قال القاضي أبو محمد: وهذا غير بين، لأنه ليس في وجوه تصريفه ما يدل على ذلك، وكَفِيلًا معناه متكفلا بوفائكم، وباقي الآية وعيد في ضمن خبر بعلم الله تعالى بأفعال عباده، وقالت فرقة: نزلت هذه الآية في الذين بايعوا رسول الله ﷺ على الإسلام، رواه أبو ليلى عن مزيدة، وقال قتادة ومجاهد وابن زيد: نزلت فيما كان من تحالف الجاهلية في أمر بمعروف أو نهي عن منكر، فزادها الإسلام شدة.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu açık/belirgin değildir; çünkü onun çekim şekillerinde buna delalet eden bir husus yoktur. { كَفِيلًا } kelimesinin anlamı, [ahdinize] vefa göstermenizin kefili [olan Allah] demektir. Ayetin geri kalanı ise, Allah Teâlâ'nın kullarının fiillerini bildiğine dair bir haber zımnında bir tehdittir. Bir topluluk şöyle demiştir: Bu ayet, İslâm üzere Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e biat eden kimseler hakkında inmiştir; bunu Ebû Leylâ, Mezîde'den rivayet etmiştir. Katâde, Mücâhid ve İbn Zeyd ise şöyle demiştir: [Ayet], Câhiliye döneminde iyiliği emretmek veya kötülükten nehyetmek üzere yapılan ittifaklar hakkında inmiştir ve İslâm da bunların kuvvetini artırmıştır.
قال القاضي أبو محمد: كما قال ﷺ: «لا حلف فى الإسلام وما كان من حلف في الجاهلية فلم يزده الإسلام إلا شدة» ، وهذا حديث معنى، وإن كان السبب بعض هذا الأشياء، فالألفاظ الآية عامة على جهة مخاطبة العالمين أجمعين.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Nitekim [Peygamber] (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: "İslâm'da [câhiliye tarzı] hilf (ittifak) yoktur. Câhiliyede yapılmış olan her türlü ittifakı ise İslâm sadece daha da pekiştirmiştir." Bu, mana ile nakledilmiş bir hadistir. [Nüzul] sebebi bu şeylerden biri olsa bile, ayetin lafızları bütün âlemlere hitap etme bakımından umumidir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın sözü:
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٩٢ الى ٩٣]
[Nahl Suresi (16), Ayetler 92-93]
وَلا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَها مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْكاثاً تَتَّخِذُونَ أَيْمانَكُمْ دَخَلاً بَيْنَكُمْ أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبى مِنْ أُمَّةٍ إِنَّما يَبْلُوكُمُ اللَّهُ بِهِ وَلَيُبَيِّنَنَّ لَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ ما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٩٢) وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَلكِنْ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَلَتُسْئَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٩٣)
{ وَلا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَها مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْكاثاً تَتَّخِذُونَ أَيْمانَكُمْ دَخَلاً بَيْنَكُمْ أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبى مِنْ أُمَّةٍ إِنَّما يَبْلُوكُمُ اللَّهُ بِهِ وَلَيُبَيِّنَنَّ لَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ ما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٩٢) وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَلكِنْ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَلَتُسْئَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٩٣) } “İpliğini kuvvetle büktükten sonra çözüp parça parça eden [kadın] gibi olmayın. Bir topluluk diğer bir topluluktan [sayıca ve güççe] daha çok/üstün olduğu için yeminlerinizi aranızda bir aldatma vasıtası kılıyorsunuz. Şüphesiz Allah bununla sizi imtihan etmektedir. Hakkında ihtilaf edip durduğunuz şeyi kıyamet gününde size mutlaka açıklayacaktır. (92) Eğer Allah dileseydi sizi elbette tek bir ümmet yapardı; fakat O dilediğini saptırır, dilediğini de doğru yola iletir. Yapmakta olduğunuz şeylerden elbette hesaba çekileceksiniz. (93)”
شبهت هذه الآية الذي يحلف أو يعاهد أو يبرم عقدة بالمرأة التي تغزل غزلها وتفتله محكما، وشبه الذي ينقض عهده بعد الإحكام بتلك الغازلة إذا نقضت قوى ذلك الغزل فحلته بعد إبرامه، ويروى أن امرأة حمقاء كانت بمكة تسمى ريطة بنت سعد كانت تفعل ذلك، فبها وقع التشبيه، قاله عبد الله بن كثير والسدي
Bu ayet yemin eden, ahitleşen veya bir sözleşmeyi bağlayan kimseyi, ipliğini eğirip sağlamca büken kadına benzetmiş; ahdini sağlamlaştırdıktan sonra bozan kimseyi de o büktüğü ipliğin katlarını söküp sağlamlaştırdıktan sonra çözen o eğirici kadına benzetmiştir. Rivayet edildiğine göre Mekke'de Reyta binti Sa'd adında ahmak bir kadın vardı ve böyle yapardı; işte teşbih onun üzerinden gerçekleşmiştir. Bunu Abdullah b. Kesîr ve es-Süddî söylemiştir
ولم يسميا المرأة، وقيل كانت امرأة موسوسة تسمى خطية تغزل عند الحجر وتفعل ذلك، وقال مجاهد وقتادة، ذلك ضرب مثل لا على امرأة معينة وأَنْكاثاً نصب على الحال، والنكث النقض، و «القوة» في اللغة واحدة قوى الغزل والحبل، وغير ذلك مما يظفر، ومنه قول الأغلب الراجز:
ancak kadının ismini zikretmemişlerdir. Denildiğine göre vesveseli bir kadındı, adı Hatıyye idi; Hicr'in yanında iplik büker ve böyle yapardı. Mücâhid ve Katâde ise bunun belirli bir kadın hakkında olmayıp darb-ı mesel olduğunu söylemişlerdir. { أَنْكاثاً } lafzı hâl olarak mansubdur. Neks (نكث), bozmak/çözmek demektir. 'el-Kuvve' (القوة) lügatte ipliğin, ipin ve örülen benzeri şeylerin katlarından/tellerinden her biridir. Nitekim recez şairi el-Ağleb'in şu sözü bundandır:
حبل عجوز فتلت سبع قوى ويظهر لي أن المراد ب «القوة» في الآية الشدة التي تحدث من تركيب قوى الغزل ولو قدرناها واحدة القوى لم يكن معها ما ينقض أَنْكاثاً، والعرب تقول أنكثت الحبل إذا انتقضت قواه، أما إن عرف الغزل أنه قوة واحدة، ولكن لها أجزاء كأنها قوة كثيرة له، قال مجاهد: المعنى من بعد إمرار قوة، و «الدخل» الدغل بعينه، وهي الذرائع إلى الخدع والغدر، وذلك أن المحلوف له مطمئن فيتمكن الحالف من ضره بما يريده، وقوله أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبى مِنْ أُمَّةٍ، قال المفسرون: نزلت هذه الآية في العرب الذين كانت القبيلة منهم إذا حالفت الأخرى ثم جاءت إحداهما قبيلة كبيرة، قوية فداخلتها، غدرت الأولى ونقضت معها ورجعت إلى هذه الكبرى، فقال الله تعالى ولا تنقضوا العهود من أجل أن تكون قبيلة أزيد من قبيلة في العدد والعزة و «الربا» الزيادة، ويحتمل أن يكون القول معناه لا تنقضوا الأيمان من أجل أن تكونوا أربى من غيركم أي أزيد خيرا، فمعناه لا تطلبوا الزيادة بعضكم على بعض بنقض العهود، ويَبْلُوكُمُ معناه يختبركم، والضمير في بِهِ يحتمل أن يعود على الوفاء الذي أمر الله به، ويحتمل أن يعود على الربا، أي أن الله تعالى ابتلى عباده بالتحاسد وطلب بعضهم الظهور على بعض، واختبرهم بذلك ليرى من يجاهد نفسه ممن يتبعها هواها، وباقي الآية وعيد بين بيوم القيامة، وقوله هِيَ أَرْبى موضع أَرْبى عند البصريين رفع وعند الكوفيين نصب، وهي عماد ولا يجوز العماد هنا عند البصريين لأنه لا يكون مع النكرة، وأُمَّةٌ نكرة، وحجة الكوفيين أن أُمَّةٌ وما جرى مجراها من أسماء الأجناس تنكيرها قريب من التعريف، ألا ترى أن إدخال الألف واللام عليها لا يخصصها كبير تخصيص، وفي هذا نظر، وقوله تعالى:
«Yedi kat/tel bükülmüş yaşlı bir kadının ipi» Bana göre ayette geçen 'kuvvet' ile kastedilenin, ipliğin katlarının birleştirilmesinden meydana gelen sağlamlık olduğu açıktır. Eğer biz onu katlardan biri olarak takdir etseydik, onunla birlikte { أَنْكاثاً } şeklinde sökülecek parçalar bulunmazdı. Araplar, katları/telleri çözüldüğünde «أنكثت الحبل» (ipi çözüp bozdum) derler. Şu da var ki iplik tek bir kuvvet olarak bilinir; fakat onun sanki pek çok kuvveti varmış gibi parçaları bulunur. Mücâhid: Mana 'kuvvetli bir sağlamlaştırmadan sonra' demektir, demiştir. 'ed-Dahal' (الدخل) ise bizzat 'dağal' (hile/fesat) demektir ki bunlar hile ve ihânete götüren yollardır. Çünkü kendisine yemin edilen kimse emniyette olur, böylece yemin eden kişi dilediği zararı ona verme imkânı bulur. { أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبى مِنْ أُمَّةٍ } buyruğu hakkında müfessirler şöyle demişlerdir: Bu ayet, Araplar hakkında inmiştir; onlardan bir kabile diğeriyle ittifak kurup sonra da bu iki kabileden birine büyük ve güçlü bir kabile gelip yakınlaşınca, birinci kabile ahdine hıyanet eder, onunla olan bağını bozar ve bu daha büyük olan kabileye dönerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: 'Bir kabile sayı ve izzet bakımından diğer bir kabileden daha fazla diye ahitleri bozmayın' buyurmuştur. 'er-Ribâ' (الربا), fazlalık demektir. Sözün manasının: 'Başkalarından daha fazla/üstün olasınız -yani hayır bakımından daha fazlası olasınız- diye yeminleri bozmayın' olması da muhtemeldir; bu durumda mana: 'Ahitleri bozmak suretiyle birbirinize karşı üstünlük talep etmeyin' demek olur. { يَبْلُوكُمُ } 'sizi imtihan eder' demektir. { بِهِ } lafzındaki zamirin, Allah'ın emrettiği vefaya raci olması muhtemel olduğu gibi, ribaya/fazlalığa raci olması da muhtemeldir; yani Allah Teâlâ kullarını birbirini kıskanmakla ve bazısının diğerine üstün gelme talebiyle imtihan etmiş, hevasına uyanlar arasından nefsiyle cihat edenleri görmek için onları bununla sınamıştır. Ayetin geri kalanı kıyamet günü ile açık bir tehdittir. { هِيَ أَرْبى } buyruğundaki { أَرْبى } kelimesinin iraptaki yeri Basralılara göre merfu, Kûfelilere göre mansubdur; 'hiye' zamiri ise imaddır (fasıl zamiridir). Basralılara göre burada imad caiz değildir; çünkü o nekire ile birlikte bulunmaz, { أُمَّةٌ } ise nekiredir. Kûfelilerin delili ise, { أُمَّةٌ } kelimesi ve cins isimlerinden onun gibi olan kelimelerin nekireliğinin marifeliğe yakın olmasıdır; görmez misin ki başına harf-i tarif (el-) dahil edilmesi onu büyük bir tahsis ile belirlemez. Bu görüşte ise eleştiriye açık bir yön (nazar) vardır. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu:
وَلَوْ شاءَ اللَّهُ الآية، أخبر الله تعالى في هذه الآية أنه يبتلي عباده بالأوامر والنواهي ليذهب كل أحد إلى ما يسر له، وذلك منه تعالى بحق الملك، وأنه لا يسأل عما يفعل، ولو شاء لكان الناس كلهم في طريق واحد، إما في هدى وإما في ضلالة، ولكنه تعالى شاء أن يفرق بينهم،. ويخص قوما بالسعادة وقوما بالشقاوة ويُضِلُّ ويَهْدِي معناه يخلق ذلك في القلوب خلافا لقول المعتزلة، ثم توعد في آخر الآية بسؤال كل أحد يوم القيامة عن عمله، وهذا سؤال توبيخ، وليس ثم سؤال تفهم، وذلك هو المنفي في آيات.
{ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ } ayeti: Allah Teâlâ bu ayette, herkes kendisi için kolaylaştırılan şeye yönelsin diye kullarını emirler ve yasaklarla imtihan ettiğini bildirmiştir. Bu, O'nun mülk sahibi olma hakkı gereğidir ve O yaptıklarından sorgulanamaz. Dileseydi bütün insanlar ya hidayet üzere ya da dalalet üzere tek bir yolda olurlardı; fakat O Teâlâ aralarını ayırmayı, bir topluluğu saadete ve bir topluluğu da şekavete tahsis etmeyi dilemiştir. { يُضِلُّ } ve { يَهْدِي } ifadelerinin manası, Mutezile'nin görüşünün aksine, bunu kalplerde yaratması demektir. Sonra ayetin sonunda kıyamet günü herkesi amelinden hesaba çekmekle tehdit etmiştir. Bu bir azarlama sorgusudur, anlama/öğrenme amaçlı bir soru değildir; [başka] ayetlerde nefyedilen de işte bu [öğrenme amaçlı olan]dır.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın sözü:
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٩٤ الى ٩٧]
[Nahl Suresi (16), Ayetler 94-97]
وَلا تَتَّخِذُوا أَيْمانَكُمْ دَخَلاً بَيْنَكُمْ فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها وَتَذُوقُوا السُّوءَ بِما صَدَدْتُمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَلَكُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (٩٤) وَلا تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلاً إِنَّما عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٩٥) ما عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَما عِنْدَ اللَّهِ باقٍ وَلَنَجْزِيَنَّ الَّذِينَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (٩٦) مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (٩٧)
{ وَلا تَتَّخِذُوا أَيْمانَكُمْ دَخَلاً بَيْنَكُمْ فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها وَتَذُوقُوا السُّوءَ بِما صَدَدْتُمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَلَكُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (٩٤) وَلا تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلاً إِنَّما عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٩٥) ما عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَما عِنْدَ اللَّهِ باقٍ وَلَنَجْزِيَنَّ الَّذِينَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (٩٦) مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (٩٧) } “Yeminlerinizi aranızda bir fesat ve aldatma vasıtası kılmayın; aksi takdirde yere sağlam basmışken ayak kayar ve Allah'ın yolundan alıkoymanız sebebiyle kötülüğü (azabı) tadarsınız. Sizin için büyük bir azap da vardır. (94) Allah'ın ahdini az bir pahaya satmayın. Eğer bilirseniz, şüphesiz Allah katında olan sizin için daha hayırlıdır. (95) Sizin yanınızdaki tükenir, Allah katında olan ise bâkidir. Sabredenlere mükâfatlarını, yapmakta olduklarının en güzeliyle elbette vereceğiz. (96) Erkek veya kadın, kim mümin olarak salih amel işlerse, onu mutlaka güzel bir hayatla yaşatırız ve onların mükâfatını yapmakta olduklarının en güzeliyle mutlaka veririz. (97)”
كرر النهي عن اتخاذ الأيمان دَخَلًا بَيْنَكُمْ تهمما بذلك ومبالغة في النهي عنه، لعظم موقعه من الدين وتردده في معاشرات الناس، و «الدخل» كما قلنا الغوائل الخدائع، وقوله فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها استعارة للمستقيم الحال يقع في شر عظيم ويسقط فيه لأن القدم إذا زلت نقلت الإحسان من حال خير إلى حال شر، ومن هذا المعنى قول كثير:
Dindeki yerinin büyüklüğü ve insanların muamelelerinde çokça cereyan etmesi sebebiyle, konuya önem vermek ve yasaklamayı pekiştirmek amacıyla yeminleri 'aranızda bir fesat aracı edinme' yasağı tekrar edilmiştir. 'ed-Dahal' (الدخل), daha önce de belirttiğimiz gibi, hile ve desiselerdir. { فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها } buyruğu ise, durumu istikamet üzere olan kimsenin büyük bir kötülüğe düşüp orada yuvarlanması için yapılan bir istiaredir; çünkü ayak kaydığı vakit iyiliği hayır halinden şer haline dönüştürür. Bu anlamda Kümeyt'in şu sözü yer alır:
فلما توافينا ثبت وزلت
«Buluştuğumuzda [benim ayağım] sebat etti, [onunki ise] kaydı»
أي تنقلت من حال إلى حال، فاستعار لها الزلل، ومنه يقال لمن أخطأ في شيء: زل فيه، ثم توعد بعد بعذاب في الدنيا وعَذابٌ عَظِيمٌ في الآخرة، وقوله بِما صَدَدْتُمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ يدل على أن الآية فيمن بايع رسول الله ﷺ، وقوله وَلا تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللَّهِ الآية، هذه آية نهي عن الرشا وأخذ الأموال على فعل ما يجب على الأخذ أو تركه، أو فعل ما يجب عليه تركه، فإن هذه هي التي عهد الله إلى عباده فيها، فمن أخذ على ذلك مالا فقد أعطى عهد الله وأخذ قليلا من الدنيا، ثم أخبر تعالى أن ما عنده من نعيم الجنة ومواهب الآخرة خير لمن اتقى وعلم واهتدى، ثم بين الفرق بين حال الدنيا وحال الآخرة بأن هذه تنفد وتنقضي عن الإنسان، أو ينقضي عنها، ومنن الآخرة باقية دائمة، وقرأ ابن كثير وعاصم «ولنجزين» بنون، وقرأ الباقون «وليجزين» بالياء ولم يختلفوا في قوله وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أنه بالنون، كذا قال أبو علي، وقال أبو حاتم: إن نافعا روي عنه «وليجزينهم» بالياء، وصَبَرُوا معناه عن الشهوات وعلى مكاره الطاعة وهذه إشارة إلى الصبر عن شهوة كسب المال بالوجوه المذكورة، وقوله بِأَحْسَنِ أي بقدر أحسن ما كانوا يعملون، وقوله مَنْ عَمِلَ صالِحاً يعم جميع أعمال الطاعة، ثم قيده بالإيمان، واختلف الناس في «الحياة الطيبة» فقال ابن عباس والضحاك: هو الرزق الحلال، وقال الحسن بن علي بن أبي طالب ﵁: هي القناعة وهذا طيب عيش الدنيا، وقال ابن عباس أيضا: هي السعادة، وقال الحسن البصري: «الحياة الطيبة» هي حياة الآخرة ونعيم الجنة.
Yani bir halden diğerine geçti; böylece onun için ayak kayması istiare edildi. Bir şeyde hata yapan kimse hakkında 'bu hususta kaydı' denilmesi de bundandır. Ardından dünyada bir azap ve ahirette { عَذابٌ عَظِيمٌ } "büyük bir azap" ile tehdit etmiştir. { بِما صَدَدْتُمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } buyruğu, ayetin Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e biat edenler hakkında olduğuna delalet eder. { وَلا تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللَّهِ } ayeti ise, rüşveti ve alan kimsenin yapması veya terk etmesi gereken bir fiil karşılığında yahut terk etmesi vacip olan bir fiili yapması karşılığında mal almasını nehyeden bir ayettir. Zira bunlar Allah'ın kullarına emrettiği ahitleridir; kim bunun karşılığında bir mal alırsa, Allah'ın ahdini vermiş ve dünyaya ait az bir şey almış olur. Sonra Teâlâ, kendi katındaki cennet nimetlerinin ve ahiret ihsanlarının, sakınan, bilen ve hidayete eren kimseler için daha hayırlı olduğunu bildirmiştir. Daha sonra dünya hali ile ahiret hali arasındaki farkı, dünyanın tükenip insandan ayrılması veya insanın dünyadan ayrılması; ahiret nimetlerinin ise kalıcı ve sürekli olması ile beyan etmiştir. İbn Kesîr ve Âsım nun harfiyle { ولنجزين } şeklinde, diğer kıraat imamları ise ye harfiyle { وليجزين } şeklinde okumuşlardır. { وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ } buyruğunun nun harfiyle olduğu konusunda ise ihtilaf etmemişlerdir; Ebû Ali böyle demiştir. Ebû Hâtim ise Nâfi'den ye harfiyle { وليجزينهم } şeklinde rivayet edildiğini belirtmiştir. { صَبَرُوا } kelimesinin manası; şehvetlere karşı ve taatin meşakkatlerine karşı sabrettiler demektir; bu da zikredilen yollarla mal kazanma arzusuna karşı sabretmeye bir işarettir. { بِأَحْسَنِ } buyruğu, 'yapmakta olduklarının en güzelinin derecesine göre' demektir. { مَنْ عَمِلَ صالِحاً } buyruğu taat cinsinden olan bütün amelleri kapsar, sonra bunu imanla kayıtlamıştır. İnsanlar 'güzel hayat' (الحياة الطيبة) hakkında ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs ve Dahhâk: 'O helal rızıktır' demişlerdir. Hasan b. Ali b. Ebî Tâlib (radıyallâhu anhümâ): 'O kanaattir ve bu da dünya hayatının güzelliğidir' demiştir. İbn Abbâs yine: 'O saadettir' demiştir. Hasan-ı Basrî ise: 'Güzel hayat, ahiret hayatı ve cennet nimetidir' demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهناك هو الطيب على الإطلاق، ولكن ظاهر هذا الوعد أنه في الدنيا، والذي أقول: إن طيب الحياة اللازم للصالحين إنما هو بنشاط نفوسهم ونيلها وقوة رجائهم، والرجاء للنفس أمر ملذ، فبهذا تطيب حياتهم وأنهم احتقروا الدنيا فزالت همومها عنهم، فإن انضاف إلى هذا مال حلال وصحة، أو قناعة فذلك كمال، وإلا فالطيب فيما ذكرناه راتب وجاء قوله فَلَنُحْيِيَنَّهُ على لفظ مَنْ، وقوله وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ على معناها، وهذا وعد بنعيم الجنة، وباقي الآية بين، وحكى الطبري عن أبي صالح أنه قال: نزلت هذه الآية بسبب قوم من أهل الملل تفاخروا، وقال كل منهم ملتي أفضل، فعرفهم الله تعالى في هذه الآية أفضل الملل.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Mutlak anlamda güzellik oradadır (ahirettedir); fakat bu vaadin zahiri onun dünyada olduğuna işaret etmektedir. Benim söylediğim ise şudur: Salih kimseler için ayrılmaz olan hayat güzelliği, ancak nefislerinin canlılığı, ona nail olmaları ve ümitlerinin kuvveti iledir. Ümit nefis için lezzet veren bir şeydir; işte bu sayede onların hayatı güzelleşir ve onlar dünyayı küçümsedikleri için onun kederleri onlardan kaybolup gider. Şayet buna helal mal, sıhhat veya kanaat de eklenirse bu tam bir kemal olur; aksi halde güzellik zikrettiğimiz üzere süreklidir. { فَلَنُحْيِيَنَّهُ } lafzı { مَنْ } kelimesinin lafzına göre [müfred], { وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ } buyruğu ise onun manasına göre [çoğul] gelmiştir; bu da cennet nimetine bir vaaddir. Ayetin geri kalanı açıktır. et-Taberî, Ebû Sâlih'ten naklettiğine göre o şöyle demiştir: Bu ayet, birbirine karşı övünen ve her biri 'Benim dinim daha faziletlidir' diyen din mensuplarından bir topluluk sebebiyle inmiştir; Allah Teâlâ da bu ayette onlara dinlerin en faziletlisini bildirmiştir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın sözü:
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٩٨ الى ١٠٣]
[Nahl Suresi (16), Ayetler 98-103]
فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ (٩٨) إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٩٩) إِنَّما سُلْطانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ (١٠٠) وَإِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يُنَزِّلُ قالُوا إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ (١٠١) قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ لِيُثَبِّتَ الَّذِينَ آمَنُوا وَهُدىً وَبُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ (١٠٢)
{ فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ (٩٨) إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٩٩) إِنَّما سُلْطانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ (١٠٠) وَإِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يُنَزِّلُ قالُوا إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ (١٠١) قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ لِيُثَبِّتَ الَّذِينَ آمَنُوا وَهُدىً وَبُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ (١٠٢) } “Kur'an okuduğun zaman o kovulmuş şeytandan Allah'a sığın. (98) Şüphesiz iman edip de yalnız Rablerine tevekkül edenler üzerinde onun hiçbir hâkimiyeti yoktur. (99) Onun hâkimiyeti ancak onu dost edinenler ve onun yüzünden Allah'a ortak koşanlar üzerindedir. (100) Biz bir ayetin yerine başka bir ayet getirdiğimiz zaman -ki Allah neyi indireceğini çok iyi bilir- onlar: 'Sen ancak bir iftiracısın' derler. Hayır, onların çoğu bilmezler. (101) De ki: Onu Rûhu'l-Kudüs (Cebrail), iman edenlerin sebatını artırmak için, Müslümanlara bir hidayet ve müjde olarak Rabbinden hak ile indirmiştir. (102)”
وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهذا لِسانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ (١٠٣)
{ وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهذا لِسانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ (١٠٣) } “Andolsun ki biz onların: 'Ona ancak bir insan öğretiyor' dediklerini biliyoruz. İsnatta bulundukları o kimsenin dili yabancıdır (Arapça değildir); bu ise apaçık Arapça bir dildir. (103)”
الفاء في قوله فَإِذا واصلة بين الكلامين، والعرب تستعملها في مثل هذا، وتقدير الآية فإذا أخذت في قراءة القرآن كما قال ﷿ إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ [المائدة: ٦] ، وكما تقول لرجل إذ أكلت فقل: بسم الله، و «الاستعاذة» ندب عند الجميع، وحكى النقاش عن عطاء أن التعوذ واجب، ولفظ الاستعاذة هو على رتبة الآية، وقد ذكرت الخلاف الذي قيل فيه في صدر هذا الكتاب، والرَّجِيمِ المرجوم باللغة وهو إبليس، ثم أخبر الله تعالى أن إبليس ليس له ملكة ولا رياسة، هذا ظاهر «السلطان» عندي في هذه الآية، وذلك أن «السلطان» إن جعلناه الحجة فليس له حجة في الدنيا على أحد لا مؤمن ولا كافر، اللهم إلا أن يتأول متأول لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ يوم القيامة، فيستقيم أن يكون بمعنى الحجة لأن إبليس له حجة على الكافرين أنه دعاهم بغير دليل فاستجابوا له من قبل أنفسهم، وهؤلاء الذين لا سلطان ولا رياسة لإبليس عليهم هم المؤمنون أجمعون، لأن الله لم يجعل سلطانه إلا على المشركين الذين يتولونه، والسلطان منفي هاهنا في الإشراك، إذ له عليهم ملكة ما في المعاصي وهم الذين قال الله فيهم إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ [الحجر: ٤٢] وهم الذين قال إبليس فيهم إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ [الحجر: ٤٠] ، ويَتَوَلَّوْنَهُ معناه يجعلونه وليا، والضمير فيه يحتمل أن يعود على اسم الله ﷿، والظاهر أنه يعود على اسم إبليس، بمعنى من أجله وبسببه، كما تقول لمعلمك: أنا عالم بك، أي بسببك، فكأنه قال: والذين هم بسببه مشركون بالله، وهذا الإخبار بأن لا سلطان للشيطان على المؤمنين بعقب الأمر بالاستعاذة، تقتضي أن الاستعاذة تتصرف كيده، كأنها متضمنة للتوكل على الله والانقطاع إليه، وقوله وَإِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ كان كفار مكة إذا نسخ الله لفظ آية بلفظ أخرى ومعناها وإن بقي لفظها، لأن هذا كله يقع عليه التبديل، يقولون: لو كان هذا من عند الله لم يتبدل، وإنما هو من افتراء محمد، فهو يرجع من خطأ يبدلونه إلى صواب يراه بعد، فأخبر الله ﷿ أنه أعلم بما يصلح للعباد برهة من الدهر، ثم ما يصلح لهم بعد ذلك، وأنهم لا يعلمون هذا، وقرأ الجمهور «ينزّل» بفتح النون وشد الزاي، وقرأ أبو عمرو بسكون النون وتخفيف الزاي، وعبّر ب «الأكثر» مراعاة لما كان عند قليل منهم من توقف وقلة مبالغة في التكذيب والظن، ويحتمل أن يكون هذا اللفظ قرر على قليل منهم أنهم يعلمون ويكفرون تمردا
{ فَإِذا } ifadesindeki 'fâ' (ف) harfi iki kelamı birbirine bağlayıcıdır; Araplar bunu bu gibi yerlerde kullanırlar. Ayetin takdiri: 'Kur'an okumaya başladığın zaman...' şeklindedir; nitekim Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: { إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ } “Namaza kalktığınız zaman yüzlerinizi yıkayın...” buyurduğu gibi ve bir adama 'Yediğin zaman bismillah de' dediğin gibidir. 'İstiaze' (sığınma) herkese göre menduptur; en-Nakkaş, Atâ'dan istiazenin vacip olduğunu nakletmiştir. İstiazenin lafzı ayetteki sırası üzeredir; bu hususta söylenen ihtilafı bu kitabın başında zikretmiştim. { الرَّجِيمِ } lügatte taşlanmış demektir ve o İblis'tir. Sonra Allah Teâlâ İblis'in bir hâkimiyeti ve otoritesi olmadığını bildirmiştir. Bu ayetteki 'es-sultân' (السلطان) lafzının bana göre zahir anlamı budur. Çünkü 'sultân'ı hüccet/delil olarak kabul edersek, onun dünyada mümin olsun kâfir olsun hiç kimse üzerinde bir hücceti yoktur; meğerki biri { لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ } ifadesini kıyamet günü ile yorumlasın, o zaman hüccet anlamında olması sahih olur; çünkü İblis'in kâfirler aleyhine, kendilerini hiçbir delil olmadan çağırdığı ve onların da kendi istekleriyle ona icabet ettiklerine dair hücceti olacaktır. Kendileri üzerinde İblis'in hiçbir hâkimiyeti ve otoritesi bulunmayan kimseler müminlerin tamamıdır; zira Allah onun hâkimiyetini ancak kendisini dost edinen müşrikler üzerinde kılmıştır. Buradaki hâkimiyet şirk hususunda nefyedilmiştir; çünkü günahlar konusunda onların üzerinde bir tasarrufu vardır. İşte onlar, Allah'ın haklarında: { إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ } “Şüphesiz kullarım üzerinde senin bir hâkimiyetin yoktur” buyurduğu ve İblis'in haklarında: { إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ } “Ancak içlerinden ihlasa erdirilmiş kulların müstesna” dediği kimselerdir. { يَتَوَلَّوْنَهُ } 'onu veli/dost edinirler' demektir. Buradaki zamirin Allah Azze ve Celle'nin ismine raci olması muhtemel olduğu gibi, zahir olan İblis'in ismine raci olmasıdır; bu da 'onun yüzünden/sebebiyle' anlamındadır; tıpkı hocana 'Ben senin sayende/sayende âlimim' demen gibi. Sanki şöyle demiştir: 'Onun sebebiyle Allah'a ortak koşanlar.' İstiaze emrinin hemen ardından şeytanın müminler üzerinde bir hâkimiyeti olmadığının bildirilmesi, istiazenin onun tuzağını defettiğini gerektirir; zira o, Allah'a tevekkülü ve O'na yönelmeyi içermektedir. { وَإِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ } buyruğuna gelince: Mekke kâfirleri, Allah bir ayetin lafzını başka bir lafızla veya lafzı baki kalsa bile manasıyla neshettiğinde -çünkü bunların hepsine tebdil (değiştirme) denir- şöyle derlerdi: 'Eğer bu Allah katından olsaydı değişmezdi; bu ancak Muhammed'in uydurmasıdır; o değiştirdikleri bir hatadan daha sonra doğru gördüğü bir şeye dönüyor.' Bunun üzerine Allah Azze ve Celle, kullara zamanın bir diliminde neyin uygun olduğunu, sonraki dönemde ise neyin uygun olacağını en iyi kendisinin bildiğini ve onların bunu bilmediğini haber vermiştir. Cumhûr 'yünezzil' (ينزّل) kelimesini nun harfinin fethası ve ze harfinin şeddesiyle okumuş; Ebû Amr ise nun harfinin sükûnu ve ze harfinin hafifletilmesiyle (تخفيف) okumuştur. 'Çoğu' (الأكثر) ifadesi, içlerinden az bir kısmının duraksaması, yalanlamada ve zanda aşırı gitmemesi gözetilerek kullanılmıştır. Bu lafzın, onların az bir kısmının bildikleri halde inat ve serkeşlik yüzünden inkâr ettiklerini tespiti de muhtemeldir.
وعنادا، وأمر نبيه أن يخبر أن القرآن وناسخه ومنسوخه إنما نزله جبريل ﵇ وهو رُوحُ الْقُدُسِ، لا خلاف في ذلك، والْقُدُسِ الموضع المطهر، فكأن جبريل أضيف إلى الأمر المطهر بإطلاق، وسمي روحا إما لأنه ذو روح من جملة روح الله الذي بثه في خلقه، وخص هو بهذا الاسم، وإما لأنه يجري من الهدايات والرسالات ومن الملائكة أيضا مجرى الروح من الأجساد لشرفه ومكانته، وقرأ ابن كثير «القدس» بسكون الدال، وقرأ الباقون «القدس» بضمها، وقوله بِالْحَقِّ أي مع الحق في أوامره ونواهيه وأحكامه ومصالحه، وأخباره، ويحتمل أن يكون قوله بِالْحَقِّ بمعنى حقا، ويحتمل أن يريد بِالْحَقِّ في أن ينزل أي أنه واجب لمعنى المصلحة أن ينزل، وعلى هذا الاحتمال اعتراضات عند أصحاب الكلام على أصول الدين، وباقي الآية بين وقوله وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ، قال ابن عباس: كان في مكة غلام أعجمي لبعض قريش يقال له بلعام، فكان رسول الله ﷺ يكلمه ويعلمه الإسلام ويرومه عليه فقالت قريش: هذا يعلم محمدا من جهة الأعاجم، فنزلت الآية بسببه، وقال عكرمة وسفيان: كان اسم الغلام يعيش، وقال عبد الله بن مسلم الحضرمي: كان بمكة غلامان أحدهما اسمه جبر والآخر يسار، وكانا يقرآن بالرومية، وكان رسول الله ﷺ يجلس إليهما، فقالت قريش ذلك، ونزلت الآية، وقال ابن إسحاق: والإشارة إلى جبر، وقال الضحاك: الإشارة إلى سلمان الفارسي.
ve Peygamberine Kur'an'ı, nâsihini ve mensûhunu ancak Cebrail (aleyhisselâm)'ın indirdiğini bildirmesini emretmiştir. O, { رُوحُ الْقُدُسِ } 'Rûhu'l-Kudüs'tür; bu hususta ihtilaf yoktur. 'el-Kuds' (الْقُدُسِ) tertemiz kılınmış makam demektir; sanki Cebrail mutlak manada tertemiz olan emre/makama izafe edilmiştir. Ruh olarak isimlendirilmesi ise; ya mahlûkatı arasına yaydığı Allah'ın ruhu cümlesinden bir ruh sahibi olduğu ve bu isimle tahsis edildiği içindir yahut şerefi ve konumu sebebiyle hidayetler, risaletler ve aynı şekilde melekler arasında bedendeki ruh mesabesinde olduğu içindir. İbn Kesîr 'el-Kuds' kelimesini dâl harfinin sükûnuyla (الْقُدْسِ), diğerleri ise dâl harfinin zammesiyle (الْقُدُسِ) okumuşlardır. { بِالْحَقِّ } buyruğu; emirlerinde, nehiylerinde, hükümlerinde, maslahatlarında ve haberlerinde hak ile beraber demektir. { بِالْحَقِّ } ifadesinin 'hak olarak' manasına gelmesi de muhtemeldir. İndirilmesinde hak olarak -yani maslahat manası gereği indirilmesinin vacip olması- anlamını kastetmiş olması da muhtemeldir; bu ihtimal üzerinde kelam ehli usûlü'd-dîn âlimlerinin itirazları vardır. Ayetin geri kalanı açıktır. { وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ } buyruğu hakkında İbn Abbâs şöyle demiştir: Mekke'de Kureyş'ten bazısına ait Bel'âm adında yabancı (Arap olmayan) bir köle vardı; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onunla konuşur, ona İslâm'ı öğretir ve onu İslâm'a teşvik ederdi. Kureyşliler: 'Bunu Muhammed'e yabancılar tarafından bu köle öğretiyor' dediler; bunun üzerine onun hakkında ayet indi. İkrime ve Süfyân: Kölenin adı Yaîş idi, demişlerdir. Abdullah b. Müslim el-Hadramî şöyle demiştir: Mekke'de biri Cebr, diğeri Yesâr adında iki köle vardı, Rumca okurlardı; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) de onların yanına otururdu. Kureyş böyle söyleyince ayet indi. İbn İshâk: İşaret Cebr'edir, demiştir. Dahhâk ise: İşaret Selmân-ı Fârisî'yedir, demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا ضعيف، لأن سلمان إنما أسلم بعد الهجرة بمدة وقرأت فرقة «لسان الذي» ، وقرأ الحسن البصري «اللسان الذي» بالتعريف وبغير تنوين في رأي بشر، وقرأ نافع وابن كثير «يلحدون» بضم الياء من ألحد إذا مال، وهي قراءة أبي عمرو وعاصم وابن عامر وأبي جعفر بن القعقاع، وقرأ حمزة والكسائي «يلحدون» بفتح الياء من لحد، وهي قراءة عبد الله وطلحة وأبي عبد الرحمن والأعمش ومجاهد، وهما بمعنى، ومنه قول الشاعر: [الرمل]
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu zayıftır; çünkü Selmân hicretten bir müddet sonra Müslüman olmuştur. Bir topluluk { لِسانُ الَّذِي } şeklinde okumuştur. Hasan-ı Basrî ise Bişr'in görüşüne göre marife olarak ve tenvinsiz { اللِّسانُ الَّذِي } okumuştur. Nâfi ve İbn Kesîr, meyletmek anlamına gelen 'elhede' (ألحد) fiilinden yâ harfinin zammesiyle { يُلْحِدُونَ } şeklinde okumuşlardır; bu Ebû Amr, Âsım, İbn Âmir ve Ebû Ca'fer b. el-Ka'kâ'ın kıraatidir. Hamza ve el-Kisâî ise 'lahede' (لحد) fiilinden yâ harfinin fethasıyla { يَلْحَدُونَ } şeklinde okumuşlardır; bu da Abdullah, Talha, Ebû Abdirrahmân, el-A'meş ve Mücâhid'in kıraatidir. İkisi de aynı manadadır. Şairin şu sözü bundandır: [Remel] İki Hubeyb'in yardımından aldığım pay bana yeter... Benim işim cömertlikten sapan cimriyle değildir.
قدني من نصر الخبيبين قدي ... ليس أمري بالشحيح الماحد
İki Hubeyb'in yardımından aldığım pay bana yeter... Benim işim cimri ve haktan sapanla değildir.
يريد المائل عن الجود وحال الرياسة، وقوله أَعْجَمِيٌّ إضافة إلى أعجم لا إلى العجم لأنه كان يقول عجمي، والأعجمي هو الذي لا يتكلم بالعربية، وأما العجمي فقد يتكلم بالعربية ونسبته قائمة، وقوله وَهذا إشارة إلى القرآن والتقدير، وهذا سرد لسان، أو نطق لسان، فهو على حذف مضاف، وهذا على أن يجعل اللسان هنا الجارحة، و «اللسان» في كلام العرب اللغة، ويحتمل أن يراد في هذه الآية، واللسان الخبر ومنه قول الأعشى: إني أتتني لسان غير كاذبة.
Cömertlikten ve yöneticilik vasfından sapan kimseyi kastetmektedir. { أَعْجَمِيٌّ } lafzı, 'el-acem'e değil 'a'cem' kelimesine izafettir; zira öyle olsaydı 'acemiyy' derdi. 'A'cemî', Arapça konuşamayan kimsedir. 'Acemî' ise bazen Arapça konuşabilir fakat soy bağı devam eder. { وَهذا } buyruğu Kur'an'a işarettir. Takdiri: 'Bu, lisanın dizilişidir' veya 'lisanın telaffuzudur' şeklindedir; dolayısıyla hazfedilmiş bir muzaf üzerinedir. Bu, lisan burada uzuv kılındığı takdirdedir. Arap kelamında 'lisan' lügat/dil demektir. Bu ayette 'lisan' ile haberin kastedilmiş olması da muhtemeldir; nitekim el-A'şâ'nın şu sözü bundandır: 'Bana yalan olmayan bir haber (lisan) geldi.'
ومنه قول الآخر: [الوافر]
Diğer şairin şu sözü de bundandır: [Vâfir]
لسان السوء يهديها إلينا ... وجيت وما حسبتك أن تجينا
Kötü haber (lisan) onu bize ulaştırıyor... Sen geldin, oysa bize geleceğini hiç sanmıyordum.
وحكى الطبري عن سعيد بن المسيب أن الذي ذكر الله: إِنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ، إِنَّما هي إشارة إلى كاتب كان يكتب لرسول الله ﷺ، فيقول له رسول الله ﷺ في أواخر الآيات: «والله سميع عليم» ، أو «عزيز حكيم» ، أو نحو هذا، ثم يشتغل بسماع الوحي، فيبدل هو بغفور رحيم أو نحوه، فقال له رسول الله ﷺ في بعض الآيات: هو كما كتبت، ففتن، وقال أنا
et-Taberî, Saîd b. el-Müseyyeb'den naklettiğine göre, Allah'ın { إِنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ } şeklinde zikrettiği kişi; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) için kâtiplik yapan bir adama işarettir. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona ayet sonlarında: 'Vallâhu semîun alîm' veya 'azîzün hakîm' yahut buna benzer ifadeler söyler, sonra vahyi dinlemekle meşgul olunca, o bunu 'gafûrun rahîm' veya benzeriyle değiştirirdi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) de bazı ayetlerde ona: 'Yazdığın gibidir' buyurunca fitneye düştü ve: 'Ben
أعلم محمدا، وارتد ولحق بمكة، ونزلت الآية فيه.
Muhammed'e öğretiyorum' dedi, dinden dönüp Mekke'ye kaçtı ve ayet onun hakkında indi.
قال القاضي أبو محمد: هذا نصراني أسلم وكتب، ثم ارتد ولحق بمكة ومات، ثم لفظته الأرض، وإلا فهذا القول يضعف لأن الكاتب المشهور الذي ارتد لهذا السبب ولغيره من نحوه هو عبد الله بن أبي سرح العامري، ولسانه ليس بأعجمي فتأمله.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu kişi Müslüman olup kâtiplik yapan, sonra dinden dönüp Mekke'ye katılan, vefat edince de yerin kendisini dışarı attığı bir Hristiyandır. Aksi takdirde bu görüş zayıflar; çünkü bu sebeple ve benzeri sebeplerle dinden dönen meşhur kâtip Abdullah b. Ebî Serh el-Âmirî'dir ve onun dili yabancı (a'cemî) değildir, bunu iyi düşün.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın sözü:
[سورة النحل (١٦) : الآيات ١٠٤ الى ١٠٦]
[Nahl Suresi (16), Ayetler 104-106]
إِنَّ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ لا يَهْدِيهِمُ اللَّهُ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٠٤) إِنَّما يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَأُولئِكَ هُمُ الْكاذِبُونَ (١٠٥) مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمانِهِ إِلاَّ مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ وَلكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْراً فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (١٠٦)
{ إِنَّ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ لا يَهْدِيهِمُ اللَّهُ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٠٤) إِنَّما يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَأُولئِكَ هُمُ الْكاذِبُونَ (١٠٥) مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمانِهِ إِلاَّ مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ وَلكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْراً فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (١٠٦) } “Allah'ın ayetlerine inanmayanları Allah elbette doğru yola iletmez ve onlar için can yakıcı bir azap vardır. (104) Yalanı ancak Allah'ın ayetlerine inanmayanlar uydurur; işte onlar yalancıların ta kendileridir. (105) Kalbi iman ile mutmain olduğu halde baskı altında zorlanan (ikrah edilen) hariç, kim imandan sonra Allah'ı inkâr eder, lâkin küfre göğüs açarsa, işte Allah'ın gazabı onların üzerinedir ve onlar için büyük bir azap vardır. (106)”
المفهوم من الوجود أن الذين لا يهديهم الله لا يؤمنون بآياته، ولكنه قدم في هذا الترتيب وأخر، تهمما بتقبيح فعلهم والتشنيع لخطابهم، وذلك كقوله تعالى فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ [الصف: ٥] والمراد ما ذكرناه فكأنه قال إن الذين لم يؤمنوا لم يهدهم الله، وقوله: إِنَّما يَفْتَرِي الْكَذِبَ بمعنى يكذب، وهذه مقاومة للذين قالوا لمحمد ﷺ: إنما أنت مفتر، وإِنَّما أبدا حاصرة، لكن حصرها يختلف باختلاف المعاني التي تقع فيها، فقد يربط المعنى أن يكون حصرها حقيقيا كقوله تعالى:
Varlık düzeninden anlaşılan şudur ki Allah'ın hidayet etmediği kimseler O'nun ayetlerine iman etmezler; fakat bu dizilişte, fiillerinin çirkinliğini vurgulamak ve hitaplarını kınamak amacıyla öne ve arkaya alınmıştır. Bu, Teâlâ'nın şu sözü gibidir: { فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ } “Onlar yoldan sapınca Allah da kalplerini saptırdı”. Kastedilen zikrettiğimiz şeydir; sanki: 'İman etmeyenlere Allah hidayet etmemiştir' demiştir. { إِنَّما يَفْتَرِي الْكَذِبَ } buyruğu 'yalan söyler' manasındadır; bu, Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e 'Sen ancak bir iftiracısın' diyenlere karşı bir mukabeledir. 'İnnemâ' (إِنَّما) daima hasr (kısıtlama) bildirir; ancak hasrı, içinde yer aldığı anlamların farklılığına göre değişir. Mana bazen hasrın hakiki olmasını gerektirir; nitekim Teâlâ'nın şu buyruğunda olduğu gibi:
إِنَّمَا اللَّهُ إِلهٌ واحِدٌ [النساء: ١٧١] وقد يقتضي المعنى أن يكون حصرها تجوزا ومبالغة، كقولك: إنما الشجاع عنترة، وهكذا هي في هذه الآية، قال الزجاج: يفتري هذا الصنف لأنهم إذا رأوا الآيات التي لا يقدر عليها إلا الله، كذبوا بها، فهذا أفحش الكذب، وكرر المعنى في قوله: وَأُولئِكَ هُمُ الْكاذِبُونَ لفائدة إيقاع الصفة بالكذب عليهم إذ الصفة بالشيء أبلغ من الخبر به، لأن الصفة تقتضي الدوام أكثر مما يقتضه الخبر فبدأ في هذه الآية بالخبر، ثم أكد بالصفة، وقد اعترض هذا النظر مكي، وليس اعتراضه بالقوي، ومَنْ في قوله مَنْ كَفَرَ بدل من قوله هُمُ الْكاذِبُونَ ولم يجز الزجاج غير هذا الوجه لأنه رأى الكلام إلى آخر الاستثناء غير تام فعلقه بما قبله، والذي أبى الزجاج سائغ على ما أورده الآن إن شاء الله.
{ إِنَّمَا اللَّهُ إِلهٌ واحِدٌ } “Allah ancak tek bir ilahtır”. Bazen de mana hasrın mecazi ve mübalağalı olmasını gerektirir; tıpkı 'Gerçek yiğit ancak Antere'dir' demen gibi. İşte bu ayette de böyledir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Bu zümre yalan uydurur; zira onlar ancak Allah'ın güç yetirebileceği ayetleri gördüklerinde onları yalanladılar, işte bu yalanın en çirkinidir. { وَأُولئِكَ هُمُ الْكاذِبُونَ } buyruğunda manayı tekrarlamıştır; zira bir şeyle vasıflanmak, ondan haber vermekten daha beliğdir; çünkü sıfat, haberin gerektirdiğinden daha fazla süreklilik bildirir. Dolayısıyla bu ayette önce haberle başlamış, sonra sıfatla tekit etmiştir. Mekkî bu yaklaşıma itiraz etmiştir; ancak onun itirazı güçlü değildir. { مَنْ كَفَرَ } buyruğundaki { مَنْ }, { هُمُ الْكاذِبُونَ } ifadesinden bedeldir. ez-Zeccâc bu vecihten başkasını caiz görmemiştir; çünkü istisnanın sonuna kadar olan kelamı tam görmemiş ve onu öncesine bağlamıştır. ez-Zeccâc'ın reddettiği yaklaşım ise inşallah şimdi zikredeceğimiz üzere caizdir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا يتأكد بما روي من أن قوله وَأُولئِكَ هُمُ الْكاذِبُونَ يراد به عبد الله بن أبي سرح ومقيس بن صبابة وأشباههما ممن كان آمن برسول الله ثم ارتد، فلما بين في هذه الآية أمر الكاذبين بأنهم الذين كفروا بعد الإيمان أخرج من هذه الصفة القوم المؤمنون المعذبون بمكة، وهم بلال وعمار وسمية أمه وخباب وصهيب وأشباههم، وذلك أن كفار مكة كانوا في صدر الإسلام يؤذون من أسلم من هؤلاء الضعفة، يعذبونهم ليرتدوا، فربما سامعهم بعضهم بما أرادوا من القول، يروى أن عمار بن ياسر فعل ذلك فاستثناه الله في هذه الآية، وبقيت الرخصة عامة في الأمر بعده، ثم ابتدأ الإخبار: «أن من شرح
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu durum, { وَأُولئِكَ هُمُ الْكاذِبُونَ } buyruğu ile Resûlullah'a iman edip sonra dinden dönen Abdullah b. Ebî Serh, Mekîs b. Subâbe ve benzerlerinin kastedildiğine dair rivayetle kuvvet kazanmaktadır. Bu ayette yalancıların durumunun imandan sonra inkâr edenler olduğu beyan edilince; Mekke'de işkence gören müminler topluluğu, yani Bilâl, Ammâr, annesi Sümeyye, Habbâb, Suheyb ve benzerleri bu sıfattan hariç tutulmuştur. Şöyle ki: Mekke kâfirleri İslâm'ın ilk dönemlerinde bu zayıflardan Müslüman olanlara eziyet eder, dinden dönsünler diye onlara işkence ederlerdi. Bazen bazısı onların istedikleri sözü dilleriyle söylerdi. Rivayet edildiğine göre Ammâr b. Yâsir bunu yapmış, Allah da bu ayette onu istisna kılmıştır; ondan sonra da bu konudaki ruhsat genel kalmıştır. Sonra haber yeniden başlamıştır: 'Kim küfre
صدرا بالكفر فعليهم» ، وهذا الضمير على معنى من لا على لفظها.
göğüs açarsa onların üzerinedir'. Buradaki çoğul zamiri 'men' (مَنْ) kelimesinin lafzına değil manasına göredir.
قال القاضي أبو محمد: وفي هذا من الاعتراض أن أمر ابن أبي سرح وأولئك إنما كان ورسول الله ﷺ بالمدينة، والظاهر من هذه الآية أنها مكية وقالت فرقة مَنْ في قوله مَنْ كَفَرَ ابتداء، وقوله مَنْ شَرَحَ تخصيص منه، ودخل الاستثناء لما ذكرنا من إخراج عمار وشبهه، وردنا من الاستثناء إلى المعنى الأول الاستدراك ب وَلكِنْ، وقوله فَعَلَيْهِمْ خبر مَنْ الأولى والثانية، إذ هو واحد بالمعنى، لأن الإخبار في قوله مَنْ كَفَرَ إنما قصد به الصنف الشارح بالكفر، وصَدْراً نصب على التمييز، وقوله شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْراً معناه انبسط إلى الكفر باختياره، ويروى أن عمار بن ياسر شكا إلى رسول الله ﷺ ما صنع به من العذاب، وما سامع به من القول، فقال رسول الله ﷺ، كيف تجد قلبك؟ قال: أجده مطمئنا بالإيمان، قال فأجبهم بلسانك فإنه لا يضرك وإن عادوا فعد.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu görüşe şöyle bir itiraz vardır: İbn Ebî Serh ve diğerlerinin durumu Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine'deyken gerçekleşmiştir; bu ayetin zahiri ise Mekkî olmasıdır. Bir topluluk şöyle demiştir: { مَنْ كَفَرَ } buyruğundaki { مَنْ } mübtedadır; { مَنْ شَرَحَ } buyruğu ise ondan bir tahsistir. Zikrettiğimiz üzere Ammâr ve benzerlerini hariç tutmak için istisna dahil olmuştur; bizi istisnadan ilk manaya döndüren ise { وَلكِنْ } ile yapılan istidraktir. { فَعَلَيْهِمْ } ifadesi birinci ve ikinci { مَنْ } kelimesinin haberidir; zira anlam bakımından birdir; çünkü { مَنْ كَفَرَ } buyruğundaki haber ile ancak küfre göğüs açan zümre kastedilmiştir. { صَدْراً } kelimesi temyiz olarak mansubdur. { شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْراً } ifadesinin manası, kendi tercihiyle küfre gönül verip ferahlaması demektir. Rivayet edildiğine göre Ammâr b. Yâsir, kendisine yapılan işkenceyi ve diliyle söylediği sözü Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e şikayet etti. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Kalbini nasıl buluyorsun?' diye sordu. O: 'İman ile mutmain buluyorum' dedi. Bunun üzerine Peygamber: 'Öyleyse dilinle onlara uy, zira bu sana zarar vermez; tekrar ederlerse sen de tekrar et' buyurdu.
قال القاضي أبو محمد: ويتعلق بهذه الآية شيء من مسائل الإكراه أما من عذبه كافر قادر عليه ليكفر بلسانه، وكان العذاب يؤدي إلى قتله فله الإجابة باللسان، قولا واحدا فيما أحفظ، فإن أراد منه الإجابة بفعل كالسجود إلى صنم ونحو ذلك ففي هذا اختلاف، فقالت فرقة هي الجمهور: يجيب بحسب التقية، وقالت فرقة: لا يجيب ويسلم نفسه، وقالت فرقة: إن كان السجود نحو القبلة أجاب، واعتقد السجود لله.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu ayetle ikrah (zorlama) meselelerinden bazıları ilgilidir. Kendisine güç yetiren bir kâfirin diliyle inkâr etmesi için işkence ettiği ve işkencenin öldürülmesine yol açacağı kimseye gelince; hatırımda kaldığı kadarıyla ittifakla onun diliyle icabet etme hakkı vardır. Şayet puta secde etmek ve benzeri fiilî bir durumla icabet etmesini isterse, bu hususta ihtilaf vardır. Cumhûru oluşturan bir grup: 'Takıyye gereğince icabet eder' demiştir. Bir grup: 'İcabet etmez ve canını feda eder' demiştir. Diğer bir grup ise: 'Eğer secde kıbleye doğru ise icabet eder ve secdeyi Allah'a niyet eder' demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وما أحراه أن يسجد لله حينئذ حيثما توجه، وهذا مباح في السفر لتعب النزول عن الدابة في التنفل، فكيف لهذا، وإذا احتجت فرقة المنع بقول ابن مسعود: ما من كلام يدرأ عني سوطين من ذي سلطان إلا كنت متكلما به، فقصر الرحمة على القول، ولم يذكر الفعل.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: O anda nereye yönelirse yönelsin Allah'a secde etmesi ne kadar da uygundur! Bu, nafile namazda hayvandan inme meşakkatinden ötürü yolculukta mubahtır; bu durumdaki kimse için nasıl olmasın? Yasaklayan grubun, İbn Mes'ûd'un şu sözünü delil getirmesine gelince: 'Yetki sahibi birinden iki kırbacı benden defedecek hiçbir söz yoktur ki onu söylemeyeyim.' O, ruhsatı söze hasretmiş ve fiili zikretmemiştir.
قال القاضي أبو محمد: وليس هذا بحجة لأنه يحتمل أن جعل الكلام مثالا وهو يريد أن الفعل في حكمه، فأما الإكراه على البيع والإيمان والطلاق والعتق والفطر في رمضان وشرب الخمر ونحو هذا من المعاصي التي بين العبد والله ﷿، فلا يلزم المكره شيء من ذلك، قاله مطرف، ورواه عن مالك، وقاله ابن عبد الحكم وأصبغ، وروياه عن ابن القاسم عن مالك، وفرق ابن عباس بين ما هنا قول كالعتق والطلاق فجعل فيها التقية، وقال: لا تقية فيما كان فعلا كشرب الخمر والفطر في رمضان، ولا يحل فعلها لمكره، فأما المظلوم يضغط حتى يبيع متاعه فذلك بيع لا يجوز عليه، وهو أولى بمتاعه يأخذه بلا ثمن، ويتبع المشتري بالثمن ذلك الظالم، فإن أفات المتاع رجع بثمنه أو بقيمته بالأكثر من ذلك على الظالم إذا كان المشتري غير عالم بظلمه، قال مطرف: ومن كان من المشترين يعلم حال المكره فإنه ضامن لما ابتاع من رقيقه وعروضه كالغاصب، وأما من لا يعلم فلا يضمن العروض والحيوان وإنما يضمن ما كان تلفه بسببه مثل طعام أكله أو ثوب لبسه، والغلة إذا علم أو لم يعلم ليست له بحال، هو لها ضامن كالغاصب، وقاله أصبغ وابن عبد الحكم، قال مطرف: وكل ما أحدث المبتاع في ذلك من عتق أو تدبير أو تحبيس فلا يلزم المكره، وله أخذ متاعه، وأما الإكراه على قتل مسلم أو جلده أو أخذ ماله أو بيع متاعه فلا عذر فيه، ولا
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu bir delil değildir; çünkü sözü bir misal kılmış olup fiilin de onun hükmünde olduğunu kastetmiş olması muhtemeldir. Satış, yemin, talak, azat, Ramazan'da oruç bozmak, şarap içmek ve kul ile Allah Azze ve Celle arasındaki benzeri günahlara zorlanmaya gelince; zorlanan kimseye bunlardan hiçbir şey lazım gelmez. Bunu Mutarrif söylemiş ve Mâlik'ten rivayet etmiştir; İbnü'l-Hakem ve Asbağ da söylemiş ve bunu İbnü'l-Kâsım kanalıyla Mâlik'ten rivayet etmişlerdir. İbn Abbâs, azat ve talak gibi sözlü olanlar ile fiil olanlar arasında ayrım yaparak sözlü olanlarda takıyyeyi kabul etmiş; şarap içmek ve Ramazan'da oruç bozmak gibi fiil olanlarda ise takıyye olmadığını ve zorlanan kimseye bunları yapmanın helal olmadığını söylemiştir. Malını satması için baskı gören mazluma gelince; bu, onun aleyhine geçerli olmayan bir satıştır. O malına daha layıktır, onu bedelsiz geri alır; alıcı ise ödediği bedel için o zalime başvurur. Şayet mal telef olmuşsa, alıcı onun zulmünü bilmiyorsa bedelini veya kıymetini -hangisi daha fazla ise- o zalimden geri alır. Mutarrif şöyle demiştir: Alıcılardan kim zorlanan kimsenin durumunu biliyorsa, gaspçı gibi satın aldığı köle ve mallara kefildir/tazmin eder. Bilmeyen kimse ise eşya ve hayvanı tazmin etmez; ancak yediği yiyecek veya giydiği elbise gibi kendi sebebiyle telef olan şeyleri tazmin eder. Malın geliri ise bilse de bilmese de hiçbir şekilde ona ait değildir, gaspçı gibi onu tazmin eder; Asbağ ve İbn Abdilhakem de böyle demiştir. Mutarrif dedi ki: Alıcının o malda yaptığı azat, tedbîr veya vakıf gibi her türlü tasarruf zorlanan kimseyi bağlamaz ve o malını geri alma hakkına sahiptir. Bir Müslümanı öldürmeye, kırbaçlamaya, malını almaya veya eşyasını satmaya zorlanmaya gelince; bunda hiçbir mazeret yoktur ve
استكراه في ركوب معصية تنتهك مثل حد كالزنا والقتل أو نحوه، قال مطرف وأصبغ وابن عبد الحكم: لا يفعل أحد ذلك وإن قتل إن لم يفعله، فإن فعل فهو آثم، ويلزمه الحد والقود، قال مالك: والقيد إكراه، والسجن إكراه، والوعيد المخوف إكراه وإن لم يقع إذا تحقق ظلم ذلك المتعدي وإنفاذه لما يتوعد.
zina, adam öldürme veya benzeri haddi gerektiren bir günahı işlemeye yönelik hiçbir ikrah [geçerli] kabul edilmez. Mutarrif, Asbağ ve İbn Abdilhakem: 'Yapmadığı takdirde öldürülecek olsa bile hiç kimse bunu yapamaz; yaparsa günahkâr olur, kendisine had ve kısas gerekir' demişlerdir. Mâlik: 'Pranga bir ikrahtır, hapis bir ikrahtır; o haddi aşanın zulmü ve tehdit ettiği şeyi uygulayacağı kesinleştiğinde, henüz gerçekleşmemiş olsa bile korkutucu tehdit bir ikrahtır' demiştir.
قال القاضي أبو محمد: ويعتبر الإكراه عندي بحسب همة المكره وقدره في الدين، وبحسب قدر الشيء الذي يكره عليه، فقد يكون الضرب إكراها في شيء دون شيء، فلهذه النوازل فقه الحال، وأما يمين المكره كما قلنا فهي غير لازمة، قال ابن الماجشون: وسواء حلف فيما هو لله طاعة، أو فيما هو لله معصية، أو فيما ليس في فعله طاعة ولا معصية، فاليمين فيه ساقطة، وإن أكره على اليمين فيما هو طاعة مثل أن يأخذ الوالي رجلا فاسقا فيكرهه أن يحلف بالطلاق أن لا يشرب خمرا أو لا يفسق أو لا يغش في عمله، أو الوالد يحلف ولده في مثل هذا تأديبا له، فإن اليمين تلزم، وإن كان المكره قد أخطأ فيما تكلف من ذلك، وقال به ابن حبيب، وأما إن أكره رجل على أن يحلف وإلا أخذ له مال كأصحاب المسكن وظلمة السعاة وأهل الاعتداء، فقال مطرف: لا تقية في ذلك، وإنما يدرأ المرء بيمينه عن بدنه لا عن ماله، وقال ابن الماجشون: لا يحنث وإن درأ عن ماله ولم يخف على بدنه، وقال ابن القاسم بقول مطرف، ورواه عن مالك، وقاله ابن عبد الحكم وأصبغ وابن حبيب، قال مطرف وابن الماجشون: وإن بدر الحالف يمينه للوالي الظالم قبل أن يسألها ليذب بها عما خاف عليه من بدنه وماله فحلف له فإنه يلزمه، قاله ابن عبد الحكم وأصبغ، وقال أيضا ابن الماجشون فيمن أخذه ظالم فحلف له بالطلاق البتة من غير أن يحلفه وتركه وهو كاذب وإنما حلف خوفا من ضربه أو قتله أو أخذ ماله فإن كان إنما يتبرع باليمين غلبة خوف ورجاء النجاة من ظلمه فقد دخل في الإكراه ولا شيء عليه، وإن لم يحلف على رجاء النجاة فهو حانث، وإذا اتهم الوالي أحدا بفعل أمر فقال لا بد من عقوبتك إلا أن تحلف لي، فإن كان ذلك الأمر مما لذلك المكروه فعله إما أن يكون طاعة وإما أن يكون لا طاعة ولا معصية، فالتقية في هذا، وأما إن كان ذلك الأمر مما لا يحل لذلك الرجل فعله ويكون نظر الوالي فيه صوابا فلا تقية في اليمين، وهو حانث، قاله مالك وابن الماجشون.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: İkrah bana göre, zorlanan kimsenin azmine, dindeki yerine ve zorlandığı şeyin durumuna göre değerlendirilir. Zira dayak bir şeyde ikrah sayılırken başka bir şeyde sayılmayabilir; bu olayların kendine has bir fıkhı vardır. Zorlanan kimsenin yeminine gelince, belirttiğimiz gibi o bağlayıcı değildir. İbnü'l-Macişûn şöyle demiştir: İster Allah'a taat olan bir hususta, ister O'na isyan olan bir hususta, isterse yapılmasında ne taat ne isyan olan bir hususta yemin ettirilmiş olsun, yemin hükümsüzdür. Şayet idarecinin fasık bir adamı yakalayıp içki içmeyeceğine, fısk işlemeyeceğine veya işinde hile yapmayacağına dair talak üzerine yemin etmeye zorlaması yahut babanın çocuğunu terbiye etmek için benzer bir hususta yemin ettirmesi gibi taat olan bir hususta yemine zorlanırsa; zorlayan kimse bu külfete girmekle hata etmiş olsa bile o yemin bağlayıcı olur; İbn Habîb de bu görüştedir. Şayet bir adam yemin etmeye zorlanır, aksi takdirde vergi toplayıcıları, zalim tahsildarlar ve saldırganlar gibi kimseler tarafından malı alınacak olursa; Mutarrif: 'Bunda takıyye yoktur; kişi yeminiyle malını değil ancak bedenini korur' demiştir. İbnü'l-Macişûn ise: 'Bedeninden korkmayıp malını korumuş olsa bile yemini bozulmaz' demiştir. İbnü'l-Kâsım, Mutarrif'in görüşünü benimsemiş ve bunu Mâlik'ten rivayet etmiştir; İbn Abdilhakem, Asbağ ve İbn Habîb de böyle demiştir. Mutarrif ve İbnü'l-Macişûn şöyle demişlerdir: Yemin eden kişi, bedeninden ve malından korktuğu şeyi defetmek için zalim idareci daha istemeden önce kendiliğinden yemin eder ve ona yemin verirse, bu yemin onu bağlar; İbn Abdilhakem ve Asbağ da böyle demiştir. İbnü'l-Macişûn ayrıca zalimin yakaladığı, o yemin ettirmeden kesin talakla yemin edip yalancı olduğu halde kendisini bıraktığı ve ancak dayaktan, öldürülmekten veya malının alınmasından korktuğu için yemin eden kimse hakkında şöyle demiştir: Eğer yemini sırf korkunun galebe çalması ve onun zulmünden kurtulma ümidiyle kendiliğinden yapmışsa ikraha girer ve üzerine bir şey gerekmez; kurtulma ümidi olmaksızın yemin etmişse yeminini bozmuş olur. İdareci birini bir iş yapmakla itham edip: 'Bana yemin etmedikçe seni cezalandırmam şarttır' derse; şayet o iş o zorlanan kişinin yapabileceği taat veya ne taat ne masiyet olan bir şey ise bunda takıyye geçerlidir. Şayet o iş o adamın yapması helal olmayan bir şey ise ve idarecinin görüşü de bunda isabetli ise yeminde takıyye olmaz ve yeminini bozmuş olur; bunu Mâlik ve İbnü'l-Macişûn söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: فهذه نبذة من مسائل الإكراه.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: İşte bu, ikrah meselelerinden bir özettir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın sözü:
[سورة النحل (١٦) : الآيات ١٠٧ الى ١١١]
[Nahl Suresi (16), Ayetler 107-111]
ذلِكَ بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْحَياةَ الدُّنْيا عَلَى الْآخِرَةِ وَأَنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ (١٠٧) أُولئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَسَمْعِهِمْ وَأَبْصارِهِمْ وَأُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ (١٠٨) لا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْخاسِرُونَ (١٠٩) ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هاجَرُوا مِنْ بَعْدِ ما فُتِنُوا ثُمَّ جاهَدُوا وَصَبَرُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١١٠) يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها وَتُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ (١١١)
{ ذلِكَ بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْحَياةَ الدُّنْيا عَلَى الْآخِرَةِ وَأَنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ (١٠٧) أُولئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَسَمْعِهِمْ وَأَبْصارِهِمْ وَأُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ (١٠٨) لا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْخاسِرُونَ (١٠٩) ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هاجَرُوا مِنْ بَعْدِ ما فُتِنُوا ثُمَّ جاهَدُوا وَصَبَرُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١١٠) يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها وَتُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ (١١١) } “Bu, onların dünya hayatını ahirete tercih etmelerinden ve şüphesiz Allah'ın kâfirler topluluğunu doğru yola iletmeyeceğindendir. (107) İşte onlar, Allah'ın kalplerini, kulaklarını ve gözlerini mühürlediği kimselerdir. İşte onlar gafillerin ta kendileridir. (108) Şüphe yok ki onlar ahirette de ziyana uğrayanların ta kendileridir. (109) Sonra şüphesiz Rabbin, işkenceye/fitneye uğratıldıktan sonra hicret eden, ardından cihat edip sabreden kimselerin -evet Rabbin bundan sonra da- elbette çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir. (110) O gün herkes kendi canını kurtarmak için mücadele eder ve herkese yaptığının karşılığı tastamam ödenir; onlara asla haksızlık edilmez. (111)”
قوله ذلِكَ إشارة إلى الغضب والعذاب الذي توعد به قبل هذه الآية، والضمير في أنهم
{ ذلِكَ } buyruğu, bu ayetten önce tehdit edilen gazap ve azaba işarettir. { أَنَّهُمُ } lafzındaki zamir ise
ل مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْراً [النحل: ١٠٦] ، ولما فعلوا فعل من استحب ألزموا ذلك وإن كانوا مصدقين بآخرة لكن الأمر في نفسه بين، فمن حيث أعرضوا عن النظر فيه كانوا كمن استحب غيره، وهذه الآية علق فيها العقاب بتكسبهم وذلك أن استحبابهم زينة الدنيا ولذات الكفر هو التكسب، وقوله وَأَنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي إشارة إلى اختراع الله تعالى الكفر في قلوبهم، ولا شك أن كفر الكافر الذي يتعلق به العقاب إنما هو باختراع من الله تعالى وتكسب من الكافر، فجمعت الآية بين الأمرين، وعلى هذا مرت عقيدة أهل السنة، وقوله لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ عموم على أنه لا يهديهم من حيث إنهم كفار في نفس كفرهم، أو عموم يراد به الخصوص فيمن يوافي، وقوله أُولئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ الآية، عبارة عن صرف الله لهم عن طريق الهدى، واختراع الكفر المظلم في قلوبهم، وتغليب الإعراض على نظرهم، فكأنه سد بذلك طرق هذه الحواس حتى لا ينتفع بها في اعتبار وتأمل، وقد تقدم القول وذكر الاختلاف في الطبع والختم في سورة البقرة، وهل هو حقيقة أو مجاز؟ و «السمع» اسم جنس وهو مصدر في الأصل، فلذلك وحد، ونبه على تكسبهم الإعراض عن النظر، فوصفهم ب «الغفلة» ، وقد تقدم شرح لا جَرَمَ في هذه السورة، وقوله ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هاجَرُوا الآية، قال ابن عباس: كان قوم من أهل مكة أسلموا وكانوا يستخفون بالإسلام، فأخرجهم المشركون يوم بدر معهم، فأصيب بعضهم، فقال المسلمون: كان أصحابنا هؤلاء مسلمين وأكرهوا، فاستغفروا لهم، فنزلت إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ [النساء: ٩٧] إلى آخر الآية قال: وكتب بها إلى من بقي بمكة من المسلمين وأن لا عذر لهم، فخرجوا فلحقهم المشركون فأعطوهم الفتنة فنزلت وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ [البقرة: ٨ العنكبوت: ١٠] إلى آخر الآية، فكتب المسلمون إليهم بذلك فخرجوا ويئسوا من كل خير، ثم نزلت فيهم: ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هاجَرُوا الآية، فكتبوا إليهم بذلك أن الله قد جعل لكم مخرجا فأدركهم المشركون فقاتلوهم حتى نجا من نجا، وقتل من قتل.
{ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْراً } [Nahl: 106] ifadesine aittir. [Dünyayı] tercih eden kimsenin fiilini işlediklerinde, ahireti tasdik ediyor olsalar bile bu durum onlara gerekli kılınmıştır; fakat işin kendisi açıktır; zira onu tefekkür etmekten yüz çevirdikleri andan itibaren başkasını tercih eden kimse gibi olmuşlardır. Bu ayette ceza onların kesbine bağlanmıştır; çünkü dünya ziynetini ve küfrün lezzetlerini tercih etmeleri bizzat kesptir. { وَأَنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي } buyruğu ise Allah Teâlâ'nın küfrü onların kalplerinde yaratmasına işarettir. Hiç şüphe yok ki kâfirin cezaya konu olan küfrü, ancak Allah Teâlâ'nın yaratması ve kâfirin kesbi iledir. Dolayısıyla ayet bu iki hususu bir arada toplamıştır ve Ehl-i Sünnet'in akidesi de bu minval üzere cereyan etmiştir. { لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ } buyruğu; küfürleri esnasında kâfir olmaları bakımından onlara hidayet etmeyeceğine dair bir umum veya [küfür üzere] ölecek olan kimseler hakkında umumi olup hususun kastedildiği bir ifadedir. { أُولئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ } ayeti, Allah'ın onları hidayet yolundan çevirmesinden, kalplerinde karanlık küfrü yaratmasından ve yüz çevirmeyi onların tefekkürlerine galip kılmasından kinayedir; sanki bununla ibret ve tefekkürde fayda sağlamasın diye bu duyuların yollarını tıkamıştır. Tab' (mühürleme) ve hatm konusundaki söz ve ihtilaflar, bunun hakikat mi yoksa mecaz mı olduğu hususu Bakara Suresi'nde geçmişti. 'es-Sem'' (السمع) cins ismidir ve aslen masdardır, bu yüzden tekil gelmiştir. Tefekkürden yüz çevirmeyi kesbetmelerine dikkat çekilmiş ve bu sebeple 'gaflet' ile vasıflanmışlardır. { لا جَرَمَ } ifadesinin açıklaması bu surede daha önce geçmişti. { ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هاجَرُوا } ayetine gelince: İbn Abbâs şöyle demiştir: Mekke ehlinden bir topluluk Müslüman olmuştu ve İslâm'ı gizliyorlardı. Müşrikler Bedir günü onları kendileriyle beraber çıkardılar ve bazısı isabet alıp öldü. Müslümanlar: 'Şu arkadaşlarımız Müslümandı ve zorlandılar' dediler ve onlar için istiğfarda bulundular. Bunun üzerine ayetin sonuna kadar { إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ } [Nisâ: 97] ayeti indi. [İbn Abbâs] dedi ki: Bu ayet Mekke'de kalan Müslümanlara yazıldı ve hiçbir mazeretlerinin olmadığı bildirildi. Bunun üzerine yola çıktılar; fakat müşrikler onlara yetişip fitneye maruz bıraktılar. Bunun üzerine ayetin sonuna kadar { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ } [Bakara: 8; Ankebût: 10] ayeti indi. Müslümanlar onlara bunu yazdılar; onlar da çıkıp her türlü hayırdan ümitlerini kestiler. Sonra onlar hakkında ayetin sonuna kadar: { ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هاجَرُوا } ayeti indi. Bunun üzerine Müslümanlar onlara Allah'ın kendileri için bir çıkış yolu kıldığını yazdılar. Müşrikler onlara yetişti ve onlarla savaştılar; nihayet kurtulan kurtuldu, öldürülen de öldürüldü.
قال القاضي أبو محمد: جاءت هذه الرواية هكذا أن بعد نزول الآية خرجوا فجيء الجهاد الذي ذكر في الآية جهادهم مع رسول الله ﷺ. وروت طائفة أنهم خرجوا وأتبعوا، وجاهدوا متبعيهم، فقتل من قتل، ونجا من نجا فنزلت الآية حينئذ، فعنى بالجهاد المذكور جهادهم لمتبعيهم، وقال ابن إسحاق: ونزلت هذه الآية في عمار بن ياسر وعياش بن أبي ربيعة والوليد بن الوليد.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu rivayet, ayetin inişinden sonra yola çıktıkları şeklinde gelmiştir; böylece ayette zikredilen cihat, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte yaptıkları cihat olmuştur. Bir topluluk ise onların yola çıktıklarını, takip edildiklerini ve kendilerini takip edenlerle cihat ettiklerini, öldürülenin öldürülüp kurtulanın kurtulduğunu ve ayetin o zaman indiğini rivayet etmiştir; bu durumda zikredilen cihatla kendilerini takip edenlere karşı yaptıkları cihat kastedilmiştir. İbn İshâk: 'Bu ayet Ammâr b. Yâsir, Ayyâş b. Ebî Rebîa ve el-Velîd b. el-Velîd hakkında inmiştir' demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وذكر عمار في هذا عندي غير قويم، فإنه أرفع من طبقة هؤلاء، وإنما هؤلاء من شرح بالكفر صدرا فتح الله لهم باب التوبة في آخر الآية، وقال عكرمة والحسن: نزلت هذه الآية في شأن عبد الله بن أبي سرح وأشباهه، فكأنه يقول من بعد ما فتنهم الشيطان وهذه الآية مدنية، ولا أعلم في ذلك خلافا، وإن وجد فهو ضعيف، وقرأ الجمهور «من بعد ما فتنوا» بضم الفاء وكسر التاء، وقرأ ابن عامر وحده «فتنوا» بفتح الفاء والتاء، فإن كان الضمير للمعذبين فيجيء بمعنى فتنوا أنفسهم بما أعطوا للمشركين من القول، كما فعل عمار، وإن كان الضمير للمعذبين فهو بمعنى من بعد ما فتنهم المشركون، وإن كان الضمير للمشركين فهو بمعنى من بعد ما فتنهم الشيطان، والضمير في بَعْدِها عائد على الفتنة، أو على الفعلة، أو الهجرة، أو التوبة، والكلام يعطيها، وإن لم يجر لها ذكر صريح، وقوله يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu hususta Ammâr'ın zikredilmesi bana göre doğru değildir; zira o, bunların mertebesinden daha üstündür. Bunlar ancak kalbini küfre açan kimselerdir ki, Allah ayetin sonunda onlar için tövbe kapısını açmıştır. İkrime ve el-Hasan şöyle demişlerdir: Bu ayet, Abdullah b. Ebî Serh ve benzerlerinin durumu hakkında inmiştir; dolayısıyla sanki [Allah] 'Şeytan onları fitneye düşürdükten sonra' demektedir. Bu ayet Medenîdir (Medine döneminde inmiştir); bu konuda bir ihtilaf olduğunu bilmiyorum, şayet varsa da zayıftır. Cumhûr { مِنْ بَعْدِ ما فُتِنُوا } ibaresini fâ harfinin ötresi ve tâ harfinin kesresiyle [meçhul olarak] okumuştur. Yalnızca İbn Âmir ise fâ ve tâ harflerinin fethasıyla { فَتَنُوا } [mâlum olarak] okumuştur. Şayet zamir işkence görenlere aitse, Ammâr'ın yaptığı gibi, müşriklere verdikleri söz ile 'kendi kendilerini fitneye düşürdükten sonra' anlamına gelir. Eğer zamir işkence görenlere aitse, 'müşriklerin onları fitneye düşürmesinden sonra' manasındadır. Eğer zamir müşriklere aitse, 'şeytanın onları fitneye düşürmesinden sonra' manasına gelir. { بَعْدِها } ifadesindeki zamir; fitneye, fiile, hicrete veya tövbeye racidir; açıkça zikredilmemiş olsa bile sözün gelişi buna delalet etmektedir. { يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ } ifadesine gelince;
نَفْسٍ
{ نَفْسٍ } “nefis” [ifadesidir].
المعنى لغفور رحيم يوم، وقوله: كُلُّ نَفْسٍ أي كل ذي نفس، ثم أجري الفعل على المضاف إليه المذكور، فأتت العلامة، ونَفْسٍ الأولى هي النفس المعروفة، والثانية هي بمعنى الذات، كما تقول نفس الشيء وعينه أي ذاته، وَتُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ أي يجازى كل من أحسن بإحسانه وكل من أساء بإساءته.
Manası: 'O günde çok bağışlayıcı ve çok merhamet edicidir' demektir. { كُلُّ نَفْسٍ } ifadesi ise 'can taşıyan herkes' manasındadır; sonra fiil zikredilen muzâfun ileyhe (tamlanana) göre yürütülmüş ve [müenneslik] alameti gelmiştir. Birinci { نَفْسٍ } bilinen nefistir (candır), ikincisi ise zât anlamındadır; nitekim bir şeyin nefsi ve aynı denildiğinde yani onun zatı kastedilir. { وَتُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ } yani iyilik yapan herkese iyiliğinin, kötülük yapan herkese de kötülüğünün karşılığı tastamam verilir.
قال القاضي أبو محمد: وظاهر الآية أن كل نفس تُجادِلُ كانت مؤمنة أو كافرة، فإذا جادل الكفار بكذبهم وجحدهم للكفر شهدت عليهم الجوارح والرسل وغير ذلك بحسب الطوائف، فحينئذ لا ينطقون ولا يؤذن لهم فيعتذرون، فتجتمع آيات القرآن باختلاف المواطن، وقالت فرقة: «الجدال» قول كل أحد من الأنبياء وغيرهم: نفسي نفسي، وهذا ليس بجدال ولا احتجاج إنما هو مجرد رغبة.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Ayetin zahiri, mümin olsun kâfir olsun her nefsin mücadele edeceğidir { تُجادِلُ }. Kâfirler yalanlarıyla ve küfürlerini inkâr ederek mücadele ettiklerinde, fırkalarına göre uzuvlar, peygamberler ve diğerleri onların aleyhine şahitlik eder. İşte o zaman konuşamazlar, kendilerine izin verilmez ki özür dilesinler. Böylece Kur'an ayetleri [kıyametteki] farklı durumlara göre birbiriyle bağdaşır. Bir topluluk şöyle demiştir: 'Mücadele' (الجدال), peygamberler ve diğer herkesin 'Nefsim, nefsim!' demesidir. Fakat bu bir mücadele ve delil getirme değil, sırf bir yalvarış ve temennidir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın sözü:
[سورة النحل (١٦) : الآيات ١١٢ الى ١١٤]
[Nahl Suresi (16), Ayetler 112-114]
وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً قَرْيَةً كانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً يَأْتِيها رِزْقُها رَغَداً مِنْ كُلِّ مَكانٍ فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذاقَهَا اللَّهُ لِباسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ بِما كانُوا يَصْنَعُونَ (١١٢) وَلَقَدْ جاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْهُمْ فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمُ الْعَذابُ وَهُمْ ظالِمُونَ (١١٣) فَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلالاً طَيِّباً وَاشْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ (١١٤)
{ وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً قَرْيَةً كانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً يَأْتِيها رِزْقُها رَغَداً مِنْ كُلِّ مَكانٍ فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذاقَهَا اللَّهُ لِباسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ بِما كانُوا يَصْنَعُونَ (١١٢) وَلَقَدْ جاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْهُمْ فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمُ الْعَذابُ وَهُمْ ظالِمُونَ (١١٣) فَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلالاً طَيِّباً وَاشْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ (١١٤) } “Allah, güvenli ve huzurlu olan, rızkı her taraftan bol bol gelen bir şehri misal verdi. Fakat o [şehrin halkı] Allah'ın nimetlerine nankörlük etti; Allah da onlara, yapıp ettikleri yüzünden açlık ve korku elbisesini tattırdı. Andolsun ki onlara kendilerinden bir peygamber geldi de onu yalanladılar. Bunun üzerine onlar zulmeder haldeyken kendilerini azap yakalayıverdi. Artık Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden helâl ve temiz olarak yiyin; eğer yalnızca O'na ibadet ediyorsanız Allah'ın nimetine şükredin.”
قال ابن عباس ومجاهد وابن زيد وقتادة والقرية المضروب بها المثل مكة كانت بهذه الصفة التي ذكر الله لأنها كانت لا تغزى ولا يغير عليها أحد. وكانت الأرزاق تجلب إليها، وأنعم الله عليها رسوله والمراد بهذه الضمائر كلها أهل القرية، فكفروا بأنعم الله في ذلك وفي جملة الشرع والهداية، فأصابتهم السنون والخوف، وسرايا رسول الله ﷺ وغزواته، هذا إن كانت الآية مدنية وإن كانت مكية فجوع السنين وخوف العذاب من الله بحسب التكذيب.
İbn Abbâs, Mücâhid, İbn Zeyd ve Katâde şöyle demişlerdir: Kendisiyle misal verilen belde Mekke'dir. Allah'ın zikrettiği bu nitelikteydi; çünkü oraya savaş açılmaz ve kimse oraya baskın yapamazdı. Rızıklar oraya celbedilirdi ve Allah oraya peygamberini [göndermekle] nimet vermişti. Bu zamirlerin tamamından murat o beldenin halkıdır. Onlar hem bu hususta hem de şeriatın ve hidayetin tamamında Allah'ın nimetlerine nankörlük ettiler; bu yüzden başlarına kıtlık yılları, korku, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in seriyyeleri ve gazveleri geldi. Bu, ayetin Medenî olması durumundadır; şayet Mekkî ise, kıtlık yıllarının açlığı ve yalanlamalarına mukabil Allah'tan gelen azap korkusudur.
قال القاضي أبو محمد: وإن كانت هي التي ضربت مثلا فإنما ضربت لغيرها مما يأتي بعدها ليحذر أن يقع فيما وقعت هي فيه، وحكى الطبري عن حفصة أم المؤمنين أنها كانت تسأل في وقت حصر عثمان بن عفان ﵁ ما صنع الناس وهي صادرة من الحج من مكة، فقيل لها قتل فقالت: والذي نفسي بيده، إنها القرية تعني المدينة التي قال الله لها، وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا الآية.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Şayet misal verilen yer bizzat orası [Mekke] ise, onun düştüğü duruma düşmekten sakınsınlar diye kendisinden sonra gelecek olan başkalarına misal verilmiştir. et-Taberî, Müminlerin Annesi Hafsa'dan rivayet ettiğine göre; o, Osman b. Affân (radıyallâhu anh) kuşatıldığı sırada Mekke'den hacdan dönerken 'İnsanlar ne yaptı?' diye soruyordu. Kendisine 'Öldürüldü' denilince: 'Nefsim elinde olana yemin olsun ki, Allah'ın hakkında { وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا } ayetini söylediği belde -yani Medine- işte budur' demiştir.
قال القاضي أبو محمد: فأدخل الطبري هذا على أن حفصة قالت: إن الآية نزلت في المدينة وإنها هي التي ضربت مثلا، والأمر عندي ليس كذلك وإنما أرادت أن المدينة قد حصلت في محذور الملل وحل بها ما حل بالتي جعلت مثلا، وكذلك يتوجه عندي في الآية أنها قصد بها قرية غير معينة، جعلت مثلا لكة على معنى التحذير لأهلها ولغيرها من القرى إلى يوم القيامة، ورَغَداً نصب على الحال و «أنعم» جمع نعمة كشدة وأشد كذا قال سيبويه وقال قطرب «أنعم» جمع نعم وهي بمعنى التنعيم، يقال هذه أيام
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: et-Taberî bunu, Hafsa'nın ayetin Medine hakkında indiğini ve bizzat misal verilen yerin orası olduğunu söylediği şeklinde yorumlayarak aktarmıştır. Ancak mesele bana göre öyle değildir; o sadece Medine'nin geçmiş ümmetlerin düştüğü sakıncalı duruma düştüğünü ve misal verilen beldenin başına gelenin onun da başına geldiğini kastetmiştir. Ayet hakkında benim benimsediğim görüş de şudur: Ayette kıyamet gününe kadar hem Mekke halkına hem de diğer şehirlere bir uyarı olmak üzere, Mekke'ye misal kılınan belirli olmayan bir belde kastedilmiştir. { رَغَداً } kelimesi hâl (durum belirteci) olarak mansuptur. 'En'um' (أنعم) ise tıpkı 'şiddet'in çoğulunun 'eşudd' gelmesi gibi 'ni'met' kelimesinin çoğuludur; Sîbeveyhi böyle demiştir. Kutrub ise: 'En'um' nimetlenmek manasındaki 'na'm'ın çoğuludur demiştir. Nitekim 'Bu günler
طعم ونعم وقوله فَأَذاقَهَا اللَّهُ لِباسَ الْجُوعِ استعارات أي لما باشرهم ذلك صار كاللباس وهذا كقول الأعشى: [المتقارب]
yeme ve nimet günleridir' denir. { فَأَذاقَهَا اللَّهُ لِباسَ الْجُوعِ } sözü birer istiaredir; yani bu durum onlara doğrudan temas edip bürüyünce elbise gibi olmuştur. Bu, el-A'şâ'nın şu sözü gibidir: [Mütekârib] Yatak arkadaşı boynunu büktüğünde ... O da onun üzerine büküldü ve elbise gibi oldu.
إذا ما الضجيع ثنى جيدها ... تثنّت عليه فصارت لباسا
Şairin sözü: [Mütekârib] Yatak arkadaşı boynunu büktüğünde ... O da onun üzerine büküldü ve elbise gibi oldu.
ونحوه قوله تعالى: هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ [البقرة: ١٨٧] ، ومنه قول الشاعر: [الطويل]
Yüce Allah'ın şu sözü de bunun gibidir: { هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ } “Onlar sizin için birer elbise, siz de onlar için birer elbisesiniz.” [Bakara: 187]. Şairin şu sözü de bu kabildendir: [Tavîl]
وقد لبست بعد الزبير مجاشع ... ثياب التي حاضت ولم تغسل الدما
Şairin sözü: [Tavîl] Zübeyr'den sonra Mücâşi' kabilesi ... Âdet görüp de kanını yıkamamış kadının elbiselerini giydi.
كأن العار لما باشرهم وألصق بهم جعلهم لبسوه، قوله «أذاقها» نظير قوله تعالى ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ [الدخان: ٤٩] ونظير قول الشاعر:
Sanki utanç onlara doğrudan temas edip yapışınca, onu giymiş gibi kılınmışlardır. 'Ezâkahâ' (أذاقها - ona tattırdı) ifadesi, Yüce Allah'ın { ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ } “Tat bakalım! Hani sen çok üstündün, çok şerefliydin!” [Duhân: 49] kavlinin ve şairin şu sözünün benzeridir:
دونك ما جنيته فأحسن وذق
İşte kendi işlediğin suç, haydi iyice tat bakalım!
وقرأ الجمهور: «والخوف» عطفا على الْجُوعِ وقرأ أبو عمرو: بخلاف عنه «والخوف» عطفا على قوله لِباسَ، وفي مصحف أبي بن كعب «لباس الخوف والجوع» ، وقرأ ابن مسعود، «فأذاقها الله الخوف والجوع» ولا بذكر لِباسَ، والضمير في جاءَهُمْ لأهل مكة، والرسول محمد ﷺ، والْعَذابُ الجوع وأمر بدر ونحو ذلك إن كان التمثيل بمكة وكانت الآية مدنية، وإن كانت مكية فهو الجوع فقط، وذكر الطبري أنه القتل ببدر، وهذا يقتضي أن الآية نزلت بالمدينة، وإن كان التمثيل بمدينة قديمة غير معينة، فيحتمل أن يكون الضمير في جاءَهُمْ لأهل تلك المدينة، ويكون هذا مما جرى فيها كمدينة شعيب وغيره ويحتمل أن يكون الضمير المذكور لأهل مكة وتأمل. وقوله فَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ الآية، هذا ابتداء كلام آخر، ومعنى حكم، والفاء في قوله فَكُلُوا الصلة الكلام واتساق الجمل خرج من ذكر الكافرين والميل عليهم إلى أمر المؤمنين بشرع ما فوصل الكلام بالفاء وليست المعاني موصولة، هذا قول، والذي عندي أن الكلام متصل المعنى، أي وأنتم أيها المؤمنون لستم كهذه القرية، فَكُلُوا واشكروا الله على تباين حالكم من حال الكفرة وهذه الآية هي بسبب أن الكفار كانوا سنوا في الأنعام سننا وحرموا بعضا وأحلوا بعضا فأمر الله تعالى المؤمنين بأكل جميع الأنعام التي رزقها الله عباده وقوله حَلالًا حال، وقوله طَيِّباً أي مستلذا، ووقع النص في هذا على المستلذات ففيه ظهور النعمة وهو عظم النعم وإن كان الحلال قد يكون غير مستلذ، ويحتمل أن يكون الطيب بمعنى الحلال وكرره مبالغة وتوكيدا وباقي الآية بين، وقوله إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ إقامة للنفوس كما تقول لرجل: إن كنت من الرجال فافعل كذا، على معنى إقامة نفسه، وذكر الطبري: أن بعض الناس قال نزلت هذه الآية خطابا للكافر عن طعام كان رسول الله ﷺ بعثه إليهم في جوعهم، وأنحى الطبري على هذا القول وكذلك هو فاسد من غير وجه.
Cumhûr { وَالْخَوْفِ } kelimesini { الْجُوعِ } kelimesine atfederek [kesreli] okumuştur. Ebû Amr'dan gelen bir rivayette ise { لِباسَ } kelimesine atfen { وَالْخَوْفَ } [mansup] olarak okumuştur. Übey b. Ka'b'ın mushafında 'korku ve açlık elbisesi' (لباس الخوف والجوع) şeklindedir. İbn Mes'ûd ise { لِباسَ } kelimesini zikretmeksizin 'Allah ona korkuyu ve açlığı tattırdı' (فأذاقها الله الخوف والجوع) şeklinde okumuştur. { جاءَهُمْ } kelimesindeki zamir Mekke ehline, peygamber de Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e aittir. { الْعَذابُ } ise; şayet temsil Mekke ile yapılmışsa ve ayet Medenî ise açlık, Bedir hadisesi ve benzeridir; şayet Mekkî ise yalnızca açlıktır. et-Taberî bunun Bedir'deki katil olduğunu zikretmiştir ki bu da ayetin Medine'de indiğini gerektirir. Şayet temsil geçmişte yaşamış belirli olmayan bir şehir ile yapılmışsa, { جاءَهُمْ } kelimesindeki zamirin o şehrin ehline ait olması ve bunun Şuayb'ın ve diğerlerinin şehrinde meydana gelen olaylardan olması muhtemeldir; zikredilen zamirin Mekke ehline ait olması da muhtemeldir, iyice düşün. { فَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ } ayetine gelince; bu başka bir sözün başlangıcıdır ve bir hüküm anlamı taşır. { فَكُلُوا } kavlindeki fâ harfi, sözün birbirine bağlanması ve cümlelerin uyumu içindir; kâfirlerin zikrinden ve onları kınamaktan, müminlere bir şeriatı emretmeye geçilmiş ve manalar birbirine bağlı olmadığı halde söz fâ ile bağlanmıştır; bu bir görüştür. Bana göre ise sözün manası bağlantılıdır; yani 'Ey müminler! Siz bu belde gibi değilsiniz; o halde [helâl olanlardan] yiyin ve kâfirlerin halinden farklı olan haliniz sebebiyle Allah'a şükredin.' Bu ayet, kâfirlerin hayvanlar hakkında bir takım adetler ihdas etmeleri, bazısını haram kılıp bazısını helâl saymaları sebebiyle inmiştir; Yüce Allah da müminlere, Allah'ın kullarına rızık olarak verdiği bütün hayvanlardan yemelerini emretmiştir. { حَلالاً } kelimesi hâldir (durum belirtecidir). { طَيِّباً } ise 'lezzetli, hoş' demektir; burada açık ifade lezzetli olanlar üzerine vaki olmuştur ki bunda nimetin tezahürü ve nimetlerin büyüklüğü vardır; zira helâl olan bazen lezzetli olmayabilir. 'Tayyib' kelimesinin 'helâl' anlamında olması ve mübalağa ile tekit amacıyla tekrarlanmış olması da muhtemeldir. Ayetin geri kalanı açıktır. { إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ } ifadesi nefisleri harekete geçirmek içindir; nitekim bir adama nefsini harekete geçirmek maksadıyla 'Eğer adamsan şunu yap!' demen gibidir. et-Taberî: Bazı insanların, bu ayetin kıtlık zamanlarında Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in kâfirlere gönderdiği bir yiyecek hakkında onlara hitaben indiğini söylediklerini nakletmiş ve et-Taberî bu söze şiddetle karşı çıkmıştır; nitekim bu görüş birçok yönden tutarsızdır.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın sözü:
[سورة النحل (١٦) : آية ١١٥]
[Nahl Suresi (16), Ayet 115]
إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَما أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١١٥)
{ إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَما أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١١٥) } “O size ancak leşi, kanı, domuz etini ve Allah'tan başkası adına kesileni haram kıldı. Kim mecbur kalırsa, [başkasına] saldırmamak ve sınırı aşmamak şartıyla [yiyebilir]. Şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.”
حصرت إِنَّما هذه المحرمات وقت نزول الآية، ثم نزلت المحرمات بعد ذلك وقرأ جمهور الناس: «الميتة» ، وقرأ أبو جعفر بن القعقاع: «الميّتة» وهذا هو الأصل وتخفيف الياء طارئ عليه، والعامل في نصبها حَرَّمَ، وقرأت فرقة «الميتة» بالرفع على أن تكون «ما» بمعنى الذي.
{ إِنَّما } edatı, ayetin indiği vakitte bu haramları hasretmiştir (sınırlandırmıştır); daha sonra başka haramlar da inmiştir. İnsanların cumhûru { الْمَيْتَةَ } [yâ'nın sükûnu ile] okumuştur. Ebû Ca'fer b. el-Ka'kâ' ise { الميّتة } [şeddeli yâ ile] okumuştur; asıl olan da budur, yâ harfinin hafifletilmesi sonradan olmuştur. Kelimenin mansup olmasının âmili { حَرَّمَ } fiilidir. Bir topluluk ise 'mâ' (ما) edatının 'ellezî' (الذي - o şey ki) anlamında olması üzere { الْمَيْتَةُ } kelimesini merfû olarak okumuştur.
قال القاضي أبو محمد: وكون «ما» متصلة «بإن» يضعف هذا ويحكم بأنها حاصرة و «ما» كافة، وإذا كانت بمعنى الذي فيجب أن تكون منفصلة، وذلك خلاف خط المصحف، وقرأ الجمهور «حرم» على معنى حرم الله، وقرأت فرقة «حرّم» على ما لم يسم فاعله، وهذا برفع «الميتة» ولا بد.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: 'Mâ'nın 'inne'ye bitişik yazılmış olması bu görüşü zayıflatır ve onun hasr (sınırlama) bildiren kâffe (engelleyici) mâ olduğuna hükmeder. Şayet 'ellezî' manasında olsaydı ayrı yazılması gerekirdi ki bu da mushafın hattına aykırıdır. Cumhûr 'Allah haram kıldı' manasında [mâlum olarak] { حَرَّمَ } okumuştur. Bir topluluk ise faili adlandırılmamış meçhul fiil olarak { حُرِّمَ } okumuştur ki bu durumda { الْمَيْتَةُ } mutlaka merfû olur.
قال القاضي أبو محمد: والْمَيْتَةَ المحرمة هي ما مات من حيوان البر الذي له نفس سائلة حتف أنفه، وأما ما ليس له نفس سائلة كالجراد والبراغيث والذباب ودود التين وحيوان الفول وما مات من الحوت حتف أنفه وطفا على الماء ففيه قولان في المذهب، وما مات حتف أنفه من الحيوان الذي يعيش في الماء وفي البر كالسلاحف ونحوها ففيه قولان والمنع هنا أظهر إلا أن يكون الغالب عليه العيش في الماء وَالدَّمَ المحرم هو المنسفح الذي يسيل إن ترك مفردا وأما ما خالط اللحم وسكن فيه فحلال طبخ ذلك اللحم فيه، ولا يكلف أحد تتبعه، ودم الحوت مختلف فيه وإن كان ينسفح لو ترك، وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ هو معظمه والمقصود الأظهر فيه، فلذلك خصه بالذكر، وأجمعت الأمة على تحريم شحمه وغضاريفه ومن تخصيصه استدلت فرقة على جواز الانتفاع بجلده إذا دبغ ولبسه، والأولى تحريمه جملة، وأما شعره فالانتفاع به مباح، وقالت فرقة ذلك غير جائز، والأول أرجح، وقوله: وَما أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ يريد كل ما نوي بذبحه غير التقرب إلى الله والقرب إلى سواء، وسواء تكلم بذلك على الذبيحة أو لم يتكلم، لكن خرجت العبارة عن ذلك ب أُهِلَّ، ومعناه صحيح على عادة العرب وقصد الغض منها وذلك أنها كانت إذا ساقت ذبيحة إلى صنم جهرت باسم ذلك الصنم وصاحت به، وقوله: فَمَنِ اضْطُرَّ قالت فرقة: معناه أكره وقال الجمهور: معناه اضطره جوع واحتياج، وقرأت فرقة «فمن» بضم النون «اضطر» بضم الطاء، وقرأت فرقة «فمن» بكسر النون «اضطر» بكسر الطاء، على أن الأصل اضطرت، فنقلت حركة الراء إلى الطاء وأدغمت الراء في الراء، وقالت فرقة: «الباغي» صاحب البغي على الإمام، أو في قطع الطريق وبالجملة في سفر المعاصي، و «العادي» بمعناه في أنه ينوي المعصية، وقال الجمهور: غَيْرَ باغٍ معناه غير مستعمل لهذه المحرمات مع وجود غيرها، وَلا عادٍ معناه لا يعدو حدود الله في هذا، وهذا القول أرجح وأعم في الرخصة، وقالت فرقة: باغٍ وعادٍ في الشبع والتزود، واختلف الناس في صورة الأكل من الميتة، فقالت فرقة: الجائز من ذلك ما يمسك الرمق فقط، وقالت فرقة: بل يجوز الشبع التام، وقالت فرقة منهم مالك ﵀: يجوز الشبع والتزود، وقال بعض النحويين في قوله عادٍ إنه مقلوب من عائد، فهو كشاكي السلاح وكيوم راح وكقول الشاعر: لأن بها الأشياء والعنبري، وقوله: فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ، لفظ يقتضي منه الإباحة للمضطر، وخرجت الإباحة في هذه الألفاظ تحرجا وتضييقا في أمرها ليدل الكلام على عظم الخطر في هذه المحرمات، فغاية هذا المرخص له غفران الله له وحطه عنه ما كان يلحقه من الإثم لولا ضرورته.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Haram kılınan 'meyte' (leş), kara hayvanlarından akıcı kanı olup da eceliyle ölenlerdir. Çekirge, pire, sinek, incir kurdu, bakla kurdu gibi akıcı kanı olmayanlar ile balıklardan eceliyle ölüp su üstüne çıkanlar hakkında mezhepte iki görüş vardır. Kaplumbağa ve benzeri hem suda hem karada yaşayan hayvanlardan eceliyle ölenler hakkında da iki görüş bulunmakta olup burada yasaklama daha açıktır; meğerki suda yaşaması galip olsun. Haram olan kan { وَالدَّمَ }, kendi başına bırakıldığında akıp giden dökülmüş kandır. Ete karışıp onda kalan kana gelince; o etin içinde pişmesi helâldir ve hiç kimse onu ayıklamakla mükellef tutulmaz. Balığın kanı ise, bırakıldığında akacak olsa bile ihtilaflıdır. { وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ } domuzun büyük çoğunluğu ve ondan kastedilen en belirgin unsur olduğu için özellikle zikredilmiştir. Ümmet onun yağının ve kıkırdaklarının da haram olduğunda icmâ etmiştir. Bu tahsisten hareketle bir topluluk, tabaklandığı takdirde derisinden faydalanmanın ve onu giymenin caiz olduğuna delil getirmiştir; ancak evlâ olan toptan haram olmasıdır. Kılına gelince, ondan faydalanmak mubahtır; bir topluluk ise bunun caiz olmadığını söylemiştir, fakat birinci görüş daha racihtir. { وَما أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ } sözüyle; kesilmesiyle Allah'a yakınlaşmaktan ve O'nun rızasını kazanmaktan başkası niyet edilen her şeyi kastetmektedir; kesim esnasında bu söz ister telaffuz edilsin ister edilmesin fark etmez. Ancak bu durum 'ühille' (أُهِلَّ) kelimesiyle ifade edilmiştir; Arapların adetine ve onları yermeye matuf olarak manası doğrudur. Zira onlar bir put için kurban sevk ettiklerinde o putun adını açıkça söyler ve onun adıyla bağırırlardı. { فَمَنِ اضْطُرَّ } kavline gelince: Bir topluluk bunun anlamının 'zorlanan' olduğunu söyledi; cumhûr ise 'açlık ve ihtiyaç sebebiyle mecbur kalan' anlamında olduğunu belirtti. Bir topluluk nûn harfinin ötresi ve tâ harfinin ötresiyle { فَمُنُ اضْطُرَّ } okudu. Bir topluluk da aslı 'ıdturire' (اضْطُرِرَ) olup râ'nın harekesi tâ'ya aktarılarak râ'nın râ'ya idğam edilmesi esasına göre nûn'un kesresi ve tâ'nın kesresiyle { فَمَنِ اضْطِرَّ } okudu. Bir topluluk: 'Bâğî' (الباغي), imama karşı isyan eden veya yol kesen, hulasa günah yolculuğunda olan kimsedir; 'Âdî' (العادي) de günaha niyet etmesi bakımından aynı manadadır demiştir. Cumhûr ise şöyle demiştir: { غَيْرَ باغٍ }, başka yiyecek varken bu haramlara yönelmeyen; { وَلا عادٍ } ise bu hususta Allah'ın sınırlarını aşmayan demektir; bu görüş daha racih olup ruhsat bakımından daha kapsamlıdır. Bir topluluk da doymak ve azık edinmek hususunda 'haddi aşmayan ve saldırmayan' demiştir. İnsanlar leşten yemenin şekli hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bir topluluk caiz olanın sadece ölmeyecek kadar yemek olduğunu söyledi; bir topluluk tam doymanın da caiz olduğunu söyledi; içlerinde Mâlik (rahimehullâh)'ın da bulunduğu bir topluluk ise doymanın ve azık edinmenin caiz olduğunu söyledi. Bazı dilciler { عادٍ } kelimesi hakkında onun 'âid' (عائد) kelimesinden kalb (harf değişimi) olduğunu söylemişlerdir; bu da 'şâkî es-silâh' (silahlı), 'yevmun râh' (rüzgarlı gün) ve şairin sözü gibidir. { فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } kavli, mecbur kalana Allah tarafından bir mubah kılmayı gerektiren bir lafızdır. Bu haramların tehlikesinin büyüklüğünü göstermek için mubahlık, sakındırıcı ve daraltıcı lafızlarla ifade edilmiştir; dolayısıyla kendisine ruhsat verilen bu kişinin nihai durumu, Allah'ın onu bağışlaması ve zarureti olmasaydı kendisine terettüp edecek olan günahı üzerinden kaldırmasıdır.
قال القاضي أبو محمد: وهذا التحريم الذي ذكرناه يفهمه الفصحاء من اللفظ وليس في المعنى منه شيء وإنما هو إيماء، وكذلك جعل في موضع آخر غايته أن لا إثم عليه، وإن كان لا إثم عليه وقوله هو له مباح يرجعان إلى معنى واحد فإن في هيئة اللفظين خلافا.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Zikrettiğimiz bu tahrimi (haramlığı) fasih kimseler lafızdan anlarlar; mana yönünden onda bir zorlama yoktur, bu sadece bir işarettir. Nitekim başka bir yerde de bunun gayesi 'üzerine hiçbir günah yoktur' şeklinde kılınmıştır. Her ne kadar 'ona günah yoktur' sözü ile 'bu onun için mubahtır' sözü aynı manaya çıksa da iki lafzın ifade ediş biçiminde farklılık vardır.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın sözü:
[سورة النحل (١٦) : الآيات ١١٦ الى ١١٩]
[Nahl Suresi (16), Ayetler 116-119]
وَلا تَقُولُوا لِما تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هذا حَلالٌ وَهذا حَرامٌ لِتَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لا يُفْلِحُونَ (١١٦) مَتاعٌ قَلِيلٌ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (١١٧) وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا ما قَصَصْنا عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَما ظَلَمْناهُمْ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (١١٨) ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ عَمِلُوا السُّوءَ بِجَهالَةٍ ثُمَّ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَأَصْلَحُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١١٩)
{ وَلا تَقُولُوا لِما تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هذا حَلالٌ وَهذا حَرامٌ لِتَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لا يُفْلِحُونَ (١١٦) مَتاعٌ قَلِيلٌ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (١١٧) وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا ما قَصَصْنا عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَما ظَلَمْناهُمْ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (١١٨) ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ عَمِلُوا السُّوءَ بِجَهالَةٍ ثُمَّ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَأَصْلَحُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١١٩) } “Dillerinizin yalan yere nitelendirmesi sebebiyle Allah'a yalan iftira etmek için 'Şu helâldir, şu haramdır' demeyin! Şüphesiz Allah'a yalan yere iftira edenler kurtuluşa eremezler. [Onlar için dünyada] az bir menfaat vardır; [ahirette ise] onlar için can yakıcı bir azap vardır. Yahudilere de daha önce sana anlattıklarımızı haram kılmıştık. Biz onlara zulmetmedik; fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlardı. Sonra şüphesiz Rabbin, bilmeyerek kötülük işleyip ardından tövbe eden ve [hallerini] düzeltenler içindir; şüphesiz Rabbin bundan sonra elbette çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.”
هذه الآية مخاطبة للكفار الذين حرموا البحائر والسوائب وأحلوا ما في بطون الأنعام وإن كانت ميتة يدل على ذلك قوله حكاية عنهم وَإِنْ يَكُنْ مَيْتَةً فَهُمْ فِيهِ شُرَكاءُ [الأنعام: ١٣٩] والآية تقتضي كل ما كان لهم من تحليل وتحريم فإنه كله افتراء منهم، ومنه ما جعلوه في الشهور، وقرأ السبعة وجمهور الناس «الكذب» بفتح الكاف وكسر الذال وفتح الباء، و «ما» مصدرية فكأنه قال لوصف ألسنتكم الكذب، وقرأ الأعرج وأبو طلحة وأبو معمر والحسن، «الكذب» بخفض الباء على البدل من «ما» ، وقرأ بعض أهل الشام ومعاذ بن جبل وابن أبي عبلة «الكذب» بضم الكاف والذال والباء على صفحة الألسنة، وقرأ مسلمة بن محارب «الكذب» بفتح الباء «الكذب» بفتح الباء على أنه جمع كذاب ككتب في جمع كتاب، وقوله هذا حَلالٌ إشارة إلى ميتة بطون الأنعام وكل ما أحلوا، وقوله وَهذا حَرامٌ إشارة إلى البحائر والسوائب وكل ما حرموا، وقوله لِتَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ، إشارة إلى قولهم في فواحشهم التي هذه إحداها، وجدنا عليها آباءنا والله أمرنا بها.
Bu ayet; bahîreleri ve sâibeleri haram kılan, ölü bile olsa hayvanların karınlarındakileri helâl sayan kâfirlere hitaptır. Onlardan hikaye edilen şu ayet buna delalet eder: { وَإِنْ يَكُنْ مَيْتَةً فَهُمْ فِيهِ شُرَكاءُ } “Eğer o [yavru] ölü doğarsa hepsi onda ortaktırlar.” [En'âm: 139]. Bu ayet, onların helâl ve haram kılmalarına dair yaptıkları her şeyi kapsar; zira bunların hepsi onların birer iftirasıdır. Ayları erteleyip değiştirmeleri de bu kabildendir. Yedi kıraat imamı ve insanların cumhûru { الْكَذِبَ } kelimesini kâf'ın fethası, zâl'in kesresi ve bâ'nın fethasıyla okumuştur; 'mâ' masdariyyedir, sanki 'dillerinizin yalanı nitelendirmesi sebebiyle' demiştir. el-A'rec, Ebû Talha, Ebû Ma'mer ve el-Hasan { الْكَذِبِ } kelimesini 'mâ'dan bedel olarak bâ'nın kesresiyle okumuşlardır. Şam ehlinden bazıları, Muâz b. Cebel ve İbn Ebî Able ise dillerin sıfatı olarak kâf, zâl ve bâ harflerinin ötresiyle { الْكُذُبُ } okumuşlardır. Mesleme b. Muhârib ise kitap (كتاب) kelimesinin çoğulunun kütüb (كتب) gelmesi gibi kezzâb (كذاب) kelimesinin çoğulu olarak bâ'nın fethasıyla { الْكُذُبَ } okumuştur. { هذا حَلالٌ } sözü hayvanların karınlarındaki leşe ve helâl kıldıkları her şeye işarettir. { وَهذا حَرامٌ } sözü bahîrelere, sâibelere ve haram kıldıkları her şeye işarettir. { لِتَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ } sözü ise, bu durumun da aralarında bulunduğu çirkin fiilleri hakkında 'Atalarımızı bunun üzerinde bulduk, Allah da bize bunu emretti' şeklindeki sözlerine işarettir.
قال القاضي أبو محمد: ويحتمل أن يريد أنه كان شرعهم لاتباعهم سننا لا يرضاها الله افتراء عليه، لأن من شرع أمرا فكأنه قال لأتباعه هذا هو الحق، وهذا مراد الله، ثم أخبرهم الله إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لا يبلغون الأمل، و «الفلاح» بلوغ الأمل، فطورا يكون في البقاء كما قال الشاعر، والصبح والمسى لا فلاح معه، ويشبه أن هذه الآية من هذا المعنى، يقوي ذلك قوله مَتاعٌ قَلِيلٌ، وقد يكون في المساعي ومنه قول عبيد: [الرجز]
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: [Ayetin], Allah'ın razı olmadığı yolları takipçilerine şeriat kıldıkları için O'na iftira ettiklerini kastetmiş olması muhtemeldir; çünkü bir konuda hüküm koyan kimse sanki takipçilerine 'Hak budur ve Allah'ın muradı da budur' demiş gibi olur. Sonra Allah onlara { إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ } emellerine ulaşamazlar diye haber vermiştir. Felâh (الفلاح), emele ulaşmaktır; bazen şairin 'Sabah ve akşam, yanında hiçbir kurtuluş yoktur' sözünde olduğu gibi bekâ (ebedilik) anlamında olur; bu ayetin de bu manadan olması muhtemeldir ve { مَتاعٌ قَلِيلٌ } sözü bunu kuvvetlendirmektedir. Bazen de çabalar hususunda olur; Ubeyd'in şu sözü bu kabildendir: [Recez]
أفلح بما شئت فقد يبلغ ... بالضعف وقد يخدع الأريب
Şairin sözü: [Recez] Dilediğin şeyle kurtuluşa er; zira zayıflıkla da maksada ulaşılabilir ve bazen zeki olan bile aldanabilir.
وقوله مَتاعٌ قَلِيلٌ إشارة إلى عيشهم في الدنيا، وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ بعد ذلك في الآخرة. وقوله وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا الآية، لما قص تعالى على المؤمنين ما حرم عليهم أعلم أيضا بما حرم على اليهود ليبين تبديلهم الشرع فيما استحلوا من ذلك وفيما حرموا من تلقاء أنفسهم، وقولهم ما قَصَصْنا عَلَيْكَ، إشارة إلى ما في سورة الأنعام «من ذي الظفر والشحوم» الآية: وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ
{ مَتاعٌ قَلِيلٌ } sözü onların dünyadaki yaşantılarına işarettir; { وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } ise bundan sonra ahirettedir. { وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا } ayetine gelince: Yüce Allah müminlere haram kıldığı şeyleri anlattığında, Yahudilerin bu konuda kendi helâl saydıkları ve kendi kendilerine haram kıldıkları hususlarda şeriatı değiştirdiklerini beyan etmek için onlara neleri haram kıldığını da bildirdi. { ما قَصَصْنا عَلَيْكَ } sözleri, En'âm Suresi'nde geçen 'tırnaklı hayvanlar ve iç yağları' hakkındaki şu ayete işarettir: { وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ }
[الأنعام: ١٤٦] وقوله وَما ظَلَمْناهُمْ أي لم نضع العقوبة بتحريم تلك الأشياء عليهم في غير موضعها، بل هم طرقوا إلى ذلك وجاء من تسبيبهم بالمعاصي ما أوجب ذلك. وقوله ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ عَمِلُوا السُّوءَ هذه آية تأنيس لجميع العالم، أخبر الله تعالى فيها أنه يغفر للتائب، والآية إشارة إلى الكفار الذين افتروا على الله وفعلوا الأفاعيل المذكورة، فهم إذا تابوا من كفرهم بالإيمان وأصلحوا من أعمال الإسلام غفر الله لهم، وتناولت هذه الآية بعد ذلك كل واقع تحت لفظها من كافر وعاص. وقالت فرقة «الجهالة» العمد، و «الجهالة» عندي في هذا الموضع ليست ضد العلم بل هي تعدي الطور وركوب الرأس، ومنه قول النبي ﷺ «أو أجهل أو يجهل علي» . وهي التي في قول الشاعر: [الوافر]
“Yahudilere tırnaklı her hayvanı haram kıldık...” [En'âm: 146]. { وَما ظَلَمْناهُمْ } sözü yani; 'O şeyleri onlara haram kılarak cezayı yerli yersiz koymadık; aksine onlar buna yol açtılar ve günahlarıyla buna sebep olan şeyi kendileri meydana getirdiler' demektir. { ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ عَمِلُوا السُّوءَ } sözü ise bütün âlem için bir teselli ayetidir; Yüce Allah bu ayette tövbe edeni bağışlayacağını bildirmiştir. Ayet, Allah'a iftira eden ve zikredilen fiilleri işleyen kâfirlere işarettir; onlar iman ederek küfürlerinden tövbe eder ve İslâm'ın amelleriyle hallerini düzeltirlerse Allah onları bağışlar. Bu ayet daha sonra kâfir ve günahkâr olsun lafzının altına giren herkesi kapsamıştır. Bir topluluk: 'Cehalet' (الجهالة), kasten yapmaktır demiştir. Bana göre bu makamdaki cehalet ilmin zıddı değil; haddi aşmak ve dik kafalılık etmektir. Nitekim Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in '...yahut cahillik etmekten veya bana karşı cahillik edilmesinden [Sana sığınırım]' hadisi bu kabildendir. Şairin şu sözünde geçen de budur: [Vâfir]
ألا لا يجهلن أحد علينا ... فنجهل فوق جهل الجاهلينا
Şairin sözü: [Vâfir] Sakın ha, kimse bize karşı cahillik etmesin! ... Yoksa biz cahillerin cehaletinden daha üstün bir cahillik ederiz!
والجهالة التي هي ضد العلم تصحب هذه الأخرى كثيرا، ولكن يخرج منها المتعمد وهو الأكثر، وقلما يوجد في العصاة من لم يتقدم له علم بخطر المعصية التي يواقع. والضمير في بَعْدِها عائد على التوبة.
İlmin zıddı olan cehalet bu diğerine çokça eşlik eder; ancak kasten yapan kişi -ki çoğunluk böyledir- bundan hariç kalır. Zira günahkârlar arasında işlediği günahın tehlikesine dair önceden bilgisi olmayan pek az bulunur. { بَعْدِها } kelimesindeki zamir ise tövbeye racidir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın sözü:
[سورة النحل (١٦) : الآيات ١٢٠ الى ١٢٤]
[Nahl Suresi (16), Ayetler 120-124]
إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً قانِتاً لِلَّهِ حَنِيفاً وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٢٠) شاكِراً لِأَنْعُمِهِ اجْتَباهُ وَهَداهُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٢١) وَآتَيْناهُ فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ (١٢٢) ثُمَّ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٢٣) إِنَّما جُعِلَ السَّبْتُ عَلَى الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (١٢٤)
{ إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً قانِتاً لِلَّهِ حَنِيفاً وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٢٠) شاكِراً لِأَنْعُمِهِ اجْتَباهُ وَهَداهُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٢١) وَآتَيْناهُ فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ (١٢٢) ثُمَّ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٢٣) إِنَّما جُعِلَ السَّبْتُ عَلَى الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (١٢٤) } “Şüphesiz İbrahim, Allah'a itaat eden, hakka yönelen bir ümmet (önder) idi; müşriklerden olmadı. O'nun nimetlerine şükredendi; [Allah] onu seçti ve dosdoğru bir yola iletti. Biz ona dünyada bir güzellik verdik; şüphesiz o, ahirette de salihlerdendir. Sonra sana: 'Hakka yönelen İbrahim'in dinine uy; o müşriklerden değildi' diye vahyettik. Cumartesi [günü tatili], ancak onda ihtilafa düşenlere farz kılındı. Şüphesiz Rabbin, ihtilaf etmekte oldukları şeyler hakkında kıyamet günü aralarında elbette hüküm verecektir.”
لما كشف الله تعالى فعل اليهود وتحكمهم في شرعهم بذكر ما حرم عليهم، أراد أن يبين بعدهم عن شرع إبراهيم والدعوى فيه أن يصف حال إبراهيم ليبين الفرق بين حاله وحال قريش أيضا، وأُمَّةً لفظة مشتركة تقع للعين والقامة والجمع الكثير من الناس، ثم يشبه الرجل العالم أو الملك أو المنفرد بطريقة وحده بالناس الكثير فيسمى أُمَّةً، وعلى هذا الوجه سمي إبراهيم ﵇ أُمَّةً، قال ابن مسعود:
Yüce Allah, Yahudilerin yaptıklarını ve kendilerine haram kılınan şeyleri zikrederek şeriatlarındaki keyfî tasarruflarını ortaya koyunca; onların İbrahim'in şeriatından uzak olduklarını ve bu konudaki iddialarının asılsızlığını beyan etmek ve onun hali ile Kureyş'in hali arasındaki farkı ortaya koymak için İbrahim'in vasfını zikretmeyi murat etti. 'Ümmet' (أُمَّةً), zât, boy pos ve kalabalık insan topluluğu için kullanılan müşterek bir lafızdır; sonra âlim bir kişi, bir hükümdar veya kendi başına bir yolda tek kalan kimse kalabalık insanlara benzetilir ve kendisine 'ümmet' denir. Bu vecih üzere İbrahim (aleyhisselâm)'a 'ümmet' denilmiştir. İbn Mes'ûd şöyle demiştir:
«الأمة» معلم الخير، وكان معاذ بن جبل «أمة قانتا» ، وقال في بعض أوقاته إن معاذا كان أُمَّةً قانِتاً فقال قرة الكندي أو فروة بن نوفل: ليس كذلك إنما هو إبراهيم، فقال أتدري ما الأمة، هو معلم الخير وكذلك كان معاذ يعلم الخير ويطيع الله ورسوله، وقال مجاهد: سمي إبراهيم أُمَّةً لانفراده بالإيمان في وقته مدة.
'Ümmet; hayrı öğreten kimsedir. Muâz b. Cebel de itaatkâr bir ümmetti.' Bir keresinde [İbn Mes'ûd]: 'Şüphesiz Muâz, Allah'a itaat eden bir ümmetti' demişti. Bunun üzerine Kurra el-Kindî veya Ferve b. Nevfel: 'Öyle değil, o İbrahim'dir' dedi. İbn Mes'ûd: 'Ümmetin ne olduğunu bilir misin? O, hayrı öğreten kimsedir; Muâz da hayrı öğretir, Allah'a ve Resûlü'ne itaat ederdi' dedi. Mücâhid ise: 'Kendi döneminde bir müddet imanda tek başına kaldığı için İbrahim'e ümmet denilmiştir' demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وفي البخاري أنه قال لسارة ليس على الأرض اليوم مؤمن غيري وغيرك، وقال بعض النحويين، أظنه أبا الحسن الأخفش: «الأمة» فعلة من أم يؤم فهو كالهزأة والضحكة أي يؤتم به.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Buhârî'de geçtiğine göre [İbrahim] Sâre'ye: 'Bugün yeryüzünde benden ve senden başka mümin yoktur' demiştir. Bazı dilciler -sanırım Ebu'l-Hasen el-Ahfeş-: ''Ümmet' kelimesi, 'önderlik etti/yöneldi' (أمّ يؤمّ) fiilinden fualetün (فُعَلَة) veznindedir; tıpkı 'hüze'etün' (alay konusu olan) ve 'dühaketün' (kendisine gülünen) kelimeleri gibi kendisine uyulan (önder) demektir' demiştir.
قال القاضي أبو محمد: ف أُمَّةً على هذا صفة، وعلى القول الأول اسم ليس بصفة، و «القانت» المطيع الدائم على العبادة، و «الحنيف» المائل إلى الخير والإصلاح، وكانت العرب تقول، لمن يختتن ويحج البيت حنيفا، وحذف النون من «لم يكن» لكثرة الاستعمال كحذفهم من لا أبال ولا أدر، وهو أيضا
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Buna göre { أُمَّةً } kelimesi sıfattır; birinci görüşe göre ise sıfat olmayan bir isimdir. 'Kânit' (القانت), ibadete devam eden itaatkâr kimsedir. 'Hanîf' (الحنيف), hayra ve ıslaha yönelen demektir; Araplar sünnet olan ve Beytullah'ı hacceden kimseye 'hanîf' derlerdi. 'Lem yekun' (لم يكن) fiilindeki nûn harfinin hazfedilmesi, 'lâ ebâ lî' (لا أبال) ve 'lâ edrî' (لا أدر) ifadelerinde yaptıkları gibi kullanım çokluğundandır. Bu durum aynı zamanda,
يشبه النون في حال سكونها حروف العلة لغنتها وخفتها وأنها قد تكون علامة وغير ذلك، فكأن «لم» دخلت على «يكن» في حال الجزم. ولا تحذف النون إذا لم تكن ساكنة في نحو قوله لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا [البينة: ١] ولا يحذف في مثل هذا إلا في الشعر فقد جاءت محذوفة، وقوله مِنَ الْمُشْرِكِينَ يشير إلى تبرؤ حال إبراهيم ﵇ من حال مشركي العرب ومشركي اليهود إذ كلهم ادعاه ويلزم الإشراك اليهود من جهة تجسيمهم، وشاكِراً، صفة لإبراهيم تابعة ما تقدم، و «الأنعم» جمع نعمة، واجْتَباهُ معناه تخيره، وباقي الآية بين. وقوله وَآتَيْناهُ فِي الدُّنْيا حَسَنَةً الآية، «الحسنة» لسان الصدق وإمامته لجميع الخلق، هذا قول جميع المفسرين وذلك أن كل أمة متشرعة فهي مقرة أن إيمانها إيمان إبراهيم وأنه قدوتها وأنه كان على الصواب. وقوله لَمِنَ الصَّالِحِينَ بمعنى المنعم عليهم أي من الصالحين في أحوالهم ومراتبهم، أو بمعنى أنه في الآخرة ممن يحكم له بحكم الصالحين في الدنيا، وهذا على أن الآية وصف حاليه في الدارين، ويحتمل أن يكون المعنى وأنه في عمل الآخرة، فعلى هذا هي وصف حالي في الدنيا الدنياوية والأخراوية. وقوله ثُمَّ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ الآية، الوحي إلى محمد ﷺ بهذا من جملة الحسنة التي آتاها الله إبراهيم، قال ابن فورك وأمر الفاضل باتباع المفضول لما تقدم إلى الصواب والعمل به وأَنِ في قوله أَنِ اتَّبِعْ مفسرة، ويجوز أن تكون مفعولة، و «الملة» الطريقة في عقائد الشرع، وحَنِيفاً حال، والعامل فيه الفعلية التي في قوله مِلَّةَ إِبْراهِيمَ، ويجوز أن تكون حالا من الضمير المرفوع في اتَّبِعْ قال مكي: ولا يكون حالا من إبراهيم، لأنه مضاف إليه: وليس كما قال لأن الحال قد تعمل فيه حروف الخفض إذا عملت في ذي الحال، كقولك مررت بزيد قائما، وقوله إِنَّما جُعِلَ السَّبْتُ أي لم يكن من ملة إبراهيم وإنما جعله الله فرضا عاقب به القوم المختلفين فيه، قاله ابن زيد، وذلك أن موسى أمر بني إسرائيل أن يجعلوا من الجمعة يوما مختصا بالعبادة وأمرهم أن يكون الجمعة، فقال جمهورهم: بل يكون يوم السبت لأن الله فرغ فيه من خلق مخلوقاته، فقال غيرهم: بل نقبل ما أمر الله به موسى، فراجعهم الجمهور فتابعهم الآخرون فألزمهم الله يوم السبت إلزاما قويا عقوبة لهم منه، فلم يكن منهم ثبوت بل عصوا فيه وتعدوا فأهلكهم، وقرأ الأعمش «إنما أنزلنا السبت» ، وهي قراءة ابن مسعود وقرأ أبو حيوة «جعل» بفتح الجيم والعين.
sakin halindeki nûn harfinin gunnesi, hafifliği ve bazen bir alamet olması gibi sebeplerle illet harflerine benzemesindendir; dolayısıyla sanki 'lem' (لم) edatı cezm halinde 'yekun' fiiline dahil olmuştur. { لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا } [Beyyine: 1] gibi sakin olmadığı yerlerde nûn hazfedilmez; böylesi durumlarda ancak şiirde hazfedilebilir ki şiirde hazfedilmiş olarak gelmiştir. { مِنَ الْمُشْرِكِينَ } sözü, İbrahim (aleyhisselâm)'ın halinin, gerek Arap müşriklerinin gerekse Yahudi müşriklerinin halinden berî olduğuna işaret eder; zira hepsi onun yolunda olduğunu iddia etmekteydi; Yahudilere ise tecsîm (Allah'a cisim isnat etme) yönünden şirk lazım gelmektedir. { شاكِراً } kelimesi, İbrahim'in daha önce geçenlere tabi olan bir sıfatıdır. 'En'um' (الأنعم), nimet kelimesinin çoğuludur. { اجْتَباهُ } onu seçti demektir; ayetin geri kalanı açıktır. { وَآتَيْناهُ فِي الدُّنْيا حَسَنَةً } ayetine gelince: 'Hasene', doğrulukla anılma (lisân-ı sıdk) ve bütün mahlûkata önder kılınmasıdır; bütün müfessirlerin görüşü budur. Çünkü şeriat sahibi her ümmet, kendi imanının İbrahim'in imanı olduğunu, onun önderleri olduğunu ve onun doğru yolda bulunduğunu ikrar eder. { لَمِنَ الصَّالِحِينَ } kavli ise; nimet verilenlerden, yani halleri ve mertebeleri salih olanlardan demektir; yahut ahirette dünyadaki salihlerin hükmüyle hakkında hükmedilen kimselerden olduğu manasındadır; bu durum, ayetin onun her iki yurttaki halinin bir vasfı olması esasına göredir. Mananın 'o, ahiret amelinde salihlerdendir' şeklinde olması da muhtemeldir; buna göre ayet, onun dünyadaki dünya ve ahiret amellerinin halini vasfetmektedir. { ثُمَّ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ } ayetine gelince: Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e bunun vahyedilmesi, Allah'ın İbrahim'e verdiği güzelliğin (hasenenin) cümlesindendir. İbn Fûrek şöyle demiştir: Faziletli olana, doğruya ve onunla amel etmeye daha önce yöneldiği için kendisinden daha az faziletli olana uyması emredilmiştir. { أَنِ اتَّبِعْ } kavlindeki 'en' (أن) tefsiriyedir (açıklayıcıdır), meful olması da caizdir. 'Millet' (الملة), şeriatın inançlarındaki yoldur. { حَنِيفاً } hâldir; bundaki âmil { مِلَّةَ إِبْراهِيمَ } terkibindeki fiilimsiliktir. { اتَّبِعْ } fiilindeki merfû zamirden hâl olması da caizdir. Mekkî şöyle demiştir: 'İbrahim'den hâl olamaz, çünkü o muzâfun ileyhtir.' Ancak durum onun dediği gibi değildir; zira cer harfleri hâl sahibinde amel ettiğinde hâlde de amel edebilir, nitekim 'Zeyd'e ayakta iken uğradım' (مررت بزيد قائما) demen gibi. { إِنَّما جُعِلَ السَّبْتُ } sözü yani; Cumartesi İbrahim'in dininden değildi, ancak Allah onu hakkında ihtilafa düşen kavmi cezalandırmak için bir farz kıldı; bunu İbn Zeyd söylemiştir. Şöyle ki: Mûsâ İsrailoğullarına haftadan bir günü ibadete ayırmalarını emretti ve bu günün Cuma olmasını istedi. Onların cumhûru: 'Aksine Cumartesi günü olsun, çünkü Allah mahlûkatı yaratmayı o gün bitirdi' dedi. Başkaları ise: 'Bilakis Allah'ın Mûsâ'ya emrettiğini kabul ederiz' dedi. Cumhûr onlara ısrar etti, diğerleri de onlara uydu; bunun üzerine Allah bir ceza olarak Cumartesi gününü onlara kesin bir şekilde farz kıldı. Fakat onlar sebat göstermeyip o günde isyan ettiler ve haddi aştılar, Allah da onları helâk etti. el-A'meş, İbn Mes'ûd'un kıraati olan 'Biz Cumartesiyi ancak indirdik' (إنما أنزلنا السبت) şeklinde okumuştur. Ebû Hayve ise cîm ve ayn harflerinin fethasıyla { جَعَلَ } okumuştur.
قال القاضي أبو محمد: وورد في الحديث أن اليهود والنصارى اختلفوا في اليوم الذي يختص من الجمعة فأخذ هؤلاء السبت وهؤلاء الأحد فهدانا الله نحن إلى يوم الجمعة، قال رسول الله ﷺ «فهذا يومهم الذي اختلفوا فيه» ، فليس الاختلاف المذكور في الآية هو الاختلاف الذي في الحديث، وباقي الآية وعيد بين.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Hadiste rivayet edildiğine göre; Yahudiler ve Hristiyanlar haftadan tahsis edilecek gün hakkında ihtilafa düştüler; bunlar Cumartesiyi, şunlar ise Pazarı aldılar. Bizi ise Allah Cuma gününe hidayet etti. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'İşte bu, onların hakkında ihtilaf ettikleri gündür' buyurmuştur. Dolayısıyla ayette zikredilen ihtilaf, hadiste geçen ihtilaf değildir. Ayetin geri kalanı ise apaçık bir tehdittir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın sözü:
[سورة النحل (١٦) : الآيات ١٢٥ الى ١٢٨]
[Nahl Suresi (16), Ayetler 125-128]
ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (١٢٥) وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ بِهِ وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ (١٢٦) وَاصْبِرْ وَما صَبْرُكَ إِلاَّ بِاللَّهِ وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلا تَكُ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ (١٢٧) إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ (١٢٨)
{ ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (١٢٥) وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ بِهِ وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ (١٢٦) وَاصْبِرْ وَما صَبْرُكَ إِلاَّ بِاللَّهِ وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلا تَكُ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ (١٢٧) إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ (١٢٨) } “Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle davet et; onlarla en güzel olan yöntemle mücadele et. Şüphesiz Rabbin, kendi yolundan sapanları en iyi bilendir ve O, doğru yolda olanları da en iyi bilendir. Eğer ceza verecek olursanız, size yapılan cezanın misliyle ceza verin. Şayet sabrederseniz, elbette bu sabredenler için daha hayırlıdır. Sabret; senin sabrın da ancak Allah'ın yardımıyladır. Onlar için üzülme ve kurdukları tuzaklardan dolayı sıkıntı içinde olma. Şüphesiz Allah, [kötülükten] sakınanlarla ve iyilik edenlerle beraberdir.”
هذه الآية نزلت بمكة في وقت الأمر بمهادنة المشركين، أمره الله تعالى أن يدعو إلى الله وشرعه بتلطف، وهو أن يسمع المدعو حكمه، وهو الكلام الصواب القريب الواقع في النفس أجمل موقع، وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ التخويف والترجية والتلطف بالإنسان بأن يحله ويبسطه ويجعله بصورة من يقبل الفضائل، ونحو هذا، فهذه حالة من يدعى وحالة من يجادل دون مخاشنة، ويبين عليه دون قتال، فالكلام يعطي أن جدك وهمك وتعبك لا يغني لأن الله تعالى قد علم من يؤمن منهم ويهتدي، وعلم من يضل، فجملة المعنى اسلك هذا السبيل ولا تعن للمخاشنة لأنها غير مجدية لأن علم الله قد سبق بالمهتدي منهم والضال، وقالت فرقة: هذه الآية منسوخة بآية القتال، وقالت فرقة هي محكمة.
Bu ayet, Mekke'de müşriklerle barış içinde kalmanın emredildiği vakitte inmiştir. Yüce Allah Peygamber'e, Allah'a ve O'nun şeriatına nezaketle davet etmesini emretmiştir; bu da davet edilene kendi hükmünü, yani nefiste en güzel tesiri bırakan doğru ve anlaşılır sözü dinletmesidir. { وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ } korkutmak, ümitlendirmek ve insanı hoş tutup gönlünü açarak onu faziletleri kabul edecek bir hale getirmek gibi inceliklerdir. Bu; davet edilenin ve sertlik olmaksızın mücadele edilen, savaşmaksızın delil ortaya konulan kimsenin durumudur. Sözün gelişi; senin çabanın, kaygının ve yorulmanın bir fayda vermeyeceğini bildirmektedir; zira Yüce Allah onlardan kimin iman edip hidayete ereceğini, kimin de sapacağını bilmiştir. Mananın özü şudur: Bu yolu tut ve sertliğe meyletme; çünkü sertlik fayda vermez, zira Allah'ın ilmi onlardan hidayete erecek olanı da sapacak olanı da önceden kuşatmıştır. Bir topluluk: 'Bu ayet kıtal (savaş) ayetiyle neshedilmiştir' demiştir; diğer bir topluluk ise muhkem olduğunu söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: ويظهر لي أن الاقتصار على هذه الحال وأن لا تتعدى مع الكفرة متى احتيج إلى المخاشنة هو منسوخ لا محالة، وأما من أمكنت معه هذه الأحوال من الكفار ورجي إيمانه بها دون قتال فهي محكمة إلى يوم القيامة، وأيضا فهي محكمة في جهة العصاة، فهكذا ينبغي أن يوعظ المسلمون إلى يوم القيامة. وقوله وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا الآية، أطبق أهل التفسير أن هذه الآية مدنية نزلت في شأن التمثيل بحمزة في يوم أحد، ووقع ذلك في صحيح البخاري، وفي كتاب السير وذهب النحاس إلى أنها مكية.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bana göre aşikâr olan şudur: Sadece bu hal ile yetinilmesi ve sertliğe ihtiyaç duyulduğu vakit kâfirlere karşı bunun ötesine geçilmemesi hükmü hiç şüphesiz mensuhtur (yürürlükten kaldırılmıştır). Ancak kâfirlerden kendilerine karşı bu hallerin uygulanması mümkün olan ve savaş olmaksızın iman etmeleri umulan kimseler hakkında bu ayet kıyamet gününe kadar muhkemdir. Aynı şekilde günahkârlar hususunda da muhkemdir; zira Müslümanlara kıyamet gününe kadar böyle öğüt verilmelidir. { وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا } ayetine gelince: Tefsir ehli, bu ayetin Medenî olduğu ve Uhud günü Hamza'nın cesedine müsle yapılması (organlarının kesilmesi) hakkında indiği hususunda ittifak etmiştir; bu rivayet Sahîh-i Buhârî'de ve Siyer kitaplarında yer almaktadır. en-Nehhâs ise ayetin Mekkî olduğu görüşüne meyletmiştir.
قال القاضي أبو محمد: والمعنى متصل بما قبلها من المكي اتصالا حسنا لأنها تتدرج الرتب من الذي يدعى ويوعظ إلى الذي يجادل إلى الذي يجازى على فعله، ولكن ما روى الجمهور أثبت، وأيضا فقوله وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ يقلق بمعنى الآية على ما روى الجميع أن كفار قريش كما مثلوا بحمزة فنال ذلك من نفس رسول الله ﷺ، وقال «لئن أظفرني الله بهم لأمثلن بثلاثين» ، وفي كتاب النحاس وغيره «بتسعين» منهم فقال الناس: «إن ظفرنا لنفعلن ولنفعلن» ، فنزلت هذه الآية، ثم عزم على رسول الله ﷺ في الصبر في الآية بعدها، وسمى الإذناب في هذه الآية عقوبة، والعقوبة حقيقة إنما هي الثانية وإنما فعل ذلك ليستوي اللفظان وتتناسب ديباجة القول، وهذا بعكس قوله مَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ [آل عمران: ٥٤] ، وقوله اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ [البقرة: ١٥] ، فإن الثاني هو المجاز، والأول هو الحقيقة، وقرأ ابن سيرين: «وإن عقبتم فعقبوا» ، وحكى الطبري عن فرقة: أنها قالت إنما نزلت هذه الآية فيمن أصيب بظلامة أن لا ينال من ظالمه إذا تمكن إلا مثل ظلامته لا يتعداه إلى غيره، واختلف أهل العلم فيمن ظلمه رجل في أخذ مال ثم ائتمن الظالم المظلوم على مال تجوز له خيانته في القدر الذي ظلمه، فقالت فرقة: له ذلك، منهم ابن سيرين وإبراهيم النخعي وسفيان ومجاهد، واحتجت بهذه الآية وعموم لفظها، وقال مالك وفرقة معه: لا يجوز له ذلك، واحتجوا بقول رسول الله ﷺ: «أدّ الأمانة إلى من استأمنك ولا تخن من خانك» .
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Mana, kendisinden önceki Mekkî kısma gayet güzel bağlanmaktadır; çünkü mertebeler davet edilen ve öğüt verilenden, mücadele edilene ve sonra fiiline karşılık cezalandırılana doğru derecelenmektedir. Fakat cumhûrun rivayet ettiği görüş daha sabittir. Ayrıca { وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ } ifadesi, herkesin rivayet ettiği şu hususa göre ayetin manasını pekiştirmektedir: Kureyş kâfirleri Hamza'nın cesedine müsle yaptıklarında bu durum Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in nefsine pek ağır geldi ve 'Eğer Allah beni onlara muzaffer kılarsa, onların otuz kişisine müsle yapacağım' buyurdu; en-Nehhâs'ın kitabında ve diğer eserlerde 'doksan kişisine' şeklinde geçmektedir. Bunun üzerine insanlar: 'Eğer zafer kazanırsak biz de şunu şunu yapacağız' dediler; ardından bu ayet indi. Sonra bir sonraki ayette Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) sabretmeye azmettirildi. Bu ayette [onların işlediği] günah 'ukûbet' (ceza) olarak adlandırılmıştır; oysa gerçekte ukûbet ancak ikincisidir. Lafızların birbirine denk olması ve sözün üslubunun uyumu için böyle yapılmıştır. Bu durum; { مَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ } [Âl-i İmrân: 54] ve { اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ } [Bakara: 15] ayetlerinin aksinedir; zira orada ikincisi mecaz, birincisi hakikattir. İbn Sîrîn { وإن عقبتم فعقبوا } şeklinde okumuştur. et-Taberî bir fırkadan naklettiğine göre; onlar, bu ayetin bir haksızlığa uğrayan kimsenin, muktedir olduğunda zalimden ancak uğradığı haksızlığın mislini alabileceği ve başkasına tecavüz edemeyeceği hakkında indiğini söylemişlerdir. İlim ehli, bir adamın malını alarak kendisine zulmeden, sonra da bu zalimin mazluma bir mal emanet etmesi durumunda, mazlumun kendisine zulmedilen miktar kadar hıyanet etmesinin caiz olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir: İbn Sîrîn, İbrâhîm en-Nehaî, Süfyân ve Mücâhid'in de aralarında bulunduğu bir topluluk buna hakkı olduğunu söylemiş ve bu ayeti ve lafzının umumiliğini delil getirmişlerdir. Mâlik ve beraberindeki bir topluluk ise bunun caiz olmadığını söylemiş ve Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in: 'Sana güvenene emaneti ver, sana hıyanet edene sen hıyanet etme' sözünü delil getirmişlerdir.
قال القاضي أبو محمد: ووقع في مسند ابن سنجر أن هذا الحديث إنما ورد في رجل زنا بامرأة رجل آخر ثم تمكن الآخر من زوجة الثاني بأن تركها عنده وسافر، فاستشار الرجل رسول الله ﷺ، فقال له: «أد الأمانة إلى من ائتمنك ولا تخن من خانك» ، ويتقوى في أمر المال قول مالك ﵀، لأن الخيانة لاحقة في ذلك وهي رذيلة لا انفكاك عنها، ولا ينبغي للمرء أن يتأسى بغيره في الرذائل، وإنما ينبغي أن تتجنب لنفسها، وأما الرجل يظلم في المال ثم يتمكن من الانتصاف دون أن يؤتمن فيشبه أن ذلك له جائز يرى أن الله حكم له كما لو تمكن له بالحكم من الحاكم، وقوله: وَاصْبِرْ وَما صَبْرُكَ إِلَّا بِاللَّهِ الآية، هذه العزيمة على رسول الله ﷺ في الصبر عن المجازاة في التمثيل بالقتلى، قال ابن زيد: هذه الآية منسوخة بالقتال وجمهور الناس على أنها محكمة، ويروى أن رسول الله ﷺ قال لأصحابه: «أما أنا فأصبر كما أمرت فماذا تصنعون؟» ، قالوا: نصبر يا رسول الله كما ندبنا، وقوله: وَما صَبْرُكَ إِلَّا بِاللَّهِ أي بمعونة الله وتأييده لك على ذلك، والضمير في قوله عَلَيْهِمْ قيل يعود على الكفار أي لا تتأسف على أن لم يسلموا، وقالت فرقة: بل يعود على القتلى: حمزة وأصحابه الذين حزن عليهم رسول الله ﷺ، والأول أصوب يكون عود الضمير على جهة واحدة، وقرأ الجمهور في «ضيق» بفتح الضاد، وقرأ ابن كثير في «ضيق» بكسر الضاد ورويت عن نافع وهو غلط ممن رواه، قال بعض اللغويين: الكسر والفتح في الضاد لغتان في المصدر وقال أبو عبيدة: الضيق مصدر والضّيق مخفف من ضيّق كميت وميت، وهين وهيّن، قال أبو علي الفارسي: والصواب أن يكون الضيق لغة في المصدر لأنه إن كان مخففا من ضيّق لزم أن تقام الصفة مقام الموصوف، وليس هذا موضع ذلك.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Müsned-i İbn Sencer'de geçtiğine göre bu hadis, başka bir adamın hanımıyla zina eden, sonra da diğer adamın hanımını onun yanında bırakıp yolculuğa çıkmasıyla [zina edilen kadına] imkân bulan bir adam hakkında varid olmuştur; o adam Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e danışınca kendisine: 'Sana güvenene emaneti ver, sana hıyanet edene sen hıyanet etme' buyurmuştur. Mal meselesinde Mâlik (rahimehullâh)'ın görüşü kuvvet kazanmaktadır; zira hıyanet bu durumda kaçınılmazdır ve hıyanet kendisinden asla ayrılmayan bir rezilliktir. Kişinin rezilliklerde başkasına uyması uygun değildir; aksine onların zatından sakınılması gerekir. Mal hususunda zulme uğrayıp da kendisine emanet edilmeksizin hakkını alma imkânı bulan adama gelince; tıpkı hâkimin hükmüyle imkân bulmuş gibi, Allah'ın onun lehine hükmettiğini görerek bunu yapmasının caiz olması muhtemeldir. { وَاصْبِرْ وَما صَبْرُكَ إِلَّا بِاللَّهِ } ayetine gelince: Bu, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e öldürülenlere müsle yapılmasına karşılık vermekten vazgeçip sabretmesi hususunda kesin bir emirdir. İbn Zeyd: 'Bu ayet kıtal ile neshedilmiştir' demiştir; insanların cumhûru ise onun muhkem olduğu görüşündedir. Rivayet edildiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabına: 'Bana gelince, emrolunduğum gibi sabredeceğim; siz ne yapacaksınız?' buyurmuş; onlar da: 'Biz de davet edildiğimiz gibi sabrederiz ey Allah'ın Resûlü' demişlerdir. { وَما صَبْرُكَ إِلَّا بِاللَّهِ } kavli; yani ancak Allah'ın yardımı ve bu hususta seni muvaffak kılmasıyladır demektir. { عَلَيْهِمْ } ifadesindeki zamirin kâfirlere ait olduğu söylenmiştir; yani Müslüman olmadılar diye üzülme demektir. Bir topluluk ise: Bilakis Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in üzüldüğü maktullere, yani Hamza ve arkadaşlarına racidir demiştir; ancak zamirin tek bir yöne dönmesi bakımından birinci görüş daha doğrudur. Cumhûr { ضَيْقٍ } kelimesini dâd harfinin fethasıyla okumuştur. İbn Kesîr ise dâd harfinin kesresiyle { ضِيقٍ } okumuştur; bu Nâfi'den de rivayet edilmiştir ancak bunu rivayet edenin bir hatasıdır. Bazı dilciler: 'Dâd harfindeki kesre ve fetha, masdarda iki ayrı lehçedir' demiştir. Ebû Ubeyde ise: 'Dayk (الضيق) masdardır; dıyk (الضّيق) ise tıpkı meyyit/meyt ve heyyin/heyn gibi dayyık (ضيّق) kelimesinin hafifletilmiş halidir' demiştir. Ebû Alî el-Fârisî şöyle demiştir: 'Doğru olan, dıyk kelimesinin masdarda bir lehçe olmasıdır; çünkü eğer dayyık kelimesinin hafifletilmişi olsaydı sıfatın mevsufun yerine geçmesi gerekirdi ki burası onun yeri değildir.'