiştir; ancak birinci görüş daha açıktır. { السَّيِّئاتِ } kelimesinin nasbı iki veçhe ihtimal taşır: Birincisi, { أَفَأَمِنَ } fiiliyle nasb edilmiş olmasıdır; bu durumda { السَّيِّئاتِ }, başına indiği kimseyi üzen cezalar olur, { أَنْ يَخْسِفَ } ifadesi de ondan bedel olur. İkinci vecih ise { مَكَرُوا } fiiliyle nasb edilmiş olmasıdır; «amel ettiler ve yaptılar» manasında olduğu için { مَكَرُوا } fiili müteaddî kılınmıştır. Bu takdire göre { السَّيِّئاتِ }, küfür ve benzeri günahlardır; bunu Katâde söylemiştir. Sonra onları, kendilerinden önceki ümmetlerin başına gelen yere batırma (hasf) ile tehdit etmiştir. Hasf, yerin yere batırılan kimseyi yutması ve onun yerin dibine geçirilmesidir. en-Nakkâş senediyle rivayet etmiştir ki: Bu ümmetten bir topluluk namaza durmuş, imamlık hususunda birbirlerini itekleyip kibirlenmişler, bu şekilde devam ederlerken nihayet yerin dibine geçirilmişlerdir. { تَقَلُّبِهِمْ } lafzı; onların yolculukları, ticaret ve hayvan otlatma gibi yollarla maişet temin etme çabalarıdır. «Mu'ciz» ise kaçıp kurtulan kimsedir; sanki kendisini arayanı aciz bırakmış gibidir. { عَلى تَخَوُّفٍ } buyruğu, 'korku ve tedirginlik üzere' yahut 'eksilme yoluyla' demektir. Tehavvuf (التخوف) eksilme manasına da gelir; nitekim şair şöyle demiştir: [Basît]
تخوف السير منها تامكا فردا ... كما تخوف عود النبعة السفن
«Yolculuk, rendenin neb'a ağacının dalını yontup eksilttiği gibi... Ondan yüksek hörgücünü azar azar eksiltti.»
والسفن المبرد ويروى أن عمر بن الخطاب خفي عليه معنى «التخوف» في هذه الآية، وأراد الكتب إلى الأمصار يسأل عن ذلك، حتى سمع هذا البيت، ويروى أنه جاءه فتى من العرب وهو قد أشكل عليه أمر لفظة «التخوف» ، فقال له يا أمير المؤمنين: إن أبي يتخوفني مالي، فقال عمر: الله اكبر أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلى تَخَوُّفٍ، ومنه قول طرفة:
es-Sefen (السفن) rendedir. Rivayet edildiğine göre, Ömer b. el-Hattâb'a bu ayetteki «tehavvuf» kelimesinin anlamı kapalı gelmiş ve bu beyti işitinceye kadar bunu sormak için vilayetlere mektup yazmak istemiştir. Yine rivayet edildiğine göre, «tehavvuf» kelimesi kendisine kapalı geldiği bir sırada Araplardan bir genç yanına gelmiş ve ona: «Ey Müminlerin Emîri! Babam benim malımı azar azar eksiltiyor (yetehavvefunî mâlî)» demiştir. Bunun üzerine Ömer: «Allâhu Ekber! { أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلى تَخَوُّفٍ }» demiştir. Tarafe'nin şu sözü de bu kabildendir:
وجامل خوف من نبيه ... زجر المعلى أبدا والسفيح
«Ve semiz bir deve ki, Muallâ ve Sefîh oklarının sürekli çekilmesi... Onun etini azar azar eksiltmiştir.»
ويروى من نبته، ومنه قول الآخر: [الوافر]
Bir rivayette «min nebtehî» şeklindedir. Diğer bir şairin şu sözü de bundandır: [Vâfir]
ألأم على الهجاء وكل يوم ... تلاقيني من الجيران غول
«Hicve karşı kınanırım; oysa her gün... Komşulardan bir felaket karşıma çıkar.»
تخوف غدرهم مالي وهدي ... سلاسل في الحلوق لها صليل
«Onların hıyaneti malımı azar azar eksiltti; bana hediyeleri ise... Boğazlarda şıngırdayan zincirlerdir.»
يريد الأهاجي، ومنه قول النابغة: [الطويل]
Hicviyeleri kastetmektedir. en-Nâbiğa'nın şu sözü de bundandır: [Tavîl]
تخوفهم حتى أذل سراتهم ... بطعن ضرار بعد قبح الصفائح
«Onları azar azar eksiltti; nihayet kılıçların çirkin yaralarından sonra... Şiddetli mızrak darbeleriyle ileri gelenlerini zelil kıldı.»
قال القاضي أبو محمد: وهذا التنقص يتجه الوعيد به على معنيين: أحدهما أن يهلكهم ويخرج أرواحهم على تخوف أي أفذاذا ينقصهم بذلك الشيء بعد الشيء، وهذا لا يدعي أحد أنه يأمنه، وكأن
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu tenakkus (azar azar eksiltme) ile yapılan tehdit iki manaya yönelir: Birincisi, onları teker teker helak edip canlarını alması, yani birer birer onları eksiltmesidir. Hiç kimse bundan güvende olduğunu iddia edemez. Sanki
هذا الوعيد إنما يكون بعذاب ما يلقون بعد الموت، وإلا فبهذا تهلك الأمم كلها، ويؤيد هذا قوله فَإِنَّ رَبَّكُمْ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ أي إن هذه الرتبة الثالثة من الوعيد، فيها رأفة ورحمة وإمهال ليتوب التائب ويرجع الراجع: والآخر أن يأخذ بالعذاب طائفة أو قرية ويترك أخرى، ثم كذلك حتى يهلك الكل، وقالت فرقة:
bu tehdit ancak ölümden sonra karşılaşacakları azap ile olmaktadır; aksi takdirde bütün ümmetler bu şekilde helak olmaktadır. { فَإِنَّ رَبَّكُمْ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ } buyruğu da bunu desteklemektedir; yani tehdidin bu üçüncü mertebesinde tövbe edenin tövbe etmesi ve dönenin dönmesi için bir şefkat, merhamet ve mühlet verme vardır. İkinci mana ise, azabın bir topluluğu veya bir beldeyi yakalayıp diğerini bırakması, sonra hepsini helak edinceye kadar böyle devam etmesidir. Bir fırka ise şöyle demiştir:
«التخوف» هنا من الخوف أي يأخذهم بعد تخوف ينالهم فيعذبهم به.
«Buradaki { التَّخَوُّفُ } korku (havf) kökündendir; yani kendilerine ulaşan bir korkudan sonra onları yakalar ve bununla azap eder.»
قال القاضي أبو محمد: وفي هذا القول تكلف ما، وقوله أَوَلَمْ يَرَوْا إِلى ما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ الآية، قرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو وابن عامر «أو لم يروا» بالياء على لفظ الغائب، وكذلك في العنكبوت، فهي جارية على قوله: أَوْ يَأْخُذَهُمْ، وقوله: أَوْ يَأْتِيَهُمُ وقوله: لا يَشْعُرُونَ، ورجحها الطبري، وقرأ حمزة والكسائي «أو لم تروا» بالتاء في الموضعين، وهي قراءة الحسن والأعرج وأبي عبد الرحمن، وذلك يحتمل من المعنى وجهين أحدهما: أن يكون على معنى قل لهم يا محمد أو لم تروا، والوجه الآخر أن يكون خطابا عاما لجميع الخلق ابتدأ به القول آنفا، وقرأ عاصم في النحل بالتاء من فوق، واختلف عنه في العنكبوت، وقوله مِنْ شَيْءٍ لفظ عام في كل ما اقتضته الصفة في قوله يَتَفَيَّؤُا ظِلالُهُ لأن ذلك صفة لما عرض العبرة في جميع الأشخاص التي لها ظل، والرؤية هنا هي رؤية القلب، ولكن الاعتبار برؤية القلب إنما تكون في مرئيات بالعين، وقرأ أبو عمرو وحده «تتفيأ» بالتاء من فوق، وهي قراءة عيسى ويعقوب، وقرأ الجمهور «يتفيأ» ، قال أبو علي: إذا تقدم الفعل المنسوب إلى مثل هذا الجمع فالتذكير والتأنيث فيه حسنان، وفاء الظل رجع بعكس ما كان إلى الزوال، وذلك أن الشمس من وقت طلوعها إلى وقت الزوال إنما هي في نسخ الظل العام قبل طلوعها، فإذا زالت ابتدأ رجوع الظل العام، ولا يزال ينمو حتى تغيب الشمس، فيعم، والظل الممدود في الجنة لم يذكر الله فيئه لأنه لم يرجع بعد أن ذهب، وكذلك قول حميد بن ثور:
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu görüşte bir tekellüf (zorlama) vardır. { أَوَلَمْ يَرَوْا إِلى ما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ } ayetine gelince; İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr ve İbn Âmir, gayb lafzı üzere «yâ» ile { أَوَلَمْ يَرَوْا } şeklinde okumuşlardır; Ankebût Suresi'nde de böyledir. Bu okuyuş O'nun { أَوْ يَأْخُذَهُمْ } buyruğu, { أَوْ يَأْتِيَهُمُ } buyruğu ve { لا يَشْعُرُونَ } buyruğu ile uyumludur; Taberî de bunu tercih etmiştir. Hamza ve Kisâî ise her iki yerde de «tâ» ile «evelem terav» şeklinde okumuşlardır ki bu, el-Hasan, el-A'rec ve Ebû Abdirrahman'ın kıraatidir. Bu iki manaya ihtimal taşır: Birincisi, 'Ey Muhammed! Onlara de ki: Görmediniz mi?' manasında olmasıdır. İkinci vecih ise, sözün az önce başladığı bütün mahlukata yönelik genel bir hitap olmasıdır. Âsım Nahl Suresi'nde üstten «tâ» ile okumuş, Ankebût Suresi'nde ise kendisinden farklı rivayetler gelmiştir. { مِنْ شَيْءٍ } buyruğu, { يَتَفَيَّؤُا ظِلالُهُ } buyruğundaki sıfatın gerektirdiği her varlık hakkında umumi bir lafızdır; çünkü bu, gölgesi bulunan bütün cisimlerdeki ibreti ortaya koyan bir sıfattır. Buradaki rü'yet (görme) kalbin görmesidir (basirettir); ancak kalbin görmesiyle ibret almak ancak gözle görülen şeylerde olur. Sadece Ebû Amr üstten «tâ» ile «tetefeyye'ü» şeklinde okumuştur; bu Îsâ ve Ya'kûb'un da kıraatidir. Cumhur ise «yetefeyye'ü» şeklinde okumuştur. Ebû Ali dedi ki: Böyle bir cemiye nispet edilen fiil öne geçtiğinde, onun müzekker kılınması da müennes kılınması da güzeldir. Gölgenin fey'i (dönmesi), zeval vaktine kadar olan durumun aksine dönmesidir. Şöyle ki; güneş doğduğu andan zeval vaktine kadar, doğmadan önceki umumi gölgeyi silip yok etmekle meşguldür. Zevale erdiğinde ise umumi gölgenin geri dönüşü başlar ve güneş batıncaya kadar sürekli uzayarak her yeri kaplar. Cennetteki uzatılmış gölgenin ise Allah fey'ini zikretmemiştir; çünkü o gittikten sonra geri dönmez. Humeyd b. Sevr'in şu sözü de böyledir:
فلا الظل من برد الضحى تستطيعه ... ولا الفيء من برد العشي تذوق
Ne kuşluk vaktinin serinliğinden dolayı gölgeye güç yetirebilirsin... Ne de akşamın serinliğinden fey'i (zevalden sonraki gölgeyi) tadabilirsin.
فهو على المهيع، وكذلك قول علقمة بن عبدة: [الطويل]
Bu da aynı usul üzeredir. Alkame b. Abede'nin şu sözü de böyledir: [Tavîl]
تتبع أفياء الظلال عشية ... على طرق كأنهن سيوف
Akşamleyin kılıç gibi [dümdüz uzanan] yollar üzerinde gölgelerin feylerini (dönen gölgelerini) takip eder.
وكذلك قول امرئ القيس:
İmruülkays'ın şu sözü de böyledir:
يفيء عليها الظل وأما النابغة الجعدي فقال: [الخفيف]
[Güneş batmaya yüz tuttuğunda] üzerine gölge döner. en-Nâbiğa el-Ca'dî ise şöyle demiştir: [Hafîf]
فسلام الإله يغدو عليهم ... وفيء الفردوس ذات الظلال
Allah'ın selamı sabahleyin onların üzerine olsun... Ve gölgelere sahip Firdevs'in feyi de.
فتجوز في أن جعل الفيء حيث لا رجوع، وقال رؤبة بن العجاج: يقال بعد الزوال فيء وظل، ولا يقال قبله إلا ظل فقط، ويقال فاء الظل أي رجع من النقصان إلى الزيادة، ويعدى فاء بالهمزة كقوله تعالى:
Böylece [şair], [güneşin batıp gölgenin] geri dönmesi söz konusu olmayan yerde "fey" kelimesini mecazen kullanmıştır. Ru'be b. el-Accâc ise şöyle demiştir: Zevalden sonra "fey" ve "zıll" denir; zevalden önce ise sadece "zıll" denir. "Fâe'z-zıll" denir ki bu, gölgenin eksilmeden artmaya dönmesi demektir. "Fâe" fiili hemze ile geçişli (müteaddi) yapılır; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda böyledir:
ما أَفاءَ اللَّهُ [الحشر: ٧] ويعدى بالتضعيف فيقال أفاءه الله وفياه الله وتفيأ مطاوع فيا، ولا يقال الفيء إلا من بعد الزوال في مشهور كلام العرب، لكن هذه الآية الاعتبار فيها من أول النهار إلى آخره، فكأن الآية
{ ما أَفاءَ اللَّهُ } [Haşr: 7] “Allah'ın ... fey olarak verdiği”. Şedde ile de geçişli kılınır; bu durumda "efâehullâh" ve "feyye'ehullâh" denir. "Tetefeyye'e" ise "feyye'e" fiilinin mutavaatıdır (dönüşlüsüdür). Arapların meşhur kelamında "fey" ancak zevalden sonrası için kullanılır. Fakat bu ayette ibret almak günün başından sonuna kadardır. Sanki bu ayet,
جارية في بعض التأويلات على تجوز كلام العرب واقتضائه وضع تتفيأ مكان تتنقل وتميل، وأضاف الظلال إلى ضمير مفرد حملا على لفظ ما أو لفظ شيء، وهو في المعنى لجمع، وقرأ الثقفي «ظلله» بفتح اللام الأولى وضم الثانية وضم الظاء، وقوله عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمائِلِ أفرد اليمين وهو يراد به الجمع، فكأنه للجنس، والمراد عن الأيمان والشمائل، كما قال الشاعر: [جرير]
bazı yorumlara göre Arap kelamındaki mecaza ve "tetefeyye'ü" kelimesinin "yer değiştirir ve meyleder" anlamında kullanılması gereğine dayanmaktadır. Gölgeleri (ez-zılâl), { ما } veya { شَيْءٍ } lafzına hamlederek tekil zamire muzâf kılmıştır; anlam bakımından ise çoğuldur. es-Sekafî, zâ'nın zammesi, birinci lâm'ın fethası ve ikinci lâm'ın zammesiyle «zululühû» şeklinde okumuştur. { عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمائِلِ } buyruğunda ise sağ (el-yemîn) kelimesini çoğul kastedildiği halde tekil getirmiştir; bu bakımdan cins ifade eder gibidir. Kastedilen ise "sağlardan ve sollardan"dır. Nitekim şair [Cerîr] şöyle demiştir: [Tavîl]
الواردون ونيم في ذرى سبأ ... قد عض أعناقهم جلد الجواميس
Sebe' tepelerinde birbiri ardınca gelenler... Camız derisi onların boyunlarını sıkıp ısırmıştır.
وكما قال الآخر:
Diğer bir şairin şu sözünde olduğu gibi:
ففي الشامتين الصخر إن كان هدني ... رزية شبلي مخدر في الضراغم
Yırtıcı aslanlar arasındaki pusuda yatan yavrumun musibeti beni yıktıysa, başıma gelenlere sevinenlerin payına da taş yağsın!
والمنصوب للعبرة في هذه الآية هو كل شخص وجرم له ظل كالجبال والشجر وغير ذلك، والذي يترتب فيه أيمان وشمائل إنما هو البشر فقط، لكن ذكر الأيمان والشمائل هنا على جهة الاستعارة لغير البشر، أي تقدره ذا يمين وشمال، وتقدره يستقبل أي جهة شئت، ثم تنظر ظله فتراه يميل إما إلى جهة اليمين وإما إلى جهة الشمال، وذلك في كل أقطار الدنيا، فهذا وجه يعمم لك ألفاظ الآية، وفيه تجوز واتساع، ومن ذهب إلى أن الْيَمِينِ من غدوة النهار إلى الزوال ثم يكون من الزوال إلى المغيب عن الشمال، وهو قول قتادة وابن جريج، فإنما يترتب له ذلك فيما قدره مستقبل الجنوب، والاعتبار في هذه الآية عندي إنما هو المستقبل الجنوب، وما قال بعض الناس من أن الْيَمِينِ أول وقعة للظل بعد الزوال، ثم الآخر إلى الغروب هي عن الشمال، ولذلك جمع الشَّمائِلِ، وأفرد الْيَمِينِ، فتخليط من القول يبطل من جهات، وقال ابن عباس إذا صليت الفجر كان ما بين مطلع الشمس إلى مغربها ظلا، ثم بعث الله الشمس عليه دليلا فقبض إليه الظل.
Bu ayette ibret için nazara verilen şey; dağlar, ağaçlar ve benzeri gibi gölgesi olan her cisim ve varlıktır. Kendisinde gerçek manada sağ ve sol bulunan ise yalnızca insandır. Ancak burada sağ ve solların zikredilmesi insan dışındaki varlıklar için istiare yoluyladır; yani onu sağı ve solu olan bir varlık farz edersin, dilediğin yöne yöneldiğini varsayarsın, sonra gölgesine bakarsın ve onun ya sağ tarafa ya da sol tarafa meylettiğini görürsün; bu da dünyanın her tarafında böyledir. Bu, ayetin lafızlarını senin için genel kılan bir yöndür; bunda mecaz ve genişlik vardır. { الْيَمِينِ } kelimesinin günün başlangıcından zeval vaktine kadar olduğunu, zevalden batışa kadar ise sol tarafta olduğunu söyleyenler -ki bu Katâde ve İbn Cüreyc'in görüşüdür- bunu ancak güneye yönelmiş olarak takdir ettiklerinde tutarlı kılabilirler. Bana göre bu ayetteki ibret alma durumu güneye yönelen kimse içindir. Bazılarının "sağ (el-yemîn), zevalden sonra gölgenin ilk düştüğü andır; gün batımına kadar olan geri kalanı ise soldur (eş-şemâil); bu yüzden sağ tekil, sollar çoğul getirilmiştir" şeklindeki sözleri ise pek çok açıdan batıl olan tutarsız bir sözdür. İbn Abbâs şöyle demiştir: Sabah namazını kıldığında, güneşin doğduğu yer ile battığı yer arası bütünüyle gölgedir; sonra Allah güneş'i ona bir delil kılmış ve gölgeyi peyderpey kendi [kabzına] çekip almıştır.
قال القاضي أبو محمد: فعلى هذا فأول ذرور الشمس فالظل عن يمين مستقبل الجنوب ثم يبدأ الانحراف فهو عن الشمائل لأنها حركات كثيرة، وظلال متقطعة، فهي شمائل كثيرة، وكأن الظل عن اليمين متصلا واحدا عاما لكل شيء، وفي هذا القول تجوز في تفيأ، وعلى ما قدرنا من استقبال الجنوب يكون الظل أبدا مندفعا عن اليمين إلى الزوال، فإذا تحرك بعد فارق الأيمان جملة وصار اندفاعه عن الشمائل، وقالت فرقة «الظلال» هنا الأشخاص هي المراد أنفسها، والعرب تعبر أحيانا عن الأشخاص بالظل، ومنه قول عبدة بن الطيب: [البسيط]
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Buna göre güneşin ilk doğuşunda gölge, güneye yönelen kimsenin sağındadır; sonra dönme başlar ve bu hareketler çok ve parça parça gölgeler olduğundan dolayı "sollar" (eş-şemâil) haline gelir, dolayısıyla bunlar çok sayıda soldur. Sağdaki gölge ise sanki her şey için bitişik, tek ve umumi gibidir. Bu görüşte "tetefeyye'e" fiilinde mecaz vardır. Bizim takdir ettiğimiz güneye yönelme esasına göre ise gölge zevale kadar daima sağdan uzanır; zevalden sonra hareket ettiğinde ise tamamen sağları bırakır ve uzanışı sollardan olur. Bir fırka ise şöyle demiştir: Buradaki "gölgeler"den (ez-zılâl) maksat şahısların/cisimlerin bizzat kendileridir. Zira Araplar bazen şahısları gölge ile ifade ederler. Abde b. et-Tayyib'in şu sözü de bundandır: [Basît]
إذا نزلنا نصبنا ظل أخبية ... وفار للقوم باللحم المراجيل
Bir yere konakladığımızda çadırların gölgesini kurarız... Ve topluluk için kazanlar etle kaynar.
وإنما تنصب الأخبية، ومنه قول الآخر: [الطويل] تتبع أفياء الظلال عشية أي أفياء الأشخاص.
Oysa kurulan şey çadırların bizzat kendisidir. Diğer bir şairin şu sözü de bundandır: [Tavîl] "Akşamleyin gölgelerin feylerini takip eder", yani şahısların/cisimlerin feylerini.
قال القاضي أبو محمد: وهذا كله محتمل غير صريح، وإن كان أبو علي قد قدره، واختلف المتأولون في هذا السجود فقالت فرقة هو سجود عبادة حقيقة، وذكر الطبري عن الضحاك قال إذا زالت
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Ebû Ali bunu muhtemel görmüş olsa da, bütün bunlar muhtemeldir ancak sarih değildir. Müfessirler bu secde hakkında ihtilaf etmişlerdir: Bir fırka, bunun hakiki bir ibadet secdesi olduğunu söylemiştir. Taberî, Dahhâk'tan şöyle dediğini nakletmiştir: Güneş zevale erdiğinde
الشمس سجد كل شيء قبل القبلة من نبت أو شجر، ولذلك كان الصالحون يستحبون الصلاة في ذلك الوقت، وقال مجاهد إنما تسجد الظلال لا الأشخاص وقالت فرقة، منهم الطبري عبر عن الخضوع والطاعة وميلان الظل ودورانها بالسجود، وكما يقال للمشير برأسه على جهة الخضوع والطاعة وميلان الظل ساجد ومنه قول الشاعر: [الطويل]
bitki veya ağaç cinsinden her şey kıbleye doğru secde eder; bu sebeple salih kimseler o vakitte namaz kılmayı müstehap görürlerdi. Mücâhid ise şöyle demiştir: Secde eden cisimler değil, yalnızca gölgelerdir. Aralarında Taberî'nin de bulunduğu bir fırka ise boyun eğme, itaat, gölgenin meyletmesi ve dönmesinin "secde" ile ifade edildiğini söylemiştir. Nitekim boyun eğme ve itaat maksadıyla başıyla işaret edene ve gölgenin meyletmesine de "secde eden" denir. Şairin şu sözü de bundandır: [Tavîl]
فكلتاهما خرت وأسجد رأسها ... كما سجدت نصرانة لم تحنف
İkisi de yere kapandı ve başlarını secdeye eğdi... Tıpkı hanif olmayan Hristiyan bir kadının secde ettiği gibi.
والداخر المتصاغر المتواضع، ومنه قول ذي الرمة: [الطويل]
"Dâhir" (dâhirûn), küçülen, alçakgönüllülük gösteren demektir. Zü'r-Rumme'nin şu sözü de bundandır: [Tavîl]
فلم يبق إلا داخر في مخيّس ... ومنجحر في غير أرضك في جحر
Artık zindanda boyun eğip küçülenden... Ve senin toprağının dışındaki bir delikte saklanıp kalandan başkası kalmadı.
قوله ﷿
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٤٩ الى ٥٥]
[Nahl Suresi (16), Âyetler 49-55]
وَلِلَّهِ يَسْجُدُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ مِنْ دابَّةٍ وَالْمَلائِكَةُ وَهُمْ لا يَسْتَكْبِرُونَ (٤٩) يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ وَيَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ (٥٠) وَقالَ اللَّهُ لا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ (٥١) وَلَهُ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلَهُ الدِّينُ واصِباً أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَتَّقُونَ (٥٢) وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ ثُمَّ إِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فَإِلَيْهِ تَجْئَرُونَ (٥٣)
{ وَلِلَّهِ يَسْجُدُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ مِنْ دابَّةٍ وَالْمَلائِكَةُ وَهُمْ لا يَسْتَكْبِرُونَ } “Göklerde ve yerde bulunan canlılar ve melekler büyüklük taslamadan Allah'a secde ederler.” { يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ وَيَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ } “Üstlerindeki Rablerinden korkarlar ve kendilerine emrolunanı yaparlar.” { وَقالَ اللَّهُ لا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ } “Allah buyurdu ki: 'İki ilah edinmeyin! O, ancak tek bir ilahtır. Yalnızca benden korkun!'” { وَلَهُ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلَهُ الدِّينُ واصِباً أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَتَّقُونَ } “Göklerde ve yerde ne varsa O'nundur. Din de daima O'nundur. Öyleyken Allah'tan başkasından mı sakınıyorsunuz?” { وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ ثُمَّ إِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فَإِلَيْهِ تَجْئَرُونَ } “Nimet olarak size ne ulaşmışsa Allah'tandır. Sonra size bir darlık dokunduğunda da yalnız O'na yalvarıp yakarırsınız.”
ثُمَّ إِذا كَشَفَ الضُّرَّ عَنْكُمْ إِذا فَرِيقٌ مِنْكُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ (٥٤) لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٥٥)
{ ثُمَّ إِذا كَشَفَ الضُّرَّ عَنْكُمْ إِذا فَرِيقٌ مِنْكُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ } “Sonra sizden o darlığı giderdiğinde, bir de bakarsınız ki içinizden bir grup Rablerine ortak koşuyor!” { لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ } “Kendilerine verdiklerimize nankörlük etsinler diye [böyle yaparlar]. Haydi faydalanın bakalım, yakında bileceksiniz!”
وقعت ما في هذه الآية لما يعقل، قال الزجاج: قوله ما فِي السَّماواتِ يعم ملائكة السماء وما في السحاب وما في الجو من حيوان، وقوله وَما فِي الْأَرْضِ مِنْ دابَّةٍ بين، ثم ذكر ملائكة الأرض في قوله وَالْمَلائِكَةُ ويحتمل أن يكون قوله: وَالْمَلائِكَةُ هو الذي يعم «السماوات والأرض» ، وما قبل ذلك لا يدخل فيه ملك، إنما هو للحيوان أجمع، وقوله يَخافُونَ رَبَّهُمْ عام لجميع الحيوان، وقوله مِنْ فَوْقِهِمْ يحتمل معنيين: أحدهما الفوقية التي يوصف بها الله تعالى فهي فوقية القدر والعظمة والقهر والسلطان، والآخر أن يتعلق قوله مِنْ فَوْقِهِمْ بقوله يَخافُونَ، أي يخافون عذاب ربهم من فوقهم، وذلك أن عادة عذاب الأمم إنما أتى من جهة فوق، وقوله وَيَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ أما المؤمنون فبحسب الشرع والطاعة، وأما غيرهم من الحيوان فبالتسخير والقدر الذي يسوقهم إلى ما نفد من أمر الله تعالى، وقوله وَقالَ اللَّهُ الآية، آية نهي من الله تعالى عن الإشراك به ومعناها لا تتخذوا إلهين اثنين فصاعدا، بما ينصه من قوله إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ، قالت فرقة المفعول الأول ب تَتَّخِذُوا قوله إِلهَيْنِ، وقوله اثْنَيْنِ تأكيد وبيان بالعدد، وهذا معروف في كلام العرب أن يبين المعدود بذكر عدده تأكيدا، ومنه قوله إِلهٌ واحِدٌ لأن لفظ إِلهٌ يقتضي الانفراد، وقال قوم منهم: المفعول الثاني محذوف تقديره معبودا أو مطاعا ونحو هذا، وقالت فرقة: المفعول الأول اثْنَيْنِ، والثاني قوله إِلهَيْنِ، وتقدير الكلام لا تتخذوا اثنين إلهين، ومثله قوله تعالى أَلَّا تَتَّخِذُوا مِنْ دُونِي وَكِيلًا ذُرِّيَّةَ مَنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ [الإسراء: ٢- ٣] ففي هذه الآية على بعض الأقوال تقديم المفعول الأول ل تَتَّخِذُوا، وقوله فَإِيَّايَ منصوب بفعل مضمر تقديره
Bu ayette geçen { مَا } akıl sahipleri için kullanılmıştır. Zeccâc şöyle demiştir: { ما فِي السَّماواتِ } buyruğu gök meleklerini, bulutlardaki ve havadaki canlıları kapsar; { وَما فِي الْأَرْضِ مِنْ دابَّةٍ } buyruğu ise açıktır. Ardından { وَالْمَلائِكَةُ } buyruğunda yer meleklerini zikretmiştir. { وَالْمَلائِكَةُ } ifadesinin hem gökleri hem yeri kapsaması, bundan öncekine hiçbir meleğin girmeyip sadece bütün canlılara ait olması da muhtemeldir. { يَخافُونَ رَبَّهُمْ } buyruğu bütün canlılar için geneldir. { مِنْ فَوْقِهِمْ } buyruğu iki manaya ihtimal taşır: Birincisi, Allah Teâlâ'nın vasfedildiği yüceliktir (fevkiyyet); bu da kudret, azamet, kahr ve galebe yüceliğidir. İkincisi ise { مِنْ فَوْقِهِمْ } ifadesinin { يَخافُونَ } fiiline taalluk etmesidir; yani Rablerinin üstlerinden gelecek azabından korkarlar; zira ümmetlere azap gelmesi adeten hep üst taraftan vuku bulmuştur. { وَيَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ } buyruğu ise müminler hakkında şeriat ve itaat gereğince; diğer canlılar hakkında ise boyun eğdirilme (teshir) ve onları Allah Teâlâ'nın geçerli emrine sevk eden kader gereğindedir. { وَقالَ اللَّهُ } ayeti, Allah Teâlâ'nın kendisine ortak koşulmasını nehyettiği bir ayettir. Manası, { إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ } buyruğunun açıkça belirttiği üzere, "İki ve daha fazla ilah edinmeyin" demektir. Bir fırka şöyle demiştir: { تَتَّخِذُوا } fiilinin birinci mef'ûlü { إِلهَيْنِ }, { اثْنَيْنِ } kelimesi ise tekit ve sayı ile beyandır. Sayılan şeyin tekit amacıyla sayısıyla açıklanması Arap kelamında bilinmektedir. { إِلهٌ واحِدٌ } buyruğu da böyledir; zira "ilâh" lafzı zaten tekliği gerektirir. Onlardan bir topluluk şöyle demiştir: İkinci mef'ûl mahzuftur, takdiri "mâbûden" (tapılan) veya "mutâan" (itaat edilen) ve benzeridir. Bir fırka ise şöyle demiştir: Birinci mef'ûl { اثْنَيْنِ }, ikincisi ise { إِلهَيْنِ } lafzıdır; kelamın takdiri "İkiyi ilah edinmeyin" şeklindedir. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da böyledir: { أَلَّا تَتَّخِذُوا مِنْ دُونِي وَكِيلًا ذُرِّيَّةَ مَنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ } [İsrâ: 2-3] “Benden başkasını vekil edinmeyin. Ey Nûh ile birlikte taşıdıklarımızın soyu!”. Bazı görüşlere göre bu ayette { تَتَّخِذُوا } fiilinin birinci mef'ûlü öne geçirilmiştir. { فَإِيَّايَ } buyruğu ise takdiri
فارهبوا إياي فارهبون ولا يعمل فيه الفعل لأنه قد عمل في الضمير المتصل به، وقوله وَلَهُ ما فِي السَّماواتِ الآية، الواو في قوله وَلَهُ عاطفة على قوله: إِلهٌ واحِدٌ، وجائز أن يكون واو ابتداء، وما عامة جميع الأشياء مما يعقل ومما لا يعقل، والسَّماواتِ هنا كل ما ارتفع من الخلق في جهة فوق، فيدخل فيه العرش والكرسي، والدِّينُ الطاعة والملك كما قال زهير في دين عمرو: وحالت بيننا فدك. أي في طاعته وملكه، و «الواصب» القائم، قاله ابن عباس وعكرمة ومجاهد والضحاك وقال الشاعر [أبي الأسود] : [الكامل]
"Fe'rhebu' iyyâye fe'rhebun" olan gizli bir fiille mansubdur; [zahirdeki] fiil onda amel etmez, zira kendisine bitişen zamirde amel etmiştir. { وَلَهُ ما فِي السَّماواتِ } ayetinde; { وَلَهُ } buyruğundaki vâv, { إِلهٌ واحِدٌ } sözüne matuftur; ibtida (başlangıç) vâv'ı olması da caizdir. { مَا } ise akıl sahibi olan ve olmayan bütün varlıkları kapsar. Buradaki { السَّماواتِ }, yaratılmışlardan yukarı yönde yükselen her şeydir; dolayısıyla Arş ve Kürsî de buna dahildir. { الدِّينُ }, itaat ve mülktür. Nitekim Züheyr şöyle demiştir: "Amr'ın dininde; Fedek aramızda engel oldu", yani onun itaatinde ve mülkünde. "Vâsıb" (dâim ve sabit) kaim demektir; bunu İbn Abbâs, İkrime, Mücâhid ve Dahhâk söylemiştir. Şair [Ebû'l-Esved] şöyle demiştir: [Kâmil]
لا أبتغي الحمد القليل بقاؤه ... يوما بذم الدهر أجمع واصبا
Kalıcılığı az olan bir övgüyü... Bütün zamanın sürekli kınanması pahasına bir gün olsun aramam.
ومنه قول حسان: [المديد]
Hassân'ın şu sözü de bundandır: [Medîd]
غيرته الريح تسفي به ... وهزيم رعده واصب
Toz savuran rüzgâr ve gök gürültüsü sürekli olan gürleyen yağmur orayı değiştirdi.
وقالت فرقة: هو من الوصب وهو التعب، أي وله الدين على تعبه ومشقته.
Bir fırka ise şöyle demiştir: Bu, yorgunluk demek olan "vasab" kökündendir; yani yorgunluğuna ve meşakkattine rağmen din/itaat O'nadır.
قال القاضي أبو محمد: ف «واصب» على هذا جار على النسب أي ذا وصب، كما قال: أضحى فؤادي به فاتنا، وهذا كثير، وقال ابن عباس أيضا: «الواصب» الواجب، وهذا نحو قوله: الواصب الدائم، وقوله أَفَغَيْرَ، توبيخ ولفظ استفهام ونصب «غير» ب تَتَّقُونَ، لأنه فعل لم يعمل في سوى «غير» المذكورة. والواو في قوله وَما بِكُمْ يجوز أن تكون واو ابتداء، ويجوز أن تكون واو الحال، ويكون الكلام متصلا بقول أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَتَّقُونَ، كأنه يقال على جهة التوبيخ: أتتقون غير الله وما منعم عليكم سواه، والباء في قوله بِكُمْ متعلقة بفعل تقديره وما نزل أو ألم ونحو هذا، وما بمعنى الذي، والفاء في قوله فَمِنَ اللَّهِ دخلت بسبب الإبهام الذي في ما التي هي بمعنى الذي، فأشبه الكلام الشرط، ومعنى الآية التذكير بأن الإنسان في جليل أمره ودقيقه إنما هو في نعمة الله وأفضاله، إيجاده داخل في ذلك فما بعده، ثم ذكر تعالى بأوقات المرض لكون الإنسان الجاهل يحس فيها قدر الحاجة إلى لطف الله تعالى، والضُّرَّ وإن كان يعم كل مكروه فأكثر ما يجيء عبارة عن أرزاء البدن، وتَجْئَرُونَ معناه ترفعون أصواتكم باستغاثة وتضرع، وأصله في جؤار الثور والبقرة وصياحها، وهو عند جهد يلحقها أو في أثر دم يكون من بقر تذبح، فذلك الصراخ يشبه به انتحاب الداعي المستغيث بالله إذ رفع صوته، ومنه قول الأعشى: [المتقارب]
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Buna göre "vâsıb", nispet manasındadır; yani "meşakkat sahibi" demektir; nitekim şairin: "Kalbim onunla meftun (fitne sahibi) oldu" demesi gibi, bu da çok yaygındır. İbn Abbâs ayrıca şöyle demiştir: "el-Vâsıb", vacip/zorunlu demektir; bu da "el-vâsıb ed-dâim" (sürekli olan) sözü gibidir. { أَفَغَيْرَ } buyruğu bir kınama ve soru lafzıdır. "Ğayra" kelimesi { تَتَّقُونَ } fiiliyle mansub kılınmıştır; zira bu fiil zikredilen "ğayr" dışında başka bir şeyde amel etmemiştir. { وَما بِكُمْ } buyruğundaki vâv'ın ibtida vâv'ı olması da hâl vâv'ı olması da caizdir; bu durumda söz { أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَتَّقُونَ } buyruğuna bitişik olur. Sanki kınama yoluyla şöyle denilmektedir: "Size O'ndan başka nimet veren yokken Allah'tan başkasından mı sakınıyorsunuz?". { بِكُمْ } buyruğundaki bâ harfi, takdiri "ve mâ nezele" (inen şey) veya "eleme" (dokunan şey) ve benzeri olan bir fiile taalluk eder. { مَا } ise "ellezî" (olan şey) manasındadır. { فَمِنَ اللَّهِ } buyruğundaki fâ ise, "ellezî" manasındaki { مَا } lafzındaki kapalılık (ibham) sebebiyle dahil olmuştur; böylece söz şarta benzemiştir. Ayetin manası; insanın büyük-küçük her durumunda ancak Allah'ın nimeti ve lütfu içinde olduğunu, var edilmesinin ve sonrasının da buna dahil bulunduğunu hatırlatmaktır. Sonra Allah Teâlâ, cahil insanın Allah Teâlâ'nın lütfuna olan muhtaçlığının derecesini onda hissettiği hastalık vakitlerini hatırlatmıştır. { الضُّرَّ } her hoşa gitmeyen şeyi kapsasa da, en çok bedeni musibetler için kullanılır. { تَجْئَرُونَ } ifadesinin manası; feryat ederek ve yalvararak seslerinizi yükseltirsiniz demektir. Kelimenin aslı, boğa ve ineğin böğürmesi ve bağırmasıdır; bu da kendilerine bir zorluk dokunduğunda yahut kesilen sığırların kanının izini gördüklerinde olur. İşte bu feryat, sesini yükselttiğinde Allah'tan yardım dileyen kimsenin hıçkırarak yalvarmasına benzetilmiştir. el-A'şâ'nın şu sözü de bundandır: [Mütekârib]
يراوح من صلوات الملي ... ك طورا سجودا وطورا جؤارا
Hükümranın namazlarından bir secde bir feryat arasında nöbetleşe gidip gelir.
وأنشده أبو عبيدة:
Ebû Ubeyde ise bunu şöyle okumuştur:
بأبيل كلما صلى جأر والأصوات تأتي غالبا على فعال أو فعيل، وقرأ الزهري «يجرون» بفتح الجيم دون همز حذفت الهمزة وألقيت حركتها على الجيم، كما خففت «تسلون» من «تسألون» ، وقوله ثُمَّ إِذا كَشَفَ الضُّرَّ قرأ
"Her namaz kıldığında feryat eden bir rahip gibi." Ses bildiren kelimeler çoğunlukla "fuâl" veya "faîl" vezninde gelir. ez-Zührî, hemzesiz olarak cîm'in fethasıyla «yecerûn» şeklinde okumuştur; hemze hazfedilmiş ve harekesi cîm'e aktarılmıştır, nitekim «tes'elûne» fiili hafifletilerek «teselûn» yapıldığı gibi. { ثُمَّ إِذا كَشَفَ الضُّرَّ } buyruğuna gelince;
الجمهور «كشف» ، وقرأ قتادة «كاشف» ، ووجهها أنها فاعل من واحد بمعنى كشف وهي ضعيفة، وفَرِيقٌ هنا يراد به المشركون الذين يرون أن للأصنام أفعالا من شفاء المرض وجلب الخير ودفع الضر، فهم إذا شفاهم الله عظموا أصنامهم، وأضافوا ذلك الشفاء إليها، وقوله لِيَكْفُرُوا يجوز أن يكون اللام لام الصيرورة أي فصار أمرهم ليكفروا، وهم لم يقصدوا بأفعالهم تلك أن يكفروا، ويجوز أن تكون لام أمر على معنى التهديد والوعيد، كقوله اعْمَلُوا ما شِئْتُمْ [فصلت: ٤٠] والكفر هنا يحتمل أن يكون كفر الجحد بالله والشرك، ويؤيده قوله: بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ، ويحتمل أن يكون كفر النعمة وهو الأظهر، لقوله:
cumhur «keşefe» şeklinde okumuştur. Katâde ise «kâşefe» şeklinde okumuştur; bunun yönü, tek kişiden gelen "keşefe" manasında "fâale" babı olmasıdır, fakat bu zayıftır. Buradaki { فَرِيقٌ } ile putların hastalığı iyileştirme, hayır getirme ve zararı savma gibi fiilleri olduğuna inanan müşrikler kastedilmektedir; nitekim Allah kendilerine şifa verdiğinde putlarını yüceltir ve bu şifayı onlara nispet ederler. { لِيَكْفُرُوا } buyruğundaki lâm'ın akıbet (sayrûret) lâmı olması caizdir; yani işlerinin sonu küfre vardı, yoksa onlar bu yaptıklarıyla küfretmeyi kastetmemişlerdi. Tehdit ve vaîd manasında emir lâmı olması da caizdir; nitekim { اعْمَلُوا ما شِئْتُمْ } [Fussilet: 40] “Dilediğinizi yapın!” buyruğunda olduğu gibi. Buradaki küfür, Allah'ı inkâr ve şirk küfrü olabilir; { بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ } buyruğu da bunu destekler. Nimet küfrü (nankörlük) olması da muhtemeldir ki şu buyruktan dolayı daha zahir olan da budur:
بِما آتَيْناهُمْ أي بما أنعمنا عليهم، وقرأ الجمهور فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ على معنى قل لهم يا محمد، وروى أبو رافع عن النبي ﵇ «فيمتعوا» بياء من تحت مضمومة «فسوف يعلمون» على معنى ذكر الغائب وكذلك في الروم، وهي قراءة أبي العالية، وقرأ الحسن «فتمتعوا» على الأمر «فسوف يعلمون» بالياء على ذكر الغائب، وعلى ما روى أبو رافع يكون «يمتعوا» في موضع نصب عطفا على «يكفروا» إن كانت اللام لام كي، أو نصبا بالفاء في جواب الأمر إن كانت اللام لام أمر، ومعنى التمتع في هذه الآية بالحياة الدنيا التي مصيرها إلى الفناء والزوال.
{ بِما آتَيْناهُمْ } “Kendilerine verdiklerimize”, yani onlara ihsan ettiğimiz nimetlere. Cumhur { فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ } şeklinde; "Ey Muhammed, onlara de ki" manasında okumuştur. Ebû Râfi', Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'den alttan iki noktalı ötreli yâ ile gayb manasında «feyümeyti'û fesevfe ya'lemûn» şeklinde rivayet etmiştir; Rûm Suresi'nde de böyledir ve bu Ebû'l-Âliye'nin kıraatidir. el-Hasan ise emir olarak «fetemette'û», gayb sigasıyla «fesevfe ya'lemûn» şeklinde okumuştur. Ebû Râfi'in rivayetine göre, şayet lâm ta'lîl (sebep bildiren key) lâmı ise «yümeyti'û» lafzı «yekfürû» üzerine matuf olarak nasb mahallindedir; şayet lâm emir lâmı ise emir cevabındaki fâ sebebiyle mansubdur. Bu ayetteki faydalanmanın (temettu') manası; akıbeti yokluk ve zeval olan dünya hayatından faydalanmaktır.
قوله ﷿:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٥٦ الى ٥٩]
[Nahl Suresi (16), Âyetler 56-59]
وَيَجْعَلُونَ لِما لا يَعْلَمُونَ نَصِيباً مِمَّا رَزَقْناهُمْ تَاللَّهِ لَتُسْئَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَفْتَرُونَ (٥٦) وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَناتِ سُبْحانَهُ وَلَهُمْ ما يَشْتَهُونَ (٥٧) وَإِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ (٥٨) يَتَوارى مِنَ الْقَوْمِ مِنْ سُوءِ ما بُشِّرَ بِهِ أَيُمْسِكُهُ عَلى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرابِ أَلا ساءَ ما يَحْكُمُونَ (٥٩)
{ وَيَجْعَلُونَ لِما لا يَعْلَمُونَ نَصِيباً مِمَّا رَزَقْناهُمْ تَاللَّهِ لَتُسْئَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَفْتَرُونَ } “Kendilerine rızık olarak verdiklerimizden mahiyetini bilmedikleri şeylere pay ayırıyorlar. Allah'a andolsun ki uydurduğunuz iftiralardan mutlaka sorguya çekileceksiniz!” { وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَناتِ سُبْحانَهُ وَلَهُمْ ما يَشْتَهُونَ } “Kızları Allah'a nispet ediyorlar -O bundan münezzehtir-, kendilerine ise canlarının çektiğini [erkek çocukları] ayırıyorlar.” { وَإِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ } “Onlardan birine bir kız çocuğu müjdelendiği zaman, içi öfkeyle dolarak yüzü simsiyah kesilir.” { يَتَوارى مِنَ الْقَوْمِ مِنْ سُوءِ ما بُشِّرَ بِهِ أَيُمْسِكُهُ عَلى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرابِ أَلا ساءَ ما يَحْكُمُونَ } “Kendisine verilen müjdenin kötülüğünden dolayı kavminden gizlenir: Onu hor ve hakir olarak tutsun mu, yoksa toprağa mı gömsün? Dikkat edin, verdikleri hüküm ne kadar da kötüdür!”
الضمير في قوله وَيَجْعَلُونَ للكفار، وقوله لِما لا يَعْلَمُونَ يريد الأصنام، ومعناه لا يعلمون فيهم حجة ولا برهانا، ويحتمل أن يريد بقوله: يَعْلَمُونَ الأصنام، أي يجعلون لجمادات لا تعلم شيئا نَصِيباً، فالمفعول محذوف، ثم عبر عنهم بعبارة من يعقل بحسب مذهب الكفار الذين يسندون إليها ما يسند إلى من يعقل، وبحسب أنه إسناد منفي، وهذا كله ضعيف، و «النصيب» المشار إليه هو ما كانت العرب سنته من الذبح لأصنامها والإهداء إليها، والقسم لها من الغلات، ثم أمر الله تعالى نبيه ﵇، أن يقسم لهم أنهم سيسألون على افترائهم في أن تلك السنن هي الحق الذي أمر الله به كما قال بعضهم، و «الفرية» اختلاق الكذب وقوله وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَناتِ الآية، هذا تعديد لقبح قول الكفار:
{ وَيَجْعَلُونَ } buyruğundaki zamir kâfirlere aittir. { لِما لا يَعْلَمُونَ } buyruğuyla putları kastetmektedir; manası da: "Kendileri hakkında hiçbir delil ve hüccet bilmedikleri şeyler" demektir. { يَعْلَمُونَ } ile putların kastedilmiş olması da muhtemeldir; yani hiçbir şey bilmeyen cansız varlıklara bir pay ({ نَصِيباً }) ayırırlar; bu durumda mef'ûl mahzuftur. Sonra akıl sahibi varlıklara isnat edilen şeyleri putlara nispet eden kâfirlerin mezhebine göre ve menfi bir isnat olması hasebiyle onlardan akıl sahiplerinin ifadesiyle söz etmiştir; fakat bunların hepsi zayıftır. İşaret edilen "pay" ({ النصيب }) ise Arapların putları için kurban kesmek, onlara hediye sunmak ve ekinlerden onlara pay ayırmak şeklindeki adet edindikleri uygulamadır. Sonra Allah Teâlâ Peygamberi [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e, bazılarının iddia ettiği gibi bu adetlerin Allah'ın emrettiği hak olduğuna dair uydurdukları iftiralarından dolayı mutlaka hesaba çekileceklerine dair onlara yemin etmesini emretmiştir. "Ferye" ise yalan uydurmaktır. { وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَناتِ } ayetine gelince; bu, kâfirlerin şu çirkin sözlerinin sayıp dökülmesidir:
الملائكة بنات الله ورد عليهم من وجهين، أحدهما نسبة النسل إلى الله تعالى عن ذلك، والآخر أنهم نسبوا من النسل الأخس المكروه عندهم، وما في قوله ما يَشْتَهُونَ مرتفعة بالابتداء، والخبر في المجرور قبله، وأجاز الفراء أن تكون في موضع نصب عطفا على الْبَناتِ، والبصريون لا يجيزون هذا لأنه من باب ضربتني، وكان يلزم عندهم أن يكون لأنفسهم ما يشتهون، والمراد بقوله ما يَشْتَهُونَ: الذكران من الأولاد، وقوله وَإِذا بُشِّرَ لما صرح بالشيء المبشر به حسن ذكر البشارة فيه وإلا فالبشارة مطلقة لا تكون إلا في خير، وقوله ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا عبارة عن العبوس والتقطيب الذي يلحق المغموم، وقد يعلو وجه
"Melekler Allah'ın kızlarıdır". Onlara iki yönden reddiye yapılmıştır: Birincisi, çocuk isnadının Allah Teâlâ'ya yapılmasıdır ki Allah bundan yücedir; ikincisi ise nesilden kendilerince en aşağı ve hoşlanmadıkları olanı O'na isnat etmeleridir. { ما يَشْتَهُونَ } buyruğundaki { مَا }, mübteda olarak merfûdur; haberi ise kendisinden önceki mecrurdur ({ وَلَهُمْ }). Ferrâ, { الْبَناتِ } üzerine matuf olarak nasb mahallinde olmasını caiz görmüştür; ancak Basralılar buna cevaz vermezler, zira bu "darabtenî" babındandır ve onlara göre [böyle olsaydı] "li-enfüsihim mâ yeştehûn" denilmesi gerekirdi. { ما يَشْتَهُونَ } buyruğu ile kastedilen, çocuklardan erkek olanlardır. { وَإِذا بُشِّرَ } buyruğuna gelince; müjdelenen şey açıkça zikredildiği için burada tebşir (müjde) lafzının zikredilmesi uygun düşmüştür; aksi halde mutlak müjde ancak hayırda olur. { ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا } buyruğu, kederlenen kimseye arız olan yüz asıklığı ve çatıklıktan kinayedir. Bazen de kederli kimsenin yüzünü
المغموم سواد وربدة وتذهب شراقته، فلذلك يذكر له السواد، وكَظِيمٌ بمعنى كاظم كعليم وعالم، والمعنى أنه يخفي وجده وهمه بالأنثى، وقوله يَتَوارى مِنَ الْقَوْمِ الآية، هذا التواري الذي ذكر الله تعالى إنما هو بعد البشارة بالأنثى، وما يحكى أن الرجل منهم كان إذا أصاب امرأته الطلق توارى حتى يخبر بأحد الأمرين، فليس المراد في الآية، ويشبه أن ذلك كان إذا أخبر بسارّ خرج، وإن أخبر بسوء بقي على تواريه ولم يحتج إلى إحداثه، ومعنى يَتَوارى يتغيب، وتقدير الكلام يتوارى من القوم مدبرا أَيُمْسِكُهُ أَمْ يَدُسُّهُ؟ وقرأت فرقة «أيمسكه» على لفظ «ما أم يدسها» على معنى الأنثى، وقرأ الجحدري «أيمسكها أم يدسها» على معنى الأنثى في الموضعين، وقرأ الجمهور «على هون» بضم الهاء، وقرأ عيسى بن عمر «على هوان» ، وهي قراءة عاصم الجحدري، وقرأ الأعمش «على سوء» ، ومعنى الآية يدبر أيمسك هذه الأنثى على هوان يتحمله وهم يتجلد له، أم يدسها فيدفنها حية، فهو الدس في التراب، ثم استفتح تعالى بالإخبار بسوء حكمهم وفعلهم بهذا في بناتهم ورزق الجميع على الله.
bir kararma ve kül rengi kaplar, parlaklığı gider; bu sebeple ona siyahlık isnat edilir. { كَظِيمٌ }, "alîm" ile "âlim" gibi "kâzım" manasındadır; manası da kız çocuğu sebebiyle hüznünü ve kederini içine atıp gizlemesidir. { يَتَوارى مِنَ الْقَوْمِ } ayetine gelince; Allah Teâlâ'nın zikrettiği bu gizlenme ancak kız çocuğu müjdelendikten sonradır. Onlardan birinin karısının doğum sancısı tuttuğunda iki durumdan biri kendisine haber verilinceye kadar gizlendiğine dair anlatılan rivayet ise ayette kastedilen mana değildir. Muhtemeldir ki sevindirici bir haber aldığında ortaya çıkar, kötü bir haber aldığında ise gizlenmeye devam eder ve yeniden gizlenmeye ihtiyaç duymazdı. { يَتَوارى } fiilinin manası gizlenir, gözden kaybolur demektir. Kelamın takdiri ise: "Onu tutsun mu yoksa toprağa mı gömsün diye düşünerek kavminden gizlenir" şeklindedir. Bir fırka, { مَا } lafzına binaen «eyümsikühû», kız manasına binaen de «em yedüssühâ» şeklinde okumuştur. el-Cahderî her iki yerde de kız manasına binaen «eyümsikühâ em yedüssühâ» şeklinde okumuştur. Cumhur he harfinin zammesiyle «alâ hûnin» şeklinde okumuştur. Îsâ b. Ömer ise «alâ hevânin» şeklinde okumuştur ki bu Âsım el-Cahderî'nin de kıraatidir. el-A'meş ise «alâ sû'in» şeklinde okumuştur. Ayetin manası: Katlanacağı ve sabredeceği bir zillet içinde bu kızı sağ mı tutsun, yoksa diri diri toprağa mı gömsün diye düşünür; toprağa sokup gizlemek (ed-dess) budur. Sonra Allah Teâlâ, -hepsinin rızkı Allah'a ait olduğu halde- kız çocukları hakkındaki bu kötü hükümlerini ve fiillerini haber vererek başlamıştır.
قوله ﷿:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٦٠ الى ٦٢]
[Nahl Suresi (16), Âyetler 60-62]
لِلَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ مَثَلُ السَّوْءِ وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلى وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٦٠) وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ ما تَرَكَ عَلَيْها مِنْ دَابَّةٍ وَلكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ (٦١) وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ ما يَكْرَهُونَ وَتَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْكَذِبَ أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنى لا جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ النَّارَ وَأَنَّهُمْ مُفْرَطُونَ (٦٢)
{ لِلَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ مَثَلُ السَّوْءِ وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلى وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “Ahirete inanmayanlar için kötü sıfat (örnek) vardır. En yüce sıfatlar ise Allah'ındır. O, mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.” { وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ ما تَرَكَ عَلَيْها مِنْ دَابَّةٍ وَلكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ } “Eğer Allah insanları zulümleri yüzünden hemen cezalandırsaydı, yeryüzünde hiçbir canlı bırakmazdı. Fakat onları belirlenmiş bir süreye kadar erteler. Ecelleri geldiği zaman ise ne bir an geri kalabilirler ne de öne geçebilirler.” { وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ ما يَكْرَهُونَ وَتَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْكَذِبَ أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنى لا جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ النَّارَ وَأَنَّهُمْ مُفْرَطُونَ } “Kendilerinin hoşlanmadıkları şeyleri Allah'a nispet ederler; dilleri de en güzel sonucun kendilerine ait olduğu yalanını düzer. Şüphe yok ki onlar için ateş vardır ve onlar [cehenneme] en önde sürüleceklerdir.”
قالت فرقة مَثَلُ في هذه الآية بمعنى صفة، أي لهؤلاء صفة السوء ولله الوصف الأعلى.
Bir fırka şöyle demiştir: Bu ayetteki { مَثَلُ } sıfat anlamındadır; yani kötülük sıfatı onlarındır, en yüce sıfat ise Allah'ındır.
قال القاضي أبو محمد: وهذا لا يضطر إليه، لأنه خروج عن اللفظ، بل قوله مَثَلُ على بابه، وذلك أنهم إذا قالوا إن البنات لله فقد جعلوا له مثلا أبا البنات من البشر، وكثرة البنات عندهم مكروه ذميم، فهو مثل السوء الذي أخبر الله تعالى أنه لهم ليس في البنات فقط، لكن لما جعلوه هم في البنات جعله هو لهم على الإطلاق في كل سوء، ولا غاية أبعد من عذاب النار، وقوله وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلى على الإطلاق أيضا في الكمال المستغني، وقال قتادة: الْمَثَلُ الْأَعْلى لا إله إلا الله، وباقي الآية بين، وقوله وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Buna mecbur kalınamaz; zira bu, lafzın zahirinden çıkmaktır. Bilakis { مَثَلُ } buyruğu kendi asıl manası üzeredir. Şöyle ki: Onlar "Kızlar Allah'ındır" dediklerinde, O'na insanlardan kız babası olan bir benzer (mesel) kılmış olurlar. Kızların çokluğu ise kendilerince hoş karşılanmayan, yerilmiş bir durumdur. İşte Allah Teâlâ'nın kendilerine ait olduğunu bildirdiği kötü örnek (meselü's-sev') sadece kızlar hakkında değildir; fakat onlar bunu kızlar hakkında yaptıklarında, Allah da onu her türlü kötülükte mutlak olarak onlara kılmıştır; cehennem azabından daha uzak/büyük bir son da yoktur. { وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلى } buyruğu da hiçbir şeye muhtaç olmayan kemal sıfatı hakkında mutlaklıktır. Katâde şöyle demiştir: { الْمَثَلُ الْأَعْلى }, "Lâ ilâhe illallâh"tır. Ayetin geri kalanı ise açıktır. { وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ } buyruğuna gelince;
الآية، وآخذ هو تفاعل من أخذ، كأن أحد المتؤاخذين يأخذ من الآخر، إما بمعصية كما هي في حق الله تعالى، أو بإذاية في جهة المخلوقين، فيأخذ الآخر من الأول بالمعاقبة والجزاء، وهي لغتان وأخذ وآخذ، ويُؤاخِذُ يصح أن يكون من آخذ، وأما كونها من واخذ فبين، والضمير في عَلَيْها عائد على الأرض، وتمكن ذلك مع أنه لم يجر لها ذكر لشهرتها، وتمكن الإشارة لها كما قال لبيد في الشمس:
"Âhaze", "ahz" kökünden müfâale babındadır; sanki karşılıklı muaheze eden iki taraftan biri diğerinden -Allah Teâlâ'nın hakkında olduğu gibi bir isyan sebebiyle, yahut mahlûkat yönünde bir eziyet sebebiyle- bir şey alır, diğeri de cezalandırma ve karşılık verme yoluyla birinciden alır. Bu, "ve'ahaze" ve "âhaze" şeklinde iki lehçedir. { يُؤاخِذُ } fiilinin "âhaze"den gelmesi sahihtir; "vâhaze"den gelmesi ise açıktır. { عَلَيْها } buyruğundaki zamir yeryüzüne (el-ard) aittir. Öncesinde açıkça zikredilmemiş olmasına rağmen meşhur olması sebebiyle zamirin ona dönmesi ve işaret edilmesi caiz olmuştur; nitekim Lebîd güneş hakkında şöyle demiştir:
حتى إذا ألقت يدا في كافر ... وأجنّ عورات البلاد ظلامها
Nihayet [güneş] gece karanlığının koynuna elini uzattığında... Ve karanlığı beldelerin açık yerlerini örttüğünde.