Binûn

Nahl Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: el-Muharrerü'l-Vecîz · İbn Atıyye · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ومنه قول تعالى حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ [ص: ٣٢] ولم يجر للشمس ذكر، وقوله مِنْ دَابَّةٍ دخلت مِنْ لاستغراق الجنس، وظاهر الآية أن الله تعالى أخبر أنه لو أخذ الناس بعقاب يستحقونه

Allah Teâlâ'nın, öncesinde güneşin adı açıkça geçmediği halde { حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ } [Sâd: 32] “Nihayet [güneş] perdenin arkasına gizlendi” buyurması da böyledir. { مِنْ دَابَّةٍ } buyruğundaki { مِنْ } cinsi istiğrak (kapsamak) için dahil olmuştur. Ayetin zahiri, Allah Teâlâ'nın insanları küfür ve isyanlarındaki

بظلمهم في كفرهم ومعاصيهم لكان ذلك العقاب يهلك منه جميع ما يدب على الأرض من حيوان فكأنه بالقحوط أو بأمر يصيبهم من الله تعالى، وعلى هذا التأويل قال بعض العلماء: كاد الجعل أن يهلك بذنوب بني آدم، ذكره الطبري، وروي عن النبي ﷺ أنه قال: «إن الله تعالى ليهزل الحوت في الماء والطير في الهواء بذنوب العصاة» ، وسمع أبو هريرة رجلا يقول: إن الظالم لا يهلك إلا نفسه، فقال أبو هريرة: بلى إن الله ليهلك الحبارى في وكرها هزلا بذنوب الظلمة، وقد نطقت الشريعة في أخبارها بأن الله تعالى أهلك الأمم بريها وعاصيها بذنوب العصاة منهم، وقالت فرقة: قوله: مِنْ دَابَّةٍ، يريد من أولئك الظلمة فقط، ويدل على هذا التخصيص، أن الله لا يعاقب أحدا بذنب أحد، واحتجت بقول الله تعالى وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى [الأنعام: ١٦٤] وهذا معنى آخر، وذلك أن الله تعالى لا يجعل العقوبة تقصد أحدا بسبب إذناب غيره، ولكن إذا أرسل عذابا على أمة عاصية، لم يمكن البري التخليص من ذلك العذاب، فأصابه العذاب لا بأنه له مجازاة، ونحو هذا قوله وَاتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً [الأنفال: ٢٥] وقيل للنبي ﷺ: أنهلك وفينا الصالحون؟ قال «نعم إذا كثر الخبث» ، ثم لا بد من تعلق ظلم ما بالأبرياء، وذلك بترك التغيير ومداهنة أهل الظلم ومداومة جوارهم، و «الأجل المسمى» في هذه الآية هو بحسب شخص شخص، وفي معنى الآية مع أمائرها اختصار وإيجاز، وقوله ما يَكْرَهُونَ يريد البنات، وما في هذا الموضع تقع لمن يعقل من حيث هو صنف وقرأ الحسن «ألسنتهم الكذب» بسكون النون كراهية توالي الحركات، وقرأ الجمهور «الكذب» بكسر الذال، ف أَنَّ بدل منه، وقرأ معاذ بن جبل وبعض أهل الشام «الكذب» بضم الكاف والذال والباء على صفة الألسنة، وأَنَّ لَهُمُ مفعول ب تَصِفُ، والْحُسْنى قال مجاهد وقتادة: الذكور من الأولاد، وهو الأسبق من معنى الآية، وقالت فرقة يريد الجنة.

zulümleri sebebiyle hak ettikleri bir ceza ile cezalandırsaydı, o ceza yüzünden yeryüzünde debelenen hayvanların tamamının helak olacağını bildirmektedir; bu da sanki kuraklık yahut Allah Teâlâ'dan onlara isabet edecek bir felaket sebebiyle olurdu. Bu yoruma binaen bazı âlimler, 'Neredeyse bok böceği bile âdemoğlunun günahları yüzünden helak olacaktı' demişlerdir; bunu et-Taberî zikretmiştir. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Şüphesiz Allah Teâlâ, günahkârların günahları yüzünden sudaki balığı ve havadaki kuşu bile zayıflatıp eritir.» Ebû Hüreyre bir adamın 'Zalim ancak kendisini helak eder' dediğini işitince şöyle demiştir: 'Hayır, Allah zalimlerin günahları yüzünden toy kuşunu yuvasında zayıflıktan helak eder.' Şeriatın haberlerinde, Allah Teâlâ'nın içlerindeki günahkârların günahları yüzünden toplumları, iyileriyle ve günahkârlarıyla birlikte toptan helak ettiği açıkça bildirilmiştir. Bir fırka şöyle demiştir: { مِنْ دَابَّةٍ } buyruğunda sadece o zalimleri kastetmektedir; bu tahsise delil ise Allah'ın hiç kimseyi başkasının günahıyla cezalandırmayacağı hususudur. Onlar Allah Teâlâ'nın { وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى } [el-En'âm: 164] “Hiçbir günahkâr bir başkasının günahını yüklenmez” buyruğunu delil getirmişlerdir. Bu ise başka bir manadır; şöyle ki: Allah Teâlâ cezayı bir başkasının günah işlemesi sebebiyle bir kimseyi doğrudan hedef kılacak şekilde vermez. Fakat isyankâr bir topluma azap gönderdiğinde, masum olanın o azaptan kurtulması mümkün olmaz ve azap ona bir ceza/karşılık olarak değil, genel felaket olarak isabet eder. { وَاتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً } [el-Enfâl: 25] “Öyle bir fitneden sakının ki, aranızdan yalnızca zulmedenlere dokunmakla kalmaz” buyruğu da böyledir. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e: 'İçimizde salihler varken de helak olur muyuz?' diye sorulunca, «Evet, kötülük çoğaldığı zaman» buyurmuştur. Ayrıca [bununla birlikte] kötülüğü değiştirmeyi terk etmek, zulüm ehline yağcılık yapmak ve onlarla komşuluğu sürdürmek suretiyle masumlara da bir miktar zulmün sirayet etmesi kaçınılmazdır. Bu ayetteki 'ecel-i müsemmâ' (belirlenmiş süre), tek tek her bir şahsa göredir. Ayetin manasında, delilleriyle birlikte bir kısaltma ve vecizlik (îcâz) vardır. { ما يَكْرَهُونَ } buyruğunda kız çocuklarını kastetmektedir. Bu makamdaki { ما }, bir tür/cins olması bakımından akıl sahipleri için kullanılmıştır. el-Hasan, ardı ardına gelen harekelerin ağırlığından kaçınarak { ألسنتهم الكذب } ibaresini nun harfinin sükûnu ile okumuştur. Cumhur { الكذب } kelimesini zâl harfinin kesresi ile okumuştur; bu durumda { أَنَّ } ondan bedel olur. Muâz b. Cebel ve Şam ehlinden bazıları { الكُذُبَ } kelimesini kâf, zâl ve bâ harflerinin zammesi ile dillerin sıfatı olarak okumuşlardır; bu durumda { أَنَّ لَهُمُ } ifadesi { تَصِفُ } fiilinin mef'ûlü olur. { الْحُسْنى } hakkında Mücâhid ve Katâde 'Erkek çocuklardır' demiştir ki ayetin akışından öncelikle anlaşılan mana da budur. Bir fırka ise cennetin kastedildiğini söylemiştir.

قال القاضي أبو محمد: ويؤيد هذا قوله لا جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ النَّارَ ومعنى الآية على هذا التأويل يجعلون لله المكروه ويدعون مع ذلك أنهم يدخلون الجنة، كما تقول لرجل أنت تعصي الله، وتقول مع ذلك أنت تنجو، أي هذا بعيد مع هذا، ثم حكم عليهم بعد ذلك بالنار، وقد تقدم القول في لا جَرَمَ، وقرأ الجمهور «أن لهم» بفتح الهمزة، وإعرابها بحسب تقدير جَرَمَ، فمن قدرها بكسب فعلهم فهو نصب، ومن قدرها يوجب فهو رفع، وقرأ الحسن وعيسى بن عمران «إن لهم» بكسر الهمزة وقرأ السبعة سوى نافع «مفرطون» بفتح الراء وخفتها، ومعناه مقدمون إلى النار والعذاب، وهي قراءة الحسن والأعرج وأصحاب ابن عباس، وقد رويت عن نافع، وهو مأخوذ من فرط الماء وهم القوم الذين يتقدمون إلى المياه لإصلاح الدلاء والأرشية، ومنه قول النبي ﷺ «أنا فرطكم على الحوض» ومنه قول القطامي:

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: { لا جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ النَّارَ } buyruğu da bunu desteklemektedir. Bu yoruma göre ayetin manası şöyledir: Allah'a hoşlanmadıkları şeyleri isnat ederler, bununla beraber bir de cennete gireceklerini iddia ederler. Nitekim bir adama 'Sen Allah'a isyan ediyorsun, bununla birlikte kurtulacağını söylüyorsun' demen gibidir; yani bu durum o durumla bağdaşmaktan uzaktır. Sonra bunun ardından haklarında cehennem hükmünü vermiştir. { لا جَرَمَ } hakkında açıklama daha önce geçmişti. Cumhur { أن لهم } lafzını hemzenin fethasıyla okumuştur; bunun irabı { جَرَمَ } fiilinin takdirine göredir: Kim onu onların fiillerinin kazanımı (kesb) olarak takdir ederse mansuptur; kim de gerektirir (yûcib) şeklinde takdir ederse merfûdur. el-Hasan ve Îsâ b. İmrân ise hemzenin kesresiyle { إن لهم } şeklinde okumuşlardır. Nâfi' dışındaki yedi kıraat imamı { مفرطون } kelimesini râ harfinin fethası ve şeddesiz oluşuyla okumuşlardır; bunun manası 'ateşe ve azaba önden sürülenler' demektir. Bu, el-Hasan, el-A'rec ve İbn Abbâs'ın ashabının kıraatidir; Nâfi'den de rivayet edilmiştir. Bu kelime 'feratü'l-mâ' (su öncüsü) tabirinden alınmadır ki onlar kovaları ve ipleri hazırlamak üzere su başlarına herkesten önce giden topluluktur. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in: «Ben havuz başında sizin öncünüzüm (feratukum)» buyruğu ve el-Kutâmî'nin şu beyti bu köktendir:

واستعجلونا وكانوا من صحابتنا ... كما تعجل فرّاط لورّاد

Bizi acele ettirdiler; oysa yoldaşlarımızdandılar... Tıpkı öncülerin su başına gelenler için acele etmesi gibi.

وقالت فرقة: مُفْرَطُونَ معناه مخلفون متركون في النار منسيون فيها، قاله سعيد بن جبير ومجاهد وابن أبي هند، وقال آخرون مُفْرَطُونَ معناه مبعدون في النار، وهذا قريب من الذي قبله، وقرأ أبو جعفر بن القعقاع «مفرّطون» بكسر الراء وتشديدها وفتح الفاء، ومعناه مقصرون في طاعة الله تعالى، وقد

Bir fırka şöyle demiştir: { مُفْرَطُونَ }, ateşte arkada bırakılmış, terk edilmiş ve içinde unutulmuş olanlar manasındadır; bunu Saîd b. Cübeyr, Mücâhid ve İbn Ebî Hind söylemiştir. Başkaları ise { مُفْرَطُونَ } kelimesinin ateşe uzaklaştırılmışlar anlamına geldiğini söylemişlerdir ki bu da bir önceki manaya yakındır. Ebû Ca'fer b. el-Ka'kâ' { مفرّطون } şeklinde râ'nın kesresi, şeddesi ve fâ'nın fethası ile okumuştur; bunun manası 'Allah Teâlâ'ya itaatte kusur edenler' demektir. Ondan

روي عنه فتح الراء مع شدها، وقرأ نافع وحده «مفرطون» بكسر الراء وخفتها، وهي قراءة ابن مسعود وابن عباس وأبي رجاء وشيبة بن نصاح وأكثر أهل المدينة، أي يتجاوزون الحد في معاصي الله ﷿.

şedde ile birlikte râ'nın fethası da rivayet edilmiştir. Yalnızca Nâfi' ise râ harfinin kesresi ve şeddesizliği ile { مفرطون } şeklinde okumuştur; bu İbn Mes'ûd, İbn Abbâs, Ebû Recâ, Şeybe b. Nisâh ve Medine ehlinin çoğunun kıraatidir; yani Allah (azze ve celle)'ye isyanda haddi aşanlar demektir.

قوله ﷿:

Allah (azze ve celle)'nin buyruğu:

[سورة النحل (١٦) : الآيات ٦٣ الى ٦٦]

[Nahl Suresi (16), 63-66. Ayetler]

تَاللَّهِ لَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ فَهُوَ وَلِيُّهُمُ الْيَوْمَ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٦٣) وَما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ إِلاَّ لِتُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ وَهُدىً وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٦٤) وَاللَّهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ (٦٥) وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ لَبَناً خالِصاً سائِغاً لِلشَّارِبِينَ (٦٦)

{ تَاللَّهِ لَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ فَهُوَ وَلِيُّهُمُ الْيَوْمَ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٦٣) وَما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ إِلاَّ لِتُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ وَهُدىً وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٦٤) وَاللَّهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ (٦٥) وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ لَبَناً خالِصاً سائِغاً لِلشَّارِبِينَ (٦٦) } “Allah'a andolsun ki, senden önceki ümmetlere de [elçiler] gönderdik; fakat şeytan onlara amellerini süslü gösterdi. İşte o, bugün de onların dostudur ve onlar için can yakıcı bir azap vardır. (63) Biz bu Kitab'ı sana, ancak hakkında ihtilafa düştükleri şeyi onlara açıklayasın ve inanan bir kavim için bir hidayet ve rahmet olsun diye indirdik. (64) Allah gökten bir su indirdi de onunla yeryüzünü ölümünden sonra diriltti. Şüphesiz bunda [kulak verip] dinleyen bir kavim için bir ibret vardır. (65) Kuşkusuz sizin için hayvanlarda da bir ibret vardır. Size onların karınlarındaki fışkı ile kan arasından, içenlerin boğazından kolayca geçen halis bir süt içiriyoruz. (66)”

هذه آية ضرب مثل لهم بمن تقدم وفي ضمنها وعيد لهم وتأنيس للنبي ﷺ، وقوله الْيَوْمَ يحتمل أن يريد يوم الإخبار بهذه الآية، وهو بعد موت أولئك الأمم المذكورة، أي لا ولي لهم منذ ماتوا واحتاجوا إلى الغوث إلا الشيطان، ويحتمل أن يريد يوم القيامة، والألف واللام فيه للعهد، أي «هو وليهم» في «اليوم» المشهور وهو وقت الحاجة والفصل، ويحتمل أن يريد فَهُوَ وَلِيُّهُمُ مدة حياتهم، ثم انقطعت ولايته بموتهم، وعبر عن ذلك بقوله الْيَوْمَ تمثيلا للمخاطبين بمدة حياتهم، كما تقول لرجل شاب تحضه على طلب العلم: يا فلان لا يدرس أحد من الناس إلا اليوم، تريد في مثل سنك هذه. فكأنه قال لهؤلاء: فَهُوَ وَلِيُّهُمُ في مثل حياتكم هذه، وهي التي كانت لهم، وسائر الآية وعيد، وقوله وَما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ يريد القرآن، وقوله لِتُبَيِّنَ لَهُمُ في موضع المفعول من أجله، وقوله وَهُدىً وَرَحْمَةً عطف عليه، كأنه قال إلا للبيان أي لأجل البيان لهم، وقوله الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ لفظ عام لأنواع كفر الكفرة من الجحد بالله تعالى، أو بالقيامة، أو بالنبوءات، أو غير ذلك، ولكن الإشارة في هذه الآية إنما هي لجحدهم الربوبية وتشريكهم الأصنام في الألوهية، يدل على ذلك أخذه بعد هذا في إثبات العبر الدالة على أن الأنعم وسائر الأفعال إنما هي من الله تعالى، لا من الأصنام. وقوله تعالى وَاللَّهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً الآية، لما أمره بتبيين ما اختلف فيه، نص العبر المؤدية إلى تبيين أمر الربوبية، فبدأ بنعمة المطر التي هي أبين العبر، وهي ملاك الحياة، وهي في غاية الظهور لا يخالف فيها عاقل، و «حياة الأرض وموتها» استعارة وتشبيه بالحيوان، فإذ هي هامدة غبراء غير منبتة فهي كالميت، وإذ هي منبتة مخضرة مهتزة رابية فهي كالحي، وقوله يَسْمَعُونَ يدل على ظهور هذا المعتبر فيه وبيانه، لأنه لا يحتاج إلى تفكر ولا نظر قلب، وإنما يحتاج المنبه إلى أن يسمع القول فقط، والْأَنْعامِ هي الأصناف الأربعة: الإبل والبقر والضأن والمعز، و «العبرة» الحال المعتبر فيها، وقرأ نافع وابن عامر وعاصم في رواية أبي بكر وابن مسعود بخلاف والحسن وأهل المدينة «نسقيكم» بفتح النون من سقى يسقي، وقرأ الباقون وحفص عن عاصم «نسقيكم» بضم النون من أسقى يسقي، وهي قراءة الكوفيين وأهل مكة، قال بعض أهل اللغة، هما لغتان بمعنى واحد، وقالت فرقة: تقول لمن تسقيه بالشفة أو في مرة واحدة سقيته وتقول لمن تعدّ سقيه أو تمنحه

Bu ayet, geçmiştekilerle onlara örnek getiren bir ayettir; zımnında onlar için bir tehdit ve Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) için bir teselli barındırır. { الْيَوْمَ } buyruğu ile bu ayetin haber verildiği günün kastedilmiş olması muhtemeldir ki bu da anılan o ümmetlerin ölümünden sonradır; yani öldüklerinden ve bir yardımcıya muhtaç olduklarından beri şeytandan başka bir dostları yoktur. Kıyamet gününün kastedilmiş olması da muhtemeldir; buradaki elif-lam ahd içindir; yani 'o, ihtiyaç ve hüküm vakti olan o meşhur Günde onların velisidir' demektir. Hayatları boyunca { فَهُوَ وَلِيُّهُمُ } [onların velisiydi], sonra da ölümleriyle onun velayeti kesildi manasının kastedilmiş olması da muhtemeldir; nitekim muhatapların kendi hayat sürelerine benzetilerek bu durum { الْيَوْمَ } lafzıyla ifade edilmiştir; tıpkı ilim öğrenmeye teşvik ettiğin genç bir adama: 'Ey falan, insanlar ancak bugün [ilim] tahsil eder' demen gibi ki bununla 'senin şu yaşın gibi bir çağda' demek istersin. Sanki onlara: 'O, onların da sahip olduğu sizin şu hayatınız gibi bir sürede onların dostudur' demiştir. Ayetin kalanı ise bir tehdittir. { وَما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ } buyruğunda Kur'an'ı kastetmektedir. { لِتُبَيِّنَ لَهُمُ } ifadesi mef'ûlün lieclih konumundadır. { وَهُدىً وَرَحْمَةً } ifadesi de ona matuftur; sanki 'ancak açıklama için, yani onlara açıklaman amacıyla' demiştir. { الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ } ifadesi, kâfirlerin Allah Teâlâ'yı inkâr, kıyameti inkâr, peygamberlikleri inkâr veya başka hususlardaki küfür çeşitlerinin tamamını kapsayan genel bir lafızdır. Ancak bu ayetteki işaret, özellikle onların rubûbiyeti inkâr etmelerine ve putları ilahlıkta ortak koşmalarına yöneliktir; bundan sonra nimetlerin ve diğer tüm fiillerin putlardan değil, yalnızca Allah Teâlâ'dan geldiğini gösteren ibretleri ortaya koymaya başlaması da buna delalet eder. Allah Teâlâ'nın { وَاللَّهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً } ayetine gelince: Kendisine hakkında ihtilaf edilen hususları açıklamasını emrettiğinde, rubûbiyet meselesini açıklamaya götüren ibretleri açıkça belirtti ve ibretlerin en açığı, hayatın esası olan ve hiçbir akıl sahibinin aksini iddia edemeyeceği derecede apaçık bulunan yağmur nimeti ile başladı. 'Yeryüzünün dirilmesi ve ölmesi' istiare olup hayvanlara benzetmedir; zira yeryüzü kurumuş, toz toprak içinde ve bitki bitirmez haldeyken ölü gibidir; bitki bitirmiş, yeşermiş, kıpırdanıp kabarmış haldeyken ise canlı gibidir. { يَسْمَعُونَ } buyruğu, ibret alınan bu hususun apaçıklığına ve berraklığına delalet eder; çünkü bu durum düşünmeye ve kalp gözüyle derin bakışa ihtiyaç duyurmaz; uyarılan kimsenin sadece sözü işitmesi yeterlidir. { الْأَنْعامِ } dört sınıftır: Deve, sığır, koyun ve keçi. 'İbret' kendisinden ders çıkarılan durumdur. Nâfi', İbn Âmir, Ebû Bekr rivayetiyle Âsım, farklı bir rivayetle İbn Mes'ûd, el-Hasan ve Medine ehli, 'sakâ yeskî' fiilinden hareketle nun harfinin fethasıyla { نسقيكم } şeklinde okumuşlardır. Geri kalanlar ve Âsım'dan Hafs ise 'eskâ yüskî' fiilinden hareketle nun harfinin zammesiyle { نسقيكم } şeklinde okumuşlardır ki bu Kûfelilerin ve Mekke ehlinin kıraatidir. Bazı dilciler, bu ikisinin aynı anlamda iki lehçe olduğunu söylemişlerdir. Bir fırka ise şöyle demiştir: Dudağıyla içirdiğin veya bir defa içirdiğin kimse için 'sakaytuhu', içeceğini hazırladığın veya kendisine

شربا أسقيته، وهذا قول من قرأ «نسقيكم» ، لأن ألبان الأنعام من المستمر للبشر، وأنشد من قال إنهما لغتان بمعنى، قول لبيد: [الوافر]

içecek bağışladığın kimse için de 'eskaytuhu' dersin. Bu, { نسقيكم } şeklinde [zamme ile] okuyanların görüşüdür; zira hayvanların sütleri insanlar için süreklidir. Bu iki kelimenin aynı anlamda iki ayrı lehçe olduğunu söyleyen kimse, Lebîd'in şu beytini delil getirmiştir:

سقى قومي بني بدر وأسقى ... نميرا والقبائل من هلال

Kavmim Benî Bedr'i suladı ve su verdi... Nümeyr'e ve Hilâl kabilelerine.

وذلك لازم لأنه لا يدعو لقومه بالقليل، وقرأ أبو رجاء «يسقيكم» بالياء أي يسقيكم الله، وقرأت فرقة «تسقيكم» بالتاء وهي ضعيفة وكذلك اختلف القراء في سورة المؤمنين وقوله مِمَّا فِي بُطُونِهِ، الضمير عائد على الجنس وعلى المذكور كما قال الشاعر: مثل الفراخ نتفت حواصله، وهذا كثير لقوله تعالى إِنَّ هذِهِ تَذْكِرَةٌ [الإنسان: ٢٩] فَمَنْ شاءَ ذَكَرَهُ [المدثر: ٥٥] وقيل: إنما قال: مِمَّا فِي بُطُونِهِ، لأن الأنعام والنعم واحد فرد الضمير على معنى النعم وقالت فرقة: الضمير عائد على البعض، إذ الذكور لا ألبان لها، فكأن العبرة إنما هي في الأنعام، و «الفرث» ما ينزل إلى الأمعاء، و «السائغ» السهل في الشرب اللذيذ، وقرأت فرقة «سيّغا» بشد الياء، وقرأ عيسى الثقفي «سيغا» بسكون الياء وهي تخفيف من سيغ كميت وهين، وليس وزنهما فعلا، لأن اللفظة واوية، ففعل منها سوغ، وروي أن اللبن لم يشرق به أحد قط، وروي ذلك عن النبي ﷺ.

Bu zorunludur; çünkü o kendi kavmi için az bir şeyle dua etmez. Ebû Recâ yâ harfiyle { يسقيكم } şeklinde yani 'Allah size içirir' manasında okumuştur. Bir fırka da tâ harfiyle { تسقيكم } şeklinde okumuştur ki bu zayıftır. Mü'minûn Suresi'nde de kurrâ aynı şekilde ihtilaf etmiştir. { مِمَّا فِي بُطُونِهِ } buyruğundaki zamir, cinse ve zikredilen lafza dönmektedir; nitekim şair: 'Kursağı yolunmuş kuş yavruları gibi' demiştir. Bu durum, Allah Teâlâ'nın { إِنَّ هذِهِ تَذْكِرَةٌ } [el-İnsân: 29] “Şüphesiz bu bir öğüttür” ve { فَمَنْ شاءَ ذَكَرَهُ } [el-Müddessir: 55] “Artık dileyen ondan öğüt alır” buyruklarında olduğu gibi çokça görülür. Şöyle de denilmiştir: { مِمَّا فِي بُطُونِهِ } buyurmasının sebebi, 'el-en'âm' ve 'en-ne'am' kelimelerinin bir olmasıdır; dolayısıyla zamiri 'en-ne'am' lafzının manasına döndürmüştür. Bir fırka ise zamirin bir kısma döndüğünü söylemiştir; zira erkeklerin sütü olmaz; sanki ibret sadece dişi hayvanlardadır. 'Fers' (فَرْث) bağırsaklara inen şeydir. 'Sâiğ' (سَائِغ) ise içimi kolay ve lezzetli olandır. Bir fırka yâ harfinin şeddesiyle { سيّغا } şeklinde okumuştur. Îsâ es-Sekafî ise yâ harfinin sükûnu ile { سيغا } şeklinde okumuştur ki bu 'meyyit' ve 'heyyin' gibi 'seyyığ' kelimesinin hafifletilmiş halidir; bunların vezni 'fa'l' değildir, çünkü kelime vâvîdir ve 'fa'l' vezni 'sevg' olur. Sütten ötürü hiç kimsenin boğazının tıkanıp boğulmadığı rivayet edilmiştir; bu rivayet Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den nakledilmiştir.

قوله ﷿:

Allah (azze ve celle)'nin buyruğu:

[سورة النحل (١٦) : الآيات ٦٧ الى ٦٩]

[Nahl Suresi (16), 67-69. Ayetler]

وَمِنْ ثَمَراتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً وَرِزْقاً حَسَناً إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (٦٧) وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ (٦٨) ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلاً يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها شَرابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (٦٩)

{ وَمِنْ ثَمَراتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً وَرِزْقاً حَسَناً إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (٦٧) وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ (٦٨) ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلاً يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها شَرابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (٦٩) } “Hurma ve üzüm ağaçlarının meyvelerinden de hem sarhoşluk verici bir içecek hem de güzel bir rızık edinirsiniz. Şüphesiz bunda aklını kullanan bir kavim için bir ibret vardır. (67) Rabbin bala arısına şöyle vahyetti: 'Dağlardan, ağaçlardan ve [insanların] kurdukları çardaklardan evler edin!' (68) 'Sonra meyvelerin her birinden ye ve Rabbinin [sana] kolaylaştırdığı yaylım yollarına boyun eğerek gir!' Onların karınlarından renkleri çeşitli bir içecek çıkar ki onda insanlar için bir şifa vardır. Şüphesiz bunda düşünen bir kavim için bir ibret vardır. (69)”

قال الطبري: التقدير وَمِنْ ثَمَراتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنابِ ما تَتَّخِذُونَ، وقالت فرقة: التقدير وَمِنْ ثَمَراتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنابِ شيء تَتَّخِذُونَ مِنْهُ، ويجوز أن يكون قوله: وَمِنْ ثَمَراتِ، عطفا على الْأَنْعامِ [النحل: ٦٦] أي ولكم من ثمرات النخيل والأنعام عبرة، ويجوز أن يكون عطفا على مِمَّا [النحل: ٦٦] ، أي ونسقيكم أيضا مشروبات من ثمرات، والسكر ما يسكر، هذا هو المشهور في اللغة، فقال ابن عباس: نزلت هذه الآية قبل تحريم الخمر، وأراد بالسكر الخمر، وبالرزق الحسن جميع ما يشرب ويؤكل حلالا من هاتين الشجرتين وقال بهذا القول ابن جبير وإبراهيم والشعبي وأبو زيد، وقال الحسن بن أبي الحسن: ذكر الله نعمته في السكر قبل تحريم الخمر، وقال الشعبي ومجاهد: السكر السائغ من هاتين الشجرتين كالخل والرب والنبيذ، و «الرزق الحسن» العنب والتمر، قال الطبري: والسكر أيضا في كلام العرب ما يطعم، ورجح الطبري هذا القول، ولا مدخل للخمر فيه ولا نسخ من الآية شيء، وقال بعض الفرقة التي رأت السكر الخمر: إن هذه الآية منسوخة بتحريم الخمر، وفي هذه المقالة درك، لأن النسخ إنما يكون في حكم مستقر مشروع، وروي عن النبي ﷺ، أنه قال: «حرمت الخمر

et-Taberî şöyle demiştir: Takdir, 'Hurma ve üzüm ağaçlarının meyvelerinden edindiğiniz şeyler de vardır' şeklindedir. Bir fırka ise: Takdir, 'Hurma ve üzüm ağaçlarının meyvelerinden kendisinden edindiğiniz bir şey vardır' şeklindedir demiştir. { وَمِنْ ثَمَراتِ } buyruğunun { الْأَنْعامِ } [en-Nahl: 66] üzerine matuf olması da caizdir; yani hurma meyvelerinde ve hayvanlarda da sizin için bir ibret vardır. { مِمَّا } [en-Nahl: 66] üzerine matuf olması da caizdir; yani size meyvelerden içecekler de içiriyoruz. Seker (سَكَر) sarhoşluk veren şeydir; dilde meşhur olan budur. İbn Abbâs: 'Bu ayet şarabın haram kılınmasından önce inmiştir; seker ile şarabı, güzel rızık ile de bu iki ağaçtan helal olarak içilen ve yenilen her şeyi kastetmiştir' demiştir. İbn Cübeyr, İbrâhîm, eş-Şa'bî ve Ebû Zeyd de bu görüşü benimsemiştir. el-Hasan b. Ebi'l-Hasan ise: 'Allah, şarabın haram kılınmasından önce sekerdeki nimetini zikretmiştir' demiştir. eş-Şa'bî ve Mücâhid şöyle demiştir: Seker sirke, pekmez ve nebiz gibi bu iki ağaçtan elde edilen içimi kolay şeylerdir; 'güzel rızık' ise üzüm ve hurmadır. et-Taberî demiştir ki: Arapların kelamında seker aynı zamanda yenilen şeydir. et-Taberî bu görüşü tercih etmiştir; buna göre şarabın ayette yeri yoktur ve ayetten hiçbir şey neshedilmemiştir. Sekeri şarap olarak gören fırkadan bazıları ise şöyle demiştir: 'Bu ayet şarabın haram kılınması ile neshedilmiştir.' Bu sözde bir sakınca/zayıflık vardır; zira nesih ancak yerleşik meşru bir hükümde olur. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Şarap bizzat kendisiyle,

بعينها، والسّكر من غيرها» . هكذا في الرواية الصحيحة بفتح السين والكاف، أي جميع ما يسكر منه حرم على حد تحريم الخمر قليله وكثيره، ورواه العراقيون، و «السّكر» بضم السين وسكون الكاف وهذا مبني على فقههم في أن ما أسكر كثيره من غير خمر العنب فقليله حلال، وباقي الآية بين، وقوله تعالى:

onun dışındakilerden yapılan ise sarhoşluk verici özelliğiyle (es-seker) haram kılınmıştır.» Sahih rivayette bu şekilde sîn ve kâf harflerinin fethasıyladır; yani kendisinden sarhoşluk veren her şey, azı da çoğu da şarabın haram kılınışı ölçüsünde haram kılınmıştır. Iraklılar ise bunu sîn harfinin zammesi ve kâf harfinin sükûnu ile { السُّكْر } şeklinde rivayet etmişlerdir; bu da onların, üzüm şarabı dışındaki şeylerin çoğunun sarhoşluk vermesi halinde azının helal olduğu yönündeki fıkıhlarına dayanmaktadır. Ayetin kalanı ise açıktır. Allah Teâlâ'nın buyruğu:

وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ الآية، الوحي في كلام العرب إلقاء المعنى من الموحي إلى الموحى إليه في خفاء، فمنه الوحي إلى الأنبياء برسالة الملك، ومنه وحي الرؤيا، ومنه وحي الإلهام، وهو الذي في آياتنا هذه باتفاق من المتأولين، والوحي أيضا بمعنى الأمر، كما قال تعالى بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحى لَها [الزلزلة: ٥] .

{ وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ } ayetine gelince: Arap kelamında vahiy, vahiy edenden vahiy olunana mananın gizlice fısıldanması/ulaştırılmasıdır. Meleğin elçiliğiyle peygamberlere gelen vahiy bunlardandır; rüya yoluyla gelen vahiy bunlardandır; ilham yoluyla gelen vahiy de bunlardandır ki müfessirlerin ittifakıyla bu ayetlerimizdeki vahiy de budur. Vahiy, Allah Teâlâ'nın { بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحى لَها } [ez-Zilzâl: 5] “Çünkü Rabbin ona vahyetmiştir” buyruğunda olduğu gibi emir manasında da kullanılır.

وقرأ يحيى بن وثاب «إلى النّخل» بفتح الحاء وأَنِ في قوله أَنِ اتَّخِذِي مفسرة، وقد جعل الله بيوت النحل في هذه الثلاثة الأنواع، إما في الجبال وكواها، وإما في متجوف الأشجار، وإما فيما يعرش ابن آدم من الأجباح والحيطان ونحوها، و «عرش» معناه هيأ، وأكثر ما يستعمل فيما يكون من إتقان الأغصان والخشب وترتيب ظلالها، ومنه العريش الذي صيغ لرسول الله ﷺ يوم بدر، ومن هذا هي لفظة العريش، ويقال عرش يعرش بكسر الراء وضمها، وقرىء بهما، قرأ ابن عامر بالضم وسائرهم بالكسر، واختلف عن عاصم، وجمهور الناس على الكسر، وقرأ بالضم أبو عبد الرحمن وعبيد بن نضلة، وقال ابن زيد في قوله: يَعْرِشُونَ قال الكروم، وقال الطبري وَمِمَّا يَعْرِشُونَ يعني ما يبنون من السقوف.

Yahya b. Vessâb hâ harfinin fethasıyla { إلى النّخل } şeklinde okumuştur. { أَنِ اتَّخِذِي } buyruğundaki { أَنِ } tefsiriyedir. Allah arıların evlerini şu üç cinste kılmıştır: Ya dağlarda ve oyuklarında, ya ağaçların kovuklarında, ya da insanoğlunun kovan, duvar ve benzeri şeylerden kurup yükselttiklerindedir. 'Araşe' (عَرَشَ) kelimesinin manası 'hazırladı/kurdu' demektir ve en çok dalların, ahşabın düzenlenmesi ve gölgeliklerinin tanzim edilmesi durumlarında kullanılır. Bedir günü Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) için yapılan gölgelik (el-arîş) de bu köktendir; arîş lafzı buradan gelmektedir. Fiil, râ harfinin kesresi ve zammesiyle 'araşe ya'rişu / ya'ruşu' şeklinde söylenir ve iki şekilde de okunmuştur: İbn Âmir zamme ile, diğerleri ise kesre ile okumuştur; Âsım'dan ise farklı rivayetler gelmiştir; insanların cumhuru kesre üzeredir. Ebû Abdirrahmân ve Ubeyd b. Nadle ise zamme ile okumuşlardır. İbn Zeyd { يَعْرِشُونَ } buyruğu hakkında 'bağlar, asmalar' demiştir. et-Taberî ise: { وَمِمَّا يَعْرِشُونَ }, yani tavanlardan inşa ettikleri şeylerdir, demiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا منهما تفسير غير متقن، وقوله تعالى: ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ الآية، المعنى ثم ألهمها أن كلي، فعطف كُلِي على اتَّخِذِي، ومِنْ للتبعيض، أي كلي جزءا أو شيئا من كل الثمرات، وذلك أنها إنما تأكل النوار من أشجار، و «السبل» الطرق وهي مسالكها في الطيران وغيرها، وأضافها إلى «الرب» من حيث هي ملكه وخلقه التي يسر لك ربك، وقوله ذُلُلًا يحتمل أن يكون حالا من النَّحْلِ، أي مطيعة منقادة لما يسرت له، قاله قتادة، وقال ابن زيد: فهم يخرجون بالنحل ينتجعون وهي تتبعهم، وقرأ أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا أَنْعاماً فَهُمْ لَها مالِكُونَ وَذَلَّلْناها لَهُمْ فَمِنْها رَكُوبُهُمْ وَمِنْها يَأْكُلُونَ [يس: ٧١- ٧٢] ، ويحتمل أن يكون حالا من «السبل» أي مسهلة مستقيمة، قال مجاهد: لا يتوعر عليها سبيل تسلكه، ثم ذكر تعالى على جهة تعديد النعمة والتنبيه على العبرة أمر العسل في قوله يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها، وجمهور الناس على أن العسل يخرج من أفواه النحل، وورد عن علي بن أبي طالب ﵁ أنه قال في تحقير الدنيا: أشرف لباس ابن آدم فيها لعاب دودة، وأشرف شرابه رجيع نحلة، فظاهر هذا أنه من غير الفم، و «اختلاف الألوان» في العسل بحسب اختلاف النحل والمراعي وقد يختلف طعمه بحسب اختلاف المراعي، ومن هذا المعنى قول زينب للنبي ﷺ: جرست نحله العرفط حين شبهت رائحته برائحة المغافير، وقوله فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ الضمير للعسل، قاله الجمهور: ولا يقتضي العموم في كل علة وفي كل إنسان، بل هو خبر عن أنه يشفي كما يشفي غيره من الأدوية في بعض دون بعض وعلى حال دون حال، ففائدة الآية إخبار منبه منه في أنه دواء كما كثر الشفاء به وصار خليطا ومعينا للأدوية في الأشربة والمعاجين، وقد روي عن ابن عمر أنه كان لا يشكو شيئا إلا تداوى بالعسل، حتى إنه كان يدهن به الدمل والضرحة ويقرأ فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu ikisinin yaptığı tefsir pek sağlam değildir. Allah Teâlâ'nın { ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ } ayetinin manası: 'Sonra ona yemesini ilham etti' şeklindedir; dolayısıyla { كُلِي } fiili { اتَّخِذِي } üzerine matuftur. { مِنْ } teb'îz (kısmiyet) içindir; yani meyvelerin her birinden bir parça veya bir şey ye demektir; zira arı ağaçların ancak çiçeklerini yer. 'Sübül' yollardır ki bunlar arının uçuş ve diğer hareket yollarıdır; bunları, mülkü ve yaratması olması ve Rabbinin senin için kolaylaştırmış bulunması hasebiyle 'Rab' lafzına izafe etmiştir. { ذُلُلًا } lafzının { النَّحْلِ } kelimesinden hâl olması muhtemeldir; yani kendisi için kolaylaştırılan şeye boyun eğmiş ve itaatkâr olarak demektir; bunu Katâde söylemiştir. İbn Zeyd ise: 'İnsanlar arılarla çıkıp yaylıma giderler, arılar da onları takip eder' demiş ve { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا أَنْعاماً فَهُمْ لَها مالِكُونَ وَذَلَّلْناها لَهُمْ فَمِنْها رَكُوبُهُمْ وَمِنْها يَأْكُلُونَ } [Yâsîn: 71-72] “Görmediler mi ki biz onlar için ellerimizin yaptıklarından hayvanlar yarattık da onlara sahip olmaktadırlar? Onları kendilerine boyun eğdirdik; binekleri de onlardandır, onlardan yerler de” ayetlerini okumuştur. Bu lafzın 'sübül' (yollar) kelimesinden hâl olması da muhtemeldir; yani kolaylaştırılmış, dosdoğru yollar demektir. Mücâhid: 'Girdiği hiçbir yol ona engebeli/güç gelmez' demiştir. Sonra Allah Teâlâ, nimeti sayıp dökmek ve ibrete dikkat çekmek üzere { يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها } buyruğuyla bal konusunu zikretmiştir. İnsanların cumhuru balın arıların ağızlarından çıktığı görüşündedir. Ali b. Ebî Tâlib (radıyallâhu anh)'den, dünyayı küçümseme sadedinde şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Âdemoğlunun dünyadaki en şerefli giysisi bir kurdun salyası (ipek), en şerefli içeceği ise bir arının artığıdır (bal).' Bunun zahiri, balın ağız dışından çıktığı yönündedir. Balın 'renklerinin farklılığı' arıların ve otlakların farklılığına göredir; nitekim tadı da otlakların farklılığına göre değişebilir. Bu manadan olarak Zeyneb'in, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e kokusunu megâfir kokusuna benzettiği sırada söylediği: 'Onun arısı urfut ağacından bal toplamış' sözü de böyledir. { فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ } buyruğundaki zamir bala aittir; bunu cumhur söylemiştir. Bu, her hastalıkta ve her insanda genel geçerlik ifade etmez; bilakis diğer ilaçların bazı hastalıklarda ve bazı durumlarda şifa vermesi gibi onun da şifa verdiğine dair bir haberdir. Ayetin faydası; şifa vesilesi olmasının çokluğu, şuruplarda ve macunlarda ilaçlara bir karışım ve yardımcı madde haline gelmesi sebebiyle onun bir deva olduğuna dair Allah'tan gelen uyarıcı bir haber olmasıdır. İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre o, şikâyet ettiği her rahatsızlığı mutlaka bal ile tedavi ederdi; hatta çıbana ve yaraya dahi bal sürer ve { فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ } ayetini okurdu.

قال القاضي أبو محمد: وهذا يقتضي أنه يرى الشفاء به على العموم، وقال مجاهد: الضمير

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu durum onun, bal ile şifayı umumi gördüğünü gösterir. Mücâhid ise zamirin

للقرآن، أي فيه شفاء، وذهب قوم من أهل الجهالة إلى أن هذه الآية إنما يراد بها أهل البيت ورجال بني هاشم، وأنهم النحل، وأن الشراب القرآن والحكمة، وقد ذكر بعضهم هذا في مجلس المنصور أبي جعفر العباسي: فقال له رجل ممن حضر: جعل الله طعامك وشرابك مما يخرج من بطون بني هاشم، فأضحك الحاضرين، وبهت الآخر، وظهرت سخافة قوله، وباقي الآية بين.

Kur'an'a ait olduğunu, yani 'onda şifa vardır' manasına geldiğini söylemiştir. Cehâlet ehlinden bir topluluk ise bu ayetle ancak Ehl-i Beyt'in ve Hâşimoğulları erkeklerinin kastedildiğini, onların arılar olduğunu, içeceğin ise Kur'an ve hikmet olduğunu iddia etmeye kalkışmıştır. Onlardan biri bunu Abbâsî halifesi Ebû Ca'fer el-Mansûr'un meclisinde dile getirince, mecliste bulunan bir adam ona: 'Allah senin yiyeceğini ve içeceğini Hâşimoğullarının karınlarından çıkan şeylerden kılsın!' demiş; bunun üzerine oradakiler gülmüş, diğeri ise donakalmış ve sözünün saçmalığı ortaya çıkmıştır. Ayetin kalanı ise açıktır.

قوله ﷿:

Allah (azze ve celle)'nin buyruğu:

[سورة النحل (١٦) : الآيات ٧٠ الى ٧٢]

[Nahl Suresi (16), 70-72. Ayetler]

وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ ثُمَّ يَتَوَفَّاكُمْ وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْ لا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ قَدِيرٌ (٧٠) وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلى ما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ فَهُمْ فِيهِ سَواءٌ أَفَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ (٧١) وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ أَفَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَتِ اللَّهِ هُمْ يَكْفُرُونَ (٧٢)

{ وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ ثُمَّ يَتَوَفَّاكُمْ وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْ لا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ قَدِيرٌ (٧٠) وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلى ما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ فَهُمْ فِيهِ سَواءٌ أَفَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ (٧١) وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ أَفَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَتِ اللَّهِ هُمْ يَكْفُرُونَ (٧٢) } “Sizi Allah yarattı, sonra sizi vefat ettirecektir. İçinizden kimi de, bildikten sonra bir şey bilmesin diye ömrün en düşkün çağına ulaştırılır. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, her şeye gücü yetendir. (70) Allah rızıkta kiminizi kiminize üstün kıldı. Üstün kılınanlar, ellerinin altındakilere rızıklarını verip de onları kendileriyle eşit kılmazlar. Öyleyken Allah'ın nimetini inkâr mı ediyorlar? (71) Allah size kendi nefislerinizden eşler kıldı; eşlerinizden de sizin için oğullar ve torunlar var etti ve sizi temiz şeylerden rızıklandırdı. Öyleyken bâtıla inanıp Allah'ın nimetini inkâr mı ediyorlar? (72)”

هذا تنبيه على الاعتبار في إيجادنا بعد العدم وإماتتنا بعد ذلك، ثم اعترض بمن ينكث من الناس لأنهم موضع عبرة، وأَرْذَلِ الْعُمُرِ آخره الذي تفسد فيه الحواس ويختل النطق، وخص ذلك بالرذيلة وإن كانت حال الطفولية كذلك، من حيث كانت هذه لأرجاء معها، والطفولية إنما هي بدأة والرجاء معها متمكن، وقال بعض الناس: أول أرذل العمر خمسة وسبعون سنة روي ذلك عن علي ﵁.

Bu, yokluktan sonra var edilmemiz ve bundan sonra da öldürülmemiz konusunda ibret almaya bir uyarıdır. Ardından ibret makamı oldukları için insanlardan gücü kuvveti bozulan kimseleri ara cümle olarak zikretmiştir. 'Erzeli'l-umür' (ömrün en düşkün çağı), duyuların bozulduğu ve konuşmanın aksadığı ömrün sonudur. Çocukluk hali de böyle olduğu halde bu durumun düşkünlük/rezillik olarak nitelenmesi, yaşlılıkta artık bir ümidin kalmaması, çocukluğun ise bir başlangıç olup ümidin onda güçlü olmasındandır. Bazı insanlar: 'Ömrün en düşkün çağının başlangıcı yetmiş beş yaştır' demişlerdir; bu rivayet Ali (radıyallâhu anh)'den nakledilmiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا في الأغلب، وهذا لا ينحصر إلى مدة معينة وإنما هو بحسب إنسان إنسان، والمعنى، منكم من يرد إلى أرذل عمره ورب من يكون ابن خمسين سنة وهو في أرذل عمره، ورب ابن مائة وتسعين ليس في أرذل عمره، واللام في لِكَيْ يشبه أن يكون لام صيرورة، وليس ببين، والمعنى ليصير أمره بعد العلم بالأشياء إلى أن لا يعلم شيئا، وهذه عبارة عن قلة علمه لا أنه لا يعلم شيئا البتة، ولم تحل لا بين «كي» ومعمولها لتصرفها، وأنها قد تكون زائدة ثم قرر تعالى علمه وقدرته التي لا تتبدل ولا تحملها الحوادث ولا تتغير، وقوله وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ إخبار يراد به العبرة، وإنما هي قاعدة يبنى المثل عليها، والمثل هو أن المفضلين لا يصح منهم أن يساهموا مماليكهم فيما أعطوا حتى تستوي أحوالهم، فإذا كان هذا في البشر فكيف تنسبون أنتم أيها الكفرة إلى الله تعالى أنه يسمح بأن يشرك في ألوهيته الأوثان والأنصاب، وهم خلقه وغيرها مما عبد كالملائكة والأنبياء وهم عبيده وخلقه، هذا تأويل الطبري، وحكاه عن ابن عباس وحكي عنه أن الآية مشيرة إلى عيسى ابن مريم ﵇، قال المفسرون:

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu ekseriyet itibariyledir; zira bu durum belirli bir süreyle sınırlanamaz, bilakis tek tek her insana göredir. Manası şöyledir: 'İçinizden ömrünün en düşkün çağına ulaştırılan kimse vardır; nice elli yaşında olan kimse vardır ki ömrünün en düşkün çağındadır ve nice yüz doksan yaşında olan kimse vardır ki ömrünün en düşkün çağında değildir.' { لِكَيْ } ifadesindeki lâm'ın akıbet (sayrûret) lâmı olması muhtemeldir, fakat bu çok açık değildir. Manası ise, şeyleri bildikten sonra durumunun hiçbir şey bilmez hale dönüşmesidir. Bu ifade onun bilgisinin azlığını anlatır, yoksa kesinlikle hiçbir şey bilmediği anlamına gelmez. { لا } edatı tasarrufu sebebiyle ve bazen zâid olabilmesi dolayısıyla { كَيْ } ile mamulünün arasına girmemiştir. Sonra Allah Teâlâ değişmeyen, hadiselerin kendisini kuşatamadığı ve başkalaşmayan ilmini ve kudretini pekiştirmiştir. { وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ } buyruğu ibret alma maksadı güden bir haberdir ve bu, üzerine meselin inşa edildiği bir kaidedir. Mesel şudur: Üstün kılınanların, durumları eşitlensin diye kendilerine verilen rızıklarda kölelerini kendilerine ortak kılmaları söz konusu olamaz. Bu durum insanlar arasında böyle olduğuna göre, ey kâfirler, sizler nasıl olur da kendi yaratıkları olan putların ve dikili taşların ve kulları ve yaratıkları olan melekler ile peygamberler gibi tapınılan diğer varlıkların uluhiyetinde Allah Teâlâ'ya ortak kılınmasına O'nun razı olacağını nispet edersiniz? Bu et-Taberî'nin yorumudur; bunu İbn Abbâs'tan nakletmiştir ve ondan ayetin Îsâ b. Meryem (aleyhisselâm)'a işaret ettiği de rivayet edilmiştir. Müfessirler şöyle demiştir:

هذه الآية كقوله تعالى ضَرَبَ لَكُمْ مَثَلًا مِنْ أَنْفُسِكُمْ هَلْ لَكُمْ مِنْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ مِنْ شُرَكاءَ فِي ما رَزَقْناكُمْ فَأَنْتُمْ فِيهِ سَواءٌ [الروم: ٢٨] ، ثم وقفهم على جحدهم نعمة الله في تنبيهه لهم على مثل هذا من مواطن النظر المؤدية إلى الإيمان، وقرأ الجمهور وحفص عن عاصم «يجحدون» بالياء من تحت، وقرأ أبو بكر عن عاصم «تجحدون» بالتاء، وهي قراءة أبي عبد الرحمن والأعرج بخلاف عنه، وهي على معنى قل

Bu ayet, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: { ضَرَبَ لَكُمْ مَثَلًا مِنْ أَنْفُسِكُمْ هَلْ لَكُمْ مِنْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ مِنْ شُرَكاءَ فِي ما رَزَقْناكُمْ فَأَنْتُمْ فِيهِ سَواءٌ } [er-Rûm: 28] “O size kendi nefislerinizden bir temsil getirdi: Size verdiğimiz rızıklarda ellerinizin altındakilerden ortaklarınız var mıdır ki onlarla eşit olasınız?” Sonra imana ulaştıran bu gibi tefekkür alanları konusunda onları uyarmasına rağmen Allah'ın nimetini inkâr etmeleri sebebiyle onları kınamıştır. Cumhur ve Âsım'dan Hafs alttan yâ ile { يجحدون } şeklinde okumuştur. Âsım'dan Ebû Bekr ise tâ ile { تجحدون } şeklinde okumuştur ki bu Ebû Abdirrahmân ve kendisinden gelen bir rivayetle el-A'rec'in kıraatidir; bu kıraat 'onlara de

لهم يا محمد. قال قتادة: لا يكون الجحد إلا بعد معرفة، وقوله وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ الآية، آية تعديد نعم، و «الأزواج» الزوجات، ولا يترتب في هذه الآية الأنواع ولا غير ذلك، وقوله مِنْ أَنْفُسِكُمْ يحتمل أن يريد خلقته حواء من نفس آدم وجسمه، فمن حيث كانا مبتدأ الجميع ساغ حمل أمرهما على الجميع حتى صار الأمر كأن النساء خلقن من أنفس الرجال، وهذا قول قتادة، والأظهر عندي أن يريد بقوله مِنْ أَنْفُسِكُمْ، أي من نوعكم وعلى خلقتكم، كما قال تعالى لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ [التوبة: ١٢٨] وقوله وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ بَنِينَ، ظاهر في تعديد النعمة في الأبناء، واختلف الناس في قوله وَحَفَدَةً فقال ابن عباس: «الحفدة» أولاد البنين، وقال الحسن: هم بنوك وبنو بنيك، وقال ابن مسعود وأبو الضحى وإبراهيم وسعيد بن جبير: «الحفدة» الأصهار وهم قرابة الزوجة، وقال مجاهد: «الحفدة» الأنصار والأعوان والخدم، وحكى الزجاج أن الحفدة البنات في قول بعضهم، قال الزهراوي لأنهن خدم الأبوين لأن لفظة البنين لا تدل عليهن، ألا ترى أنهن ليس في قول الله تعالى: الْمالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَياةِ الدُّنْيا [الكهف: ٤٦] وإنما الزينة في الذكور، وقال ابن عباس أيضا: «الحفدة» أولاد زوجة الرجل من غيره، ولا خلاف أن معنى الحفد الخدمة والبر والمشي مسرعا في الطاعة ومنه في القنوت: وإليك نسعى ونحفد، والحفدان خبب فوق المشي، ومنه قول الشاعر وهو جميل بن معمر: [الكامل]

ki ey Muhammed' manasındadır. Katâde: 'Cuhûd (inkâr) ancak bilip tanıdıktan sonra olur' demiştir. { وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ } ayeti nimetleri sayıp döken bir ayettir; { الأزواج } eşler/hanımlardır. Bu ayette türler veya başka şeyler tertip edilmiş değildir. { مِنْ أَنْفُسِكُمْ } buyruğu ile Havvâ'yı Âdem'in nefsinden ve bedeninden yaratmış olmasını kastetmiş olması muhtemeldir; zira her ikisi herkesin başlangıcı olduğundan, onların durumunun herkese hamledilmesi caiz olmuş ve sanki kadınlar erkeklerin kendi nefislerinden yaratılmış gibi olmuştur; bu Katâde'nin görüşüdür. Bana göre daha zahir olan ise { مِنْ أَنْفُسِكُمْ } buyruğu ile, Allah Teâlâ'nın { لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ } [et-Tevbe: 128] “Andolsun, size kendi nefislerinizden (içinizden) bir elçi gelmiştir” buyruğunda olduğu gibi 'kendi türünüzden ve sizin hilkatiniz üzere' manasını kastetmiş olmasıdır. { وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ بَنِينَ } buyruğu erkek çocuklar hususundaki nimeti saymada açıktır. { وَحَفَدَةً } buyruğu hakkında insanlar ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbâs: 'Hafede, oğulların çocuklarıdır (torunlardır)' demiştir. el-Hasan: 'Onlar senin oğulların ve oğullarının oğullarıdır' demiştir. İbn Mes'ûd, Ebü'd-Duhâ, İbrâhîm ve Saîd b. Cübeyr: 'Hafede hısımlardır, yani eşin akrabalarıdır' demişlerdir. Mücâhid: 'Hafede yardımcılar, destekçiler ve hizmetçilerdir' demiştir. ez-Zeccâc, bazılarının görüşüne göre hafedenin kız çocukları olduğunu nakletmiştir. ez-Zehrâvî: 'Çünkü onlar anne babanın hizmetçileridir; zira benîn lafzı onları kapsamaz. Görmez misin ki Allah Teâlâ'nın { الْمالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَياةِ الدُّنْيا } [el-Kehf: 46] “Mallar ve evlatlar dünya hayatının süsüdür” buyruğunda kız çocukları yoktur; süs ancak erkeklerdedir' demiştir. İbn Abbâs ayrıca: 'Hafede, erkeğin eşinin bir başkasından olan çocuklarıdır' demiştir. Şüphe yoktur ki hafd (حَفْد) kelimesinin manası hizmet etmek, iyilik yapmak ve itaatte hızlıca yürümektir; nitekim kunut duasındaki 'Ve ileyke nes'â ve nahfid' (Yalnızca sana koşar ve sana hizmet ederiz) ifadesi de bu köktendir. Hafedân (حَفَدَان) normal yürüyüşün üzerindeki hızlı yürüyüştür; şair Cemîl b. Ma'mer'in şu beyti de bu köktendir:

حفد الولائد بينهن وأسلمت ... بأكفهن أرمة الإجمال

Genç cariyeler aralarında hızlıca koştular ve teslim ettiler... Avuçlarıyla develerin yularlarını.

ومنه قول الآخر: [البسيط]

Diğer şairin şu beyti de bu köktendir:

كلفت مجهولها نوقا ثمانية ... إذا الحداة على أكسائها حفدوا

Bilinmez çölüne sekiz deveyi koşturdum... Deveciler arkalarında hızlıca koştuklarında.

قال القاضي أبو محمد: وهذه الفرق التي ذكرت أقوالها إنما بنيت على أن كل أحد جعل له من زوجه بنون وحفدة، وهذا إنما هو في الغالب وعظم الناس، ويحتمل عندي أن قوله: مِنْ أَزْواجِكُمْ إنما هو على العموم والاشتراك، أي من أزواج البشر جعل الله لهم البنين، ومنهم جعل الخدمة فمن لم تكن له قط زوجة فقد جعل الله له حفدة، وحصل تحت النعمة، وأولئك الحفدة هم من الأزواج، وهكذا تترتب النعمة التي تشمل جميع العالم، وتستقيم لفظة «الحفدة» على مجراها في اللغة، إذ البشر بجملتهم لا يستغني أحد منهم عن حفدة، وقالت فرقة: «الحفدة» هم البنون.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Görüşleri zikredilen bu fırkalar, sözlerini ancak her bir kimseye eşinden oğullar ve torunlar kılındığı esası üzerine bina etmişlerdir; bu ise çoğunluk ve insanların geneli hakkındadır. Bana göre { مِنْ أَزْواجِكُمْ } buyruğunun umum ve ortaklık üzere olması da muhtemeldir; yani Allah insanlığın eşlerinden onlar için oğullar kılmış ve onlardan hizmetçiler var etmiştir; öyle ki hiçbir zaman eşi olmamış bir kimse için bile Allah hizmetçiler kılmış ve o kimse de bu nimetin altına girmiştir; o hizmetçiler de nihayetinde eşlerden doğmadır. Bütün âlemi kuşatan bu nimet işte böyle tertip edilir ve 'hafede' lafzı dildeki asıl mecrasına uygun düşer; zira insanların bütünü düşünüldüğünde hiçbiri hizmetçilerden/yardımcılardan müstağni kalamaz. Bir fırka ise: 'Hafede oğulların kendisidir' demiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا يستقيم على أن تكون الواو عاطفة صفة لهم، كما لو قال جعلنا لهم بنين وأعوانا أي وهم لهم أعوان، فكأنه قال: وهم حفدة وقوله وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ يريد الله: من الأشياء التي تطيب لمن رزقها، ولا يقتصر هنا على الحلال لأنهم كفار لا يكتسبون بشرع، وفي هذه الآية رد على من قال من المعتزلة: إن الرزق إنما يكون الحلال فقط، ولَكُمْ تعلق في لفظة مِنْ إذ هي للتبعيض، فيقولون: ليس الرزق المعدد عليهم من جميع ما بأيديهم إلا ما كان حلالا، وقرأ الجمهور «يؤمنون» ، وتجيء الآية على هذه القراءة توقيفا لمحمد ﷺ على إيمانهم بالباطل وكفرهم بنعمة الله، وقرأ أبو عبد الرحمن «تؤمنون» بالتاء من فوق، ورويت عن عاصم على معنى قل لهم يا محمد، ويجيء قوله بعد ذلك وَبِنِعْمَتِ اللَّهِ هُمْ يَكْفُرُونَ إخبارا مجردا عنهم وحكما عليهم لا توفيقا، وقد

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu da vâv harfinin onlar için bir sıfatı atfetmesi durumunda tutarlı olur; nitekim 'Onlar için oğullar ve yardımcılar kıldık, yani onlar kendilerine yardımcıdırlar' denmesi gibidir; sanki 'onlar hizmetçilerdir/yardımcılardır' demiştir. { وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ } buyruğu ile Allah, kendisine rızık verilen kimseye hoş gelen şeyleri kastetmektedir; burada sadece helal olanla sınırlı değildir, çünkü onlar şeriata göre kazanç sağlamayan kâfirlerdir. Bu ayette Mutezile'den 'Rızık sadece helal olandır' diyen kimselere bir ret vardır. { مِنْ } lafzı teb'îz (kısmiyet) ifade ettiği için { لَكُمْ } ifadesi onda bir takıntı/tutamak bulur; böylece onlar 'Kendilerine sayılan rızık ellerindekilerin tamamından değil, sadece helal olanındandır' derler. Cumhur { يؤمنون } şeklinde okumuştur; bu kıraate göre ayet, bâtıla iman edip Allah'ın nimetini inkâr etmelerini Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e bildirme (tevkîf) sadedindedir. Ebû Abdirrahmân üstten tâ ile { تؤمنون } şeklinde okumuştur; Âsım'dan da 'Onlara de ki ey Muhammed' manasında rivayet edilmiştir. Bundan sonraki { وَبِنِعْمَتِ اللَّهِ هُمْ يَكْفُرُونَ } buyruğu ise tevkîf değil, onlar hakkında yalın bir haber ve aleyhlerine bir hüküm olur; gerçi

يحتمل التوقيف أيضا على قلة اطراد في القول.

sözün akışında az bir tutarlılıkla birlikte tevkîf olması da muhtemeldir.

قوله ﷿:

Allah (azze ve celle)'nin buyruğu:

[سورة النحل (١٦) : الآيات ٧٣ الى ٧٥]

[Nahl Suresi (16), 73-75. Ayetler]

وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقاً مِنَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ شَيْئاً وَلا يَسْتَطِيعُونَ (٧٣) فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ (٧٤) ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً عَبْداً مَمْلُوكاً لا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ وَمَنْ رَزَقْناهُ مِنَّا رِزْقاً حَسَناً فَهُوَ يُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَجَهْراً هَلْ يَسْتَوُونَ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٧٥)

{ وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقاً مِنَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ شَيْئاً وَلا يَسْتَطِيعُونَ (٧٣) فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ (٧٤) ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً عَبْداً مَمْلُوكاً لا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ وَمَنْ رَزَقْناهُ مِنَّا رِزْقاً حَسَناً فَهُوَ يُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَجَهْراً هَلْ يَسْتَوُونَ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٧٥) } “Allah'ı bırakıp da kendilerine göklerden ve yerden hiçbir rızka malik olmayan ve buna güçleri de yetmeyen şeylere tapıyorlar. (73) Artık Allah'a benzerler koşmayın! Şüphesiz Allah bilir, siz ise bilmezsiniz. (74) Allah hiçbir şeye gücü yetmeyen başkasının mülkü bir köle ile, tarafımızdan kendisine güzel bir rızık verdiğimiz ve ondan gizli ve açık infak eden kimseyi misal verdi. Hiç bunlar eşit olur mu? Hamd Allah'a mahsustur; fakat onların çoğu bilmezler. (75)”

هذه آية تقريع للكفار وتوبيخ وإظهار لفساد نظرهم ووضع لهم من الأصنام في الجهة التي فيها سعي الناس وإليها هممهم، وهي طلب الرزق، وهذه الأصنام لا تملك إنزال المطر ولا إثبات نعمة، ومع أنها لا تملك لا تستطيع أن تحاول ذلك من ملك الله تعالى، وقوله رِزْقاً مصدر ونصبه على المفعول ب يَمْلِكُ، وقوله شَيْئاً ذهب كثير من النحويين إلى أنه منصوب على البدل، من قوله رِزْقاً ورِزْقاً اسم، وذهب الكوفيون وأبو علي معهم إلى أنه منصوب بالمصدر في قوله رِزْقاً ولا نقدره اسما، وهو كقوله تعالى أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ كِفاتاً أَحْياءً وَأَمْواتاً [المرسلات: ٢٥- ٢٦] ف كِفاتاً [المرسلات: ٢٥] مصدر منصوب به أَحْياءً [المرسلات: ٢٦] ومنه أيضا في قوله ﷿ أَوْ إِطْعامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ يَتِيماً ذا مَقْرَبَةٍ [البلد: ١٤- ١٥] فنصب يَتِيماً [البلد: ١٥] ب إِطْعامٌ [البلد: ١٤] ، ومنه قول الشاعر: [الطويل]

Bu ayet kâfirleri azarlayan, kınayan, bakış açılarının bozukluğunu ortaya koyan ve insanların çabasının odaklandığı ve himmetlerinin yöneldiği rızık arama noktasında putları değersizleştiren bir ayettir. Bu putlar ne yağmur indirmeye ne de bir nimeti var etmeye maliktirler; malik olmadıkları gibi Allah Teâlâ'nın mülkünden bunu elde etmeye güçleri de yetmez. { رِزْقاً } lafzı masdardır ve { يَمْلِكُ } fiilinin mef'ûlü olarak mansuptur. { شَيْئاً } lafzına gelince; nahivcilerin çoğu onun { رِزْقاً } lafzından bedel olarak mansup olduğu, { رِزْقاً } kelimesinin de isim olduğu görüşüne varmıştır. Kûfeliler ve onlarla beraber Ebû Ali ise onun { رِزْقاً } masdarıyla mansup olduğu ve onu isim olarak takdir etmeyeceğimiz görüşüne gitmişlerdir; bu durum Allah Teâlâ'nın { أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ كِفاتاً أَحْياءً وَأَمْواتاً } [el-Mürselât: 25-26] “Biz yeryüzünü dirilere ve ölülere bir toplanma yeri kılmadık mı?” buyruğu gibidir; zira { كِفاتاً } [el-Mürselât: 25] masdardır ve { أَحْياءً } [el-Mürselât: 26] kelimesi onunla mansup olmuştur. Yine Allah (azze ve celle)'nin { أَوْ إِطْعامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ يَتِيماً ذا مَقْرَبَةٍ } [el-Beled: 14-15] buyruğu da böyledir; { يَتِيماً } [el-Beled: 15] lafzı { إِطْعامٌ } [el-Beled: 14] ile mansup kılınmıştır. Şairin şu beyti de bu kabildendir:

فلولا رجاء النصر منك ورهبة ... عقابك قد صاروا لنا كالموارد

Senden bir zafer umudu ve senin cezalandırmandan duyulan korku olmasaydı... Bizim için su başları gibi olurlardı.

والمصدر يعمل مضافا باتفاق لأنه في تقدير الانفصال، ولا يعمل إذا دخله الألف اللام لأنه قد توغل في حال الأسماء وبعد عن حال الفعلية، وتقدير الانفصال في الإضافة حسن عمله، وقد جاء عاملا مع الألف واللام في قول الشاعر: ضعيف النكاية أعداءه، البيت:

Masdar, müstakil bir kelime (infisâl) takdirinde olduğu için ittifakla muzaf olduğunda amel eder. Başına elif-lâm girdiğinde ise amel etmez; çünkü isimlik vasfına iyice gömülmüş ve fiillik halinden uzaklaşmıştır. İzafetteki infisâl takdiri ise onun amel etmesini güzelleştirmiştir. Şairin: 'Düşmanlarına zararı zayıf olan' beytinde elif-lâm ile birlikte de amel ettiği vaki olmuştur:

وقوله: عن الضرب مسمعا، وقوله يَمْلِكُ على لفظ ما، وقوله يَسْتَطِيعُونَ على معناها بحسب اعتقاد الكفار في الأصنام أنها تعقل، ويحتمل أن يكون الضمير في يَسْتَطِيعُونَ للذين يعبدون، المعنى لا يستطيعون ذلك ببرهان يظهرونه وحجة يثبتونها، وقوله فَلا تَضْرِبُوا أي لا تمثلوا لله الأمثال، وهو مأخوذ من قولك: ضريب هذا أي مثله، والضرب النوع، تقول: الحيوان على ضروب، وهذان من ضرب واحد، وباقي الآية بين وقوله ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا الآية، هو مثال في هذه الآية هو عبد بهذه الصفة مملوك لا يقدر على شيء من المال ولا من أمر نفسه، وإنما هو مسخر بإرادة سيده مدبر، ولا يلزم من هذا أن العبيد كلهم بهذه الصفة كما انتزع بعض من ينتحل الفقه، وقد قال في المثال: لا يقدر على شيء فيلزم على هذا الانتزاع أن يكون مؤمنا ينفق بحسب الطاعة، وذلك أنه أشرف أن يكون مثالا، والرزق ما صح الانتفاع به، وقال أبو منصور في عقيدته: الرزق ما وقع الاغتذاء به، وهذه الآية ترد على هذا التخصيص،

Ve şairin: 'Duyulacak şekilde vurmaktan' sözü de böyledir. { يَمْلِكُ } fiili { ما } lafzına göredir; { يَسْتَطِيعُونَ } fiili ise kâfirlerin putlar hakkındaki onların akıl sahibi olduğu inancına binaen { ما } lafzının manasına göredir. { يَسْتَطِيعُونَ } fiilindeki zamirin ibadet edenlere ait olması da muhtemeldir; manası: Ortaya koyacakları bir delil ve ispat edecekleri bir hüccet ile buna güç yetiremezler demektir. { فَلا تَضْرِبُوا } buyruğu, yani Allah'a benzerler koşmayın demektir; bu da 'Darbîbü hâzâ' (bunun benzeri/emsali) sözünden alınmadır. 'Darb' ise tür/çeşit demektir; 'Hayvanlar çeşitli türlerdendir (durûb)' ve 'Bu ikisi aynı türdendir (darb)' dersin. Ayetin kalanı açıktır. { ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا } ayetine gelince: Bu ayetteki misal, bu sıfata sahip mülk edinilmiş bir köledir ki ne maldan ne de kendi nefsine dair bir işten hiçbir şeye gücü yetmez; ancak efendisinin iradesine boyun eğmiş ve onun tarafından idare edilmektedir. Fıkıh taslayan bazılarının çıkardığı gibi, bütün kölelerin bu sıfatta olması bundan gerekmez. Misalde: 'Hiçbir şeye gücü yetmez' demiştir; dolayısıyla bu çıkarıma göre kölenin itaate göre infak eden bir mümin olması gerekir; zira misal olmaya bu daha layıktır. Rızık, kendisinden faydalanılması sahih olan şeydir. Ebû Mansûr akidesinde: 'Rızık, kendisiyle gıdalanılan şeydir' demiştir; bu ayet ise bu tahsisi reddetmektedir;

وكذلك قوله تعالى: وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ [البقرة: ٣٠] وأَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناكُمْ [البقرة: ٢٥٤] وغير ذلك من قول النبي ﷺ: «جعل رزقي في ظل رمحي» ، وقوله: «أرزاق أمتي في سنابك خيلها، وأسنة رماحها، فالغنيمة كلها رزق» ، والصحيح أن ما صح الانتفاع به هو الرزق، وهو مراتب أعلاها ما تغذي به، وقد حصر رسول الله ﷺ وجوه الانتفاع في قوله: «يقول ابن آدم:

aynı şekilde Allah Teâlâ'nın { وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ } [el-Bakara: 3] “Kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak ederler” ve { أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناكُمْ } [el-Bakara: 254] “Size rızık olarak verdiklerimizden infak edin” buyrukları ile Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in: «Rızkım mızrağımın gölgesi altına konuldu» ve «Ümmetimin rızıkları atlarının tırnaklarında ve mızraklarının uçlarındadır; dolayısıyla ganimetin tamamı rızıktır» hadisleri de bunu reddeder. Doğru olan şudur ki, kendisinden faydalanılması sahih olan her şey rızıktır; onun mertebeleri vardır ve en yücesi kendisiyle beslenilen şeydir. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şu hadisinde faydalanma biçimlerini sınırlandırmıştır: «Âdemoğlu:

مالي مالي، وهل لك من مالك إلا ما أكلت فأفنيت، أو لبست فأبليت أو تصدقت فأمضيت» .

'Malım, malım!' der. Oysa senin malından yiyip tükettiğinden, yahut giyip eskittiğinden, yahut sadaka verip [ahirete] gönderdiğinden başkası senin midir?»

قال القاضي أبو محمد: وفي معنى اللباس يدخل المركوب ونحوه، واختلف الناس في الذي هو له هذا المثيل فقال قتادة وابن عباس: هو مثل الكافر والمؤمن فكأن الكافر مملوك مصروف عن الطاعة فهو لا يقدر على شيء لذلك. ويشبه ذلك العبد المذكور.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Giyecek manasına binek ve benzerleri de girer. İnsanlar bu misalin kime yönelik olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Katâde ve İbn Abbâs: 'Bu, kâfir ile müminin misalidir; sanki kâfir itaatten alıkonulmuş bir köle gibidir ve bu sebeple hiçbir şeye gücü yetmez; bu zikredilen köleye benzer' demişlerdir.

قال القاضي أبو محمد: والتمثيل على هذا التأويل إنما وقع في جهة الكافر فقط، جعل له مثالا، ثم قرن بالمؤمن المرزوق إلا أن يكون المرزوق ليس بمؤمن، وإنما هو مثال للمؤمن، فيقع التمثيل من جهتين، وقال مجاهد والضحاك: هذا المثال والمثال الآخر الذي بعده إنما هو لله تعالى والأصنام، فتلك هي للعبد المملوك الذي لا يقدر على شيء، والله تعالى تتصرف قدرته دون معقب، وكذلك فسر الزجاج على نحو قول مجاهد.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu tefsire göre temsil sadece kâfir tarafında vaki olmuş, ona bir misal kılınmış, sonra da rızıklandırılmış mümin ile karşılaştırılmıştır; meğerki rızıklandırılan kişi müminin kendisi değil de mümine bir temsil olsun, bu takdirde temsil iki yönden vaki olur. Mücâhid ve ed-Dahhâk şöyle demiştir: Bu misal ve bundan sonraki diğer misal ancak Allah Teâlâ ile putlar hakkındadır; nitekim köle, hiçbir şeye gücü yetmeyen mülk edinilmiş köledir; Allah Teâlâ ise kudreti hiçbir engelle karşılaşmaksızın tasarruf edendir. ez-Zeccâc da Mücâhid'in görüşüne benzer şekilde tefsir etmiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا التأويل أصوب، لأن الآية تكون من معنى ما قبلها وبعدها في تبين أمر الله والرد على أمر الأصنام، وذكر الطبري عن ابن عباس أنه قال: نزلت هذه الآية في عثمان بن عفان، وعبد كان له، وروي تعيين غير هذا ولا يصح إسناده.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu tefsir daha doğrudur; zira ayet, Allah'ın şanını açıklama ve putların durumunu reddetme hususunda öncesinin ve sonrasının manasına uygun düşer. et-Taberî, İbn Abbâs'tan bu ayetin Osman b. Affân ve ona ait bir köle hakkında indiğini söylediğini zikretmiştir; bundan başkasının tayin edildiği de rivayet edilmiştir ancak senedi sahih değildir.

قال القاضي أبو محمد: والمثل لا يحتاج إلى تعيين أحد، وقوله الْحَمْدُ لِلَّهِ شكر على بيان الأمر بهذا المثال وعلى إذعان الخصم له، وهذا كما تقول لمن أذعن لك في حجة وسلم ما تبني أنت عليه قولك: الله أكبر، على هذا يكون كذا وكذا، فلما قال هنا هَلْ يَسْتَوُونَ؟ فكأن الخصم قال له لا فقال الحمد لله ظهرت الحجة، وقوله بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ يريد لا يعلمون أبدا ولا يداخلهم إيمان، ويتمكن على هذا قوله: أَكْثَرُهُمْ، لأن الأقل من الكفار هو الذي آمن من أولئك، ولو كان معنى قوله لا يَعْلَمُونَ أي الآن، لكان قوله أَكْثَرُهُمْ بمعنى الاستيعاب لأنه لم يكن أحد منهم يعلم.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Misal için belirli bir kimsenin tayin edilmesine gerek yoktur. { الْحَمْدُ لِلَّهِ } buyruğu, meselenin bu misalle açıklığa kavuşmasına ve hasmın buna boyun eğmesine karşı bir şükürdür; bu durum tıpkı bir delilde sana boyun eğen ve sözünü üzerine bina ettiğin esası kabul eden kimseye: 'Allahu Ekber! Buna göre şöyle şöyle olur' demen gibidir. Burada { هَلْ يَسْتَوُونَ } (Hiç eşit olurlar mı?) deyince, sanki hasım ona 'Hayır' demiş, o da 'Elhamdülillah, hüccet ortaya çıktı' demiştir. { بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ } buyruğu, yani asla bilmezler ve içlerine iman girmez demektir. { أَكْثَرُهُمْ } buyruğu buna göre yerli yerine oturur; çünkü kâfirlerden iman edenler sadece az bir kısımdır. Şayet { لا يَعْلَمُونَ } buyruğunun manası 'şu an bilmezler' olsaydı, { أَكْثَرُهُمْ } ifadesi hepsini kapsama (istiâb) anlamında olurdu, çünkü onların hiçbiri bilmiyordu.

قوله ﷿:

Allah (azze ve celle)'nin buyruğu:

[سورة النحل (١٦) : الآيات ٧٦ الى ٧٩]

[Nahl Suresi (16), Ayetler 76-79]

وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً رَجُلَيْنِ أَحَدُهُما أَبْكَمُ لا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ وَهُوَ كَلٌّ عَلى مَوْلاهُ أَيْنَما يُوَجِّهْهُ لا يَأْتِ بِخَيْرٍ هَلْ يَسْتَوِي هُوَ وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَهُوَ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٧٦) وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما أَمْرُ السَّاعَةِ إِلاَّ كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٧٧) وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لا تَعْلَمُونَ شَيْئاً وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَالْأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٧٨) أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّراتٍ فِي جَوِّ السَّماءِ ما يُمْسِكُهُنَّ إِلاَّ اللَّهُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٧٩)

{ وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً رَجُلَيْنِ أَحَدُهُما أَبْكَمُ لا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ وَهُوَ كَلٌّ عَلى مَوْلاهُ أَيْنَما يُوَجِّهْهُ لا يَأْتِ بِخَيْرٍ هَلْ يَسْتَوِي هُوَ وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَهُوَ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٧٦) وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما أَمْرُ السَّاعَةِ إِلاَّ كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٧٧) وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لا تَعْلَمُونَ شَيْئاً وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَالْأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٧٨) أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّراتٍ فِي جَوِّ السَّماءِ ما يُمْسِكُهُنَّ إِلاَّ اللَّهُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٧٩) } “Allah şu iki adamı da misal verdi: Onlardan biri dilsizdir, hiçbir şeye gücü yetmez ve efendisine bir yüktür; onu nereye gönderse hayır getirmez. Bu kimse ile adaleti emreden ve kendisi de dosdoğru bir yol üzerinde bulunan kimse hiç eşit olur mu? (76) Göklerin ve yerin gaybı Allah'a aittir. Kıyamet işi ise ancak bir göz kırpması gibi veya daha da yakındır. Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla kadirdir. (77) Allah sizi analarınızın karnından hiçbir şey bilmez halde çıkardı; şükredesiniz diye size kulaklar, gözler ve gönüller verdi. (78) Göğün boşluğunda emre boyun eğdirilmiş kuşları görmediler mi? Onları orada Allah'tan başkası tutamaz. Şüphesiz bunda inanan bir topluluk için nice deliller vardır. (79)”

هذا مثل لله ﷿ والأصنام، فهي كالأبكم الذي لا نطق له ولا يقدر على شيء وهو عيال على من والاه من قريب أو صديق، و «الكلّ» الثقل والمئونة، وكل محمول فهو كلّ، وسمي اليتيم كلا، ومنه قول الشاعر: [الطويل]

Bu, Allah (azze ve celle) ile putlar için bir misaldir. Zira putlar, konuşması olmayan, hiçbir şeye gücü yetmeyen ve akraba yahut dosttan kendisine sahip çıkan kimseye yük (iyâl) olan dilsiz gibidir. 'el-Kell' (الكلّ), ağırlık ve külfet demektir; taşınan her şey 'kell'dir. Yetim de 'kell' olarak adlandırılmıştır. Şairin şu sözü bundandır: [Tavîl]

أكول لمال الكلّ قبل شبابه ... إذا كان عظم الكلّ غير شديد

Gençliğinden önce yetimin malını yiyicidir, kemikleri henüz sertleşmemişken.

كما الأصنام تحتاج إلى أن تنقل وتخدم ويتعذب بها ثم لا يأتي من جهتها خير البتة، هذا قول قتادة، وقال ابن عباس: هو مثل للكافر، وقرأ ابن مسعود «يوجه» ، وقرأ علقمة «يوجّه» وقرأ الجمهور، «يوجهه» ، وهي خط المصحف، وقرأ يحيى بن وثاب «يوجّه» ، وقرأ ابن مسعود أيضا «توجهه» على الخطاب، وضعف أبو حاتم قراءة علقمة لأنه لازم، والذي يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ هو الله تعالى، وقال ابن عباس: هو المؤمن.

Nitekim putlar da taşınmaya, hizmet edilmeye ve uğrunda zahmet çekilmeye muhtaçtır; sonra da onların tarafından kesinlikle hiçbir hayır gelmez. Bu, Katâde'nin görüşüdür. İbn Abbâs ise: 'Bu, kâfir için bir misaldir' demiştir. İbn Mes'ûd (يُوَجَّهْ), Alkame (يُوِجِّهْ), cumhur ise Mushaf hattı olan { يُوَجِّهْهُ } şeklinde okumuştur. Yahyâ b. Vessâb (يُوِجِّهْ) şeklinde okumuştur. İbn Mes'ûd ayrıca muhatap kipiyle (تُوَجِّهْهُ) şeklinde de okumuştur. Ebû Hâtim, Alkame'nin kıraatini geçişsiz (lâzım) fiil olduğu gerekçesiyle zayıf bulmuştur. { يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ } 'Adaleti emreden' ise Allah Teâlâ'dır. İbn Abbâs: 'O, mümindir' demiştir.

و «الصراط» الطريق، وقوله وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الآية، أخبر الله تعالى أن الغيب له يملكه ويعلمه، وقوله وَما أَمْرُ السَّاعَةِ آية إخبار بالقدرة وحجة على الكفار، والمعنى على ما قال قتادة وغيره:

es-Sırât (الصراط), yol demektir. Allah Teâlâ'nın: { وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin gaybı Allah'a aittir” ayeti, gaybın O'na ait olduğunu, O'nun mülkünde bulunduğunu ve onu sadece Kendisinin bildiğini haber vermektedir. { وَما أَمْرُ السَّاعَةِ } “Kıyamet işi ise...” ayeti ise kudreti haber veren ve kâfirlere karşı bir delil teşkil eden bir ayettir. Katâde ve başkalarının dediğine göre mana şöyledir:

ما تكون الساعة وإقامتها في قدرة الله إلا أن يقول لها كن، فلو اتفق أن يقف على ذلك محصل من البشر لكانت من السرعة بحيث يشك هل هي كلمح البصر أو هي أقرب من ذلك، ف أَوْ على هذا على بابها في الشك، وقيل هي للتخيير، و «لمح البصر» هو وقوعه على المرئي، وقوى هذا الإخبار بقوله إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ. ومن قال وَما أَمْرُ السَّاعَةِ له وما إتيانها ووقوعها بكم على جهة التخويف من حصولها ففيه بعد وتجوز كثير، وبعد من قول النبي ﷺ «بعثت أنا والساعة كهاتين» ، ومن ذكره ما ذكر من أشراط الساعة ومهلتها، ووجه التأويل أن القيامة لما كانت آتية ولا بد جعلت من القرب كَلَمْحِ الْبَصَرِ كما يقال: ما السنة إلا لحظة، إلا أن قوله أَوْ هُوَ أَقْرَبُ يرد أيضا هذه المقالة، وقوله وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ الآية، آية تعديد نعمة بينة لا ينكرها عاقل، وهي نعمة معها كفرها وتصريفها في الإشراك بالذي وهبها، فالله ﷿ أخبر بأنه أخرج ابن آدم لا يعلم شيئا، ثم جعل حواسه التي قد وهبها له في البطن سلما إلى درك المعارف، ليشكر على ذلك ويؤمن بالمنعم عليه، و «أمهات» أصله أمات، وزيدت الهاء مبالغة وتأكيدا، كما زادوا الهاء في أهرقت الماء، قاله أبو إسحاق، وفي هذا المثل نظر وقول غير هذا، وقرأ حمزة والكسائي «إمهاتكم» بكسر الهمزة، وقرأ الأعمش «في بطون امّهاتكم» بحذف الهمزة وكسر الميم المشددة، وقرأ ابن أبي ليلى بحذف الهمزة وفتح الميم مشددة، قال أبو حاتم: حذف الهمزة ردي ولكن قراءة ابن أبي ليلى أصوب والترجي الذي في «لعل» هو بحسبنا، وهذه الآية تعديد نعم وموضع اعتبار، وقوله «الم تروا إلى الطير» الآية، وقرأ طلحة بن مصرف والأعمش وابن هرمز «ألم تروا» بالتاء، وقرأ أهل مكة والمدينة «ألم يروا» بالياء على الكناية عنهم، واختلف عن الحسن وعاصم وأبي عمرو وعيسى الثقفي، و «الجو» مسافة ما بين السماء والأرض، وقيل هو ما يلي الأرض منها، وما فوق ذلك هو اللوح، و «الآية» عبرة بينة تفسيرها تكلف بحت.

Kıyametin meydana gelmesi ve kopması Allah'ın kudretinde sadece ona 'Ol' demesinden ibarettir. Şayet insanlardan ince anlayışlı bir kimse buna muttali olsaydı, kıyamet o kadar hızlı olurdu ki onun göz açıp kapama gibi mi yoksa ondan daha mı yakın olduğu hususunda şüpheye düşerdi. Buna göre { أَوْ } edatı, kendi asıl manası olan şüphe anlamındadır; muhayyerlik için olduğu da söylenmiştir. 'Lemhu'l-basar' (لمح البصر), gözün görülen nesneye aniden ilişmesidir. Allah Teâlâ bu haberi { إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla kadirdir” buyruğu ile pekiştirmiştir. { وَما أَمْرُ السَّاعَةِ } ifadesini, kıyametin vuku bulmasından korkutmak amacıyla 'onun gelişi ve başınıza gelmesi' şeklinde tevil eden kimsenin bu yorumunda uzaklık ve aşırı bir mecaz vardır; ayrıca bu yorum, Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in: 'Ben ve kıyamet şu ikisi gibi gönderildik' hadisinden ve kıyametin alametleri ile tanınan mühlete dair zikrettiklerinden de uzaktır. Bu tevilin yönü şudur: Kıyamet mutlaka geleceği için yakınlık bakımından { كَلَمْحِ الْبَصَرِ } 'göz açıp kapama gibi' kılınmıştır; nitekim 'Bir yıl ancak bir andır' denilir. Ne var ki { أَوْ هُوَ أَقْرَبُ } “veya daha da yakındır” buyruğu bu görüşü de reddetmektedir. { وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ } “Allah sizi çıkardı...” ayeti, akıl sahibi hiç kimsenin inkar edemeyeceği apaçık bir nimetin sayıldığı bir ayettir; bu öyle bir nimettir ki onunla birlikte nankörlük edilmiş ve onu bahşedene ortak koşulmada kullanılmıştır. Allah (azze ve celle) Âdemoğlunu hiçbir şey bilmez halde çıkardığını, ardından bu nimete şükretsin ve kendisine ihsanda bulunana iman etsin diye daha anne karnındayken ona bağışladığı duyularını marifetleri kavramaya bir vasıta kıldığını haber vermiştir. 'Ümmehât' (أمهات) kelimesinin aslı 'ümmât'tır (أمات); Ebû İshak'ın belirttiğine göre, tıpkı (أهرقت الماء) ifadesinde 'he' harfini ziyade ettikleri gibi, mübalağa ve tekit için 'he' harfi ziyade edilmiştir. Bu misalde eleştiri ve bundan başka bir görüş de vardır. Hamza ve el-Kisâî hemzenin kesresiyle (إمهاتكم), el-A'meş hemzenin hazfi ve şeddeli mimin kesresiyle (في بطون امّهاتكم), İbn Ebî Leylâ ise hemzenin hazfi ve şeddeli mimin fethasıyla okumuştur. Ebû Hâtim: 'Hemzenin hazfi kötüdür ancak İbn Ebî Leylâ'nın kıraati daha doğrudur' demiştir. { لَعَلَّ } edatındaki umma (teraccî) bize göredir. Bu ayet nimetlerin sayılması ve ibret makamıdır. { أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ } “Kuşları görmediler mi?” ayetini; Talha b. Musarrif, el-A'meş ve İbn Hürmüz 'te' ile (ألم تروا); Mekke ve Medine ehli ise onlardan kinaye olarak 'ye' ile { أَلَمْ يَرَوْا } şeklinde okumuştur. el-Hasan, Âsım, Ebû Amr ve Îsâ es-Sekafî'den ise farklı rivayetler gelmiştir. 'el-Cevv' (الجو), yer ile gök arasındaki mesafedir; göğün yere bitişik kısmı olduğu, bunun yukarısının ise 'el-Levh' olduğu da söylenmiştir. Ayet (الآية), apaçık bir ibrettir; onu tefsir etmeye çalışmak tamamen tekellüftür.

قوله ﷿:

Allah (azze ve celle)'nin buyruğu:

[سورة النحل (١٦) : الآيات ٨٠ الى ٨١]

[Nahl Suresi (16), Ayetler 80-81]

وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَناً وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعامِ بُيُوتاً تَسْتَخِفُّونَها يَوْمَ ظَعْنِكُمْ وَيَوْمَ إِقامَتِكُمْ وَمِنْ أَصْوافِها وَأَوْبارِها وَأَشْعارِها أَثاثاً وَمَتاعاً إِلى حِينٍ (٨٠) وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِمَّا خَلَقَ ظِلالاً وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبالِ أَكْناناً وَجَعَلَ لَكُمْ سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ وَسَرابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ كَذلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ (٨١)

{ وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَناً وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعامِ بُيُوتاً تَسْتَخِفُّونَها يَوْمَ ظَعْنِكُمْ وَيَوْمَ إِقامَتِكُمْ وَمِنْ أَصْوافِها وَأَوْبارِها وَأَشْعارِها أَثاثاً وَمَتاعاً إِلى حِينٍ (٨٠) وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِمَّا خَلَقَ ظِلالاً وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبالِ أَكْناناً وَجَعَلَ لَكُمْ سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ وَسَرابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ كَذلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ (٨١) } “Allah evlerinizi sizin için bir huzur ve sükûn yeri kıldı; hayvanların derilerinden de göç gününüzde ve ikamet gününüzde kolayca taşıyacağınız evler (çadırlar) ve onların yünlerinden, yapağılarından ve kıllarından bir süreye kadar kullanacağınız ev eşyası ve meta kıldı. (80) Allah, yarattığı şeylerden sizin için gölgeler kıldı; dağlarda da sizin için sığınaklar yaptı. Sizi sıcaktan koruyacak elbiseler ve savaşınızda sizi koruyacak zırhlar kıldı. İşte O, Müslüman olasınız diye üzerinizdeki nimetini böylece tamamlar. (81)”

هذه آية تعديد نعمة الله على الناس في البيوت، فذكر أولا بيوت التمدن وهي التي للإقامة الطويلة وهي أعظم بيوت الإنسان، وإن كان الوصف ب سَكَناً يعم جميع البيوت، والسكن مصدر يوصف به الواحد، ومعناه يسكن فيها وإليها ثم ذكر تعالى بيوت النقلة والرحلة، وقوله وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعامِ بُيُوتاً يحتمل أن يعم به بيوت الأدم وبيوت الشعر وبيوت الصوف، لأن هذه هي من الجلود، لكونها نابتة فيها، نحا إلى ذلك ابن سلام، ويكون قوله وَمِنْ أَصْوافِها عطفا على قوله مِنْ جُلُودِ الْأَنْعامِ، أي جعل بيوتا أيضا، ويكون قوله أَثاثاً نصبا على الحال، وتَسْتَخِفُّونَها أي تجدونها خفافا وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو «ظعنكم» بفتح العين، وقرأ ابن عامر وعاصم وحمزة والكسائي «ظعنكم» بسكون العين، وهما لغتان، وليس بتخفيف، و «ظعن» معناه رحل والأصواف للغنم، والأوبار للإبل، والأشعار للمعز والبقر، ولم تكن بلادهم بلاد قطن وكتان فلذلك اقتصر على هذه، ويحتمل أن ترك ذلك القطن والحرير والكتان إعراضا عن ذلك السرف، إذ ملبس عباد الله الصالحين إنما هو الصوف، وأيضا فقد أشير إلى القطن والحرير والكتان في لفظ السرابيل، والأثاث متاع البيت واحدتها أثاثة، هذا قول أبي زيد الأنصاري، وقال غيره الأثاث جميع أنواع المال ولا واحد له من لفظه.

Bu ayet, Allah'ın evler konusunda insanlara olan nimetini saymaktadır. Öncelikle yerleşik hayatın evlerini zikretmiştir ki bunlar uzun süreli ikamet içindir ve insanın en büyük evleridir; her ne kadar { سَكَناً } 'sükûn yeri' vasfı bütün evleri kapsasa da. 'es-Seken' (السكن), tekili nitelemek için kullanılan bir masdardır ve anlamı 'içinde ve kendisine sükûnet bulunan yer'dir. Ardından Allah Teâlâ göç ve yolculuk evlerini zikretmiştir. { وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعامِ بُيُوتاً } “hayvanların derilerinden de evler yaptı” buyruğunun; meşin çadırları, kıl çadırları ve yün çadırları kapsaması muhtemeldir; zira bunlar deride bittiği için deriden sayılırlar. İbn Sellâm bu görüşe meyletmiştir. { وَمِنْ أَصْوافِها } buyruğu { مِنْ جُلُودِ الْأَنْعامِ } üzerine matuf olur, yani 'yine evler kıldı' manasındadır. { أَثاثاً } kelimesi ise hâl olarak mansubdur. { تَسْتَخِفُّونَها } yani 'onları hafif bulursunuz' demektir. İbn Kesîr, Nâfi' ve Ebû Amr ayın harfinin fethasıyla (ظَعَنِكُمْ), İbn Âmir, Âsım, Hamza ve el-Kisâî ise ayın harfinin sükûnuyla { ظَعْنِكُمْ } şeklinde okumuşlardır. Bunlar iki ayrı lehçedir, hafifletme (tahfif) değildir. 'Za'n' (ظعن), göç etti anlamına gelir. 'el-Asvâf' (الأصواف) koyunlar için, 'el-evbâr' (الأوبار) develer için, 'el-eş'âr' (الأشعار) ise keçiler ve sığırlar içindir. Onların memleketi pamuk ve keten memleketi olmadığı için bu sayılanlarla yetinilmiştir. Pamuk, ipek ve ketenin terk edilmesinin, o israftan yüz çevirmek amacıyla olması da muhtemeldir; zira Allah'ın salih kullarının giysisi ancak yündür. Ayrıca pamuk, ipek ve ketene 'serâbîl' (سرابيل) lafzında da işaret edilmiştir. 'el-Esâs' (الأثاث), ev eşyası demektir, tekili 'esâse'dir (أثاثة); bu, Ebû Zeyd el-Ensârî'nin görüşüdür. Başkası ise 'el-Esâs', malın her türlüsüdür ve kendi lafzından tekili yoktur demiştir.

قال القاضي أبو محمد: والاشتقاق يقوي هذا المعنى الأعم: لأن حال الإنسان تكون بالمال أثيثة، تقول شعر أثيث ونبات أثيث إذا كثر والتف، وقوله إِلى حِينٍ يريد به وقتا غير معين، وهو بحسب كل إنسان إما بموته وإما بفقد تلك الأشياء التي هي أثاث، ومن هذه اللفظة قول الشاعر: [الوافر]

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: İştikak (kelime türemesi) bu genel anlamı güçlendirmektedir: Zira insanın durumu mal ile gürleşir/zenginleşir (esîse/أثيثة). Çok ve sıklaştığı zaman 'gür saç' (شعر أثيث) ve 'gür bitki' (نبات أثيث) dersin. { إِلى حِينٍ } “bir süreye kadar” buyruğu ile belirli olmayan bir vakti kastetmektedir; bu da her insana göre ya ölümüyle ya da eşya olan o şeylerin yok olmasıyladır. Bu kelimeden hareketle şair şöyle demiştir: [Vâfir]

أهاجتك الظعائن يوم بانوا ... بذي الزيّ الجميل من الأثاث

Güzel ziynetli ev eşyalarıyla göçüp gittikleri gün o göç eden kadınlar seni heyecanlandırdı mı?

وقوله: وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِمَّا خَلَقَ ظِلالًا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبالِ أَكْناناً وَجَعَلَ لَكُمْ سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ الآية، نعم عددها الله عليهم بحسب أحوالهم وبلادهم، وأنها الأشياء المباشرة لهم، لأن بلادهم من الحرارة وقهر الشمس بحيث للظل غناء عظيم ونفع ظاهر، وقوله مِمَّا خَلَقَ يعم جميع الأشخاص المظلة، و «الأكنان» جمع كن وهو الحافظ من المطر والريح وغير ذلك، و «السرابيل» جميع ما يلبس على جميع البدن كالقميص والقرقل، والمجول والدرع والجوشن والخفتان ونحوه، وذكر وقاية الحر إذا هو أمس في تلك البلاد على ما ذكرنا، والبرد فيها معدوم في الأكثر، وإذا جاء في الشتوات فإنما يتوقى بما هو أكثف من السربال المتقدم الذكر، فتبقى السرابيل لتوقي الحر فقط، قاله الطبري عن عطاء الخراساني، ألا ترى أن الله قد نبههم إلى العبرة في البرد ولم يذكر لهم الثلج لأنه ليس في بلادهم، قال ابن عباس: إن الثلج شيء أبيض ينزل من السماء ما رأيته قط.

{ وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِمَّا خَلَقَ ظِلالاً وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبالِ أَكْناناً وَجَعَلَ لَكُمْ سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ } “Allah, yarattığı şeylerden sizin için gölgeler kıldı; dağlarda da sizin için sığınaklar yaptı. Sizi sıcaktan koruyacak elbiseler... kıldı” ayeti, durumlarına ve memleketlerine göre ve bizzat muhatap oldukları şeyler olması hasebiyle Allah'ın onlara saydığı nimetlerdir. Çünkü onların memleketi öyle bir sıcaklık ve güneş baskısı altındadır ki, gölgenin büyük bir faydası ve açık bir yararı vardır. { مِمَّا خَلَقَ } “yarattığı şeylerden” buyruğu gölge veren bütün varlıkları kapsar. 'el-Eknân' (الأكنان), yağmurdan, rüzgardan ve diğer şeylerden koruyan sığınak demek olan 'kinn'in (كن) çoğuludur. 'es-Serâbîl' (السرابيل), gömlek, zıbın, peştamal, zırh, cevşen, kaftan ve benzeri gibi tüm bedene giyilen şeylerin tamamıdır. Zikrettiğimiz üzere o beldelerde sıcağın etkisi daha yoğun olduğu için sıcaktan koruma zikredilmiştir; orada soğuk ise çoğunlukla yoktur. Kış aylarında geldiğinde ise ancak daha önce zikredilen elbiseden (sirbâl) daha kalın olan şeylerle korunulur. Dolayısıyla elbiseler sadece sıcaktan korunmak için kalır. Bunu et-Taberî, Atâ el-Horasânî'den nakletmiştir. Görmez misin ki Allah soğuk hususunda onları ibrete yöneltmiş, fakat memleketlerinde bulunmadığı için onlara karı zikretmemiştir. İbn Abbâs: 'Kar, gökten inen beyaz bir şeydir, onu hiç görmedim' demiştir.

قال القاضي أبو محمد: وأيضا فذكر أحدهما يدل على الآخر، ومنه قول الشاعر:

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Ayrıca ikisinden birinin zikredilmesi diğerine de delalet eder. Şairin şu sözü bundandır:

وما أدري إذا يممت أرضا ... أريد الخير أيهما يليني

Bir beldeye yöneldiğimde bilmem, hayrı isterim [ama] ikisinden (hayır ve şerden) hangisi bana ulaşacak?

قال القاضي أبو محمد: وهذه التي ذكرناها هي بلاد الحجاز، وإلا ففي بلاد العرب ما فيه برد شديد، ومنه قول متمم:

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu zikrettiğimiz yer Hicaz bölgesidir; aksi takdirde Arap yarımadasında şiddetli soğuğu olan yerler de vardır. Mütemmim'in şu sözü bundandır:

إذ القشع من برد الشتاء تقعقعا.

Kış soğuğundan çadır derisi takırdadığı zaman...

ومنه قول الآخر:

Bir diğerinin şu sözü de bundandır:

في ليلة من جمادى ذات أندية.

Cümâdâ ayının çiy düşen bir gecesinde...

البيتين، وغير هذا، والسرابيل التي تقي البأس هي الدرع، ومنه قول كعب بن زهير: [البسيط]

Bu iki beyit ve benzerleri [buna örnektir]. Savaşın şiddetinden koruyan elbiseler ise zırhlardır. Ka'b b. Züheyr'in şu sözü bundandır: [Basît]

شم العرانين أبطال لبوسهم ... من نسج داود في الهيجا سرابيل

Yüksek burunlu (izzetli), savaşta giysileri Dâvûd'un dokuması zırhlar olan yiğitlerdir.

وقال أوس بن حجر:

Evs b. Hacer de şöyle demiştir:

ولنعم حشو الدرع والسربال.

Zırhın ve elbisenin içini dolduran ne güzel kimsedir!

فهذا يراد به القميص، و «البأس» مس الحديد في الحرب، وقرأ الجمهور «يتم نعمته» ، وقرأ ابن عباس «تتم نعمته» على أن النعمة هي تتم، وروي عنه «تتم نعمه» على الجمع وقرأ الجمهور «تسلمون» من الإسلام، وقرأ ابن عباس «تسلمون» من السلامة، فتكون اللفظة مخصوصة في بأس الحرب، وما في «لعل» من الترجي والتوقع فهو في حيز البشر المخاطبين، أي لو نظر الناظر هذه الحال لترجى منها إسلامهم.

Burada gömlek kastedilmektedir. 'el-Be's' (البأس), savaşta demirin dokunmasıdır. Cumhur { يُتِمُّ نِعْمَتَهُ } şeklinde okumuştur. İbn Abbâs ise nimetin kendisinin tamamlanması anlamında (تَتِمُّ نِعْمَتُهُ) şeklinde okumuş; ondan çoğul olarak (تَتِمُّ نِعَمُهُ) şeklinde okuduğu da rivayet edilmiştir. Cumhur { تُسْلِمُونَ } kelimesini 'İslam' kökünden okumuştur. İbn Abbâs ise 'selamet' kökünden (تَسْلَمُونَ) şeklinde okumuştur; bu durumda lafız savaşın şiddetine tahsis edilmiş olur. { لَعَلَّ } edatındaki umma ve beklenti, muhatap olan insanların zaviyesindendir; yani bir bakan bu duruma baksa, onların İslam'a girmesini umardı.

قوله ﷿:

Allah (azze ve celle)'nin buyruğu:

[سورة النحل (١٦) : الآيات ٨٢ الى ٨٥]

[Nahl Suresi (16), Ayetler 82-85]

فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ الْمُبِينُ (٨٢) يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَها وَأَكْثَرُهُمُ الْكافِرُونَ (٨٣) وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً ثُمَّ لا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ (٨٤) وَإِذا رَأَى الَّذِينَ ظَلَمُوا الْعَذابَ فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ (٨٥)

{ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ الْمُبِينُ (٨٢) يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَها وَأَكْثَرُهُمُ الْكافِرُونَ (٨٣) وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً ثُمَّ لا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ (٨٤) وَإِذا رَأَى الَّذِينَ ظَلَمُوا الْعَذابَ فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ (٨٥) } “Eğer yüz çevirirlerse, artık sana düşen ancak apaçık bir tebliğdir. (82) Onlar Allah'ın nimetini bilirler, sonra da onu inkar ederler; onların çoğu kâfirlerdir. (83) Her ümmetten bir şahit göndereceğimiz gün, artık kâfir olanlara ne izin verilir ne de onların özür dilemeleri kabul edilir. (84) O zulmedenler azabı gördüklerinde artık onlardan azap hafifletilmez ve onlara mühlet de verilmez. (85)”

هذه الآية فيها موادعة نسختها آية السيف، والمعنى إن أعرضوا فلست بقادر على خلق الإيمان في قلوبهم، وإنما عليك أن تبين وتبلغ أمر الله ونهيه، ثم قرعهم ووبخهم بأنهم يعرفون نعمة الله في هذه الأشياء المذكورة، ويقرون أنها من عنده ثم يكفرون به تعالى، وذلك فعل المنكر للنعمة الجاحد لها، هذا قول مجاهد، فسماهم منكرين للنعمة تجوزا، إذ كانت لهم أفعال المنكر من الكفر برب النعمة وتشريكهم في النعمة الأوثان على وجه ما، وهو ما كانوا يعتقدون للأوثان من الأفعال من الضر والنفع، وقال السدي:

Bu ayette, kılıç ayetinin neshettiği bir barış/ilişmeme (muvâdaa) hükmü vardır. Mana şudur: Şayet yüz çevirirlerse, sen onların kalplerinde imanı yaratmaya kadir değilsin; sana düşen ancak Allah'ın emir ve yasağını açıklamak ve tebliğ etmektir. Sonra bu zikredilen şeylerde Allah'ın nimetini bildikleri ve bunun O'nun katından olduğunu ikrar edip ardından O'nu inkar ettikleri gerekçesiyle onları azarlamış ve kınamıştır; bu da nimeti inkar edip nankörlük edenin fiilidir. Bu, Mücâhid'in görüşüdür. Nimetin sahibini inkar etmek ve putlara zarar ve fayda verme fiilleri vehmederek bir şekilde putları nimete ortak koşmak gibi nankörlük fiilleri sergiledikleri için onları mecazen nimeti inkar edenler olarak adlandırmıştır. es-Süddî şöyle demiştir:

«النعمة» هاهنا محمد ﷺ، ووصفهم تعالى بأنهم يعرفون بمعجزاته وآيات نبوته وينكرون ذلك بالتكذيب، ورجحه الطبري، ثم حكم على أكثرهم بالكفر وهم أهل مكة، وذلك أنه كان فيهم من قد داخله الإسلام، ومن أسلم بعد ذلك، وقوله وَيَوْمَ نَبْعَثُ الآية وعيد، والتقدير واذكر يوم نبعث ويرد

Buradaki 'nimet', Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'dir. Allah Teâlâ onları, mucizeleri ve peygamberliğinin delilleriyle onu tanıdıkları, sonra da yalanlayarak bunu inkar ettikleri şeklinde vasfetmiştir. et-Taberî bu görüşü tercih etmiştir. Sonra onların çoğunun kâfir olduğuna hükmetmiştir ki bunlar Mekke ehlidir. Zira aralarında içine İslam girmiş olanlar ve daha sonra Müslüman olanlar da vardı. { وَيَوْمَ نَبْعَثُ } “göndereceğimiz gün” ayeti bir tehdittir; takdiri 'göndereceğimiz günü hatırla' şeklindedir. [Bu şahit],

شَهِيداً على كفرهم وإيمانهم، ف «شهيد» بمعنى، شاهد وذكر الطبري أن المعنى ثم ينكرونها اليوم وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً، أي ينكرون كفرهم فيكذبهم الشهيد وقوله ثُمَّ لا يُؤْذَنُ أي لا يؤذن لهم في المعذرة، وهذا في موطن دون موطن، لأن في القرآن أن كُلُّ نَفْسٍ تأتي تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها [النحل: ١١١] ويترتب أن تجيء كل نفس تجادل فإذا استقرت أقوالهم بعث الله الشهود من الأمم فتكذب الكفار، فلم يؤذن للمكذبين بعد في معذرة، ويُسْتَعْتَبُونَ معناه يعتبون، يقال أعتبت الرجل إذا كفيته ما عتب فيه، كما تقول أشكيته إذا كفيته ما شكا، فكأنه قال ولا هم يكفون ما يعتبون فيه ويشق عليهم والعرب تقول استفعل بمعنى أفعل، تقول أدنيت الرجل واستدنيته وقال قوم معناه لا يسألون أن يرجعوا عما كانوا عليه في الدنيا.

onların küfürlerine ve imanlarına { شَهِيداً } 'şahit olarak' döner; 'şehîd', şahit (tanık) anlamındadır. et-Taberî mananın şöyle olduğunu zikretmiştir: 'Bugün inkar ederler, her ümmetten bir şahit göndereceğimiz gün de...'; yani küfürlerini inkar ederler, şahit de onları yalanlar. { ثُمَّ لا يُؤْذَنُ } buyruğu, yani onlara mazeret beyan etmeleri için izin verilmez demektir. Bu durum bir durakta olup diğerinde olmaz; çünkü Kur'an'da: { كُلُّ نَفْسٍ تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها } “Herkes kendi canını savunmaya gelir” [Nahl: 111] buyrulmaktadır. Düzen şöyledir: Her nefis mücadele ederek gelir; sözleri kesinleşince Allah ümmetlerden şahitleri gönderir, onlar da kâfirleri yalanlar; artık yalanlayanlara bundan sonra mazeret için izin verilmez. { يُسْتَعْتَبُونَ } kelimesinin manası 'özürleri kabul edilir' demektir. Bir kimsenin sitem ettiği şeyi giderip onu razı ettiğinde (أعتبت الرجل) denir; tıpkı şikayetini giderdiğinde (أشكيته) dediğin gibi. Sanki 'Onların sitem ettikleri ve kendilerine ağır gelen şey giderilmez' demiştir. Araplar (استفعل) babını (أفعل) manasında kullanırlar; nitekim adamı yaklaştırdığında (أدنيت الرجل) ve (استدنيته) dersin. Bir topluluk ise bunun manasının 'Dünyada üzerinde bulundukları durumdan dönmeleri istenmez' şeklinde olduğunu söylemiştir.

قال القاضي أبو محمد: فهذا استعتاب معناه طلب عتابهم، وقال الطبري معنى يُسْتَعْتَبُونَ يعطون الرجوع إلى الدنيا فيقع منهم توبة عمل. وقوله وَإِذا رَأَى الَّذِينَ ظَلَمُوا الْعَذابَ الآية، أخبر الله تعالى في هذه الآية أن هؤلاء الكفرة الظالمين في كفرهم إذا أراهم الله عذاب الله وشارفوها وتحققوا كنه شدتها، فإن ذلك الأمر الهائل الذي نزل بهم لا يخفف بوجه ولا يؤخر عنهم، وإنما مقصد الآية الفرق بين ما يحل بهم وبين رزايا الدنيا، فإن الإنسان لا يتوقع أمرا من خطوب الدنيا إلا وله طمع في أن يتأخر عنه وفي أن يجيئه في أخف ما يتوهم برجائه، وكذلك متى حل به كان طامعا في أن يخف، وقد يقع ذلك في خطوب الدنيا كثيرا، فأخبر الله تعالى أن عذاب الآخرة إذا عاينه الكافر لا طماعية فيه بتخفيف ولا بتأخير.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu bir 'isti'tâb'dır (istek), anlamı onların sitem/özürlerinin talep edilmesidir. et-Taberî: { يُسْتَعْتَبُونَ } ifadesinin manası 'Kendilerine amelle tövbe etsinler diye dünyaya dönme imkanı verilmez' demektir demiştir. { وَإِذا رَأَى الَّذِينَ ظَلَمُوا الْعَذابَ } “O zulmedenler azabı gördüklerinde...” ayetinde Allah Teâlâ; küfürlerinde zalim olan bu kâfirlere Allah'ın azabını gösterip de onlar azaba yaklaştıklarında ve onun şiddetinin mahiyetini kesin olarak anladıklarında, başlarına inen o dehşetli şeyin hiçbir şekilde hafifletilmeyeceğini ve ertelenmeyeceğini haber vermiştir. Ayetin maksadı ancak onların başına gelecekler ile dünya musibetleri arasındaki farkı ortaya koymaktır. Zira insan dünya felaketlerinden bir şey beklediğinde, mutlaka onun gecikmesini ve ümidiyle tasavvur ettiği en hafif şekilde gelmesini umar. Aynı şekilde başına geldiğinde de hafiflemesini umar ve dünya felaketlerinde bu çokça gerçekleşir. İşte Allah Teâlâ, kâfir ahiret azabını gözleriyle gördüğünde artık onda ne bir hafifletilme ne de bir geciktirilme ümidi olacağını haber vermiştir.

قوله ﷿:

Allah (azze ve celle)'nin buyruğu:

[سورة النحل (١٦) : الآيات ٨٦ الى ٨٩]

[Nahl Suresi (16), Ayetler 86-89]

وَإِذا رَأَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا شُرَكاءَهُمْ قالُوا رَبَّنا هؤُلاءِ شُرَكاؤُنَا الَّذِينَ كُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَ فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ إِنَّكُمْ لَكاذِبُونَ (٨٦) وَأَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ وَضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ (٨٧) الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ بِما كانُوا يُفْسِدُونَ (٨٨) وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَجِئْنا بِكَ شَهِيداً عَلى هؤُلاءِ وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدىً وَرَحْمَةً وَبُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ (٨٩)

{ وَإِذا رَأَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا شُرَكاءَهُمْ قالُوا رَبَّنا هؤُلاءِ شُرَكاؤُنَا الَّذِينَ كُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَ فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ إِنَّكُمْ لَكاذِبُونَ (٨٦) وَأَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ وَضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ (٨٧) الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ بِما كانُوا يُفْسِدُونَ (٨٨) وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَجِئْنا بِكَ شَهِيداً عَلى هؤُلاءِ وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدىً وَرَحْمَةً وَبُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ (٨٩) } “Müşrikler ortak koştukları şeyleri gördüklerinde: 'Rabbimiz! İşte bunlar, seni bırakıp da kendilerine taptığımız ortaklarımızdır' derler. Onlar da müşriklere: 'Siz kesinlikle yalancılarsınız!' diye söz atarlar. (86) O gün Allah'a teslimiyet arz ederler ve uydurdukları şeyler kendilerinden kaybolup gider. (87) İnkâr eden ve Allah yolundan alıkoyanlara, bozgunculuk yapmalarına karşılık azap üstüne azap artırdık. (88) Her ümmetin içinden kendilerine bir şahit göndereceğimiz ve seni de bunlara şahit getireceğimiz gün... Sana bu Kitab'ı her şeyi açıklayan, bir hidayet, bir rahmet ve Müslümanlara bir müjde olarak indirdik. (89)”

أخبر الله تعالى في هذه الآية أن المشركين إذا رأوا يوم القيامة بأبصارهم الأوثان والأصنام وكل معبود من دون الله لأنها تحشر معهم توبيخا لهم على رؤوس الأشهاد أشاروا إليهم وقالوا هؤلاء كنا نعبد من دون الله، أرادوا بذلك تذنيب المعبودين وإدخالهم في المعصية، وأضافوا الشركاء إلى أنفسهم من حيث هم جعلوهم شركاء، وهذا كما يصف رجل آخر بأنه خير فتقول أنت ما فعل خيرك فأضفته إليه من حيث وصفه هو بتلك الصفة، والضمير في «أقول» عائد على الشركاء، فمن كان من المعبودين من البشر ألقى القول المعهود بلسانه، وما كان من الجمادات تكلمت بقدرة الله بتكذيب المشركين في وصفهم بأنهم آلهة وشركاء لله، ففي هذا وقع الكذب لا في العبادة وقال الطبري: المعنى إنكم لكاذبون، ما كنا ندعوكم إلى عبادتنا.

Allah Teâlâ bu ayette; müşriklerin kıyamet gününde putları, heykelleri ve Allah'tan başka tapılan her şeyi gözleriyle gördüklerinde —ki bunlar şahitlerin huzurunda onları azarlamak için kendileriyle birlikte haşredilecektir— onlara işaret ederek: 'Bunlar, senin dışından taptıklarımızdır' diyeceklerini haber vermiştir. Bununla tapılanları suçlamayı ve onları da günaha dahil etmeyi istemişlerdir. Kendileri onları ortak kıldıkları cihetle ortakları kendilerine izafe etmişlerdir; bu durum tıpkı bir adamın diğerini hayırlı olarak nitelemesi üzerine senin 'Senin hayırlın ne yaptı?' demen gibidir; onu o sıfatla nitelediği cihetle ona izafe etmişsindir. { فَأَلْقَوْا } 'attılar' kelimesindeki zamir ortaklara (tapılanlara) dönmektedir. İbadet edilenlerden insan olanlar bilinen sözü dilleriyle söylemişler; cansız varlıklardan olanlar ise Allah'ın kudretiyle konuşarak, müşrikleri kendilerini ilah ve Allah'a ortak olarak nitelemeleri hususunda yalanlamışlardır. Dolayısıyla yalanlama ibadet konusunda değil, bu niteleme konusunda vaki olmuştur. et-Taberî: 'Manası: Siz kesinlikle yalancılarsınız, biz sizi bize ibadet etmeye çağırmadık [şeklindedir]' demiştir.

قال القاضي أبو محمد: فكأنهم كذبوهم في التذنيب لهم وقوله وَأَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ، الضمير في أَلْقَوْا عائد على المشركين، والمعنى ألقوا إليه الاستسلام، وألقوا ما بأيديهم وذلوا لحكمه، ولم تكن لهم حيلة ولا دفع، والسَّلَمَ الاستسلام، وقرأ الجمهور «السلم» بفتح اللام، وروى يعقوب عن أبي عمرو سكون اللام، وقرأ مجاهد «السّلم» بضم السين واللام، وقوله وَضَلَّ عَنْهُمْ معناه وتلف عنهم كذبهم على الله وافتراؤهم الكفر والتشريك، وقوله الَّذِينَ كَفَرُوا الآية، في ضمن قوله وَضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ لأنه حل بهم عذاب الله وباشروا نقمته، ثم فسره فأخبر أن الذين كفروا ومنعوا غيرهم من الدخول في الدين وسلوك سبيل الله زادهم عذابا أجلّ من العذاب العام لجميع الناس عقوبة على إفسادهم، فيحتمل أن يكون قوله الَّذِينَ بدلا من الضمير في يَفْتَرُونَ، وزِدْناهُمْ فعل مستأنف إخباره، ويحتمل أن يكون الَّذِينَ ابتداء وزِدْناهُمْ خبره، وروي في ذلك أن الله تعالى يسلط عليهم عقارب وحيات لها أنياب كالنخل الطوال، قاله ابن مسعود، وقال عبيد بن عمير: لها أنياب كالنخل وعقارب كالبغال الدهم، ونحو هذا عن عبد الله بن عمرو بن العاصي، إن لجهنم سواحل فيها هذه الحيات وهذه العقارب، فيفر الكافر إلى السواحل من النار، فتلقاهم هذه الحيات والعقارب، فيفرون منها إلى النار فتتبعهم حتى تجد حر النار، فترجع، قال وهي في أسراب، وقوله تعالى وَيَوْمَ نَبْعَثُ الآية، هذه الآية في ضمنها وعيد، والمعنى واذكر يوم نبعث في كل أمة شهيدا عليها، وهو رسولها الذي شاهد في الدنيا تكذيبها وكفرها، وإيمانها وهداها، ويجوز أن يبعث الله شهيدا من الصالحين مع الرسل، وقد قال بعض الصحابة: إذا رأيت أحدا على معصية فانهه فإن أطاعك وإلا كنت شهيدا عليه يوم القيامة، مِنْ أَنْفُسِهِمْ بحسب أن بعثة الرسل كذلك، في الدنيا وذلك أن الرسول الذي من نفس الأمة في اللسان والسير وفهم الأغراض والإشارات يتمكن له إفهامهم والرد على معانديهم، ولا يتمكن ذلك من غير من هو من الأمة، فلذلك لم يبعث الله قط نبيا إلا من الأمة المبعوث إليهم، وقوله هؤُلاءِ إشارة إلى هذه الأمة والْكِتابَ القرآن، وقوله تِبْياناً اسم وليس بالمصدر، وهو كالنقصان، والمصادر في مثل هذا، التاء فيها مفتوحة كالترداد والتكرار، ونصب تِبْياناً على الحال. وقوله لِكُلِّ شَيْءٍ أي مما يحتاج في الشرع ولا بد منه في الملة كالحلال والحرام والدعاء إلى الله والتخويف من عذابه، وهذا حصر ما اقتضته عبارات المفسرين، وقال ابن مسعود: أنزل في هذا القرآن كل علم، وكل شيء قد بين لنا في القرآن، ثم تلا هذه الآية.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Sanki kendilerini suçlamaları hususunda onları yalanlamışlardır. { وَأَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ } buyruğundaki { أَلْقَوْا } fiilinin zamiri müşriklere döner. Mana şudur: O'na teslimiyeti arz ettiler, ellerindekini bıraktılar ve O'nun hükmüne boyun eğdiler; onlar için hiçbir çare ve savuşturma imkanı kalmadı. 'es-Selem' (السَّلَمَ), teslimiyet demektir. Cumhur lâm harfinin fethasıyla { السَّلَمَ } şeklinde okumuştur. Ya'kûb, Ebû Amr'dan lâm harfinin sükûnunu rivayet etmiştir. Mücâhid ise sîn ve lâm harflerinin zammesiyle (السُّلُمَ) şeklinde okumuştur. { وَضَلَّ عَنْهُمْ } buyruğunun manası: Allah'a karşı uydurdukları yalanları, küfür ve şirk iftiraları onlardan yok olup gitti demektir. { الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenler...” ayeti, { وَضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ } “uydurdukları şeyler kendilerinden kaybolup gider” buyruğunun kapsamındadır; çünkü Allah'ın azabı başlarına inmiş ve O'nun intikamıyla bizzat karşılaşmışlardır. Sonra bunu açıklayarak inkar eden ve başkalarını dine girmekten ve Allah yolunda yürümekten alıkoyanların bozgunculuklarına ceza olarak, bütün insanlara yönelik genel azaptan daha büyük bir azabı kendilerine artırdığını haber vermiştir. { الَّذِينَ } kelimesinin { يَفْتَرُونَ } fiilindeki zamirden bedel olması ve { زِدْناهُمْ } fiilinin haberi müste'nef (yeni bir cümle) olması muhtemel olduğu gibi; { الَّذِينَ } kelimesinin mübteda, { زِدْناهُمْ } fiilinin de onun haberi olması muhtemeldir. Bu hususta Allah Teâlâ'nın onların üzerine uzun hurma ağaçları gibi dişleri olan akrepler ve yılanlar musallat edeceği rivayet edilmiştir; bunu İbn Mes'ûd söylemiştir. Ubeyd b. Umeyr: 'Hurma ağaçları gibi dişleri olan [yılanlar] ve yağız katırlar gibi akrepler vardır' demiştir. Benzer bir rivayet Abdullah b. Amr b. el-Âs'tan da gelmiştir: 'Cehennemin sahilleri vardır, orada bu yılanlar ve bu akrepler bulunur. Kâfir ateşten sahillere kaçar, bu yılanlar ve akrepler onları karşılar; onlardan tekrar ateşe kaçarlar. Yılanlar ve akrepler ateşin sıcağını hissedinceye kadar onları takip eder, sonra geri dönerler. Dedi ki: Onlar sürüler halindedir.' Allah Teâlâ'nın: { وَيَوْمَ نَبْعَثُ } “göndereceğimiz gün...” ayetinin zımnında bir tehdit vardır. Mana şudur: Her ümmetin içinde, dünyada onların yalanlamasına ve küfrüne, imanına ve hidayetine şahitlik etmiş olan elçisini kendilerine bir şahit olarak göndereceğimiz günü hatırla. Allah'ın elçilerle birlikte salihlerden bir şahit göndermesi de caizdir. Nitekim bazı sahabiler şöyle demiştir: 'Birini bir günah üzerinde gördüğünde onu nehyet; eğer sana itaat ederse ne âlâ, aksi takdirde kıyamet günü onun aleyhine şahit olursun.' { مِنْ أَنْفُسِهِمْ } “kendilerinden” buyruğu, dünyada elçilerin gönderilmesinin de böyle olması hasebiyledir. Zira dil, yaşantı, maksatları ve işaretleri anlama bakımından ümmetin bizzat kendisinden olan bir elçi, onlara anlatmaya ve inatçılarına cevap vermeye muktedirdir; o ümmetten olmayan biri için ise bu mümkün olmaz. Bu sebeple Allah hiçbir peygamberi gönderildiği ümmetin dışından göndermemiştir. { هؤُلاءِ } “bunlara” buyruğu bu ümmete işarettir. 'el-Kitâb' (الْكِتابَ) ise Kur'an'dır. { تِبْياناً } “açıklayan” kelimesi isimdir, masdar değildir; tıpkı 'nuksan' (نقصان) gibidir. Bu vezindeki masdarlarda 'terdâd' (ترداد) ve 'tekrâr' (تكرار) gibi te harfi fethalıdır. { تِبْياناً } kelimesi hâl olarak mansubdur. { لِكُلِّ شَيْءٍ } “her şeyi” buyruğu, yani helal, haram, Allah'a davet ve O'nun azabından korkutma gibi şeriatta ihtiyaç duyulan ve dinde zorunlu olan her şeyi demektir. Müfessirlerin ifadelerinin gerektirdiği hasr (sınırlandırma) budur. İbn Mes'ûd şöyle demiştir: 'Bu Kur'an'da her ilim indirilmiştir ve her şey Kur'an'da bize açıklanmıştır.' Sonra bu ayeti okumuştur.

قوله ﷿:

Allah (azze ve celle)'nin buyruğu:

[سورة النحل (١٦) : الآيات ٩٠ الى ٩١]

[Nahl Suresi (16), Ayetler 90-91]

إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (٩٠) وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذا عاهَدْتُمْ وَلا تَنْقُضُوا الْأَيْمانَ بَعْدَ تَوْكِيدِها وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلاً إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما تَفْعَلُونَ (٩١)

{ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (٩٠) وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذا عاهَدْتُمْ وَلا تَنْقُضُوا الْأَيْمانَ بَعْدَ تَوْكِيدِها وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلاً إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما تَفْعَلُونَ (٩١) } “Şüphesiz Allah adaleti, ihsanı ve akrabaya vermeyi emreder; hayasızlıktan, fenalıktan ve azgınlıktan da nehyeder. İyice düşünesiniz diye size öğüt verir. (90) Antlaşma yaptığınız zaman Allah'ın ahdine vefa gösterin ve pekiştirdikten sonra yeminleri bozmayın; zira Allah'ı üzerinize kefil kılmışsınızdır. Şüphesiz Allah yaptıklarınızı bilir. (91)”

قال عبد الله بن مسعود ﵁: أجمل آية في كتاب الله آية في سورة النحل، وتلا هذه الآية،

Abdullah b. Mes'ûd (radıyallâhu anh) şöyle demiştir: 'Allah'ın Kitabı'ndaki en kapsamlı (icmalli) ayet Nahl Suresi'ndeki bir ayettir' ve bu ayeti okumuştur.

وروي عن عثمان بن مظعون ﵁ أنه قال: لما نزلت هذه الآية قرأتها على علي بن أبي طالب، فتعجب وقال: يا آل غالب، اتبعوه تفلحوا فو الله، إن الله أرسله ليأمر بمكارم الأخلاق، وحكى النقاش قال:

Osman b. Maz'ûn (radıyallâhu anh)'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Bu ayet indiğinde onu Ali b. Ebî Tâlib'e okudum. Hayret etti ve: Ey Gâlib ailesi! Ona uyun ki kurtuluşa eresiniz. Vallahi Allah onu ancak güzel ahlakı emretsin diye göndermiştir dedi.' en-Nakkâş şunu nakletmiştir:

يقال زكاة العدل الإحسان، وزكاة القدرة العفو، وزكاة الغنى المعروف، وزكاة الجاه كتب الرجل إلى إخوانه.

Denilir ki: Adaletin zekatı ihsandır, gücün zekatı aftır, zenginliğin zekatı iyiliktir, mevkinin zekatı ise kişinin kardeşlerine [aracılık için] mektup yazmasıdır.

قال القاضي أبو محمد: و «العدل» هو فعل كل مفروض من عقائد وشرائع وسير مع الناس في أداء الأمانات، وترك الظلم، والإنصاف وإعطاء الحق، وَالْإِحْسانِ هو فعل كل مندوب إليه، فمن الأشياء ما هو كله مندوب إليه، ومنها ما هو فرض، إلا أن حد الاجزاء منه داخل في العدل، والتكميل الزائد على حد الاجزاء داخل في الإحسان، وقال ابن عباس فيما حكى الطبري: «العدل» لا إله إلا الله، والْإِحْسانِ أداء الفرائض.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: 'el-Adl' (العدل), inançlar, ibadetler/hükümler ve emanetleri ifa etme, zulmü terk etme, hakkaniyetli olma ve hakkı sahibine verme hususunda insanlarla ilişkiler konusunda farz kılınan her şeyi yapmaktır. { وَالْإِحْسانِ } 'ihsan' ise teşvik edilen (mendup) her şeyi yapmaktır. Zira şeylerden kimi tamamen menduptur, kimi ise farzdır; ancak farz olanın geçerlilik sınırı (haddu'l-iczâ) adalete dahildir, geçerlilik sınırının üzerindeki kemal ise ihsana dahildir. et-Taberî'nin naklettiğine göre İbn Abbâs: 'Adalet, Lâ ilâhe illallâh demektir; ihsan ise farzları yerine getirmektir' demiştir.

قال القاضي أبو محمد: وفي هذا القسم الأخير نظر، لأن أداء الفرائض هي الإسلام حسبما فسره رسول الله ﷺ في حديث سؤال جبريل ﵇، وذلك هو العدل، وإنما الإحسان التكميلات والمندوب إليه، حسبما يقتضيه تفسير النبي ﷺ أنه في حديث سؤال جبريل ﵇، بقوله: «أن تعبد الله كأنك تراه، فإن لم تكن تراه فإنه يراك» ، فإن صح هذا عن ابن عباس فإنما أراد أداء الفرائض مكملة وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى لفظ يقتضي صلة الرحم ويعم جميع إسداء الخير إلى القرابة، وتركه مبهما أبلغ، لأن كل من وصل في ذلك إلى غاية وإن علت يرى أنه مقصر، وهذا المعنى المأمور به في جانب ذِي الْقُرْبى داخل تحت «العدل» والْإِحْسانِ:، لكنه تعالى خصه بالذكر اهتماما به وحضا عليه، والْفَحْشاءِ الزنى، قاله ابن عباس.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu son kısımda eleştiriye açık bir yön vardır; çünkü farzların edası, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in Cibril (aleyhisselâm)'ın suali hadisinde tefsir ettiği üzere İslam'dır ve bu da adalettir. İhsan ise ancak Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in Cibril (aleyhisselâm)'ın suali hadisindeki: 'Allah'a O'nu görüyormuş gibi ibadet etmendir; sen O'nu görmesen de O seni görmektedir' sözünün iktiza ettiği gibi mükemmelleştirmeler ve mendup olan şeylerdir. Eğer bu İbn Abbâs'tan sahih ise, o ancak farzların kemaliyle yerine getirilmesini kastetmiştir. { وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى } “akrabaya vermeyi” ifadesi, sıla-i rahmi gerektiren ve akrabaya her türlü iyiliği yapmayı kapsayan bir lafızdır; bunun kapalı (mübhem) bırakılması daha beliğdir, çünkü bu hususta en uç noktaya varan kimse bile ne kadar yükselirse yükselsin kusurlu olduğunu düşünür. Akraba tarafında emredilen bu mana 'adalet' ve 'ihsan'ın altına dahildir; fakat Allah Teâlâ ona önem vermek ve teşvik etmek için onu ayrıca zikretmiştir. 'el-Fahşâ' (الْفَحْشاءِ) ise zinadır; bunu İbn Abbâs söylemiştir.

قال القاضي أبو محمد: وغيره من المعاصي التي شنعتها ظاهرة وفاعلها أبدا متستر بها، وكأنهم خصوها بمعاني الفروج، والمنكر أعم منه، لأنه يعم جميع المعاصي والرذائل والإذايات على اختلاف أنواعها، والْبَغْيِ هو إنشاء ظلم الإنسان والسعاية فيه، وهو داخل تحت الْمُنْكَرِ لكنه تعالى خصه بالذكر اهتماما به لشدة ضرره بالناس، وقد قال رسول الله ﷺ: «لا ذنب أسرع عقوبة من بغي» ، وقال ﷺ: «الباغي مصروع، وقد وعد الله تعالى من بغي عليه بالنصر» ، وفي بعض الكتب المنزلة: لو بغى جبل على جبل لجعل الله الباغي منهما دكا.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: [Fahşâ], çirkinliği apaçık olan ve işleyenin daima gizlediği diğer günahlardır; sanki onu tenasül uzvuyla ilgili manalara tahsis etmişlerdir. 'el-Münker' (المنكر) ise ondan daha geneldir; çünkü çeşitleri farklı olsa da bütün günahları, rezillikleri ve eziyetleri kapsar. 'el-Bağy' (الْبَغْيِ) ise insanın zulüm üretmesi ve bunda çaba göstermesidir; o da münkerin altına dahildir, ancak Allah Teâlâ insanlara zararının şiddetli olması sebebiyle ona önem vererek onu ayrıca zikretmiştir. Nitekim Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Cezası azgınlıktan (bağy) daha çabuk verilen hiçbir günah yoktur' buyurmuştur. Yine (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Azgın kimse yere serilmeye mahkumdur; Allah Teâlâ kendisine haksızlık edilene yardım vaadinde bulunmuştur' buyurmuştur. İndirilen bazı kitaplarda: 'Şayet bir dağ diğer bir dağa azgınlık etseydi, Allah onlardan azgın olanı yerle bir ederdi' denilmektedir.

قال القاضي أبو محمد: وتغيير المنكر فرض على الولاة، إلا أن المغير لا يعنّ لمستور، ولا يعمل ظنا، ولا يتجسس، ولا يغير إلا ما بدت صفحته، ويكون أمره ونهيه بمعروف، وهذا كله لغير الولاة ألزم وفرض على المسلمين عامة، ما لم يخف المغير إذاية أو ذلا، ولا يغير المؤمن بيده ما وجد سلطانا، فإن عدمه غير بيده، إلا أنه لا يصل إلى نصب القتال والمدارأة وإعمال السلاح إلا مع الرياسة والإمام المتبع، وينبغي للناس أن يغير المنكر منهم كل أحد تقي وغير تقي، ولو لم يغير إلا تقي لم يتغير منكر في الأغلب، وقد ذم الله تعالى قوما بأنهم لم يتناهوا عن منكر فعلوه، فقد وصفهم بفعله وذمهم لما لم يتناهوا عنه وكل منكر فيه مدخل للنظر فلا مدخل لغير حملة العلم فيه، فهذه نبذة من القول في تغيير المنكر تضمنت ثمانية

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Münkeri değiştirmek idarecilere farzdır; ancak değiştiren kimse gizli kalana ilişmez, zanla amel etmez, tecessüs yapmaz (gizlilikleri araştırmaz) ve sadece açığa çıkan şeyi değiştirir; emri ve nehyi de maruf ile (uygun şekilde) olur. Bütün bunlar idarecilerin dışındakiler için daha bağlayıcı olup eziyet veya zillete düşmekten korkmadığı müddetçe genel olarak Müslümanlara farzdır. Mümin, otorite (sultan) bulduğu sürece eliyle değiştirmez; otorite bulamazsa eliyle değiştirir; ancak bu iş savaşa girişmeye, çarpışmaya ve silah kullanmaya ancak bir riyaset ve tabi olunan bir imamla varabilir. İnsanların takva sahibi olanı da olmayanı da münkeri değiştirmelidir; şayet sadece takva sahibi olan değiştirseydi çoğunlukla hiçbir münker değiştirilemezdi. Nitekim Allah Teâlâ bir topluluğu işledikleri bir münkerden birbirlerini nehyetmemeleri sebebiyle yermiştir; onları onu işlemekle vasfetmiş ve birbirlerini nehyetmedikleri için yermiştir. İçinde ictihada/yoruma yer olan her münkerde ilim ehli dışındakilerin müdahale hakkı yoktur. İşte bu, münkeri değiştirmeye dair sekiz şartı içeren

شروط، وروي أن جماعة رفعت على عاملها إلى أبي جعفر المنصور العباسي، فحاجها العامل وغلبها بأنهم لم يبينوا عليه كبيرة ظلم، ولا جوروه له في شيء، فقام فتى من القوم، فقال يا أمير المؤمنين: إن الله أمر بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ، وأنه عدل ولم يحسن، قال: فعجب أبو جعفر من إصابته وعزل العامل، وقوله وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ، الآية مضمن قوله إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ الآية، افعلوا كذا وانتهوا عن كذا، فعطف على ذلك التقدير قوله وَأَوْفُوا، و «عهد الله» لفظ عام لجميع ما يعقد باللسان ويلتزمه الإنسان من بيع أو صلة أو مواثقة في أمر موافق للديانة، وبالجملة كل ما كان طاعة بين العاهد وبين ربه، كان فيه نفع للغير أو لم يكن، وقوله وَلا تَنْقُضُوا الْأَيْمانَ خص في هذه الألفاظ العهود التي تقترن بها أيمان تهمما بها وتنبيها عليها.

birkaç sözdür. Rivayet edildiğine göre bir topluluk, valilerini Abbâsî halifesi Ebû Ca'fer el-Mansûr'a şikayet etti. Vali, onların aleyhine büyük bir zulüm ortaya koyamadıklarını ve hiçbir şeyde kendisine bir haksızlık nispet edemediklerini ileri sürerek onlara karşı galip geldi. Bunun üzerine o topluluktan bir genç ayağa kalkıp: 'Ey Müminlerin Emîri! Allah adaleti ve ihsanı emretmiştir; o ise adil davrandı ama ihsanda bulunmadı' dedi. Rivayete göre Ebû Ca'fer gencin bu isabetli sözüne hayran kaldı ve valiyi görevden aldı. { وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ } “Allah'ın ahdine vefa gösterin” ayeti; { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ } “Şüphesiz Allah adaleti ve ihsanı emreder...” ayetinin 'şunu yapın ve şundan vazgeçin' anlamındaki zımni manasındadır. İşte bu takdire { وَأَوْفُوا } “vefa gösterin” buyruğu atfedilmiştir. 'Ahdullah' (عهد الله), dille akdedilen ve insanın satış, akrabalık bağı veya dine uygun bir husustaki sözleşme olarak üstlendiği her şeyi kapsayan genel bir lafızdır; hulasa ahdeden kimse ile Rabbi arasında başkasına bir menfaati olsun veya olmasın taat kapsamına giren her şeydir. { وَلا تَنْقُضُوا الْأَيْمانَ } “yeminleri bozmayın” buyruğunda ise bu lafızlarla, önem verilmesi ve uyarılması kabilinden kendilerine yeminlerin eşlik ettiği ahitler tahsis edilmiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا في كل ما كان الثبوت فيه على اليمين طاعة لله وما كان الانصراف عنه أصوب في الحق فهو الذي قال فيه رسول الله ﷺ: «من حلف على يمين ثم رأى غيرها خيرا منها فليكفر عن يمينه وليأت الذي هو خير» . ويقال تأكيد وتوكيد ووكد وأكد وهما لغتان، وقال الزجاج:

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu, yemin üzerinde sebat etmenin Allah'a taat olduğu her durumdadır. Ondan dönmenin hak bakımından daha doğru olduğu duruma gelince, o Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in hakkında şöyle buyurduğu durumdur: 'Kim bir yemin eder de sonra başkasını ondan daha hayırlı görürse, yeminine keffâret versin ve hayırlı olanı yapsın.' (تأكيد) ve (توكيد) ile (وكد) ve (أكد) denir; bunlar iki ayrı lehçedir. ez-Zeccâc şöyle demiştir:

الهمزة مبدلة من الواو.

Hemze, vav harfinden bedeldir (dönüşmüştür).