Binûn

İsrâ Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: el-Muharrerü'l-Vecîz · İbn Atıyye · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قال القاضي أبو محمد: وقال بعض أهل التأويل الأول، نزلت الآية في عمار بن ياسر وصنفه، و «الميسور» مفعول من لفظة اليسر، تقول يسرت لك كذا إذا أعددته، وقوله وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ الآية، روي عن قالون «كل البصط» بالصاد، ورواه الأعشى عن أبي بكر، واستعير لليد المقبوضة جملة عن الإنفاق المتصفة بالبخل «الغل إلى العنق» ، واستعير لليد التي تستنفد جميع ما عندها غاية البسط ضد الغل، وكل هذا في إنفاق الخير، وأما إنفاق الفساد فقليله وكثيره حرام، وهذه الآية ينظر إليها قول النبي ﷺ: «مثل البخيل والمتصدق» ، والحديث بكامله، والعلامة هنا لاحقة ممن يطلب من المستحقين فلا يجد ما يعطي، و «المسحور» المنفه الذي قد استنفدت قوته تقول حسرت البعير إذا أتعبته حتى لم تبق له قوة فهو حسير، ومنه قول الشاعر: [الطويل]

Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: İlk tevil ehlinden bazısı; bu ayetin Ammâr b. Yâsir ve onun gibiler hakkında indiğini söylemiştir. el-Meysûr (الميسور), yusr (kolaylık) lafzından türemiş bir mef'ûldür. Bir şeyi hazırladığında, «Senin için şunu kolaylaştırdım/hazırladım (يسرت لك كذا)» dersin. Yüce [Allah]'ın { وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ } “Elini... kılma” ayetine gelince; Kālûn'dan sâd ile «كل البصط» şeklinde rivayet edilmiştir; bunu A'şâ da Ebû Bekir'den rivayet etmiştir. Cimrilikle nitelenen ve harcamaktan tamamen çekilen el için «boyna bağlanmış lale/kelepçe» istiaresi yapılmıştır. Elindeki her şeyi tüketen el için de lalelenmenin zıddı olan alabildiğine yayma istiaresi yapılmıştır. Bütün bunlar hayır yolunda harcama hususundadır; fesat yolunda harcamaya gelince, onun azı da çoğu da haramdır. Bu ayete, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in «Cimri ile sadaka verenin misali...» hadisi ve hadisin tamamı işaret etmektedir. Buradaki kınama, hak sahiplerinden isteyip de verecek bir şey bulamayan kimseden kaynaklanmaktadır. el-Mahsûr (المحسور) [metinde: el-Meshûr], gücü tükenip bitkin düşen kimsedir. Deveyi yorup hiç gücü kalmayıncaya kadar bitkin düşürdüğünde «حسرت البعير» dersin; böylece o bitkin/yorgun (حسير) olur. Şairin şu sözü bundandır: [Tavîl]

لهد الوجى لم كن عونا على السرى ... ولا زال منها ظالع وحسير

Yalınayak yürümekten kaynaklanan acı, gece yürüyüşüne yardımcı olmadı ... Onlardan topallayan ve bitkin düşen eksik olmadı.

ومنه البصر الحسير وهو الكال، وقال ابن جريج وغيره في معنى هذه الآية، لا تمسك عن النفقة فيما أمرتك به من الحق، ولا تبسطها كل البسط فيما نهيتك عنه، وقال قتادة: «التبذير» النفقة في معصية الله، وقال مجاهد: لو أنفق إنسان ماله كله في حق لم يكن تبذيرا، ولو أنفق مدا في باطل كان تبذيرا.

Yorgun ve zayıf düşen göz için kullanılan «el-basaru'l-hasîr» (البصر الحسير) ifadesi de bundandır. İbn Cüreyc ve başkaları bu ayetin anlamı hakkında şöyle demişlerdir: «Sana emrettiğim hak yolda infaktan elini çekme; sana yasakladığım şeylerde de elini büsbütün açma.» Katâde: «Tebzîr (israf), Allah'a isyan yolunda harcamaktır» demiştir. Mücâhid ise: «Bir insan bütün malını hak yolda harcasa bu tebzîr (israf) olmaz; fakat bâtıl yolda bir müdd (ölçek) harcasa bu tebzîr olur» demiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا فيه نظر، ولا بعض البسط لم يبح فيما نهي عنه. ولا يقال في المعصية ولا تبذر، وإنما يقال ولا تنفق ولو باقتصاد وقوام، ولله در ابن عباس وابن مسعود فإنهما قالا: التبذير الإنفاق وفي غير حق، فهذه عبارة تعم المعصية والسرف في المباح، وإنما نهت هذه الآية عن استفراغ الوجد فيما يطرأ أولا من سؤال المؤمنين لئلا يبقى من يأتي بعد ذلك لا شيء له أو لئلا يضيع المنفق عيالا ونحوه، ومن كلام الحكمة: ما رأيت قط سرفا إلا ومعه حق مضيع، وهذه من آيات فقه الحال، ولا يبين حكمها إلا باعتبار شخص من الناس، وقوله إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الآية، والمعنى كن أنت يا محمد على ما رسم لك من الاقتصاد وإنفاق القوام ولا يهمنك فقر من تراه كذلك فإنه بمرأى من الله ومسمع وبمشيئة، وَيَقْدِرُ معناه ويضيف، وقوله تعالى: إِنَّهُ كانَ بِعِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً أي يعلم مصلحة قوم في الفقر ومصلحة آخرين في الغنى، وقال بعض المفسرين وحكاه الطبري: إن الآية إشارة إلى حال العرب التي كانت يصلحها الفقر، وكانت إذا شبعت طغت وقتلت غيرها وأغارت، وإذا كان الجوع والقحط شغلهم.

Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Bu görüşte tutarsızlık vardır; zira nehyedilen şeyde harcamanın bir kısmına dahi izin verilmemiştir. İsyan hususunda «israf etme/saçıp savurma» denmez; bilakis «iktisatlı ve dengeli dahi olsa harcama yapma» denir. İbn Abbas ve İbn Mes'ûd ne güzel söylemişlerdir! Onlar: «Tebzîr, haksız yere harcamaktır» demişlerdir. Bu ifade hem isyanı hem de mubah olan şeyde aşırılığı kapsar. Bu ayet ancak, müminlerden ilk gelen isteklere bütün imkânı tüketmeyi yasaklamıştır; ta ki daha sonra gelen kimseye bir şey kalmaması veya harcayanın ailesini ve benzerlerini zayi etmesi durumu ortaya çıkmasın. Hikmetli sözlerden biri şudur: «Ne zaman bir israf gördüysem, mutlaka yanında zayi edilmiş bir hak da vardı.» Bu ayetler hâl fıkhına dair ayetlerdendir ve hükmü ancak muhatap olan şahsın durumu dikkate alınarak açıklanabilir. Yüce [Allah]'ın: { إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ } “Şüphesiz Rabbin rızkı genişletir...” ayetinin anlamı şudur: Ey Muhammed! Sen kendin için belirlenen iktisat ve dengeli harcama ölçüsüne bağlı kal; öyle fakir gördüğün kimselerin durumu seni üzmesin; zira bu durum Allah'ın gözetimi, işitmesi ve dilemesi altındadır. { وَيَقْدِرُ } kavlinin anlamı ise «daraltır/kısar» demektir. Yüce Allah'ın: { إِنَّهُ كانَ بِعِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً } “Şüphesiz O, kullarından hakkıyla haberdardır, onları hakkıyla görendir” kavli; bir topluluğun maslahatının fakirlikte, diğer bir topluluğun maslahatının ise zenginlikte olduğunu bilir demektir. Bazı müfessirler —ki Taberî de bunu nakletmiştir— şöyle demişlerdir: Bu ayet, fakirliğin kendilerini ıslah ettiği Arapların durumuna bir işarettir; zira onlar doyduklarında azar, başkalarını öldürür ve baskın yaparlardı; açlık ve kuraklık olduğunda ise bu durum onları meşgul ederdi.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:

[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٣١ الى ٣٣]

[İsrâ Suresi (17): 31-33. Ayetler]

وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ كانَ خِطْأً كَبِيراً (٣١) وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَساءَ سَبِيلاً (٣٢) وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ إِنَّهُ كانَ مَنْصُوراً (٣٣)

{ وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ كانَ خِطْأً كَبِيراً (٣١) وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَساءَ سَبِيلاً (٣٢) وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ إِنَّهُ كانَ مَنْصُوراً (٣٣) } “Fakirlik korkusuyla çocuklarınızı öldürmeyin. Onları da sizi de biz rızıklandırırız. Şüphesiz onları öldürmek büyük bir günahtır. (31) Zinaya da yaklaşmayın. Çünkü o, pek çirkin bir hayasızlık ve çok kötü bir yoldur. (32) Hak bir sebep olmadıkça, Allah'ın haram kıldığı cana kıymayın. Kim haksız yere öldürülürse, onun velisine bir yetki vermişizdir; o da öldürmede aşırı gitmesin. Çünkü o, zâten yardım görmüştür. (33)”

قرأ الأعمش وابن وثاب «ولا تقتّلوا» بتضعيف الفعل، وهذه الآية نهي عن الوأد الذي كانت العرب تفعله، وهو قوله تعالى: وَإِذَا الْمَوْؤُدَةُ سُئِلَتْ [التكوير: ٨] ، ويقال كان جهلهم يبلغ أن يغذو أحدهم كلبه ويقتل ولده، وخَشْيَةَ نصب على المفعول من أجله، و «الإملاق» الفقر وعدم الملك، أملق الرجل لم يبق له إلا الملقات وهي الحجارة العظام الملس السود، وقرأ الجمهور «خطئا» بكسر الخاء وسكون الطاء وبالهمز والقصر، وقرأ ابن عامر «خطئا» بفتح الخاء والطاء والهمزة مقصورة، وهي قراءة أبي جعفر، وهاتان قراءتان مأخوذتان من خطىء إذا أتى الذنب على عمد، فهي كحذر وحذر ومثل ومثل وشبه وشبه اسم ومصدر، ومنه قول الشاعر: [البسيط]

A'meş ve İbn Vessâb fiili şeddeli olarak «ولا تقتّلوا» şeklinde okumuşlardır. Bu ayet, Arapların yapmakta olduğu kız çocuklarını diri diri gömme (ve'd) fiilinden bir nehiydir; Yüce Allah'ın: { وَإِذَا الْمَوْؤُدَةُ سُئِلَتْ } “Diri diri gömülen kıza sorulduğu zaman” [Tekvîr: 8] kavli de bundandır. Denilir ki, onların cehaleti birinin köpeğini besleyip kendi çocuğunu öldüreceği dereceye varırdı. { خَشْيَةَ } lafzı mef'ûlün lieclih (için/korkusuyla) olarak mensubdur. İmlâk (الإملاق) fakirlik ve mülksüzlüktür; «adam yoksullaştı/imlak etti» denildiğinde, geriye sadece büyük, düz ve siyah taşlar olan melakâttan (الملقات) başka bir şeyi kalmadı anlamına gelir. Cumhur hemzenin sükûnu ve kasr ile hı'nın kesresi ve tâ'nın sükûnuyla { خطئا } okumuştur. İbn Âmir ise hı ve tâ'nın fethası ve hemzenin kasrı ile «خطئا» okumuştur; bu Ebû Ca'fer'in de kıraatidir. Bu iki kıraat, günahı kasten işlediğinde kullanılan «خطىء» kökünden alınmıştır. Tıpkı «hazer» ve «hızr», «mesel» ve «misl», «şebeh» ve «şibh» gibi biri isim diğeri masdardır. Şairin şu sözü bundandır: [Basît]

الخطء فاحشة والبر نافلة ... كعجوة غرست في الأرض تؤتبر

Günah çirkin bir hayasızlıktır; iyilik ise toprağa dikilip aşılanan bir acve hurması gibi fazladan bir kazançtır.

قال الزجاج يقال خطىء الرجل يخطأ خطأ مثل أثم إثما فهذا هو المصدر وخطأ اسم منه، وقال بعض العلماء خطىء معناه واقع الذنب عامدا، ومنه قوله تعالى: لا يَأْكُلُهُ إِلَّا الْخاطِؤُنَ [الحاقة: ٣٧] ، وأخطأ واقع الذنب عن غير تعمد، ومنه قوله تعالى: إِنْ نَسِينا أَوْ أَخْطَأْنا [البقرة: ٢٨٦] ، وقال أبو علي

Zeccâc der ki: «خطىء الرجل يخطأ خطأ» denir, tıpkı «أثم إثما» denildiği gibi; bu masdardır, «خطأ» ise ondan türeyen isimdir. Bazı ilim adamları ise «خطىء» lafzının manasının kasten günah işlemek olduğunu söylemişlerdir; nitekim Yüce Allah'ın: { لا يَأْكُلُهُ إِلَّا الْخاطِؤُنَ } “Onu ancak günahkârlar yer” [Hâkka: 37] kavli bundandır. «أخطأ» ise kasti olmaksızın günaha düşmektir; nitekim Yüce Allah'ın: { إِنْ نَسِينا أَوْ أَخْطَأْنا } “Eğer unutur veya hata edersek” [Bakara: 286] kavli bundandır. Ebû Ali

الفارسي: وقد يقع هذا موضع هذا، وهذا موضع هذا، فأخطأ بمعنى تعمد في قول الشاعر: [الوافر]

el-Fârisî şöyle demiştir: Bazen bu diğerinin yerine, diğeri de bunun yerine kullanılabilir. Şairin şu sözünde «أخطأ» kasten yapmak anlamındadır: [Vâfir]

عبادك يخطئون وأنت رب ... كريم لا يليق بك الذموم

Kulların bilerek günah işlerler; Sen ise kerim bir Rabsin, ayıplar Sana asla yakışmaz.

وخطىء بمعنى لم يتعمد في قول الآخر: [الكامل]

Diğer şairin şu sözünde ise «خطىء» kasti olmamak anlamındadır: [Kâmil]

والناس يلحون الأمير إذا هم ... خطئوا الصواب ولا يلام المرشد

İnsanlar doğruyu tutturamadıklarında emiri kınarlar; oysa doğru yolu gösteren kılavuz kınanmaz.

وقد روي عن ابن عامر «خطأ» بفتح الخاء وسكون الطاء وهمزة، وقرأ ابن كثير «خطاء» بكسر الخاء وفتح الطاء ومد الهمزة، وهي قراءة الأعرج بخلاف، وطلحة وشبل والأعمش وعيسى وخالد بن إياس وقتادة والحسن بخلاف عنه، قال النحاس ولا أعرف لهذه القراءة وجها، وكذلك جعلها أبو حاتم غلطا. قال أبو علي الفارسي: هي مصدر من خاطأ يخاطىء وإن كنا لم نجد خاطأ ولا كنا وجدنا تخاطأ وهو مطاوع خاطأ، فدلنا عليه، فمنه قول الشاعر: [المتقارب]

İbn Âmir'den hı'nın fethası, tâ'nın sükûnu ve hemze ile «خطأ» şeklinde de rivayet edilmiştir. İbn Kesîr ise hı'nın kesresi, tâ'nın fethası ve hemzenin meddi ile «خطاء» okumuştur; bu A'rec'in bir rivayetine, Talha, Şibl, A'meş, Îsâ, Hâlid b. İyâs, Katâde ve bir rivayetinde Hasan'a ait kıraattir. Nehhâs: «Ben bu kıraatin dil kuralı açısından bir yönünü bilmiyorum» demiştir; aynı şekilde Ebû Hâtim de bunu bir hata saymıştır. Ebû Ali el-Fârisî ise şöyle demiştir: Bu, «خاطأ يخاطىء» fiilinin masdarıdır. Her ne kadar «خاطأ» fiilini bulamamış olsak da, onun dönüşlüsü (mutâvaatı) olan «تخاطأ» fiilini bulmuş olmamız bize bunu göstermektedir. Şairin şu sözü bundandır: [Mütekârib]

تخاطأت النبل احشاءه ... وخر يومي فلم أعجل

Oklar onun iç organlarını ıskalayıp geçti ... Günüm ise akıp gitti de acele etmedim.

وقول الآخر في صفة كماة: [الطويل]

Diğer bir şairin yiğitleri nitelemedeki şu sözü de bundandır: [Tavîl]

تخاطأه القنّاص حتى وجدته ... وخرطومه في منقع الماء راسب

Avcı onu ıskalayıp durdu; nihayet onu bulduğunda, burnu su birikintisine batmıştı.

فكأن هؤلاء الذين يقتلون أولادهم يخاطئون الحق والعدل، وقرأ الحسن فيما روي عنه «خطاء» بفتح الخاء والطاء والمد في الهمزة قال أبو حاتم: لا يعرف هذا في اللغة، وهو غلط غير جائز وليس كما قال أبو حاتم، قال أبو الفتح: الخطاء من اخطأت بمنزلة العطاء من أعطيت، هو اسم بمعنى المصدر، وقرأ الحسن بخلاف «خطا» بفتح الخاء والطاء منونة من غير همز، وقرأ أبو رجاء والزهري «خطا» بكسر الخاء وفتح الطاء كالتي قبلها، وهاتان مخففتان من خطأ وخطاء، وقوله وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى تحريم. والزِّنى يمد ويقصر فمن قصره الآية، وهي لغة جميع كتاب الله، ومن مده قول الفرزدق: [الطويل]

Sanki çocuklarını öldüren bu kimseler, hakkı ve adaleti ıskalayıp terk etmektedirler. Hasan'dan gelen bir rivayette hı ve tâ'nın fethası ve hemzenin meddi ile «خطاء» okumuştur. Ebû Hâtim: «Bu dilde bilinmez ve caiz olmayan bir hatadır» demiştir; ancak durum Ebû Hâtim'in dediği gibi değildir. Ebu'l-Feth şöyle demiştir: «أعطيت» fiilinden gelen «العطاء» gibi, «أخطأت» fiilinden gelen «الخطاء» da masdar anlamında bir isimdir. Hasan'dan gelen diğer bir rivayette hemzesiz, tenvinle, hı ve tâ'nın fethasıyla «خطا» okumuştur. Ebû Recâ ve Zührî ise bir önceki gibi tenvinli, hı'nın kesresi ve tâ'nın fethası ile «خطا» okumuşlardır; bu ikisi «خطأ» ve «خطاء» kelimelerinin hafifletilmiş şekilleridir. Yüce [Allah]'ın { وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى } “Zinaya da yaklaşmayın” kavli tahrîm (kesin yasaklama) bildirir. ez-Zinâ (الزِّنى) kelimesi hem med hem de kasr ile okunur; kasr ile okuyan ayetteki gibidir ve bu, Allah'ın kitabının tamamındaki lügattir. Med ile okuyanlar için Ferazdak'ın şu sözü örnektir: [Tavîl]

أبا حاضر من يزن يعرف زناؤه ... ومن يشرب الخرطوم يصبح مسكّرا

Ey Ebû Hâzır! Kim zina ederse zinası bilinir ... Kim de has şarabı içerse sarhoş olur.

ويروى أبا خالد، و «الفاحشة» ما يستتر به من المعاصي لقبحه، وسَبِيلًا نصب على التمييز، التقدير وساء سبيله سبيلا، أي لأنه يؤدي إلى النار، وقوله وَلا تَقْتُلُوا وما قبله من الأفعال جزم بالنهي، وذهب الطبري إلى أنها عطف على قوله وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا [الإسراء: ٢٣] والأول أصوب وأبرع للمعنى، والألف واللام التي في النَّفْسَ هي للجنس، و «الحق» الذي تقتل به النفس هو ما فسره النبي ﷺ في قوله: لا يحل دم المسلم إلا إحدى ثلاث خصال، كفر بعد إيمان، أو زنى بعد إحصان، أو قتل نفس أخرى.

«Ebû Hâlid» olarak da rivayet edilmiştir. el-Fâhişe (الفاحشة), çirkinliğinden dolayı günahlardan gizlenen şeylerdir. { سَبِيلًا } lafzı temyiz olarak mensubdur; takdiri «onun yolu yol olarak ne kötüdür» şeklindedir, yani çünkü o ateşe götürür. Yüce [Allah]'ın: { وَلا تَقْتُلُوا } “Öldürmeyin” kavli ve ondan önceki fiiller nehiy sebebiyle meczûmdur. Taberî, bunların Yüce [Allah]'ın: { وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا } “Rabbin buyurdu ki: Başkasına ibadet etmeyin” [İsrâ: 23] kavline atfedildiği görüşüne varmıştır; ancak birinci görüş daha isabetli ve mana açısından daha üstündür. { النَّفْسَ } kelimesindeki elif-lâm cins içindir. Nefsin kendisi sebebiyle öldürüleceği «hak» ise, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğunda açıkladığı şeydir: «Müslüman bir kimsenin kanı ancak üç hasletten biri sebebiyle helal olur: İmandan sonra küfür, evlilikten sonra zina yahut haksız yere bir cana kıymak.»

قال القاضي أبو محمد: وتتصل بهذه الأشياء هي راجعة إليها، فمنها قطع الطريق، لأنه في معنى قتل النفس وهي الحرابة، ومن ذلك الزندقة، ومسألة ترك الصّلاة لأنها في معنى الكفر بعد الإيمان، ومنه قتل أبي بكر ﵁ منعة الزكاة، وقتل من امتنع في المدن من فروض الكفاية، وقوله تعالى:

Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Bunlara bitişik ve bunlara dönen başka şeyler de vardır. Yol kesme (harâbe) bunlardandır; zira o cana kıyma hükmündedir. Zındıklık ve namazı terk etme meselesi de böyledir; çünkü bunlar imandan sonra küfür hükmündedir. Ebû Bekir radıyallâhu anh'ın zekât vermekten imtina edenleri öldürmesi ve şehirlerde farz-ı kifâyeleri yerine getirmekten kaçınanların öldürülmesi de bundandır. Yüce Allah'ın kavli:

مَظْلُوماً نصب على الحال، ومعناه بغير هذه الوجوه المذكورة، و «الولي» القائم بالدم وهو من ولد الميت أو ولده الميت أو جمعه وأباه أب، ولا مدخل للنساء في ولاية الدم عند جماعة من العلماء، ولهن ذلك عند أخرى، و «السلطان» الحجة والملك الذي جعل إليه من التخير في قبول الدية أو العفو، قاله ابن عباس والضحاك. وقال قتادة: «السلطان» القود، وقرأ نافع وابن كثير وأبو عمرو وعاصم «فلا يسرف» بالياء، وهي قراءة الجمهور، أي الولي لا يتعدى أمر الله، والتعدي هو أن يقتل غير قاتل وليه من سائر القبيل، أو يقتل اثنين بواحد، وغير وذلك من وجوه التعدي، وهذا كله كانت العرب تفعله، فلذلك وقع التحذير منه، وقال رسول الله ﷺ: «إن من أعتى الناس على الله ثلاثة، رجل قتل غير قاتل وليه، أو قتل بذحل الجاهلية، أو قتل في حرم الله» ، وقالت فرقة: المراد بقوله فَلا يُسْرِفْ القاتل الذي يتضمنه الكلام، والمعنى فلا يكن أحد من المسرفين بأن يقتل نفسا فإنه يحصل في ثقاف هذا الحكم، وقرأ ابن عامر وحمزة والكسائي «فلا تسرف في القتل» بالتاء من فوق، وهو قراءة حذيفة ويحيى بن وثاب ومجاهد بخلاف والأعمش وجماعة، قال الطبري: على معنى الخطاب للنبي ﵇ والأئمة بعده، أي فلا تقتلوا غير القاتل.

{ مَظْلُوماً } lafzı hâl olarak mensubdur; manası, zikredilen bu gerekçeler olmaksızın demektir. el-Velî (الولي), kan davasını takip eden kimsedir; bu da ölünün çocuğu, ölünün babası veya kendisiyle ölünün babası bir olan kimsedir. Bir grup ilim adamına göre kadınların kan velayetinde yetkisi yoktur; diğer bir gruba göre ise bu yetki kadınlara da aittir. es-Sultân (السلطان), kendisine diyet kabul etme veya affetme konusunda verilen muhayyerlik hücceti ve tasarruf yetkisidir; bunu İbn Abbas ve Dahhâk söylemiştir. Katâde ise «Sultân, kısastır» demiştir. Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Amr ve Âsım, cumhurun kıraati olarak yâ ile «فلا يسرف» okumuşlardır; yani veli Allah'ın emrinin dışına çıkmasın demektir. Haddi aşmak; velisinin katilinden başkasını kabileden öldürmek yahut bir kişiye karşılık iki kişiyi öldürmek ve benzeri tecavüz şekilleridir. Bütün bunları Araplar yapmaktaydı, bu yüzden bundan sakındırma gelmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «İnsanlar içinde Allah'a karşı en azgın olanlar üç kişidir: Velisinin katilinden başkasını öldüren kimse, Cahiliye kan davası güderek öldüren kimse yahut Allah'ın Harem'inde adam öldüren kimse.» Bir topluluk ise şöyle demiştir: { فَلا يُسْرِفْ } kavlinden kasıt, cümlenin içeriğinde bulunan katildir; mana şudur: Hiç kimse bir cana kıyarak haddi aşanlardan olmasın, aksi takdirde bu hükmün pençesine düşer. İbn Âmir, Hamza ve Kisâî yukarıdan tâ ile «فلا تسرف في القتل» okumuşlardır; bu Huzeyfe, Yahyâ b. Vessâb, bir rivayette Mücâhid, A'meş ve bir cemaatin kıraatidir. Taberî şöyle demiştir: Bu, Nebi aleyhisselâm'a ve ondan sonraki imamlara hitap manasındadır; yani katilden başkasını öldürmeyiniz demektir.

قال القاضي أبو محمد: ويصح أن يراد به الولي أي فلا تسرف أيها الولي في قتل أحد يتحصل في هذا الحكم، وقرأ أبو مسلم السراج صاحب الدعوة العباسية، «فلا يسرف» بالياء بضم الفاء على معنى الخبر لا على معنى النهي، والمراد هذا التأويل فقط.

Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Bununla velinin kastedilmesi de sahihtir; yani «Ey veli, bu hükme maruz kalacak şekilde birini öldürmede aşırı gitme» demektir. Abbâsî davasının sahibi Ebû Müslim es-Serrâc, nehiy anlamında değil de haber anlamında olmak üzere fâ'nın zammesiyle yâ ile «فلا يسرف» okumuştur; kastedilen de yalnızca bu tevildir.

قال القاضي أبو محمد: وفي الاحتجاج بأبي مسلم في القراءة نظر، وفي قراءة أبي بن كعب: «فلا تسرفوا في القتل إن ولي المقتول كان منصورا» ، والضمير في قوله إِنَّهُ عائد على الولي، وقيل على المقتول، وهو عندي أرجح الأقوال، لأنه المظلوم، ولفظة النصر تقارن أبدا الظلم كقوله ﵇:

Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Kıraat hususunda Ebû Müslim'i delil getirmekte eleştirilecek yön vardır. Übey b. Ka'b'ın kıraatinde: «فلا تسرفوا في القتل إن ولي المقتول كان منصورا» şeklindedir. Yüce [Allah]'ın { إِنَّهُ } kavlindeki zamir veliye döner; maktule döner de denilmiştir ve bana göre en kuvvetli görüş budur; çünkü mazlum olan odur. Yardım (nasr) lafzı her zaman zulüm ile birlikte zikredilir; nitekim Aleyhisselâm'ın şu buyruğunda olduğu gibi:

«ونصر المظلوم وإبرار القسم» ، وكقوله «انصر أخاك ظالما أو مظلوما» ، إلى كثير من الأمثلة: وقيل على القتل، وقال أبو عبيد على القاتل لأنه إذا قتل في الدنيا وخلص بذلك من عذاب الآخرة فقد نصر، وهذا ضعيف بعيد المقصد، وقال الضحاك هذه أول ما نزل من القرآن في شأن القتل وهي مكية.

«...Mazluma yardım etmek ve yemini yerine getirmek», yine «Zalim de olsa mazlum da olsa kardeşine yardım et» buyruğu ve buna benzer birçok örnek böyledir. Zamirin katle döndüğü de söylenmiştir. Ebû Ubeyd ise katile döndüğünü söylemiştir; çünkü katil dünyada öldürülüp bu sayede ahiret azabından kurtulduğunda zâten yardım görmüş olur; fakat bu zayıf ve uzak bir yorumdur. Dahhâk şöyle demiştir: Öldürme konusunda Kur'an'dan ilk inen ayet budur ve o Mekkîdir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:

[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٣٤ الى ٣٦]

[İsrâ Suresi (17): 34-36. Ayetler]

وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلاَّ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كانَ مَسْؤُلاً (٣٤) وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذا كِلْتُمْ وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ ذلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلاً (٣٥) وَلا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً (٣٦)

{ وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلاَّ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كانَ مَسْؤُلاً (٣٤) وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذا كِلْتُمْ وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ ذلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلاً (٣٥) وَلا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً (٣٦) } “Rüştüne erişinceye kadar yetimin malına sadece en güzel olan tutumla yaklaşın. Ahde de vefa gösterin; çünkü ahit sorumluluk gerektirir. (34) Ölçtüğünüz zaman tastamam ölçün ve doğru terazi ile tartın. Bu hem daha hayırlı hem de netice bakımından daha güzeldir. (35) Hakkında kesin bilgin olmayan şeyin ardına düşme. Çünkü kulak, göz ve gönül; bunların hepsi ondan sorumludur. (36)”

الخطاب في هذه الآية للأوصياء الذين هم معدون لقرب مال اليتامى، ثم لمن تلبس بشيء من أمر يتيم من غير وصي، والْيَتِيمِ الفرد من الأبناء، واليتم الانفراد، يقال يتم الصبي يتيم إذا فقد أباه، قال ابن السكيت: اليتم في البشر من قبل الأب، وفي البهائم من قبل الأم، وفي كتاب الماوردي، أن اليتم في

Bu ayetteki hitap, yetimlerin malına yakın olmaya hazır vasiler içindir; ardından vasi olmaksızın yetimin herhangi bir işine müdahil olan kimselere yöneliktir. el-Yetîm (الْيَتِيمِ), çocuklardan tek başına kalandır; yütem (اليتم) ise tek başına kalmak/yalnız kalmaktır. Babasını kaybettiğinde «çocuk yetim kaldı (يتم الصبي يتيم)» denir. İbnü's-Sikkît der ki: İnsanlarda yetimlik baba tarafından, hayvanlarda ise anne tarafındandır. Mâverdî'nin kitabında ise insanlarda yetimliğin

البشر من قبل الأم أيضا، وجمعه أيتام كشريف وأشراف وشهيد وأشهاد، ويجمع يتامى كأسير وأسارى كأنهما الأمور المكروهة التي تدخل على المرء غلبة، قال ابن سيده: وحكى ابن الأعرابي يتمان في يتيم، وأنشد في ذلك: [الطويل]

anne tarafından da olabileceği belirtilmiştir. Çoğulu «şerîf/eşrâf» ve «şehîd/eşhâd» gibi «eytâm» (أيتام) şeklinde gelir. Tıpkı kişinin başına zorla gelen hoşlanılmayan durumlar gibi «esîr/asârâ» misali «yetâmâ» (يتامى) şeklinde de çoğul yapılır. İbn Sîde der ki: İbnü'l-A'râbî yetîm kelimesinin çoğulunun «yutmân» (يتمان) şeklinde geldiğini nakletmiş ve şu beyti okumuştur: [Tavîl]

فبت أشوي ظبيتي وحليلتي ... طربا وجرو الذيب يتمان جائع

Geceyi, ceylanımı ve hanımımı neşeyle kızartarak geçirdim; kurt yavrusu ise yetim ve aç idi.

ويجوز أن يكون يتامى جمع يتمان، وفي الحديث «لا يتم بعد حلم» ، وقوله إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ يريد إلا بأحسن الحالات.

«Yetâmâ» lafzının «yutmân»ın çoğulu olması da caizdir. Hadiste «Büluğ çağından sonra yetimlik yoktur» buyrulmuştur. Yüce [Allah]'ın: { إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } kavli, en güzel haller müstesna demektir.

قال القاضي أبو محمد: وذلك في الوصي الغني، أن يثمر المال ويحوطه ولا يمسّ منه شيئا على جهة الانتفاع به، هذا هو الورع والأولى الا أن يكون يشتغل في مال اليتيم ويشح فله بالفقه أن تفرض له أجرة، وأما الوصي الفقير الذي يشغله مال اليتيم عن معاشه، فاختلف الناس في أكله منه بالمعروف كيف هو؟ فقال عمر بن الخطاب ﵁: يتسلف منه، فإذا أيسر رد فيه، وقال ابن المسيب، لا يشرب الماء من مال اليتيم، قيل له فما معنى فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ [النساء: ٦] ؟ قال: إنما ذلك لخدمته وغسل ثوبه، وقال مجاهد: لا يقرب إلا التجارة ولا يستقرض منه، قال: وقوله فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ [ذاته] معناه من مال نفسه، وقال أبو يوسف: لعل قوله فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ [ذاته] منسوخ بقوله لا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ [البقرة: ١٨٨] [النساء: ٢٩] وقال ابن عباس: يأكل منه الشربة من اللبن والطرفة من الفاكهة ونحو هذا مما يخدمه، ويلط الحوض ويجد النخل، وينشد الضالة فليأكل غير مضر بنسل ولا ناهك في الحلب، وقال زيد بن أسلم: يأكل منه بأطراف أصابعه بلغة من العيش بتعبه.

Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Bu durum zengin vasi hakkındadır; yani malı nemalandırır, korur ve kendisi faydalanma amacıyla ondan hiçbir şeye el sürmez. Takvaya uygun ve en evla olan budur; meğerki yetimin malıyla meşgul olup [kendi maişetinde] darlık çeksin, bu takdirde fıkıh kuralı gereğince kendisine bir ücret takdir edilebilir. Yetimin malı sebebiyle geçiminden geri kalan fakir vasiye gelince; onun yetim malından meşru ölçüde (maruf ile) nasıl yiyeceği konusunda ihtilaf edilmiştir: Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh: «Ondan borç alır, eli genişlediğinde geri öder» demiştir. İbnü'l-Müseyyeb ise: «Yetimin malından su dahi içemez» demiştir. Kendisine: «Öyleyse { فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ } “Meşru ölçüde yesin” [Nisâ: 6] ayetinin anlamı nedir?» diye sorulunca: «Bu ancak ona hizmet etmesi ve elbisesini yıkaması karşılığındadır» demiştir. Mücâhid: «Ticaret dışında mala yaklaşamaz ve ondan borç alamaz» demiş ve { فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ } kavlinin anlamı kendi malından yesin demektir demiştir. Ebû Yûsuf: «{ فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ } kavli, { لا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ } “Mallarınızı aranızda bâtıl yollarla yemeyin” [Bakara: 188; Nisâ: 29] kavliyle neshedilmiş olabilir» demiştir. İbn Abbas şöyle demiştir: «Sütünden bir yudum içer, meyvesinden bir tadımlık yer ve onun işini görmesi karşılığında böylesi şeylerden yararlanır; havuzu sıvar, hurmayı budar, kaybolan hayvanı arar; dolayısıyla ne nesle zarar verecek ne de sütün tamamını sağacak şekilde yesin.» Zeyd b. Eslem ise: «Emeğine karşılık yetecek kadar bir azık olmak üzere parmak uçlarıyla yesin» demiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذه استعارة للتقلل، وقال مالك ﵀ وغيره: يأخذ منه أجرة بقدر تعبه، فهذه كلها تدخل فيما هو أحسن، وكمال تفسير هذه المعاني في سورة النساء بحسب ألفاظ تلك الآيات، وفي الخبر عن قتادة أن هذه الآية لما نزلت شقت على المسلمين وتجنبوا الأكل معهم في صحفة ونحوه، فنزلت وَإِنْ تُخالِطُوهُمْ فَإِخْوانُكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ [البقرة: ٢٢٠] وقوله حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ غاية الإمساك عن مال اليتيم، ثم ما بعد الغاية قد بينته آية أخرى، وما بعد هذه الغايات أبدا موقوف حتى يقوم فيه دليل شرعي أو يقتضي ذلك الاتفاق في النازلة، ومثل هذا قول عائشة ﵂ أنا فتلت قلائد هدي رسول الله ﷺ بيدي، وبعث بها، فلم يحرم علي رسول الله ﷺ شيء أحله الله له حتى نحر الهدي، و «الأشد» جمع شد عند سيبويه، وقال أبو عبيدة: لا واحد له من لفظه، ومعناها قواه في العقل والتجربة والنظر لنفسه، وذلك لا يكون إلا مع البلوغ، ف «الأشد» في مذهب مالك أمران، البلوغ بالاحتلام أو ما يقوم مقامه حسب الخلاف في ذلك، والرشد في المال، واختلف هل من شروط ذلك الرشد في الدين على قولين، فابن القاسم لا يراعيه إذا كان ضابطا لماله، وراعاه غيره من بعض أصحاب مالك، ومذهب أبي حنيفة أن الأشد هو البلوغ فقط فلا حجر عنده على بالغ إلا أن يعرف منه السفه.

Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Bu, azla yetinme hususunda bir istiaredir. Mâlik rahmetullâhi aleyh ve başkaları: «Emeği miktarınca ondan bir ücret alır» demişlerdir. Bütün bunlar «en güzel olan» kapsamına girer. Bu manaların tam tefsiri, ilgili ayetlerin lafızları doğrultusunda Nisâ Suresi'ndedir. Katâde'den gelen rivayette, bu ayet indiğinde Müslümanlara ağır gelmiş ve yetimlerle aynı kaptan yemek yemekten ve benzeri şeylerden kaçınmışlardı; bunun üzerine: { وَإِنْ تُخالِطُوهُمْ فَإِخْوانُكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ } “Eğer onlarla bir arada yaşarsanız artık onlar sizin kardeşlerinizdir; Allah bozanı da düzelteni de bilir” [Bakara: 220] ayeti indi. Yüce [Allah]'ın: { حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ } kavli, yetimin malından el çekmenin nihai sınırıdır (gayesidir); bu sınırdan sonrasını ise başka bir ayet açıklamıştır. Bu tür gayelerin sonrası, hakkında şer'î bir delil ikame edilinceye veya hadisedeki ittifak bunu gerektirinceye kadar daima tevkîfidir. Âişe radıyallâhu anhâ'nın şu sözü de böyledir: «Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kurbanlık develerinin gerdanlıklarını kendi elimle ördüm, o da bunları gönderdi; kurban kesilinceye kadar Allah'ın kendisine helal kıldığı hiçbir şey Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e haram olmadı.» el-Eşudd (الأشد), Sîbeveyh'e göre «şiddet» lafzının çoğuludur. Ebû Ubeyde ise: «Kendi lafzından tekili yoktur» demiştir. Anlamı; akılda, tecrübede ve kendi işini görmede kuvvetlerinin kemale ermesidir ki bu da ancak büluğ ile birlikte olur. Dolayısıyla Mâlik'in mezhebinde «el-eşudd» iki şeydir: İhtilam yoluyla veya bu konudaki ihtilafa göre onun yerine geçen şeylerle büluğa ermek ve malda rüşte ermektir. Dinde rüşte ermenin bunun şartlarından olup olmadığı hususunda iki görüş halinde ihtilaf edilmiştir: İbnü'l-Kāsım malına sahip çıktığı takdirde dinî rüştü gözetmez; Mâlik'in bazı talebeleri ise bunu şart koşmuştur. Ebû Hanîfe'nin mezhebi ise «el-eşudd»un sadece büluğ olduğu yönündedir; ona göre büluğa eren kimse sefihliği ile bilinmedikçe hacir altına alınamaz.

قال القاضي أبو محمد: ولست من هذا التقييد في قوله على ثقة، وقال أبو إسحاق الزجاج «الأشد»

Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Onun görüşündeki bu kayıttan tam emin değilim. Ebû İshak ez-Zeccâc şöyle demiştir: «el-Eşudd»,

في قوله أن تأتي على الصبي ثمان عشرة سنة، وإنما أراد أنها بعض ما قيل في حد البلوغ لمن لا يحتلم، وأما أن يكون بالغ رشيد تقي لا يدفع إليه ماله حتى يبلغ هذه المدة فشيء لا أحفظ من يقوله، وقوله بِالْعَهْدِ لفظ عام لكل عهد وعقد بين الإنسان وبين ربه أو بينه وبين المخلوقين في طاعة، وقوله إِنَّ الْعَهْدَ كانَ مَسْؤُلًا أي مطلوبا ممن عهد إليه أو عوهد هل وفى به أم لا؟

onun sözüne göre çocuğun on sekiz yaşına gelmesidir. Zeccâc bununla, ihtilam olmayan kimse için büluğ sınırına dair söylenen görüşlerden birini kastetmiştir. Yoksa baliğ, reşit ve takva sahibi bir kimseye bu yaşa gelinceye kadar malının verilmeyeceğini söyleyen birini ben bilmiyorum. Yüce [Allah]'ın { بِالْعَهْدِ } kavli, insan ile Rabbi arasındaki veya insan ile diğer yaratılmışlar arasında meşru dairedeki her türlü ahit ve sözleşmeyi kapsayan genel bir lafızdır. Yüce [Allah]'ın: { إِنَّ الْعَهْدَ كانَ مَسْؤُلًا } kavli ise; kendisine söz verilen veya sözleşme yapılan kimseden, bu söze vefa gösterip göstermediğinin sorulacağı, talep edileceği anlamına gelir.

وقوله تعالى: وَأَوْفُوا الْكَيْلَ الآية، أمر الله تعالى في هذه الآية أهل التجر والكيل والوزن أن يعطوا الحق في كيلهم ووزنهم، وروي عن ابن عباس أنه كان يقف في السوق ويقول: يا معشر الموالي إنكم وليتم أمرين بهما هلك الناس قبلكم، هذا المكيال وهذا الميزان.

Yüce Allah'ın: { وَأَوْفُوا الْكَيْلَ } “Ölçtüğünüz zaman tam ölçün...” ayetinde Allah Teâlâ, ticaret, ölçü ve tartı ehline ölçü ve tartılarında hakkı vermelerini emretmiştir. İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre o çarşıda durur ve şöyle derdi: «Ey mevâlî topluluğu! Siz iki işin başına geçirildiniz ki, sizden öncekiler bu iki şey yüzünden helak olmuştu: İşte bu ölçek ve bu terazi!»

قال القاضي أبو محمد: وتقتضي هذه الآية أن الكيل على البائع، لأن المشتري لا يقال له أوف الكيل، هذا ظاهر اللفظ والسابق منه، و «القسطاس» قال الحسن هو القبان، ويقال القفان وهو القلسطون، ويقال القرسطون، وقيل: «القسطاس» الميزان صغيرا كان أو كبيرا، وقال مجاهد «القسطاس» العدل، وكان يقول هي لغة رومية، فكأن الناس قيل لهم زنوا بمعدلة في وزنكم، وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو وابن عامر وعاصم في رواية أبي بكر «القسطاس» بضم القاف، وقرأ حمزة والكسائي وحفص عن عاصم «القسطاس» بكسر القاف، وهما لغتان، واللفظة منه للمبالغة من القسط، والمراد بها في الآية جنس الموازين المعدّلة على أي صفة كانت، قال أبو حاتم إنما قرأ بكسر القاف أهل الكوفة، وكل قراءة لا تجاوز الكوفة إلى الحرمين والبصرة فاقرأ بغيرها، وقرأت فرقة «القصطاس» بالصاد.

Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Bu ayet, ölçmenin satıcıya ait olduğunu gerektirir; çünkü alıcıya «ölçüyü tam yap» denmez; lafzın zahiri ve ilk akla gelen anlamı budur. el-Kıstâs (القسطاس) hakkında Hasan: «O kabbândır» demiştir; kaffân, kalastûn ve karastûn da denir. el-Kıstâs'ın küçük olsun büyük olsun terazi olduğu da söylenmiştir. Mücâhid ise: «el-Kıstâs adalettir» demiş ve bunun Rumca bir kelime olduğunu söylerdi; yani insanlara «tartınızda adaletle tartın» denilmiş gibidir. İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr, İbn Âmir ve Ebû Bekir rivayetinde Âsım kāf'ın dammesiyle «القسطاس» okumuşlardır. Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Hafs ise kāf'ın kesresiyle «القسطاس» okumuşlardır; bunlar iki ayrı lügattir. Bu lafız, adalet anlamındaki el-kıst (القسط) kökünden mübalağa bildiren bir kelimedir. Ayette bununla kastedilen, hangi vasıfta olursa olsun adaletli terazilerin cinsidir. Ebû Hâtim: «Kāf'ın kesresiyle ancak Kûfe ehli okumuştur; Kûfe'yi aşıp Haremeyn ve Basra'ya geçmeyen her kıraat yerine başkasını oku» demiştir. Bir grup da sâd ile «القصطاس» okumuştur.

قال القاضي أبو محمد: وكان مذهب مجاهد في هذا وفي ميزان القيامة، وكل ذلك أنها استعارات للعدل، وقوله: في ميزان القيامة مردود، وعقيدة أهل السنة أنه ميزان له عمود وكفتان.

Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Mücâhid'in bu ayetteki ve kıyamet terazisindeki mezhebi, bütün bunların adaletten kinaye/istiare olduğu yönündeydi. Kıyamet terazisi hakkındaki bu görüşü merduttur; zira Ehl-i Sünnet'in inancı, onun bir dili (direği) ve iki kefesi olan hakiki bir terazi olduğu şeklindedir.

وسمعت أبي ﵁ يقول رأيت الواعظ أبا الفضل الجوهري في جامع عمرو بن العاص يعظ الناس في الوزن فقال في جملة كلامه إن هيئة اليد بالميزان عظة وذلك أن الأصابع تجيء منها صورة المكتوبة ألف ولا مان وهاء فكأن الميزان يقول الله الله.

Babam radıyallâhu anh'ı şöyle derken işittim: «Vaiz Ebu'l-Fazl el-Cevherî'yi Amr b. el-Âs Camiinde insanlara tartı konusunda vaaz ederken gördüm; sözleri arasında şöyle dedi: Teraziyi tutan elin şekli bir ibrettir; zira parmaklardan elif, iki lâm ve he harflerinden oluşan yazılı sûret meydana gelir; sanki terazi 'Allah, Allah' demektedir.»

قال القاضي أبو محمد: وهذا وعظ جميل، و «التأويل» في هذه الآية المآل. قاله قتادة، ويحتمل أن يكون «التأويل» مصدر تأول أي يتأول عليكم الخير في جميع أموركم إذا أحسنتم في الكيل والوزن، والفرض من أمر الكيل والوزن تحري الحق، فإن غلب الإنسان تعد تحريه شيء يسير من تطفيف شاذا لم يقصده بذلك نزر موضوع عنه إثمه، وذلك ما لا يكون الانفكاك عنه في وسع، وقوله وَلا تَقْفُ معناه ولا تقل ولا تتبع.

Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Bu güzel bir vaazdır. Bu ayetteki et-Te'vîl (التأويل), akıbet ve neticedir; bunu Katâde söylemiştir. et-Te'vîl'in «teevvele» fiilinin masdarı olması da muhtemeldir; yani ölçü ve tartıda dürüst davrandığınızda bütün işlerinizde üzerinize hayır tevil olunur/döner. Ölçü ve tartı hususundaki farz olan görev, hakkı araştırmaktır. Şayet insan gayret gösterdikten sonra kastetmediği çok az ve istisnai bir eksiklik galebe çalarsa, bu az miktarın günahı kendisinden kaldırılmıştır; zira bundan tamamen kaçınmak insanın gücü dahilinde değildir. Yüce [Allah]'ın: { وَلا تَقْفُ } kavlinin anlamı: «Söyleme ve peşine düşme» demektir.

قال القاضي أبو محمد: لكنها لفظة تستعمل في القذف والعضه، ومنه قول النبي ﷺ: «نحن بنو النضر لا نقفو أمنا ولا ننتفي من أبينا» ، ونقول فلان قفوتي أي موضع تهمتي، وتقول العرب رب سامع عذرتي ولم يسمع قفوتي أي ما رميت به، وهذا مثل للذي يفشي سره ويعتذر من ذنب لم يسمعه المعتذر إليه، وقد قال ابن عباس أيضا ومجاهد: وَلا تَقْفُ معناه، ولا ترم، ومن هذه اللفظة قول الشاعر:

Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Fakat bu lafız kazf (zina iftirası atmak) ve iftira hususunda kullanılır. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu sözü bundandır: «Biz Nadr'ın oğullarıyız; annemize iftira atmayız (nezkür/nakfû), babamızı da inkâr etmeyiz.» «Filanca benim töhmet altındaki kimsedir (فلان قفوتي)» denir. Araplar: «Nice kimse özrümü işitir de bana atılan iftirayı (قفوتي) işitmez» derler; bu, sırrını ifşa eden ve kendisine özür dilenen kişinin hiç duymadığı bir günahtan dolayı özür dileyen kimse için kullanılan bir meseldir. İbn Abbas ve Mücâhid de { وَلا تَقْفُ } kavlinin anlamının «İftira atma/suçlama» olduğunu söylemişlerdir. Bu lafızla ilgili olarak şair şöyle demiştir:

ومثل الدمى شم العرانين ساكن ... بهن الحياء لا يشعن التقافيا

Ve heykeller gibi dik burunlu, ağırbaşlı kadınlar ki; onlarda haya vardır, birbirlerini çekiştirip iftira yaymazlar.

وقال الكميت: [الوافر]

Kümeyt ise şöyle demiştir: [Vâfir]

ولا أرم البرى بغير ذنب ... ولا أقفو الحواضن إن قفينا

Ben suçsuz kimseye günahı olmadan iftira atmam ... Çocuk bakan kadınlar ayıplasa bile ben onların ardına düşüp ayıplamam.

وأصل هذه اللفظة من اتباع الأثر، تقول قفوت الأثر، ويشبه أن هذا من القفا مأخوذ، ومنه قافية الشعر لأنها تقفو البيت، وتقول قفت الأثر، ومن هذا: هو القائف، وتقول فقوت الأثر بتقديم الفاء على القاف، ويشبه أن يكون هذا من تلعب العرب في بعض الألفاظ، كما قالوا وعمري في لعمري وحكى الطبري عن فرقة أنها قالت قفا وقاف مثل عثا وعاث، فمعنى الآية، ولا تتبع لسانك من القول ما لا علم لك به، وذهب منذر بن سعيد إلى أن قفا وقاف مثل جبذ وجذب فهذه الآية بالجملة تنهى عن قول الزور والقذف وما أشبه ذلك من الأقوال الكاذبة الردية، وقرأ الجمهور «ولا تقف» ، وقرأ بعض الناس فيما حكى الكسائي «ولا تقف» بضم القاف وسكون الفاء، وقرأ الجراح «والفآد» بفتح الفاء وهي لغة، وأنكرها أبو حاتم وغيره، وعبر عن السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ ب أُولئِكَ لأنها حواس لها إدراك، وجعلها في هذه الآية مسؤولة، فهي حالة من يعقل، فلذلك عبر عنها ب أُولئِكَ، وقد قال سيبويه ﵀ في قوله تعالى: رَأَيْتُهُمْ لِي ساجِدِينَ [يوسف: ٤] إنه إنما قال رأيتهم في نجوم لأنه لما وصفها بالسجود وهو من فعل من يعقل، عبر عنها بكناية من يعقل، وحكى الزجاج أن العرب تعبر عما يعقل وعما لا يعقل ب «أولئك» ، وأنشد هو والطبري: [الكامل]

Bu lafzın aslı izin ardınca gitmekten gelir; «İzin ardına düştüm (قفوت الأثر)» dersin. Bunun ense/arka manasındaki «kıfâ»dan (القفا) alınmış olması muhtemeldir; beytin ardından geldiği için şiirin kafiyesine de (قافية) bu isim verilmiştir. «İzin peşinden gittim (قفت الأثر)» dersin, iz sürücüye «kāif» (القائف) denmesi de bundandır. Fâ harfini kāf harfinin önüne geçirerek «فقوت الأثر» da dersin; bu durum Arapların «le'amrî» yerine «ve'amrî» demeleri gibi bazı lafızlardaki tasarruflarından biridir. Taberî bir gruptan, «قفا» ile «قاف» kelimelerinin tıpkı «عثا» ve «عاث» gibi olduğunu nakletmiştir. Dolayısıyla ayetin anlamı: «Hakkında bilgin olmayan sözü diline dolayıp peşine düşme» demektir. Münzir b. Saîd ise «قفا» ve «قاف» kelimelerinin tıpkı «جبذ» ve «جذب» gibi olduğu görüşüne varmıştır. Özetle bu ayet; yalan şahitlikten, iftiradan ve bunlara benzer kötü ve asılsız sözlerden nehyetmektedir. Cumhur «ولا تقف» şeklinde okumuştur; insanların bir kısmı ise Kisâî'nin naklettiğine göre kāf'ın dammesi ve fâ'nın sükûnu ile «ولا تقف» okumuştur. Cerrâh ise dilde bir lügat olarak fâ'nın fethasıyla «والفآد» okumuştur; ancak Ebû Hâtim ve başkaları bunu reddetmiştir. { السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ } uzuvları idrak sahibi duyular olduğu ve bu ayette kendilerine hesap sorulacağı için akıl sahipleri gibi değerlendirilmiş, bu sebeple de onlar hakkında { أُولئِكَ } zamiri kullanılmıştır. Sîbeveyh rahmetullâhi aleyh, Yüce [Allah]'ın: { رَأَيْتُهُمْ لِي ساجِدِينَ } “Onları bana secde ederlerken gördüm” [Yûsuf: 4] kavli hakkında şöyle demiştir: Yıldızlar hakkında «رأيتهم» demiştir; çünkü onları akıl sahiplerinin fiili olan secde ile niteleyince, onlar hakkında akıl sahiplerine ait zamiri kullanmıştır. Zeccâc ise Arapların hem akıl sahibi olanlar hem de olmayanlar için «أولئك» lafzını kullandıklarını nakletmiş, kendisi ve Taberî şu beyti delil getirmişlerdir: [Kâmil]

ذم المنازل بعد منزلة اللوى ... والعيش بعد أولئك الأيام

Levâ konağından sonraki konakları kına ... Ve o geçen günlerden sonraki hayatı da!

فأما حكاية أبي إسحاق عن اللغة فأمر يوقف عنده، وأما البيت فالرواية فيه الأقوام، والضمير في عَنْهُ يعود على ما ليس للإنسان به علم، ويكون المعنى أن الله تعالى يسأل سمع الإنسان، وبصره، وفؤاده عما قال مما لا علم له به، فيقع تكذيبه من جوارحه وتلك غاية الخزي، ويحتمل أن يعود الضمير في عَنْهُ على كل التي هي للسمع والبصر والفؤاد، والمعنى أن الله تعالى يسأل الإنسان عما حواه سمعه وبصر وفؤاده، فكأنه قال كل هذه كان الإنسان عنه مسؤولا، أي عما حصل لهؤلاء من الإدراكات ووقع منها من الخطأ، فالتقدير عن أعمالها مسؤولا، فهو على حذف مضاف.

Ebû İshak'ın lügate dair naklettiği bu husus durup düşünülmesi gereken bir meseledir; beyte gelince oradaki asıl rivayet «الأقوام» (kavimler) şeklindedir. { عَنْهُ } kavlindeki zamir, insanın hakkında bilgisi olmadığı şeye döner; mana da şöyle olur: Allah Teâlâ insanın kulağına, gözüne ve kalbine, hakkında bilgisi olmadığı halde söylediği sözleri sorar ve kişinin organları onu yalanlar ki bu da rezilliğin son noktasıdır. { عَنْهُ } lafzındaki zamirin, kulak, göz ve kalbin hepsini ifade eden «küll» kelimesine dönmesi de muhtemeldir. Bu takdirde mana: Allah Teâlâ insana kulağının, gözünün ve kalbinin neleri kapsadığını sorar şeklinde olur; sanki şöyle buyurmuştur: «Bütün bunlardan insan sorumlu tutulacaktır», yani bunlarda meydana gelen idraklerden ve işlenen hatalardan dolayı sorumlu tutulacaktır; bu durumda takdir «onların amellerinden sorumludur» şeklinde olup hazfedilmiş bir muzâf bulunmaktadır.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:

[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٣٧ الى ٤٠]

[İsrâ Suresi (17), Ayetler 37-40]

وَلا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولاً (٣٧) كُلُّ ذلِكَ كانَ سَيِّئُهُ عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوهاً (٣٨) ذلِكَ مِمَّا أَوْحى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ وَلا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتُلْقى فِي جَهَنَّمَ مَلُوماً مَدْحُوراً (٣٩) أَفَأَصْفاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ وَاتَّخَذَ مِنَ الْمَلائِكَةِ إِناثاً إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلاً عَظِيماً (٤٠)

{ وَلا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولاً (٣٧) كُلُّ ذلِكَ كانَ سَيِّئُهُ عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوهاً (٣٨) ذلِكَ مِمَّا أَوْحى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ وَلا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتُلْقى فِي جَهَنَّمَ مَلُوماً مَدْحُوراً (٣٩) أَفَأَصْفاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ وَاتَّخَذَ مِنَ الْمَلائِكَةِ إِناثاً إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلاً عَظِيماً (٤٠) } “Yeryüzünde böbürlenerek yürüme! Çünkü sen ne yeri yarabilir ne de boyca dağlara ulaşabilirsin. Bütün bunların kötülüğü Rabbinin katında mekruhtur (hoş karşılanmayan şeylerdir). İşte bunlar, Rabbinin sana vahyettiği hikmetlerdendir. Allah ile beraber başka bir ilah edinme; yoksa kınanmış ve kovulmuş olarak cehenneme atılırsın. Rabbiniz oğulları size ayırıp da kendisi meleklerden kızlar mı edindi? Doğrusu siz çok büyük bir söz söylüyorsunuz!”

قرأ الجمهور «مرحا» بفتح الراء مصدر من مرح يمرح إذا تسبب مسرورا بدنياه مقبلا على راحته،

Cumhur, rā harfinin fethasıyla masdar olarak «مَرَحاً» şeklinde okumuştur; bu da dünyasından sevinç duyup rahatına daldığında kullanılan «مَرِحَ يَمْرَحُ» fiilindendir.

فهذا هو المرح، فنهي الإنسان في هذه الآية أن يكون مشيه في الأرض على هذا الوجه، ثم قيل له إنك لن تقطع الأرض وتمسحها بمشيك، ولن تبلغ أطوال الجبال فتنالها طولا، فإذا كنت لا تستوي في الأرض بمشيك فقصرك نفسك على ما يوجبه الحق من المشي والتصرف أولى وأحق، وخوطب النبي ﷺ بهذه الآية والمراد الناس كلهم.

İşte kibir/şımarıklık (merah) budur. Bu ayette insan, yeryüzündeki yürüyüşünün bu şekilde olmasından nehyedilmiştir. Sonra ona şöyle denilmiştir: Sen yürüyüşünle yeryüzünü kat edip katedemez/ölçemezsin ve boyca dağların zirvelerine erişip onlara ulaşamazsın. Mademki yürüyüşünle yeryüzünü katlayamazsın, o halde kendini hakikatin gerektirdiği yürüyüş ve davranış ölçüsüyle sınırlandırman daha evla ve daha doğrudur. Bu ayette hitap Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'edir; ancak kastedilen bütün insanlardır.

قال القاضي أبو محمد: وإقبال الناس على الصيد ونحوه تنزها دون حاجة إلى ذلك داخل في هذه الآية، وأما الرجل يستريح في اليوم النادر أو الساعة من يومه يجم بها نفسه في التفرج والراحة ليستعين بذلك على شغل من البر كقراءة علم أو صلاة، فليس ذلك بداخل في هذه الآية، وقرأت فرقة فيما حكى يعقوب «مرحا» بكسر الراء على بناء اسم الفاعل، وهذا المعنى يترتب على هذه القراءة، ولكن يحسن معها معنى آخر ذكره الطبري مع القراءة الأولى وهو بهذه القراءة أليق، وهو أن قوله لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولًا أراد به أنك أيها المرح المختال الفخور لا تخرق الأرض ولا تطاول الجبال بفخرك وكبرك، وذهب بالألفاظ إلى هذا المعنى، ويحسن ذلك مع القراءة بكسر الراء من المرح، لأن الإنسان نهي حينئذ عن التخلق بالمرح في كل أوقاته، إذ المشي في الأرض لا يفارقه، فلم ينه إلا عن يكون مرحا، وعلى القراءة الأخرى إنما نهي من ليس بمرح عن أن يمشي في بعض أوقاته مرحا فيترتب في «المرح» بكسر الراء أن يؤخذ بمعنى المتكبر المختال، وخرق الأرض قطعها، والخرق الواسع من الأرض ومنه قول الشاعر:

Kadı Ebû Muhammed der ki: İnsanların ihtiyaç duymaksızın sırf keyif ve eğlence için ava ve benzeri şeylere yönelmesi bu ayetin kapsamına girer. Ancak bir kimsenin, ilim tahsili veya namaz gibi hayırlı bir amele güç yetirebilmek amacıyla nadir bir günde ya da günün bir saatinde dinlenip nefesini tazelemek için gezintiye çıkması ve dinlenmesi bu ayetin kapsamına girmez. Ya'kūb'un naklettiğine göre bir topluluk rā harfinin kesresiyle ism-i fâil vezninde «مَرِحاً» şeklinde okumuştur. Bu mana bu kıraate uygundur; fakat Taberî'nin ilk kıraatle birlikte zikrettiği ve bu kıraate daha da yakışan diğer bir mana da şudur: Yüce [Allah]'ın { لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولًا } kavliyle muradı şudur: "Ey şımarık, kibirli ve övüngen kişi! Sen övünmen ve kibrinle ne yeri yarabilir ne de dağlarla boy ölçüşebilirsin." Lafızları bu manaya hamletmiştir. Bu mana rā harfinin kesresiyle «مَرِحاً» okunuşunda daha güzel oturur; çünkü bu takdirde insan her vaktinde şımarıklığı ahlak edinmekten nehyedilmiş olur. Zira yeryüzünde yürümek insandan ayrılmaz bir vasıftır, dolayısıyla o ancak şımarık/kibirli olmaktan nehyedilmiştir. Diğer kıraate göre ise, şımarık olmayan bir kimse bazı vakitlerinde şımararak yürümekten nehyedilmiştir. Dolayısıyla rā harfinin kesresiyle «المَرِح» lafzının kibirli ve çalımlı manasına alınması uygundur. Yeri yarmak (hark), onu katetmektir. «El-hark» ise arazinin geniş olanıdır. Şairin şu sözü de bu kabildendir:

[المتقارب]

[Mütekârib]

وخرق تجاوزت مجهوله ... بوجناء خرق تشكى الكلالا

Ve nice uçsuz bucaksız çölü aştım bilinemezliğini... Yorgunluktan şikayet eden, hızlı ve güçlü bir dişi deveyle.

ويقال لثقب الأرض، وليس هذا المعنى في الآية، ومنه قول رؤبة بن العجاج:

[Hark] yerin delinmesi için de kullanılır; fakat ayetteki anlam bu değildir. Ru'be b. el-Accâc'ın şu sözü de bundandır:

وقاتم الأعماق خاوي المخترق وقرأ الجراح الأعرابي «تخرق» بضم الراء، وقال أبو حاتم: لا تعرف هذه اللغة، وقوله تعالى: كُلُّ ذلِكَ كانَ سَيِّئُهُ الآية، قرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو، وأبو جعفر والأعرج «سيئة» ، وقرأ عاصم وابن عامر وحمزة والكسائي والحسن ومسروق «سيئه» على إضافة سيىء إلى الضمير، والإشارة على القراءة الأولى إلى ما تقدم ذكره مما نهي عنه كقول أف وقذف الناس والمرح وغير ذلك، والإشارة على القراءة الثانية إلى جميع ما ذكر في هذه الآيات من بر ومعصية، ثم اختص ذكر السيّء منه بأنه مكروه عند الله تعالى، فأما من قرأ «سيئه» بالإضافة إلى الضمير فإعراب قراءته بين: وسيىء اسم كانَ ومَكْرُوهاً خبرها، وأما من قرأ «سيئة» فهي الخبر ل كانَ، واختلف الناس في إعراب قوله مَكْرُوهاً، فقالت فرقة هو خبر ثان ل كانَ حمله على لفظ كل، و «سيئة» محمول على المعنى في جميع هذه الأشياء المذكورة قبل، وقال بعضهم هو نعت ل سَيِّئُهُ لأنه لما كان تأنيثها غير حقيقي جاز أن توصف بمذكر.

Ve derinlikleri karanlık, geçitleri ıssız... Cerrâh el-A'râbî rā harfinin dammesiyle «تَخْرُقَ» okumuştur. Ebû Hâtim ise: "Böyle bir lügat bilinmemektedir" demiştir. Yüce Allah'ın: { كُلُّ ذلِكَ كانَ سَيِّئُهُ } ayetine gelince; İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr, Ebû Ca'fer ve A'rec «سَيِّئَةً» şeklinde okumuşlardır. Âsım, İbn Âmir, Hamza, Kisâî, Hasan ve Mesrûk ise «seyyi'» kelimesini zamire muzâf kılarak «سَيِّئُهُ» şeklinde okumuşlardır. Birinci kıraate göre işaret; "öf" demek, insanlara iftira atmak, böbürlenmek ve benzeri gibi daha önce yasaklanan şeylere yöneliktir. İkinci kıraate göre ise işaret, bu ayetlerde zikredilen iyilik ve günahların tamamına yöneliktir; sonra bunlardan kötülük olanın Allah Teâlâ katında mekruh olduğu tahsis edilerek zikredilmiştir. Zamire izafetle «سَيِّئُهُ» okuyanların kıraatindeki irab açıktır: «Seyyi'» kelimesi { كانَ }'nin ismi, { مَكْرُوهاً } ise onun haberidir. «سَيِّئَةً» şeklinde okuyanlara göre ise o, { كانَ }'nin haberidir. { مَكْرُوهاً } lafzının irabı konusunda ihtilaf edilmiştir: Bir grup, bunun { كُلُّ } lafzına hamledilerek { كانَ }'nin ikinci haberi olduğunu, «سَيِّئَةً» kelimesinin ise daha önce zikredilen bütün bu şeylerin manasına hamledildiğini söylemiştir. Bazıları da bunun { سَيِّئُهُ } için niteleme (sıfat) olduğunu, zira onun müennesliği hakiki olmadığı için müzekkerle nitelenmesinin caiz olduğunu belirtmiştir.

قال القاضي أبو محمد: وضعف أبو علي الفارسي هذا، وقال إن المؤنث إذا ذكر فإنما ينبغي أن يكون ما بعده وفقه، وإنما التساهل أن يتقدم الفعل المسند إلى المؤنث وهو في صيغة ما يسند إلى المذكر ألا ترى أن قول الشاعر: [المتقارب]

Kadı Ebû Muhammed der ki: Ebû Ali el-Fârisî bunu zayıf görmüş ve şöyle demiştir: Müennes zikredildiğinde kendisinden sonrasının ona uygun olması gerekir. Müsamaha ancak müennese isnad edilen fiilin, müzekkere isnad edilen sîgada öne geçmesi durumunda söz konusudur. Görmez misin ki şairin şu sözü: [Mütekârib]

فلا مزنة ودقت ودقها ... ولا أرض أبقل إبقالها

Ne bir bulut bıraktı yağmurunu... Ne de bir yer yeşertti otunu!

مستقبح عندهم، ولو قال قائل، أبقل أرض لم يكن قبيحا، قال أبو علي ولكن يجوز في قوله مَكْرُوهاً أن يكون بدلا من سَيِّئُهُ، قال ويجوز أن يكون حالا من الذكر الذي في قوله عِنْدَ رَبِّكَ ويكون قوله عِنْدَ رَبِّكَ في موضع الصفة ل سَيِّئُهُ، وقرأ عبد الله بن مسعود «كان سيئاته» ، وروي عنه «كان سيئات» بغير هاء، وروي عنه «كان خبيثة» ، وذهب الطبري إلى أن هذه النواهي كلها معطوفة على قوله أولا:

onlara göre çirkin görülmüştür; şayet söyleyen «أبقل أرض» deseydi çirkin olmazdı. Ebû Ali şöyle devam etmiştir: Ancak { مَكْرُوهاً } kavlinin { سَيِّئُهُ } lafzından bedel olması caizdir; keza { عِنْدَ رَبِّكَ } kavlindeki zamirden hâl olması ve { عِنْدَ رَبِّكَ } kavlinin { سَيِّئُهُ } lafzına sıfat konumunda bulunması da caizdir. Abdullah b. Mes'ûd «كانَ سَيِّئَاتُهُ» şeklinde okumuş, kendisinden he harfi olmaksızın «كانَ سَيِّئَاتٍ» şeklinde ve «كانَ خَبِيثَةً» şeklinde de rivayet edilmiştir. Taberî ise bu yasakların tamamının en başta geçen şu ayete matuf olduğu görüşüne varmıştır:

وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ [الإسراء: ٢٣] وليس ذلك بالبين، قوله ذلِكَ مِمَّا أَوْحى إِلَيْكَ رَبُّكَ الآية.

{ وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ } “Rabbin, yalnız kendisine ibadet etmenizi kesin olarak emretti” [İsrâ: 23]. Ancak bu görüş açık ve belirgin değildir. { ذلِكَ مِمَّا أَوْحى إِلَيْكَ رَبُّكَ } ayetine gelince:

الإشارة ب ذلِكَ إلى هذه الآداب التي تضمنتها هذه الآيات المتقدمة أي هذه من الأفعال المحكمة التي تقتضيها حكمة الله في عباده وخلقه لهم محاسن الأخلاق، والْحِكْمَةِ قوانين المعاني المحكمة والأفعال الفاضلة، ثم عطف قوله وَلا تَجْعَلْ على ما تقدم من النواهي، والخطاب للنبي ﵇، والمراد كل من سمع الآية من البشر، و «المدحور» ، المهان المبعد، وقوله أَفَأَصْفاكُمْ الآية، خطاب للعرب التي كانت تقول الملائكة بنات الله، فقررهم الله على هذه الحجة، أي أنتم أيها البشر لكم الأعلى من النسل ولله الإناث؟ فلما ظهر هذا التباعد الذي في قولهم عظم الله عليهم فساد ما يقولونه وشنعته، ومعناه عظيما في المنكر والوخامة، و «أصفاكم» معناه جعلكم أصحاب الصفوة، وحكى الطبري عن قتادة عن بعض أهل العلم أنه قال: نزلت هذه الآية في اليهود لأنهم قالوا هذه المقالة من أن الملائكة بنات الله.

{ ذلِكَ } ile yapılan işaret, geçen bu ayetlerin içerdiği edepleredir; yani bunlar, Allah'ın kulları üzerindeki hikmetinin ve onlar için güzel ahlakı yaratmasının gerektirdiği muhkem fiillerdendir. { الْحِكْمَةِ } ise muhkem manaların ve faziletli fiillerin kanunlarıdır. Daha sonra { وَلا تَجْعَلْ } kavli geçen nehiylere atfedilmiştir. Hitap Peygamber aleyhisselâm'adır; ancak kastedilen ayeti işiten bütün insanlardır. «El-medhûr» (مَدْحُوراً) ise aşağılanmış ve kovulmuş demektir. { أَفَأَصْفاكُمْ } ayeti, "melekler Allah'ın kızlarıdır" diyen Araplara hitaptır. Allah onları bu hüccetle ikrar ettirmiştir; yani ey insanlar, neslin üstün olanı size, dişiler ise Allah'a mı? Onların bu iddialarındaki tutarsızlık ve çelişki açığa çıkınca, Allah söyledikleri sözün fesadını ve çirkinliğini onların aleyhine büyüterek kınamıştır. Manası: Kötülük ve vebal bakımından çok büyük demektir. «Esfâkum» (أَصْفَاكُمْ) ifadesi ise "sizi seçkin kıldı, size en seçkinini verdi" manasındadır. Taberî, Katâde'den, o da bazı ilim ehlinden nakletmiştir ki: "Bu ayet Yahudiler hakkında inmiştir; çünkü onlar meleklerin Allah'ın kızları olduğu iddiasını öne sürmüşlerdi."

قال القاضي أبو محمد: والأول هو الذي عليه جمهور المفسرين.

Kadı Ebû Muhammed der ki: Müfessirlerin cumhurunun benimsediği görüş ise birincisidir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:

[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٤١ الى ٤٤]

[İsrâ Suresi (17), Ayetler 41-44]

وَلَقَدْ صَرَّفْنا فِي هذَا الْقُرْآنِ لِيَذَّكَّرُوا وَما يَزِيدُهُمْ إِلاَّ نُفُوراً (٤١) قُلْ لَوْ كانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَما يَقُولُونَ إِذاً لابْتَغَوْا إِلى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلاً (٤٢) سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبِيراً (٤٣) تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً (٤٤)

{ وَلَقَدْ صَرَّفْنا فِي هذَا الْقُرْآنِ لِيَذَّكَّرُوا وَما يَزِيدُهُمْ إِلاَّ نُفُوراً (٤١) قُلْ لَوْ كانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَما يَقُولُونَ إِذاً لابْتَغَوْا إِلى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلاً (٤٢) سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبِيراً (٤٣) تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً (٤٤) } “Andolsun biz, düşünüp öğüt alsınlar diye bu Kur'an'da [hakikatleri] türlü türlü açıkladık. Fakat bu, onların sadece kaçışını artırıyor. De ki: 'Eğer söyledikleri gibi O'nunla beraber başka ilahlar da olsaydı, o takdirde o ilahlar Arş'ın sahibine ulaşmak için mutlaka bir yol ararlardı.' O, onların söylediklerinden münezzehtir, yücedir ve çok üstündür. Yedi gök, yer ve bunlarda bulunanlar O'nu tesbih eder. O'nu hamd ile tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur; fakat siz onların tesbihini anlamazsınız. Şüphesiz O, halîmdir, çok bağışlayıcıdır.”

قرأ الجمهور «صرّفنا» بتشديد الراء على معنى صرّفنا فيه الحكم والمواعظ، وقرأ الحسن «صرفنا» بتخفيف الراء على معنى صرفنا فيه الناس إلى الهدى بالدعاء إلى الله، وقال بعض من شدد الراء: إن قوله فِي زائد، والتقدير ولقد صرفنا هذا القرآن، وهذا ضعيف، وقرأ الجمهور «ليذّكّروا» وقرأ حمزة والكسائي «ليذكروا» بسكون الذال وضم الكاف، وهي قراءة طلحة ويحيى والأعمش، وما في ضمن الآية من ترج وطماعية فهو في حق البشر وبحسب ظنهم فيمن يفعل الله معه هذا، و «النفور» عبارة عن شدة الإعراض تشبيها بنفور الدابة، وهو في هذه الآية مصدر لا غير، وروي أن في الإنجيل في معنى هذه الآية:

Cumhur, rā harfinin şeddesiyle «صَرَّفْنَا» okumuştur; manası, onda hükümleri ve öğütleri türlü türlü açıkladık demektir. Hasan ise rā harfinin şeddesiz haliyle «صَرَفْنَا» okumuştur; manası, onda insanları Allah'a davet ederek hidayete yönelttik demektir. Rā harfini şeddeli okuyanlardan bazıları, { فِي } lafzının zâid olduğunu ve takdirin «ولقد صرفنا هذا القرآن» şeklinde olduğunu söylemişlerdir; ancak bu zayıf bir görüştür. Cumhur «لِيَذَّكَّرُوا» şeklinde, Hamza ve Kisâî ise zâl'ın sükûnu ve kef'in dammesiyle «لِيَذْكُرُوا» şeklinde okumuşlardır; bu aynı zamanda Talha, Yahyâ ve A'meş'in de kıraatidir. Ayetin zımnındaki umut ve beklenti insanlar açısındandır ve Allah'ın kendilerine böyle davrandığı kimseler hakkındaki zannına göredir. «En-nüfûr» (نُفُوراً) ise binek hayvanının ürkmesine benzetilerek şiddetli yüz çevirmeyi ifade eder ve bu ayette sırf masdardır. İncil'de bu ayetin manasında şöyle geçtiği rivayet edilmiştir:

يا بني إسرائيل شوقناكم فلم تشتاقوا ونحنا لكم فلم تبكوا. وقوله تعالى: قُلْ لَوْ كانَ مَعَهُ آلِهَةٌ الآية إحبار بالحجة، واختلف الناس في معنى قوله لَابْتَغَوْا إِلى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا فحكى الطبري وغيره من المفسرين أن معناه لطلب هؤلاء الآلهة الزلفى إلى ذي العرش والقربة إليه بطاعته، فيكون السبيل على هذا التأويل بمعناها في قوله فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلًا [المزمل: ١٩] ، وقال سعيد بن جبير وأبو علي

"Ey İsrailoğulları! Sizi şevklendirdik ama şevke gelmediniz; size ağıt yaktık ama ağlamadınız." Yüce Allah'ın: { قُلْ لَوْ كانَ مَعَهُ آلِهَةٌ } ayeti delille susturmadır. İnsanlar { لَابْتَغَوْا إِلى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا } kavlinin manası hakkında ihtilaf etmişlerdir: Taberî ve diğer müfessirler bunun manasının, "o ilahlar Arş'ın sahibine itaat ederek O'na yaklaşmayı ve yakınlık kazanmayı dilerlerdi" şeklinde olduğunu nakletmişlerdir. Bu yoruma göre «es-sebîl» (yol), Yüce [Allah]'ın: { فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلًا } “Artık dileyen Rabbine bir yol tutar” [Müzzemmil: 19] kavlindeki anlamında olur. Saîd b. Cübeyr, Ebû Ali

الفارسي والنقاش وقاله المتكلمون أبو منصور وغيره، إن معنى الكلام، لابتغوا إليه سبيلا في إفساد ملكه ومضاهاته في قدرته، وعلى هذا التأويل تكون الآية بيانا للتمانع، وجارية مع قوله لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا [الأنبياء: ٢٢] .

el-Fârisî, Nakkâş ve kelamcılardan Ebû Mansûr ile başkaları ise sözün manasının: "O'nun mülkünü fesada uğratmak ve kudretinde O'nunla yarışmak için O'na karşı bir yol ararlardı" şeklinde olduğunu söylemişlerdir. Bu tefsire göre ayet, "delîl-i temânu'"un (ilahların çekişmesi delilinin) bir beyanı olur ve Yüce [Allah]'ın: { لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا } “Eğer o ikisinde (yerde ve gökte) Allah'tan başka ilahlar olsaydı, ikisi de mutlaka bozulup gitmişti” [Enbiyâ: 22] kavliyle aynı doğrultuda ilerler.

قال القاضي أبو محمد: ونقتضب شيئا من الدليل على أنه لا يجوز أن يكون مع الله ﵎ غيره، وذلك على ما قال أبو المعالي وغيره: إنا لو فرضناه لفرضنا أن يريد أحدهما تسكين جسم والآخر تحريكه، ومستحيل أن تنفذ الإرادتان، ومستحيل أن لا تنفذ جميعا، فيكون الجسم لا متحركا ولا ساكنا، فإن صحت إرادة أحدهما دون الآخر فالذي لم تتم إرادته ليس بإله، فإن قيل نفرضهما لا يختلفان، قلنا اختلافهما جائز غير ممتنع عقلا، والجائز في حكم الواقع، ودليل آخر، إنه لو كان الاثنان لم يمتنع أن يكونوا ثلاثة، وكذلك إلى ما لا نهاية، ودليل آخر أن الجزء الذي لا يتجزأ من المخترعات لا تتعلق به إلا قدرة واحدة، لا يصح فيها اشتراك، والآخر كذلك دأبا، فكل جزء إنما يخترعه واحد، وهذه نبذة شرحها بحسب التقصي يطول، وقرأ ابن كثير وحفص عن عاصم «كما يقولون» بالياء من تحت، وقرأ الجمهور «كما تقولون» ، وسُبْحانَهُ مصدر بفعل متروك إظهاره، فهو بمعنى التنزيه، موضعه هنا موضع تنزه، فلذلك عطف الفعل عليه في قوله وَتَعالى، والتعالي تفاعل أما في الشاهد والأجرام فهو من اثنين، لأن الإنسان إذا صعد في منزله أو في جبل فكأن ذلك يعاليه، وهو يعالي ويرتقي، وأما في ذكر الله تعالى فالتعالي هو بالقدر لا بالإضافة إلى شيء آخر، وقرأ ابن كثير ونافع وعاصم وأبو عمرو «عما يقولون» بالياء، وقرأ حمزة والكسائي «تقولون» بالتاء من فوق. وعُلُوًّا، مصدر على غير الفعل، فهو كقوله وَاللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً [نوح: ١٧] وهذا كثير، وقوله تعالى: تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ الآية، المعنى ينزهه عن هذه المقالة التي لكم، والاشتراك الذي أنتم بسبيله، السَّماواتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ، ثم أعاد على السماوات والأرض ضمير من يعقل لما أسند إليها فعل العاقل، وهو التسبيح، وقوله مَنْ فِيهِنَّ يريد الملائكة والإنس والجن، ثم عم بعد ذلك الأشياء كلها، في قوله وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ أي ينزه الله ويحمده ويمجده، واختلف أهل العلم في التسبيح، فقالت فرقة هو تجوز، ومعناه إن كل شيء تبدو فيه صنعة الصانع الدالة عليه فتدعو رؤية ذلك إلى التسبيح من المعتبر، ومن حجة هذا التأويل قوله تعالى:

Kadı Ebû Muhammed der ki: Allah ve celle ile beraber başka bir ilahın bulunmasının caiz olmadığına dair delilden bir miktar özetleyelim. Bu husus Ebü'l-Meâlî ve başkalarının belirttiği üzere şöyledir: Şayet bunu varsaysaydık, birinin bir cismi durdurmayı, diğerinin ise hareket ettirmeyi dilediğini varsayardık. Her iki iradenin birden gerçekleşmesi imkansızdır; ikisinin birden gerçekleşmemesi de imkansızdır, zira o zaman cisim ne hareketli ne de hareketsiz olurdu. Eğer birinin iradesi gerçekleşip diğerininki gerçekleşmezse, iradesi tamamlanamayan ilah olamaz. Şayet: "Onların ihtilaf etmediklerini varsayıyoruz" denilirse, biz deriz ki: Onların ihtilaf etmesi aklen caizdir, imkansız değildir; caiz olan ise [delil getirmede] vâki hükmündedir. Başka bir delil de şudur: Eğer iki tane olsaydı, üç olması da imkansız olmazdı ve bu şekilde sonsuza kadar giderdi. Diğer bir delil ise şudur: Yaratılan şeylerin bölünemeyen en küçük parçasına (cüz-i lâ yetecezzâ) ancak tek bir kudret taalluk eder, onda ortaklık sahih olmaz; sonraki her parça için de bu durum böyledir. Dolayısıyla her bir parçayı ancak tek bir varlık icat eder. Bu, derinlemesine açıklanması uzun sürecek bir özettir. İbn Kesîr ve Âsım'dan rivayetle Hafs alttan yâ ile «كما يقولون» okumuş; cumhur ise «كما تقولون» okumuştur. { سُبْحانَهُ } lafzı zikredilmesi terk edilmiş bir fiilin masdarı olup tenzih manasındadır. Buradaki konumu tenzih konumu olduğu için { وَتَعالى } kavlindeki fiil ona atfedilmiştir. «Teâlî» (تفاعل) babındandır; görünen alemde ve cisimlerde iki taraflı olur. Çünkü insan evinde veya dağda yükseldiğinde sanki o yer onun üstüne çıkmaya çalışır, o da ona üstün gelir ve yükselir. Allah Teâlâ'nın zikrindeki yücelik (teâlî) ise başka bir şeye izafetle değil, kudret ve şan iledir. İbn Kesîr, Nâfi', Âsım ve Ebû Amr yâ ile «عما يقولون» okumuş; Hamza ve Kisâî ise üstten tâ ile «تقولون» okumuşlardır. { عُلُوًّا } lafzı fiilinin dışından gelen bir masdardır; nitekim Yüce [Allah]'ın: { وَاللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً } “Allah sizi yerden bir bitki olarak bitirdi” [Nûh: 17] kavlinde olduğu gibidir ve bu kullanım çoktur. Yüce Allah'ın: { تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ } ayetinin manası: Yedi gök ve yer, O'nu sizin bu sözünüzden ve yöneldiğiniz ortak koşmaktan tenzih eder demektir. Daha sonra göklere ve yere akıl sahiplerinin fiili olan tesbih isnad edildiği için onlara akıl sahiplerine ait zamir döndürülmüştür. { مَنْ فِيهِنَّ } kavliyle melekleri, insanları ve cinleri kastetmektedir. Ardından { وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ } kavliyle bütün varlıkları genellemiştir; yani Allah'ı tenzih eder, O'na hamdeder ve O'nu yüceltir. İlim ehli tesbih konusunda ihtilaf etmiştir: Bir fırka bunun mecaz olduğunu ve her varlıkta Sanatkâr'ın O'na delalet eden sanatının belirdiğini, bunu görmenin de ibret alan kimseyi tesbihe sevk ettiğini söylemiştir. Bu tevilin delillerinden biri Yüce Allah'ın şu kavlidir:

إِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبالَ مَعَهُ يُسَبِّحْنَ [ص: ١٨] وقالت فرقة مِنْ شَيْءٍ لفظ عموم، ومعناه الخصوص في كل حي ونام، وليس ذلك في الجمادات البحتة، فمن هذا قول عكرمة: الشجرة تسبح والأسطوانة لا تسبح، وقال يزيد الرقاشي للحسن وهما في طعام، وقد قدم الخوان: أيسبح هذا الخوان يا أبا سعيد؟ فقال قد كان يسبح مرة، يريد أن الشجرة في زمان نموها واغتذائها تسبح، فمذ صارت خوانا مدهونا أو نحوه صارت جمادا، وقالت فرقة: هذا التسبيح حقيقة، وكل شيء على العموم يسبح تسبيحا لا يسمعه البشر ولا يفقهه، ولو كان التسبيح ما قاله الآخرون من أنه أثر الصنعة لكان أمرا مفقوها، والآية تنطق بأن هذا التسبيح لا يفقه.

{ إِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبالَ مَعَهُ يُسَبِّحْنَ } “Doğrusu biz dağları onun emrine boyun eğdirdik; tesbih ederlerdi” [Sâd: 18]. Bir grup ise { مِنْ شَيْءٍ } lafzının umum ifade ettiğini ancak manasının her canlı ve gelişen varlığa has olduğunu, sırf cansız varlıklarda bulunmadığını söylemiştir. İkrime'nin: "Ağaç tesbih eder, direk tesbih etmez" sözü de bundandır. Yezîd er-Rakkâşî, yemek sofrası konulduğunda Hasan'a: "Ey Ebû Saîd! Bu sofra tesbih eder mi?" diye sormuş, o da: "Bir vakitler tesbih ediyordu" demiştir. Yani ağaç büyüyüp beslendiği zamanda tesbih eder, cilalanmış bir sofra veya benzeri bir hale gelince ise cansız varlık olur demek istemiştir. Diğer bir fırka ise şöyle demiştir: Bu tesbih hakikidir ve genel olarak her şey insanların işitemeyeceği ve kavrayamayacağı bir şekilde tesbih eder. Eğer tesbih diğerlerinin söylediği gibi sanatın eseri olsaydı, anlaşılır bir durum olurdu; oysa ayet bu tesbihin anlaşılamayacağını açıkça ifade etmektedir.

قال القاضي أبو محمد: وينفصل عن هذا الاعتراض بأن يراد بقوله لا تَفْقَهُونَ الكفار والغفلة، أي إنهم يعرضون عن الاعتبار فلا يفقهون حكمة الله تعالى في الأشياء وقال الحسن: بلغني أن معنى هذه

Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu itiraza şöyle cevap verilir: { لا تَفْقَهُونَ } kavliyle kâfirler ve gafiller kastedilmiştir; yani onlar ibret almaktan yüz çevirirler ve bu yüzden Allah Teâlâ'nın eşyadaki hikmetini kavramazlar. Hasan şöyle demiştir: Bana ulaştığına göre bu

الآية في التوراة ذكر فيه ألف شيء مما يسبح سبحت له السماوات، سبحت له الأرض، سبح كذا، سبح كذا، وقرأ ابن كثير ونافع وعاصم في رواية أبي بكر وابن عامر: «يسبح له» بالياء، وقرأ أبو عمرو وعاصم في رواية حفص وحمزة والكسائي «تسبح» بالتاء، والقراءتان حسنتان، وقرأ عبد الله بن مسعود وطلحة والأعمش «سبحت له السماوات» ، وقوله إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً فيه تنبيه على إملائه لهم وصفحه عنهم في الدنيا وإمهاله لهم مع شنيع هذه المقالة، أي تقولون قولا ينزهه عنه كل شيء من المخلوقات، إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً فلذلك أمهلكم.

ayetin manası Tevrat'ta zikredilmiş ve orada tesbih eden şeylerden bin tanesi anılmıştır: Gökler O'nu tesbih etti, yer O'nu tesbih etti, falan şey tesbih etti, filan şey tesbih etti... İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Bekr rivayetiyle Âsım ve İbn Âmir yâ ile «يُسَبِّحُ لَهُ» şeklinde okumuşlardır. Ebû Amr, Hafs rivayetiyle Âsım, Hamza ve Kisâî ise tâ ile «تُسَبِّحُ» okumuşlardır; her iki kıraat de güzeldir. Abdullah b. Mes'ûd, Talha ve A'meş ise «سَبَّحَتْ لَهُ السَّمَاوَاتُ» şeklinde okumuşlardır. { إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً } kavlinde, bu sözün çirkinliğine rağmen dünyada onlara mühlet verdiğine, onları cezalandırmayıp ertelediğine dikkat çekilmektedir; yani siz, yaratılmış her şeyin O'nu tenzih ettiği öyle bir söz söylüyorsunuz ki [buna rağmen helak etmiyor], şüphesiz O halîmdir, çok bağışlayıcıdır, işte bu yüzden size mühlet vermiştir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:

[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٤٥ الى ٤٧]

[İsrâ Suresi (17), Ayetler 45-47]

وَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجاباً مَسْتُوراً (٤٥) وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً وَإِذا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلى أَدْبارِهِمْ نُفُوراً (٤٦) نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَسْتَمِعُونَ بِهِ إِذْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ وَإِذْ هُمْ نَجْوى إِذْ يَقُولُ الظَّالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاَّ رَجُلاً مَسْحُوراً (٤٧)

{ وَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجاباً مَسْتُوراً (٤٥) وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً وَإِذا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلى أَدْبارِهِمْ نُفُوراً (٤٦) نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَسْتَمِعُونَ بِهِ إِذْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ وَإِذْ هُمْ نَجْوى إِذْ يَقُولُ الظَّالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاَّ رَجُلاً مَسْحُوراً (٤٧) } “Kur'an okuduğun zaman, seninle ahirete inanmayanların arasına gizli bir perde çekeriz. Onu anlamasınlar diye kalplerinin üzerine örtüler, kulaklarına da bir ağırlık koyduk. Kur'an'da Rabbini bir tek olarak andığın zaman nefretle arkalarına dönüp kaçarlar. Onlar seni dinlerlerken ne maksatla dinlediklerini ve fısıldaşırlarken o zalimlerin 'Siz ancak büyülenmiş bir adama uyuyorsunuz' dediklerini biz çok iyi biliyoruz.”

هذه الآية تحتمل معنيين: أحدهما أن الله تعالى أخبر نبيه أنه يحميه من الكفرة أهل مكة الذي كانوا يؤذونه في وقت قراءته القرآن وصلاته في المسجد ويريدون مد اليد إليه، وأحوالهم في هذا المعنى مشهورة مروية، والمعنى الآخر أنه أعلمه أنه يجعل بين الكفرة وبين فهم ما يقرأه محمد ﵇ حجابا، فالآية على هذا التأويل في معنى التي بعدها، وعلى التأويل الأول هما آيتان لمعنيين، وقوله مَسْتُوراً أظهر ما فيه أن يكون نعتا للحجاب، أي مستورا عن أعين الخلق لا يدركه أحد برؤية كسائر الحجب، وإنما هو من قدرة الله وكفايته وإضلاله بحسب التأويلين المذكورين، وقيل التقدير مستورا به على حذف العائد وقال الأخفش مَسْتُوراً بمعنى ساتر كمشؤوم وميمون فإنهما بمعنى شائم ويأمن.

Bu ayet iki manaya ihtimal taşır: Birincisi; Allah Teâlâ peygamberine, Kur'an okuduğu ve Mescid'de namaz kıldığı sırada kendisine eziyet eden ve el uzatmak isteyen Mekkeli kâfirlerden onu koruduğunu haber vermektedir. Onların bu konudaki halleri meşhur olup rivayet edilmiştir. Diğer mana ise; kâfirler ile Muhammed aleyhisselâm'ın okuduğu şeyleri anlamaları arasına bir perde koyduğunu bildirmesidir. Bu tefsire göre bu ayet, peşinden gelen ayetin manasındadır. İlk yoruma göre ise ikisi ayrı iki manaya gelen iki ayettir. { مَسْتُوراً } kavlinde en açık olan, bunun perdeye niteleme (sıfat) olmasıdır; yani yaratılmışların gözlerinden gizlenmiş olup diğer perdeler gibi kimse onu çıplak gözle göremez; o ancak zikredilen iki tevile göre Allah'ın kudretinden, korumasından veya saptırmasındandır. Âid zamirinin hazfiyle «mestûran bihî» (onunla gizlenen) takdirinde olduğu da söylenmiştir. Ahfeş ise «şâim» ve «yâmin» manasında olan «meş'ûm» ve «meymûn» kelimeleri gibi { مَسْتُوراً } lafzının da «sâtir» (örten/gizleyen) manasında olduğunu söylemiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا لغير داعية إليه، تكلف، وليس مثاله بمسلم، وقيل هو على جهة المبالغة كما قالوا شعر شاعر، وهذا معترض بأن المبالغة أبدا إنما تكون باسم الفاعل ومن اللفظ الأول، فلو قال حجابا حاجبا لكان التنظير صحيحا، وقوله وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً الآية، الأكنة جمع كنان، وهو ما غطى الشيء، ومنه كنانة النبل، و «الوقر» الثقل في الأذن المانع من السمع، وهذه كلها استعارات للإضلال الذي حفهم الله به، فعبر عن كثرة ذلك وعظمه بأنهم بمثابة من غطى قلبه وصمت أذنه، وقوله وَإِذا ذَكَرْتَ الآية، يريد إذا جاءت مواضع التوحيد في القرآن أثناء قراءتك فرّ كفار مكة من سماع ذلك إنكارا له واستبشاعا، إذ فيه رفض آلهتهم واطراحها، وقال بعض العلماء: إن ملأ قريش دخلوا على أبي طالب يزورونه فدخل عليهم رسول الله ﷺ، فقرأ ومر بالتوحيد، ثم قال «يا معشر قريش قولوا لا إله إلا الله تملكون بها العرب، وتدين لكم العجم» ، فولوا ونفروا، فنزلت الآية، وأن تكون الآية وصف حال الفارين عنه في وقت توحيده في قراءته أبين وأجرى مع اللفظ، وقوله نُفُوراً يصح أن يكون مصدرا في موضع الحال، ويصح أن يكون جمع نافر كشاهد وشهود، لأن فعولا من أبنية فاعل في

Kadı Ebû Muhammed der ki: Gerekli bir sebep yokken bunu söylemek bir tekellüftür ve verdiği örnek de kabul görmüş değildir. Bunun «şi'run şâir» (şairane şiir) demeleri gibi mübalağa yoluyla olduğu da söylenmiştir. Fakat buna şu şekilde itiraz edilmiştir: Mübalağa daima ism-i fâil ile ve ilk lafızdan yapılır; şayet «hicâben hâciben» (örten bir örtü) deseydi bu benzetme doğru olurdu. { وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً } kavline gelince; «ekinne», bir şeyi örten nesne demek olan «kinân» kelimesinin çoğuludur; ok torbasına «kinâne» denmesi de bundandır. «El-vakr» (وَقْراً) ise kulakta işitmeye engel olan sağırlık/ağırlıktır. Bunların tamamı, Allah'ın onları kuşattığı dalalet için birer istiaredir. Bunun çokluğu ve büyüklüğü, onların kalpleri örtülmüş ve kulakları sağırlaşmış kimseler mesabesinde olmaları şeklinde ifade edilmiştir. { وَإِذا ذَكَرْتَ } kavliyle şunu kastetmektedir: Okuman esnasında Kur'an'daki tevhid makamları geldiğinde Mekke kâfirleri bunu inkar ve çirkin bularak dinlemekten kaçarlardı; zira bunda kendi ilahlarını reddetmek ve bir kenara atmak vardı. Bazı âlimler şöyle demiştir: Kureyş'in ileri gelenleri Ebû Tâlib'i ziyarete gitmişlerdi. O esnada Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların yanına girdi, Kur'an okudu ve tevhid ayetine geldi, ardından şöyle buyurdu: «Ey Kureyş topluluğu! Lâ ilâhe illallâh deyin ki Araplara hükmedesiniz ve Acemler de size boyun eğsin.» Bunun üzerine arkalarını dönüp kaçtılar; böylece bu ayet indi. Ayetin, kıraatinde tevhidi andığı esnada ondan kaçanların halinin bir vasfı olması daha açık ve lafza daha uygundur. { نُفُوراً } kelimesinin hâl konumunda bir masdar olması sahihtir; «şâhid» ve «şuhûd» gibi «nâfir»in çoğulu olması da sahihtir; çünkü «fuûl» vezni, sıfatlarda «fâil» vezninin

الصفات، ونصبه على الحال، أي نافرين، وقوله أَنْ يَفْقَهُوهُ أَنْ نصب على المفعول أي «كراهة أن» ، أو «منع أن» ، والضمير في يَفْقَهُوهُ عائد على الْقُرْآنِ، وحكى الطبري عن فرقة أنها قالت:

çoğul kalıplarındandır. Mansub oluşu hâl iledir, yani kaçanlar olarak demektir. { أَنْ يَفْقَهُوهُ } kavlindeki { أَنْ } meful olarak mansubdur; yani "anlamalarını kerih gördüğümüzden" veya "anlamalarını engellemek için" demektir. { يَفْقَهُوهُ } lafzındaki zamir ise { الْقُرْآنِ } lafzına döner. Taberî bir fırkanın şöyle dediğini nakletmiştir:

إنما عنى بقوله: وَلَّوْا عَلى أَدْبارِهِمْ نُفُوراً الشياطين وأنهم يفرون من قراءة القرآن، يريد أن المعنى يدل عليهم وإن لم يجر لهم ذكر في اللفظ، وهذا نظير قول النبي ﷺ: «إذا نودي بالصلاة أدبر الشيطان له خصاص» . وقوله نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَسْتَمِعُونَ بِهِ الآية، هذا كما تقول فلان يستمع بحرص وإقبال، أو بإعراض وتغافل واستخفاف، فالضمير في بِهِ عائد على «ما» ، وهي بمعنى الذي، والمراد بالذي ما ذكرناه من الاستخفاف والإعراض، فكأنه قال: نحن أعلم بالاستخفاف والاستهزاء الذي يستمعون به، أي هو ملازمهم، ففضح الله بهذه الآية سرهم، والعامل في إِذْ الأولى وفي المعطوفة عليها يَسْتَمِعُونَ الأول، وقوله وَإِذْ هُمْ نَجْوى وصفهم بالمصدر، كما قالوا: قوم رضى وعدل، وقيل المراد بقوله: وَإِذْ هُمْ نَجْوى اجتماعهم في دار الندوة ثم انتشرت عنهم، وقوله مَسْحُوراً الظاهر فيه أن يكون من السحر، فشبهوا الخبال الذي عنده بزعمهم، وأقواله الوخيمة برأيهم، بما يكون من المسحور الذي قد خبل السحر عقله وأفسد كلامه، وتكون الآية على هذا شبيهة بقول بعضهم بِهِ جِنَّةٌ [المؤمنون: ٢٥] ونحو هذا، وقال أبو عبيدة: مَسْحُوراً معناه ذا سحر، وهي الرية يقال لها سحر وسحر بضم السين، ومنه قول عائشة ﵂: توفي رسول الله ﷺ بين سحري ونحري.

{ وَلَّوْا عَلى أَدْبارِهِمْ نُفُوراً } kavliyle sadece şeytanlar kastedilmiştir ve onlar Kur'an okunuşundan kaçarlar. Yani lafızda isimleri geçmese de mana onlara delalet etmektedir. Bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu sözünün bir benzeridir: «Namaz için ezan okunduğunda şeytan sesli sesli yellenerek arkasını dönüp kaçar.» Yüce [Allah]'ın: { نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَسْتَمِعُونَ بِهِ } ayetine gelince; bu tıpkı "Falan kişi hırsla ve yönelerek ya da yüz çevirerek, gafletle ve hafife alarak dinliyor" demen gibidir. { بِهِ } lafzındaki zamir, ismi mevsûl (ellezî) manasındaki { ما }'ya döner. «Ellezî» ile kastedilen ise zikrettiğimiz hafife alma ve yüz çevirmedir; sanki şöyle buyurmuştur: Biz, onların dinlerken beraberinde bulundurdukları hafife almayı ve alayı en iyi bileniz; yani bu onların ayrılmaz vasfıdır. Allah bu ayetle onların sırlarını ifşa etmiştir. İlk { إِذْ } lafzında ve ona matuf olanda amel eden âmil, ilk { يَسْتَمِعُونَ } fiilidir. { وَإِذْ هُمْ نَجْوى } kavlinde onları masdar ile nitelemiştir; nitekim "kavmun rıdâ" ve "adl" denmesi gibi. { وَإِذْ هُمْ نَجْوى } kavliyle Dâru'n-Nedve'de toplanmalarının kastedildiği, sonra da aralarında dağıldıkları söylenmiştir. { مَسْحُوراً } lafzında zâhir olan, bunun sihirden gelmesidir; yani onların zannınca onda bulunan akıl karışıklığını ve kendi görüşlerince vahim olan sözlerini, sihrin aklını karıştırdığı ve sözünü bozduğu büyülenmiş kimsenin durumuna benzetmişlerdir. Bu takdirde ayet, bazılarının { بِهِ جِنَّةٌ } “Onda bir delilik vardır” [Mü'minûn: 25] sözü ve benzerlerine benzer. Ebû Ubeyde ise şöyle demiştir: «Meshûr» (مَسْحُوراً), «sehr» sahibi demektir; «sehr» ise akciğerdir, sîn'in dammesiyle «suhr» da denir. Âişe radıyallâhu anhâ'nın: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem benim akciğerim ile göğsüm arasında vefat etti" sözü de bundandır.

ومنه قولهم للجبان: انتفخ سحره، لأن الفازع تنتفخ ريته، فكأن مقصد الكفار بهذا التنبيه على أنه بشر أي ذا رية، قال: ومن هذا يقال لكل من يأكل ويشرب من آدمي وغيره: مسحور ومسحر، ومنه قول امرئ القيس: [الوافر] ونسحر بالطعام وبالشراب وقول لبيد: [الطويل]

Korkak kimseye "Akciğeri şişti" demeleri de bundandır; çünkü korkan kimsenin akciğeri kabarır. Sanki kâfirlerin bununla kastı, onun bir insan olduğuna, yani akciğere sahip olduğuna dikkat çekmektir. Ebû Ubeyde devamla şöyle der: Bundan dolayı insanoğlundan ve diğerlerinden yiyip içen herkese «meshûr» ve «musahhar» denir. İmruü'l-Kays'ın şu sözü bundandır: [Vâfir] «Ve yemekle, içecekle beslenir/avutuluruz»; Lebîd'in şu sözü de bundandır: [Tavîl]

فإن تسألينا فيم نحن فإننا ... عصافير من هذا الأنام المسحّر

Eğer bize ne halde olduğumuzu sorarsan, biz... Bu yiyip içen/beslenen insanlardan serçeler gibiyiz.

ومنه السحور، وهو إلى هذه اللفظة أقرب منه إلى السحر، ويشبه أن يكون من السحر، كالصبوح من الصباح، والآية التي بعد هذا تقوي أن اللفظة التي في الآية من السّحر، بكسر السين، لأن حينئذ في قولهم ضرب مثل له وأما على أنها من السحر الذي هو الرية ومن التغذي وأن تكون الإشارة إلى أنه بشر فلم يضرب له في ذلك مثل بل هي صفة حقيقة له.

Sahur (سَحُور) kelimesi de bundandır; o bu lafza sihirden daha yakındır. Sabah içkisi/yemeği olan «sabûh»un «sabâh»tan gelmesi gibi seher vaktinden (sehar) gelmiş olması da muhtemeldir. Bundan sonraki ayet, ayetteki lafzın sîn harfinin kesresiyle «es-sihr» (büyü) kökünden geldiğini kuvvetlendirmektedir; çünkü o takdirde onların bu sözünde onun için bir misal getirme söz konusudur. Ancak akciğer demek olan «sehr»den, beslenmeden ve onun insan olduğuna işaret edilmesinden ibaret olduğu takdirde, bunda onun için bir misal getirilmiş olmaz, bilakis bu onun gerçek bir vasfı olur.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:

[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٤٨ الى ٥١]

[İsrâ Suresi (17), Ayetler 48-51]

انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الْأَمْثالَ فَضَلُّوا فَلا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلاً (٤٨) وَقالُوا أَإِذا كُنَّا عِظاماً وَرُفاتاً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِيداً (٤٩) قُلْ كُونُوا حِجارَةً أَوْ حَدِيداً (٥٠) أَوْ خَلْقاً مِمَّا يَكْبُرُ فِي صُدُورِكُمْ فَسَيَقُولُونَ مَنْ يُعِيدُنا قُلِ الَّذِي فَطَرَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُؤُسَهُمْ وَيَقُولُونَ مَتى هُوَ قُلْ عَسى أَنْ يَكُونَ قَرِيباً (٥١)

{ انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الْأَمْثالَ فَضَلُّوا فَلا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلاً (٤٨) وَقالُوا أَإِذا كُنَّا عِظاماً وَرُفاتاً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِيداً (٤٩) قُلْ كُونُوا حِجارَةً أَوْ حَدِيداً (٥٠) أَوْ خَلْقاً مِمَّا يَكْبُرُ فِي صُدُورِكُمْ فَسَيَقُولُونَ مَنْ يُعِيدُنا قُلِ الَّذِي فَطَرَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُؤُسَهُمْ وَيَقُولُونَ مَتى هُوَ قُلْ عَسى أَنْ يَكُونَ قَرِيباً (٥١) } “Bak, senin için nasıl misaller getirdiler de saptılar; artık hiçbir yol bulamazlar! Dediler ki: 'Biz kemik ve ufalanmış toprak olduktan sonra mı, gerçekten biz mi yeni bir yaratılışla diriltileceğiz?' De ki: 'İster taş olun, ister demir! Yahut göğsünüzde büyüyen (akla sığmaz gördüğünüz) herhangi bir yaratık olun!' Diyecekler ki: 'Bizi kim tekrar diriltecek?' De ki: 'Sizi ilk defa yaratan!' Bunun üzerine sana alayla başlarını sallayacak ve: 'Ne zaman o?' diyecekler. De ki: 'Yakın olması pek umulur!'”

ضرب المثل له هو قولهم مسحور، ساحر، مجنون، متكهن، لأنه لم يكن عندهم متيقنا بأحد هذه،

Onun için misal getirmeleri; büyülenmiş, büyücü, deli, kâhin demeleridir; çünkü o, onların katında bunlardan herhangi biriyle kesin olarak bilinmiş değildi;

فإنما كانت منهم على جهة التشبيه، ثم رأى الوليد بن المغيرة أن أقرب هذه الأمور على تخيل الطارين عليهم هو أنه ساحر، ثم حكم الله عليهم بالضلال، وقوله فَلا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلًا يحتمل معنيين: أحدهما لا يستطيعون سبيلا إلى الهدى والنظر المؤدي إلى الإيمان، فتجري الآية مجرى قوله وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً [الإسراء: ٤٦] [الأنعام: ٢٥] ونحو هذا، والآخر: لا يستطيعون سبيلا إلى فساد أمرك وإطفاء نور الله فيك بضربهم الأمثال لك واتباعهم كل حيلة في جهتك، وحكى الطبري أن هذه الآية نزلت في الوليد بن المغيرة وأصحابه، وقوله إِذا كُنَّا عِظاماً الآية، هذه الآية في إنكارهم البعث، وهذا منهم تعجب وإنكار واستبعاد، و «الرفات» من الأشياء: ما مر عليه الزمن حتى بلغ به غاية البلى، وقربه من حالة التراب، يقال: رفت رفتا فهو مرفوت، وفعال: بناء لهذا المعنى، كالحطام، والفتات، والرصاص، والرضاض، والدقاق، ونحوه، وقال ابن عباس: رُفاتاً غبارا، وقال مجاهد: ترابا، واختلف القراء في هذين الاستفهامين: فقرأ ابن كثير وأبو عمرو «أيذا كنا ترابا أينا» جميعا بالاستفهام، غير أن أبا عمرو يمد الهمزة، ثم يأتي بالياء ساكنة، وابن كثير يأتي بياء ساكنة بعد الهمزة من غير مدة، وقرأ نافع الأولى مثل أبي عمرو، واختلف عنه في المد، وقرأ الثانية «إنا» مكسورة على الخبر، ووافقه الكسائي في اكتفائه بالاستفهام الأول من الثاني، غير أنه كان يهمز همزتين، وقرأ عاصم وحمزة: «أإذا أإنا» بهمزتين فيهما، وقرأ ابن عامر «إذا كنا» ، مكسورة الألف من غير استفهام «ء إنا» يهمز، ثم يمد، ثم يهمز. ويروى عنه مثل قراءة حمزة، وفي سورة الرعد توجيه هذه القراءات، وجَدِيداً صفة لما قرب حدوثه من الأشياء، وهكذا يوصف به المذكر والمؤنث، فيقال ملحفة جديد وقولهم جديدة، لغة ضعيفة، كذا قال سيبويه، وقوله تعالى: قُلْ كُونُوا حِجارَةً أَوْ حَدِيداً الآية، المعنى: قل لهم يا محمد كونوا إن استطعتم هذه الأشياء الصعبة الممتنعة التأتي، لا بد من بعثكم، وقوله كُونُوا هو الذي يسميه المتكلمون التعجيز من أنواع لفظة افعل، وبهذه الآية مثل بعضهم، وفي هذا عندي نظر: وإنما التعجيز حيث يقتضي بالأمر فعل ما لا يقدر عليه المخاطب، كقوله تعالى: فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ [آل عمران: ١٦٨] ، ونحوه، وأما هذه الآية، فمعناها: كونوا بالتوهم والتقدير كذا وكذا، الذي فطركم كذلك، هو يعيدكم، وقال مجاهد أراد ب «الخلق» ، الذي يكبر في الصدور: السماوات والأرض والجبال، وقال ابن عمر وابن عباس وعبد الله بن عمرو والحسن وابن جبير والضحاك: أراد الموت، وقال قتادة ومجاهد: بل أحال على فكرتهم عموما، ورجحه الطبري، وهذا هو الأصح، لأنه بدأ بشيء صلب، ثم تدرج القول إلى أقوى منه، ثم أحال على فكرهم، إن شاؤوا في أشد من الحديد، فلا وجه لتخصيص شيء دون شيء، ثم احتج عليهم ﷿ في الإعادة بالفطرة الأولى، من حيث خلقهم، واخترعهم من تراب، فكذلك يعيدهم إذا شاء، لا رب غيره، وقوله فَسَيُنْغِضُونَ معناه:

bu sadece onların bir benzetmesiydi. Sonra Velîd b. Mugîre, Mekke'ye dışarıdan gelenlerin hayalinde en yakın olan durumun onun "büyücü" olması olduğunu düşündü. Ardından Allah onların dalalette olduklarına hükmetti. { فَلا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلاً } kavli iki manaya ihtimal taşır: Birincisi; hidayete ve imana götüren tefekküre hiçbir yol bulamazlar. Bu durumda ayet, Yüce [Allah]'ın: { وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً } “Kalplerinin üzerine örtüler koyduk” [İsrâ: 46; En'âm: 25] kavli ve benzerleri doğrultusunda olur. İkincisi ise; senin için misaller getirerek ve senin aleyhine her türlü hileye başvurarak senin davanı fesada uğratmaya ve Allah'ın sendedir kıldığı nurunu söndürmeye hiçbir yol bulamazlar. Taberî bu ayetin Velîd b. Mugîre ve arkadaşları hakkında indiğini nakletmiştir. { إِذا كُنَّا عِظاماً } kavline gelince; bu ayet onların yeniden dirilişi inkar etmeleri hakkındadır; bu onların bir hayreti, inkarı ve imkansız görmesidir. Eşyadan «er-rufât» (رُفَاتاً); üzerinden zaman geçip son derece çürüyen ve toprak haline yaklaşan şeydir. «Rüfite reften fe hüve merfût» denilir; «fuâl» kalıbı; «hutâm», «futât», «rusâs», «radâd», «dükâk» ve benzerlerinde olduğu gibi bu mana için gelen bir vezindir. İbn Abbâs: «Rüfât», tozdur demiştir. Mücâhid ise: Topraktır demiştir. Kurrâ bu iki istifham konusunda ihtilaf etmiştir: İbn Kesîr ve Ebû Amr her ikisinde de istifhamla «أَئِذَا كُنَّا تُرَاباً أَئِنَّا» şeklinde okumuşlardır; ancak Ebû Amr hemzeyi uzatır sonra sâkin yâ getirir, İbn Kesîr ise uzatmadan hemzeden sonra sâkin yâ getirir. Nâfi' birincisini Ebû Amr gibi okumuş, uzatma hususunda kendisinden farklı rivayetler gelmiştir; ikincisini ise haber olarak kesre ile «إِنَّا» şeklinde okumuştur. Kisâî de ikinci istifham yerine birinciyle yetinme konusunda ona muvafakat etmiş, ancak iki hemzeyle okumuştur. Âsım ve Hamza ise her ikisinde de iki hemzeyle «أَئِذَا أَئِنَّا» okumuşlardır. İbn Âmir ise istifhamsız olarak elifin kesresiyle «إِذَا كُنَّا» ve «ءَ إِنَّا» şeklinde hemze koyup uzatır, sonra tekrar hemze koyar. Ondan Hamza'nın kıraati gibi de rivayet edilmiştir. Bu kıraatlerin tahlili Ra'd Suresi'nde geçmişti. «Cedîd» (جَدِيداً) lafzı, eşyadan oluşumu yakın olan şeyin sıfatıdır; müzekker ve müennes için aynı şekilde kullanılır, nitekim «milhafetün cedîd» (yeni çarşaf) denir. «Cedîdeh» demeleri ise zayıf bir lügattir; Sîbeveyh böyle demiştir. Yüce Allah'ın: { قُلْ كُونُوا حِجارَةً أَوْ حَدِيداً } ayetinin manası şudur: Ey Muhammed, onlara de ki: Gücünüz yetiyorsa gerçekleşmesi zor ve imkansız olan bu şeylere dönüşün; yine de mutlaka diriltileceksiniz! { كُونُوا } emri, kelamcıların «if'al» (emir) lafzının türlerinden "ta'cîz" (aciz bırakma) adını verdikleri şeydir. Bazıları bu ayeti buna örnek göstermiştir; fakat bana göre bu tartışmalıdır. Çünkü ta'cîz, ancak emrin muhatabın güç yetiremeyeceği bir fiili gerektirdiği durumlarda söz konusudur; nitekim Yüce Allah'ın: { فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ } “Ölümü kendinizden savın” [Âl-i İmrân: 168] kavli ve benzerleri gibi. Bu ayetin manası ise şudur: Varsayım ve faraziyeyle şöyle şöyle olun; sizi böylece ilk defa yaratan, sizi tekrar diriltecektir. Mücâhid; göğüslerde büyüyen «yaratık» ile gökleri, yeri ve dağları kastettiğini söylemiştir. İbn Ömer, İbn Abbâs, Abdullah b. Amr, Hasan, İbn Cübeyr ve Dahhâk ise ölümü kastettiğini söylemişlerdir. Katâde ve Mücâhid ise: Bilakis genel olarak onların zihnine havale etmiştir demişler ve Taberî de bunu tercih etmiştir. En doğru olanı da budur; çünkü sert bir şeyle başlamış, ardından sözü ondan daha güçlü olana taşımış, sonra da dilerlerse demirden daha çetin olan ne varsa onu düşünmeleri için zihinlerine havale etmiştir. Dolayısıyla bir şeyi diğerine tahsis etmenin hiçbir vechi yoktur. Sonra Aziz ve Celil olan [Allah], onları topraktan yaratıp var ettiği gibi ilk yaratılışı dirilişe delil getirmiştir; nitekim dilediğinde onları aynı şekilde tekrar diriltecektir, O'ndan başka Rab yoktur. { فَسَيُنْغِضُونَ } kavlinin manası ise:

يرفعون ويخفضون يريد على جهة التكذيب، قال ابن عباس: والاستهزاء. قال الزجاج: تحريك من يبطل الشيء ويستبطئه، ومنه قول الشاعر: [الرجز]

yalanlama kastıyla başlarını yukarı kaldırıp aşağı indirirler demektir. İbn Abbâs: "Ve alay yoluyla" demiştir. Zeccâc: "Bir şeyi batıl sayan ve onu uzak/yavaş gören kimsenin başını sallamasıdır" demiştir. Şairin şu sözü bundandır: [Recez]

أنغض نحوي رأسه وأقنعا ... كأنما أبصر شيئا أطمعا

Bana doğru başını salladı ve yukarı kaldırdı... Sanki kendisini tamaha düşüren bir şey görmüş gibi.

ويقال نغضت السنّ إذا تحركت وقال ذو الرمة: [الطويل]

Diş sallandığında da «nağadat es-sinn» denilir. Zü'r-Rimme şöyle demiştir: [Tavîl]

ظعائن لم يسكن أكناف قرية ... بسيف ولم تنغض بهن القناطر

O kadınlar sahildeki bir köyün etrafında konaklamamış... Ve altlarında köprüler sarsılıp sallanmamıştır.

قال الطبري وابن سلام وعَسى من الله واجبة والمعنى: وهو قريب.

Taberî ve İbn Sellâm: "Allah'tan gelen «asâ» (عَسَى) kelimesi kesinlik (vücûb) bildirir; manası da: 'Ve o yakındır' demektir" demişlerdir.

قال القاضي أبو محمد: وهذه إنما هي من النبي ﵇، ولكنها بأمر الله، فيقربها ذلك من الوجوب، وكذلك قال ﵇ «بعثت أنا والساعة كهاتين» ، وفي ضمن اللفظ توعد لهم.

Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu söz peygamber aleyhisselâm'dandır; ancak Allah'ın emriyledir ve bu durum onu kesinliğe yaklaştırır. Nitekim aleyhisselâm: «Ben ve kıyamet şu ikisi gibi gönderildik» buyurmuştur. Lafzın zımnında onlar için bir tehdit bulunmaktadır.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:

[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٥٢ الى ٥٥]

[İsrâ Suresi (17), Ayetler 52-55]

يَوْمَ يَدْعُوكُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ وَتَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ قَلِيلاً (٥٢) وَقُلْ لِعِبادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ الشَّيْطانَ يَنْزَغُ بَيْنَهُمْ إِنَّ الشَّيْطانَ كانَ لِلْإِنْسانِ عَدُوًّا مُبِيناً (٥٣) رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ إِنْ يَشَأْ يَرْحَمْكُمْ أَوْ إِنْ يَشَأْ يُعَذِّبْكُمْ وَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ وَكِيلاً (٥٤) وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلى بَعْضٍ وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً (٥٥)

{ يَوْمَ يَدْعُوكُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ وَتَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ قَلِيلاً (٥٢) وَقُلْ لِعِبادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ الشَّيْطانَ يَنْزَغُ بَيْنَهُمْ إِنَّ الشَّيْطانَ كانَ لِلْإِنْسانِ عَدُوًّا مُبِيناً (٥٣) رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ إِنْ يَشَأْ يَرْحَمْكُمْ أَوْ إِنْ يَشَأْ يُعَذِّبْكُمْ وَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ وَكِيلاً (٥٤) وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلى بَعْضٍ وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً (٥٥) } “O gün sizi çağıracak, siz de O'na hamdederek çağrısına uyacaksınız ve sadece pek az kaldığınızı sanacaksınız. Kullarıma söyle: En güzel olan sözü söylesinler. Çünkü şeytan aralarını bozar. Şüphesiz şeytan, insan için apaçık bir düşmandır. Rabbiniz sizi en iyi bilendir. Dilerse size merhamet eder, dilerse size azap eder. Biz seni onların üzerine bir vekil olarak göndermedik. Rabbin, göklerde ve yerde olan kimseleri en iyi bilendir. Andolsun biz, peygamberlerin bir kısmını diğerlerine üstün kıldık ve Dâvûd'a da Zebûr'u verdik.”

يَوْمَ: بدل من قوله قَرِيباً [الإسراء: ٥١] ، ويظهر أن يكون المعنى: هو يوم، جوابا لقولهم:

{ يَوْمَ } lafzı, { قَرِيباً } [İsrâ: 51] kavlinden bedeldir. Mananın, onların şu sözüne cevap olarak "O, bir gündür ki..." takdirinde olması da açıktır: