مَتى هُوَ [ذاته] ويريد: يدعوكم من قبوركم بالنفخ في الصور، ليقام الساعة، وقوله فَتَسْتَجِيبُونَ أي بالقيام والعودة والنهوض نحو الدعوة، وقوله: بِحَمْدِهِ، حكى الطبري عن ابن عباس أنه قال معناه:
{ مَتى هُوَ } [İsrâ: 51] "O ne zaman?" [sorusudur]. [Allah'ın] kastı şudur: Kıyametin kopması için sûra üflenmesiyle sizi kabirlerinizden çağırır. { فَتَسْتَجِيبُونَ } kavli; [kabirlerden] kalkarak, dönerek ve çağrıya doğru yönelerek [icabet edeceksiniz] demektir. { بِحَمْدِهِ } kavli hakkında Taberî, İbn Abbâs'tan onun şöyle dediğini nakletmiştir: Bunun manası,
بأمره، وكذلك قال ابن جريج، وقال قتادة معناه: بطاعته ومعرفته، وهذا كله تفسير لا يعطيه اللفظ ولا شك أن جميع ذلك بأمر الله تعالى وإنما معنى بِحَمْدِهِ: إما أن جميع العالمين، كما قال ابن جبير، يقومون وهم يحمدون الله ويحمدونه لما يظهر لهم من قدرته، وإما أن قوله بِحَمْدِهِ هو كما تقول لرجل خصمته وحاورته في علم قد أخطأت بحمد الله، فكان النبي ﷺ يقول لهم في هذه الآيات:
"O'nun emriyle" demektir. İbn Cüreyc de böyle demiştir. Katâde ise manasının: "O'na itaatle ve O'nu tanıyarak" olduğunu söylemiştir. Bütün bunlar lafzın vermediği bir tefsirdir; zira şüphe yok ki bunların hepsi Allah Teâlâ'nın emriyledir. { بِحَمْدِهِ } ifadesinin asıl manası ise şudur: İbn Cübeyr'in dediği gibi ya bütün âlemler Allah'a hamdederek ve kudretinden kendilerine zahir olan şeyler sebebiyle O'na hamdüsenada bulunarak kalkarlar; ya da { بِحَمْدِهِ } ifadesi, ilmi bir meselede tartışıp delille yendiğin bir adama: "Allah'a hamdolsun ki yanıldın" demen gibidir. Sanki Peygamber ﷺ bu ayetlerde onlara şöyle demektedir:
عسى، أن الساعة قريبة، يوم تدعون فيقومون بخلاف ما تعتقدون الآن، وذلك بحمد الله على صدق خبري، نحا هذا المنحى الطبري ولم يخلصه، وقوله تعالى: وَتَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا يحتمل معنيين:
"Umarım ki kıyamet yakındır; çağrılacağınız gün, sizin şu an inandığınızın aksine kalkacaksınız ve bu da haberimin doğruluğu üzerine Allah'a bir hamd olacaktır." Taberî bu yöne meyletmiş ancak bunu tam netleştirememiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَتَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا } kavli iki manaya muhtemeldir:
أحدهما أنه أخبر أنهم لما رجعوا إلى حالة الحياة، وتصرف الأجساد، وقع لهم ظن أنهم لم ينفصلوا عن حال الدنيا إلا قليلا لمغيب علم مقدار الزمن عنهم، إذ من في الآخرة لا يقدر زمن الدنيا، إذ هم لا محالة أشد مفارقة لها من النائمين، وعلى هذا التأويل عول الطبري، واحتج بقوله تعالى: كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِينَ قالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ [المؤمنون: ١١٢- ١١٣] ، والآخر: أن يكون الظن بمعنى اليقين فكأنه قال لهم: يوم تدعون فتستجيبون بحمد الله، وتتيقنون أنكم إنما لبثتم قليلا، من حيث هو منقض منحصر، وهذا كما يقال في الدنيا بأسرها: متاع قليل، فكأنه قلة قدر على أن الظن بمعنى اليقين يقلق هاهنا لأنه في شيء قد وقع، وإنما يجيء الظن بمعنى اليقين فيما لم يخرج بعد إلى الكون والوجود، وفي الكلام تقوية للبعث، كأنه يقول: أنت أيها المكذب بالحشر، الذي تعتقد أنك لا تبعث أبدا، لا بد أن تدعى للبعث، فتقوم، وترى أنك إنما لبثت قليلا منقضيا منصرما، وحكى الطبري عن قتادة أنهم لما رأوا هول يوم القيامة احتقروا الدنيا فظنوا أنهم لبثوا فيها قليلا. وقوله تعالى: وَقُلْ لِعِبادِي الآية اختلف النحويون في قوله يَقُولُوا فمذهب سيبويه، أنه جواب شرط مقدر تقديره: وقل لعبادي: إنك إن تقل لهم يقولوا، وهذا على أصله، في أن الأمر لا يجاب، وإنما يجاب معه شرط مقدر، ومذهب الأخفش: أن الأمر
Birincisi: [Ayet], onların hayat haline ve bedenlerin hareket kabiliyetine geri döndüklerinde, zamanın miktarını bilmedikleri için dünyadaki hallerinden ancak pek az bir süre ayrıldıklarını zannettiklerini haber vermektedir. Çünkü ahirette olan kimse dünya zamanını takdir edemez; zira onlar dünyadan şüphesiz uyuyanlardan çok daha fazla kopmuşlardır. Taberî bu yoruma dayanmış ve Allah Teâlâ'nın şu kavlini delil getirmiştir: { كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِينَ قالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ } [Mü'minûn: 112-113]. İkincisi: Zan (Zann) kelimesinin yakîn (kesin bilgi) anlamında olmasıdır. Sanki onlara şöyle denilmiştir: Çağrılacağınız gün Allah'a hamdederek icabet edecek ve [dünyanın] sona ermiş ve sınırlı olması hasebiyle ancak pek az kaldığınıza kesin olarak kanaat getireceksiniz. Bu, bütün dünya için «az bir meta» denilmesi gibidir; sanki bu, kıymetinin azlığıdır. Bununla birlikte zannın yakîn manasında olması burada biraz eğreti durur; çünkü bu vuku bulmuş bir şey hakkındadır. Halbuki zan yakîn anlamında ancak henüz varlık sahasına çıkmamış şeyler hakkında gelir. Bu sözde öldükten sonra dirilmeyi (ba's) pekiştirme vardır. Sanki şöyle demektedir: Ey haşri yalanlayan, asla diriltilmeyeceğini zanneden kimse! Dirilmek üzere mutlaka çağrılacaksın, kalkacaksın ve [dünyada] ancak tükenip bitmiş pek az bir süre kaldığını göreceksin. Taberî, Katâde'den onların kıyamet gününün dehşetini gördüklerinde dünyayı küçük görüp orada pek az kaldıklarını zannettiklerini nakletmiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَقُلْ لِعِبادِي } kavlinde, nahivciler { يَقُولُوا } lafzı hakkında ihtilaf etmişlerdir. Sîbeveyh'in mezhebine göre bu, takdiri «Kullarıma de ki: Eğer sen onlara dersen onlar da söylerler» şeklinde olan takdir edilmiş bir şartın cevabıdır. Bu, onun emre [doğrudan] cevap verilemeyeceği, cevabın ancak onunla beraber takdir edilen bir şarta ait olacağı yönündeki asıl kuralına dayanır. Ahfeş'in mezhebine göre ise emir,
يجاب، وأن قوله هاهنا يَقُولُوا إنما هو جواب قُلْ.
cevap alabilir ve buradaki { يَقُولُوا } kavli sadece { قُلْ } emrinin cevabıdır.
قال القاضي أبو محمد: ولا يصح المعنى على هذا بأن يجعل قُلْ مختصة بهذه الألفاظ على معنى أن يقول لهم النبي: قولوا التي هي أحسن وإنما يصح بأن يكون قُلْ أمرا بالمحاورة في هذا المعنى بما أمكن من الألفاظ، كأنه قال بين لعبادي، فتكون ثمرة ذلك القول والبيان قولهم الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ، وهذا المعنى يجوزه مذهب سيبويه الذي قدمنا ومذهب أبي العباس المبرد: أن يَقُولُوا جواب لأمر محذوف، تقديره: وقل لعبادي «قولوا التي هي أحسن» يقولوا فحذف وطوي الكلام، ومذهب الزجاج: أن يَقُولُوا جزم بالأمر، بتقدير قُلْ لِعِبادِي ليقولوا، فحذفت اللام لتقدم الأمر، وحكى أبو علي في الحلبيات في تضاعيف كلامه: أن مذهب أبي عثمان المازني في يَقُولُوا أنه فعل مبني، لأنه مضارع حل محل المبني الذي هو فعل الأمر لأن المعنى قُلْ لِعِبادِي قولوا، واختلف الناس في الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فقالت فرقة: هي لا إله إلا الله، ويلزم على هذا أن يكون قوله لِعِبادِي يريد به جميع الخلق، لأن جميعهم مدعو إلى لا إله إلا الله. ويجيء قوله بعد ذلك إِنَّ الشَّيْطانَ يَنْزَغُ بَيْنَهُمْ غير مناسب للمعنى، إلا على تكره، بأن يجعل بَيْنَهُمْ بمعنى خلالهم، وأثناءهم، ويجعل النزع بمعنى الوسوسة والإضلال، وقال الجمهور: الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ هي المحاورة الحسنى بحسب معنى قال الحسن: يقول: يغفر الله لك، يرحمك الله، وقوله لِعِبادِي خاص بالمؤمنين، فكأن الآية بمعنى قوله ﵇، «وكونوا عباد الله إخوانا» ثم اختلفوا، فقالت فرقة: أمر الله المؤمنين فيما بينهم بحسن الأدب، وخفض الجناح، وإلانة القول، واطراح نزغات الشيطان، وقالت فرقة: إنما أمر الله في هذه الآية المؤمنين بإلانة القول للمشركين بمكة، أيام المهادنة، وسبب الآية: أن عمر بن الخطاب ﵁ شتمه بعض الكفرة، فسبه عمر وهم بقتله، فكاد أن يثير فتنة، فنزلت الآية وهي منسوخة بآية السيف، وقرأ الجمهور:
Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu görüşe göre, Peygamber'in onlara: "En güzel olanı söyleyin" demesi manasında { قُلْ } lafzının sadece bu sözlere tahsis edilmesiyle mana sahih olmaz. Aksine bu, { قُلْ } emrinin mümkün olan lafızlarla bu manada bir hitapta bulunma emri olmasıyla sahih olur; sanki "Kullarıma açıkla" demiştir de bu sözün ve açıklamanın semeresi onların { الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } "En güzel olanı" söylemeleri olmuştur. Bu manaya, daha önce aktardığımız Sîbeveyh'in mezhebi cevaz verir. Ebü'l-Abbâs el-Müberred'in mezhebine göre ise { يَقُولُوا }, takdiri: «Kullarıma 'En güzel olanı söyleyin' de, söylesinler» şeklinde olan hazfedilmiş bir emrin cevabıdır; böylece [aradaki emir] hazfedilmiş ve kelam dürülmüştür. Zeccâc'ın mezhebine göre ise { يَقُولُوا }, «Kullarıma söyle de söylesinler (li-yekûlû)» takdiriyle emir sebebiyle meczumdur; baştaki emir sebebiyle lâm hazfedilmiştir. Ebû Ali el-Halebiyyât'ta sözleri arasında Ebû Osmân el-Mâzinî'nin { يَقُولُوا } hakkındaki mezhebini şöyle nakletmiştir: O mebnî bir fiildir; çünkü mebnî olan emir fiilinin yerine geçmiş bir muzaridir, zira mana «Kullarıma 'söyleyin' de» demektir. { الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } hakkında insanlar ihtilaf etmişlerdir: Bir grup bunun "Lâ ilâhe illallâh" olduğunu söylemiştir. Bu durumda { لِعِبادِي } kavliyle bütün mahlukatı kastetmiş olması gerekir; zira hepsi "Lâ ilâhe illallâh"a davet edilmiştir. Bundan sonra gelen { إِنَّ الشَّيْطانَ يَنْزَغُ بَيْنَهُمْ } kavli ise, zorlama bir teviller { بَيْنَهُمْ } ifadesi "aralarında, içlerinde" manasına alınıp «nez'» de vesvese ve saptırma manasına hamledilmedikçe manaya uygun düşmez. Cumhur ise şöyle demiştir: { الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ }, manasına göre en güzel muhaveredir (hitaptır). Hasan demiştir ki: "Allah seni bağışlasın, Allah sana merhamet etsin" demesidir. { لِعِبادِي } kavli ise müminlere hastır; sanki ayet, Peygamber aleyhisselâm'ın: «Ve ey Allah'ın kulları, kardeş olun» sözü manasındadır. Sonra ihtilaf ettiler: Bir grup; Allah müminlere kendi aralarında güzel edebi, alçak gönüllü olmayı, yumuşak söz söylemeyi ve şeytanın kışkırtmalarını terk etmeyi emretmiştir, dedi. Diğer bir grup ise; Allah bu ayette müminlere ancak barış günlerinde Mekke'deki müşriklere yumuşak söz söylemelerini emretmiştir, dedi. Ayetin sebebi şudur: Ömer b. el-Hattâb'a radıyallâhu anh kâfirlerden biri sövmüş, Ömer de ona sövüp onu öldürmeye yeltenmişti; neredeyse bir fitne çıkacaktı. Bunun üzerine bu ayet indi ve kılıç ayetiyle neshedildi. Cumhur,
«ينزغ» بفتح الزاي، وقرأ طلحة بن مصرف: «ينزغ» ، بكسر الزاي على الأصل قال أبو حاتم: لعلها لغة، والقراءة بالفتح، ومعنى النزغ: حركة الشيطان بسرعة ليوجب فسادا، ومنه قول النبي ﵇ «لا يشر أحدكم على أخيه بالسلاح لا ينزع الشيطان في يده» فهذا يخرج اللفظة عن الوسوسة، و «عداوة الشيطان البينة» هي قصته مع آدم ﵇ فما بعد، وقوله تعالى: رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ الآية، هذه الآية تقوي أن التي قبلها هي ما بين العباد المؤمنين وكفار مكة وذلك أن هذه المخاطبة في قوله رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ هي لكفار مكة بدليل قوله وَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا فكأن الله ﷿ أمر المؤمنين أن لا يخاشنوا الكفار في الدين ثم قال للكفار إنه أعلم بهم، ورجاهم وخوفهم، ومعنى يَرْحَمْكُمْ بالتوبة عليكم من الكفر، قاله ابن جريج وغيره، ثم قال النبي ﷺ: فإنما عليك البلاغ، ولست بوكيل على إيمانهم ولا بد، فتتناسب الآيات بهذا التأويل ثم قال ﵎ لنبيه ﵇ وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وهو الذي فضل بعض الأنبياء على بعض بحسب علمه فيهم، فهذه إشارة إلى محمد ﷺ وإلى استبعاد قريش أن يكون الرسول بشرا، المعنى: لا تنكروا أمر محمد ﵇، وإن أوتي قرآنا، فقد فضل النبيون، وأوتي داود زبورا، فالله أعلم حيث يجعل رسالاته، وتفضيل بعض الرسل، هو إما بهذا الإخبار المجمل دون أن يسمى المفضول وعلى هذا يتجه لنا أن نقول محمد
«yenzega» şeklinde zâ harfinin fethasıyla okumuştur. Talha b. Musarrif ise asla uygun olarak zâ harfinin kesrasıyla «yenzige» okumuştur. Ebû Hâtim: "Belki de bu bir lehçedir, meşhur kıraat fetha iledir" demiştir. Nezğ (النزغ) kelimesinin anlamı: Şeytanın fesat çıkarmak için hızla harekete geçmesidir. Peygamber aleyhisselâm'ın: «Sizden biri kardeşine silahla işaret etmesin; zira şeytan elini dürter de [bir fesat çıkarır]» sözü bundandır. Bu [mana], lafzı vesvese olmaktan çıkarır. Şeytanın apaçık düşmanlığı ise Âdem aleyhisselâm ile olan kıssası ve sonrasıdır. Allah Teâlâ'nın: { رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ } ayeti, bir önceki ayetin mümin kullar ile Mekke kâfirleri arasında geçen bir durum hakkında olduğu görüşünü güçlendirmektedir. Çünkü { رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ } kavlindeki bu hitap, { وَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا } kavlinin delaletiyle Mekke kâfirlerinedir. Sanki Aziz ve Celil olan Allah, müminlere dinde kâfirlere sert davranmamalarını emretmiş, sonra kâfirlere kendilerini en iyi bilenin O olduğunu söylemiş, onları ümitlendirmiş ve korkutmuştur. { يَرْحَمْكُمْ } lafzının anlamı, İbn Cüreyc ve başkalarının dediğine göre küfürden tevbe etmeyi nasip etmesidir. Sonra Peygamber ﷺ'e: "Sana düşen sadece tebliğdir, onların mutlaka iman etmesi üzerinde bir vekil değilsin" demiştir. Bu teville ayetler birbiriyle uyumlu hale gelir. Sonra [Allah] Teâlâ peygamberi aleyhisselâm'a: { وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } buyurmuştur; peygamberlerin bir kısmını diğerlerine onlar hakkındaki ilmine göre üstün kılan O'dur. Bu, Muhammed ﷺ'e ve Kureyş'in peygamberin bir beşer olmasını uzak görmelerine bir işarettir. Mana şudur: Kendisine Kur'an verilmiş olsa bile Muhammed aleyhisselâm'ın durumunu yadırgamayın; nitekim peygamberler üstün kılınmış ve Dâvûd'a da Zebûr verilmiştir. Allah risaletini nereye vereceğini en iyi bilendir. Peygamberlerin bir kısmının üstün kılınması, ya üstün tutulmayanın adı belirtilmeksizin yapılan bu mücmel haber iledir; bu esasa göre bizim 'Muhammed
أفضل البشر، وقد نهى ﵇ عن تعيين أحد منهم في قصة موسى ويونس، وإما أن يكون التفضيل مقسما فيهم: أعطي هذا التكليم، وأعطيت هذه الخلفة، ومحمد الخمس، وعيسى الإحياء، فكلهم مفضول على وجه فاضل على الإطلاق، وقوله بِمَنْ فِي السَّماواتِ، الباء متعلقة بفعل تقديره: علم بمن في السماوات ذهب إلى هذا أبو علي لأنه لو علقها ب أَعْلَمُ لاقتضى أنه ليس بأعلم بغير ذلك.
insanların en faziletlisidir' dememiz uygun düşer; nitekim aleyhisselâm Mûsâ ve Yûnus kıssasında onlardan birini [diğerine üstün kılarak] tayin etmeyi yasaklamıştır. Ya da bu üstün kılma aralarında taksim edilmiştir: Şuna [Mûsâ'ya] kelâm verilmiş, şuna [İbrâhim'e] dostluk (hulle) verilmiş, Muhammed'e beş şey, Îsâ'ya ölüleri diriltme verilmiştir; böylece hepsi bir yönden faziletli, mutlak anlamda da üstündürler. { بِمَنْ فِي السَّماواتِ } kavlindeki bâ harfi, takdiri «göklerde olanları bildi» şeklinde olan bir fiile müteallıktır. Ebû Ali bu görüşe gitmiştir; çünkü şayet onu { أَعْلَمُ } lafzına bağlasaydı, bundan O'nun başkasını daha iyi bilmediği anlamı çıkardı.
قال القاضي أبو محمد: وهذا لا يلزم ويصح تعلقها ب أَعْلَمُ ولا يلتفت لدليل الخطاب وقرأ الجمهور: «زبورا» بفتح الزاي، وهو فعول بمعنى مفعول، وهو قليل لم يجىء إلا في قدوع وركوب وحلوب، وقرأ حمزة ويحيى والأعمش «زبورا» بضم الزاي، وله وجهان: أحدهما أن يكون جمع زبور بحذف الزائد، كما قالوا في جمع ظريف، ظروف، والآخر، أن يكون جمع زبور كأن ما جاء به داود، جزىء أجزاء كل جزء منها زبر، سمي بمصدر زبر يزبر، ثم جمع تلك الأجزاء على زبور، فكأنه قال: آتينا داود كتبا، ويحتمل أن يكون جمع زبر الذي هو العقل وسداد النظر، لأن داود أوتي من المواعظ والوصايا كثيرا، ومن هذا قول النبي ﷺ، في آخر كتاب مسلم: «وأهل النار خمسة: الضعيف الذي لا زبر له» ، قال قتادة زبور داود مواعظ وحكم ودعاء ليس فيه حلال ولا حرام.
Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu zorunlu değildir; [bâ harfinin] { أَعْلَمُ } lafzına müteallık olması sahihtir ve hitabın mefhumuna (delîlü'l-hitâb) itibar edilmez. Cumhur «zebûran» şeklinde zâ harfinin fethasıyla okumuştur. Bu, mef'ûl manasında fa'ûl veznidir ve azdır; ancak kadû', rakûb ve halûb kelimelerinde gelmiştir. Hamza, Yahyâ ve A'meş ise zâ harfinin zammesiyle «zübûran» okumuşlardır. Bunun iki vechi vardır: Birincisi, zarîf kelimesinin çoğulunun zurûf gelmesi gibi zâid harfin hazfiyle «zebûr»un çoğulu olmasıdır. Diğeri ise, Dâvûd'un getirdiği şey sanki her bir parçasına «zibr» denilen cüzlere ayrılmış, «zebera-yezburu» masdarıyla isimlendirilmiş, sonra bu parçalar «zübûr» şeklinde çoğul yapılmış gibi «zebûr»un çoğulu olmasıdır; sanki "Dâvûd'a kitaplar verdik" buyurmuştur. Akıl ve isabetli görüş manasına gelen «zibr» kelimesinin çoğulu olması da muhtemeldir; zira Dâvûd'a pek çok öğüt ve vasiyet verilmiştir. Peygamber ﷺ'in Müslim'in kitabının sonundaki: «Cehennem ehli beştir: Aklı (zibri) olmayan zayıf kimse...» hadisindeki lafız da bundandır. Katâde: "Dâvûd'un Zebûr'u öğütler, hikmetler ve duadır; içinde helal ve haram yoktur" demiştir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٥٦ الى ٥٩]
[İsrâ Suresi (17), Ayetler 56-59]
قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ فَلا يَمْلِكُونَ كَشْفَ الضُّرِّ عَنْكُمْ وَلا تَحْوِيلاً (٥٦) أُولئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ وَيَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَيَخافُونَ عَذابَهُ إِنَّ عَذابَ رَبِّكَ كانَ مَحْذُوراً (٥٧) وَإِنْ مِنْ قَرْيَةٍ إِلاَّ نَحْنُ مُهْلِكُوها قَبْلَ يَوْمِ الْقِيامَةِ أَوْ مُعَذِّبُوها عَذاباً شَدِيداً كانَ ذلِكَ فِي الْكِتابِ مَسْطُوراً (٥٨) وَما مَنَعَنا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآياتِ إِلاَّ أَنْ كَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ وَآتَيْنا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُوا بِها وَما نُرْسِلُ بِالْآياتِ إِلاَّ تَخْوِيفاً (٥٩)
{ قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ فَلا يَمْلِكُونَ كَشْفَ الضُّرِّ عَنْكُمْ وَلا تَحْوِيلاً (٥٦) أُولئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ وَيَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَيَخافُونَ عَذابَهُ إِنَّ عَذابَ رَبِّكَ كانَ مَحْذُوراً (٥٧) وَإِنْ مِنْ قَرْيَةٍ إِلاَّ نَحْنُ مُهْلِكُوها قَبْلَ يَوْمِ الْقِيامَةِ أَوْ مُعَذِّبُوها عَذاباً شَدِيداً كانَ ذلِكَ فِي الْكِتابِ مَسْطُوراً (٥٨) وَما مَنَعَنا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآياتِ إِلاَّ أَنْ كَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ وَآتَيْنا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُوا بِها وَما نُرْسِلُ بِالْآياتِ إِلاَّ تَخْوِيفاً (٥٩) } “De ki: O'ndan başka [ilah olduğunu] iddia ettiklerinizi çağırın; onlar sizden ne sıkıntıyı gidermeye güç yetirebilirler ne de onu değiştirmeye. Onların yalvardıkları bu kimseler de -hangisi daha yakın olacak diye- Rablerine vesile ararlar, O'nun rahmetini umarlar ve O'nun azabından korkarlar. Şüphesiz Rabbinin azabı sakınılması gereken bir azaptır. Hiçbir şehir yoktur ki kıyamet gününden önce biz onu helak edecek veya onu şiddetli bir azapla cezalandıracak olmayalım. Bu, Kitap'ta yazılmıştır. Bizi ayetleri (mucizeleri) göndermekten alıkoyan şey, ancak öncekilerin onları yalanlamış olmasıdır. Semûd'a apaçık bir mucize olarak o dişi deveyi verdik de ona zulmettiler. Biz o ayetleri ancak korkutmak için göndeririz.”
الذين أمر رسول الله ﷺ أن يقول لهم في هذه الآية، ليسوا عبدة الأصنام، وإنما هم عبدة من يعقل، واختلف في ذلك. فقال ابن عباس: هي في عبدة العزيز والمسيح وأمه ونحوهم، وقال ابن عباس أيضا، وابن مسعود: هي في عبدة الملائكة، وقال ابن مسعود أيضا: هي في عبدة شياطين كانوا في عهد رسول الله ﷺ، فأسلم أولئك الشياطين، وعبدتهم بقوا يعبدونهم فنزلت الآية في ذلك.
Bu ayette Resûlullah ﷺ'in kendilerine hitap etmesi emredilen kimseler putperestler değil, akıl sahibi varlıklara tapanlardır. Bu konuda ihtilaf edilmiştir: İbn Abbâs: "Bu ayet Üzeyr'e, Mesih'e ve annesine ve benzerlerine tapanlar hakkındadır" demiştir. Yine İbn Abbâs ve İbn Mes'ûd: "Meleklere tapanlar hakkındadır" demişlerdir. İbn Mes'ûd ayrıca şöyle demiştir: "Resûlullah ﷺ zamanında bulunan bir grup şeytana tapanlar hakkındadır; o şeytanlar Müslüman olmuş, tapanlar ise onlara tapmaya devam etmişlerdi, bunun üzerine bu ayet indi."
وقال ابن عباس أيضا: هي في عبدة الشمس والقمر والكواكب وعزيز والمسيح وأمه، وأي ذلك كان، فمعنى الآية: قل لهؤلاء الكفرة ادْعُوا عند الشدائد، والضُّرِّ هؤلاء المعبودين، فإنهم لا يملكون كشفه ولا تحويله عنكم، ثم أخبرهم على قراءة ابن مسعود وقتادة «تدعون» بالتاء، أو أخبر النبي ﵇ على قراءة الجمهور، «يدعون» بالياء من تحت، أن هؤلاء المعبودين، يطلبون التقرب إلى الله والتزلف إليه وأن هذه حقيقة حالهم، وقرأ ابن مسعود «إلى ربك» ، والضمير في رَبِّهِمُ للمتبعين أو
İbn Abbâs ayrıca: "Güneşe, aya, yıldızlara, Üzeyr'e, Mesih'e ve annesine tapanlar hakkındadır" demiştir. Hangisi olursa olsun, ayetin manası şudur: Bu kâfirlere de ki: Zorluklar ve darlık zamanında bu tapındıklarınızı çağırın; onlar ne o sıkıntıyı gidermeye ne de onu sizden başka yöne çevirmeye güç yetirebilirler. Sonra İbn Mes'ûd ve Katâde'nin tâ harfiyle «ted'ûne» (تَدْعُونَ) kıraatine göre onlara haber vermiş, yahut cumhurun alttan yâ harfiyle «yed'ûne» (يَدْعُونَ) kıraatine göre Peygamber aleyhisselâm'a, bu tapınılanların bizzat kendilerinin Allah'a yakınlık ve yakınlaşma aradıklarını ve onların gerçek durumunun bu olduğunu haber vermiştir. İbn Mes'ûd «ilâ rabbike» şeklinde okumuştur. { رَبِّهِمُ } kelimesindeki zamir ise tâbilere yahut
للجميع، والْوَسِيلَةَ، هي القربة، وسبب الوصول إلى البغية، وتوسل الرجل: إذا طلب الدنو والنيل لأمر ما، وقال عنترة:
hepsine aittir. Vesîle (الْوَسِيلَةَ); yakınlık ve gayeye ulaşma vesilesidir. «Tevessela'r-raculü» bir kimse bir şey için yakınlık ve nailiyet aradığında kullanılır. Antere şöyle demiştir:
إن الرجال لهم إليك وسيلة ومنه قول النبي ﵇: «من سأل الله لي الوسيلة» الحديث. وأَيُّهُمْ ابتداء، وأَقْرَبُ خبر، وأُولئِكَ يراد به المعبودون وهو: ابتداء خبره يَبْتَغُونَ والضمير في يَدْعُونَ للكفار، وفي يَبْتَغُونَ للمعبودين، والتقدير: نظرهم ووكدهم أيهم أقرب وهذا كما قال عمر بن الخطاب في حديث الراية بخيبر: فبات الناس يدوكون أيهم يعطاها أي يتبارون في طلب القرب، وطفف الزجاج في هذا الموضع فتأمله، وقال ابن فورك وغيره: إن الكلام من قوله أُولئِكَ الَّذِينَ راجع إلى النبيين المتقدم ذكرهم، ف يَدْعُونَ على هذا من الدعاء، بمعنى الطلبة إلى الله، والضمائر لهم في يَدْعُونَ وفي يَبْتَغُونَ وباقي الآية بين. وقوله تعالى: وَإِنْ مِنْ قَرْيَةٍ الآية: أخبر الله تعالى في هذه الآية أنه ليس مدينة من المدن إلا هي هالكة قبل يوم القيامة بالموت والفناء، هذا مع السلامة وأخذها جزءا أو هي معذبة مأخوذة مرة واحدة فهذا عموم في كل مدينة ومِنْ لبيان الجنس، وقيل المراد الخصوص وَإِنْ مِنْ قَرْيَةٍ ظالمة، وحكى النقاش أنه وجد في كتاب الضحاك بن مزاحم في تفسير هذه الآية استقراء البلاد المعروفة اليوم، وذكر لهلاك كل قطر منها صفة، ثم ذكر نحو ذلك عن وهب بن منبه، فذكر فيه أن هلاك الأندلس وخرابها يكون بسنابك الخيل واختلاف الجيوش فيها، وتركت سائرها لعدم الصحة في ذلك، والمعلوم أن كل قرية تهلك، إما من جهة القحوط والخسف غرقا، وإما من الفتن، أو منهما، وصور ذلك كثيرة لا يعلمها إلا الله ﷿، فأما ما هلك بالفتنة، فعن ظلم ولا بد، إما في كفر أو معاص، أو تقصير في دفاع، وحزامة، وأما القحط فيصيب الله به من يشاء، وكذلك الخسف. وقوله مُهْلِكُوها الضمير لها، وفي ضمن ذلك الأهل، وقوله مُعَذِّبُوها هو على حذف مضاف، فإنه لا يعذب إلا الأهل، وقوله فِي الْكِتابِ يريد في سابق القضاء، وما خطه القلم في اللوح المحفوظ، و «المسطور» المكتوب إسطارا، وقوله تعالى: وَما مَنَعَنا أَنْ نُرْسِلَ الآية، هذه العبارة في معناها هي على ظاهر ما تفهم العرب، فسمى سبق قضائه بتكذيب من كذب وتعذيبه منعا، وأن الأولى في موضع نصب، والثانية في موضع رفع، والتقدير: وما منعنا الإرسال إلا التكذيب، وسبب هذه الآية أن قريشا اقترحوا على رسول الله ﷺ أن يجعل لهم الصفا ذهبا، واقترح بعضهم أن يزيل عنهم الجبال حتى يزرعوا الأرض، فأوحى الله إلى محمد ﵇، إن شئت أن أفعل ذلك لهم، فإن تأخروا عن الإيمان عاجلتهم العقوبة، وإن شئت استأنيت بهم، عسى أن أجتبي منهم مؤمنين فقال رسول الله ﷺ «بل تستأني بهم يا رب» ، فأخبر الله تعالى في هذه الآية أنه لم يمنعه من إرسال الآيات المقترحة إلا الاستيناء، إذ قد سلفت عادته بمعاجلة الأمم الذين جاءتهم الآيات المقترحة فلم يؤمنوا، قال الزجاج: أخبر تعالى أن موعد كفار هذه الأمة الساعة، بقوله بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ [القمر: ٤٦] ، فهذه الآية تنظر إلى ذلك، ثم ذكر أمر ثمرد، احتجاجا إن قال منهم قائل نحن كنا نؤمن لو جاءتنا آية اقترحناها ولا نكفر بوجه، فذكر الله تعالى ثمود، بمعنى: لا تؤمنون إن تظلموا بالآية كما ظلمت ثمود بالناقة، وقرأ الجمهور: «ثمود» بغير
Şüphesiz erkeklerin sana [ulaşacak] bir vesilesi vardır. Peygamber aleyhisselâm'ın: «Kim benim için Allah'tan vesileyi dilerse...» hadisi de bundandır. { أَيُّهُمْ } mübteda, { أَقْرَبُ } onun haberidir. { أُولئِكَ } ile tapınılanlar kastedilmektedir; o mübtedadır, haberi ise { يَبْتَغُونَ } kavlidir. { يَدْعُونَ } kelimesindeki zamir kâfirlere, { يَبْتَغُونَ } kelimesindeki zamir ise tapınılanlara aittir. Takdiri: Onların bakışları ve gayretleri hangisinin daha yakın olacağı yönündedir. Bu, Ömer b. el-Hattâb'ın Hayber'deki sancak hadisinde söylediği: "İnsanlar geceyi hangisine verilecek diye konuşup durarak geçirdiler" yani yakınlık talebinde yarışarak geçirdiler sözü gibidir. Zeccâc bu noktada noksanlık yapmıştır, iyice düşün! İbn Fûrek ve başkaları şöyle demiştir: { أُولئِكَ الَّذِينَ } kavlinden itibaren söz, daha önce anılan peygamberlere râcidir; bu durumda { يَدْعُونَ } Allah'a yakarma manasındaki duadandır; { يَدْعُونَ } ve { يَبْتَغُونَ } kelimelerindeki zamirler de onlaradır. Ayetin geri kalanı açıktır. Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ مِنْ قَرْيَةٍ } ayeti: Allah Teâlâ bu ayette hiçbir şehir bulunmadığını, kıyamet gününden önce ya ölüm ve yok oluşla helak olacağını -ki bu esenlik içinde ve azar azar helak olmadır- yahut bir kerede cezalandırılıp helak edileceğini haber vermiştir. Bu her şehir hakkında bir umumiliktir ve { مِنْ } beyan-ı cins içindir. Kastın «hiçbir zalim şehir yoktur ki» şeklinde hususi olduğu da söylenmiştir. Nakkâş, Dahhâk b. Müzâhim'in bu ayetin tefsirindeki kitabında bugün bilinen memleketleri tek tek saydığını ve bunlardan her bir beldenin helakı için bir vasıf zikrettiğini nakletmiş; sonra Vehb b. Münebbih'ten de buna benzer bir rivayet aktarmıştır. Orada Endülüs'ün helakı ve harap olmasının atların toynaklarıyla ve orduların orada birbirine girmesiyle olacağını zikretmiştir; ben ise sahih olmaması sebebiyle diğerlerini terk ettim. Bilinen şudur ki her şehir ya kuraklık ve batma/boğulma yoluyla ya fitnelerden yahut her ikisinden dolayı helak olur. Bunların suretleri pek çoktur, onları ancak Aziz ve Celil olan Allah bilir. Fitne ile helak olanlara gelince, bu mutlaka ya küfür veya günahlardaki bir zulümden yahut savunmada ve basiretteki bir kusurdan kaynaklanır. Kuraklığa gelince, Allah onu dilediğine isabet ettirir; batırma da böyledir. { مُهْلِكُوها } kavlindeki zamir şehre aittir, bunun zımnında ahalisi de vardır. { مُعَذِّبُوها } kavli ise bir muzâfın hazfi üzeredir; zira azap ancak ahaliye edilir. { فِي الْكِتابِ } kavliyle geçmiş kazayı ve Levh-i Mahfuz'da kalemin yazdığı şeyleri kastetmektedir. «Mestûr» satır satır yazılmış olandır. Allah Teâlâ'nın: { وَما مَنَعَنا أَنْ نُرْسِلَ } ayeti: Bu ibare manası bakımından Arapların anladığı zahir üzeredir. Kendisi hakkında yalanlama ve azap takdir edilen kimselerin durumunu engel (men') olarak isimlendirmiştir. Birinci «en» nasb mahallinde, ikincisi ref mahallindedir. Takdiri: Bizi göndermekten alıkoyan şey ancak yalanlamadır. Bu ayetin sebebi şudur: Kureyş, Resûlullah ﷺ'den Safâ tepesini kendileri için altına dönüştürmesini teklif etmiş, bazısı da toprağı ekip biçebilmeleri için dağları kendilerinden kaldırmasını istemişti. Bunun üzerine Allah Muhammed aleyhisselâm'a şöyle vahyetti: "Eğer istersen bunu onlar için yapayım; şayet iman etmekte gecikirlerse azaplarını çabuklaştırırım. İstersen onlara mühlet vereyim, umulur ki içlerinden iman edenleri seçerim." Resûlullah ﷺ: «Bilakis onlara mühlet ver ya Rabbi» dedi. Allah Teâlâ bu ayette teklif edilen mucizeleri göndermesine engel olan şeyin ancak mühlet vermek olduğunu haber vermiştir; zira kendilerine teklif edilen mucizeler gelip de iman etmeyen ümmetlerin cezalarını çabuklaştırmak O'nun geçmişteki adeti idi. Zeccâc der ki: Allah Teâlâ { بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ } [Kamer: 46] kavliyle bu ümmetin kâfirlerinin vadinin kıyamet olduğunu haber vermiştir; bu ayet de buna bakmaktadır. Sonra Semûd'un durumunu, içlerinden biri "Bize istediğimiz bir mucize gelseydi biz kesinlikle iman ederdik ve hiçbir şekilde inkâr etmezdik" derse bir delil olsun diye zikretmiştir. Allah Teâlâ Semûd kavmini, "Semûd dişi deve hususunda zulmettiği gibi siz de o ayet karşısında zulmeder de iman etmezsiniz" manasında zikretmiştir. Cumhur «Semûde» kelimesini tenvinsiz
تنوين، قال هارون: أهل الكوفة ينونون «ثمودا» في كل وجه، قال أبو حاتم: لا تنون العامة والعلماء بالقرآن «ثمود» في وجه من الوجوه، وفي أربعة مواطن ألف مكتوبة، ونحن نقرؤها بغير ألف، وقوله مُبْصِرَةً على جهة النسب أي معها إبصار، كما قال: آيَةَ النَّهارِ مُبْصِرَةً [الإسراء: ١٢] أي معها إبصار ممن ينظر، وهذا عبارة عن بيان أمرها، ووضوح إعجازها، وقرأ قوم «مبصرة» بضم الميم وفتح الصاد، حكاه الزجاج، ومعناه متبينة، وقرأ قتادة «مبصرة» بفتح الميم والصاد، وهي مفعلة من البصر ومثله قول عنترة: [الكامل] .
okumuştur. Hârûn: "Kûfeliler her durumda «Semûden» şeklinde tenvinli okurlar" demiştir. Ebû Hâtim ise: "Avam ve Kur'an âlimleri «Semûd» kelimesini hiçbir şekilde tenvinle okumazlar. Dört yerde elif ile yazılmıştır, biz ise onu elifsiz okuruz" demiştir. { مُبْصِرَةً } kavli nisbet yoluyladır, yani «basireti / görmeyi sağlayan» demektir; nitekim { آيَةَ النَّهارِ مُبْصِرَةً } [İsrâ: 12] "gündüz ayetini aydınlatıcı / gösterici" yani bakan kimse için görme sağlayan kılmıştır. Bu, onun durumunun beyanından ve mucizesinin açıklığından kinayedir. Bir topluluk, Zeccâc'ın naklettiğine göre mîm'in zammesi ve sâd'ın fethasıyla «mübsaratan» şeklinde okumuştur; manası "apaçık kılınmış" demektir. Katâde ise mîm ve sâd'ın fethasıyla «mabsaratan» okumuştur ki bu basardan «mef'ale» veznindedir. Antere'nin şu sözü de bunun gibidir: [Kâmil]
الكفر مخبثة لنفس المنعم وقوله فَظَلَمُوا بِها أي وضعوا الفعل غير موضعه، أي بعقرها، وقيل بالكفر في أمرها، ثم أخبر الله تعالى أنه إنما يرسل بِالْآياتِ غير المقترحة تَخْوِيفاً للعباد، وهي آيات معها إمهال لا معاجلة، فمن ذلك الكسوف والرعد والزلزلة وقوس قزح وغير ذلك، قال الحسن والموت الذريع، وروي أن الكوفة رجفت في مدة عبد الله بن مسعود. فقال: أيها الناس إن ربكم يستعتبكم فاعتبوه، ومن هذا قول النبي ﵇ في الكسوف: «فافزعوا إلى الصلاة» الحديث، وآيات الله المعتبر بها ثلاثة أقسام: فقسم عام في كل شيء إذ حيثما وضعت نظرك وجدت آية، وهنا فكرة العلماء، وقسم معتاد غبا كالرعد والكسوف ونحوه، وهنا فكرة الجهلة فقط، وقسم خارق للعادة وقد انقضى بانقضاء النبوءة، وإنما يعتبر به توهما لما سلف منه.
Nankörlük, iyilik yapanın nefsi için bir kötülük/iğrençlik kaynağıdır (mahbesedir). { فَظَلَمُوا بِها } kavli; yani fiili yerine koymadılar, deveyi boğazladılar demektir; onun hakkında küfre düştüler de denilmiştir. Sonra Allah Teâlâ, teklif edilmemiş olan ayetleri (mucizeleri) kullarını korkutmak { تَخْوِيفاً } için gönderdiğini haber vermiştir. Bunlar, peşin helak değil mühlet içeren ayetlerdir; güneş tutulması, gök gürültüsü, deprem, gökkuşağı ve benzeri şeyler bundandır. Hasan, "kırıp geçiren ölüm (salgın)" demiştir. Rivayet edildiğine göre Abdullah b. Mes'ûd döneminde Kûfe sallanmıştı. O da: "Ey insanlar, Rabbiniz sizden rızasını talep etmenizi istiyor, öyleyse O'nun rızasını dileyin" dedi. Peygamber aleyhisselâm'ın güneş tutulması hakkındaki: «Hemen namaza sığının» hadisi de bundandır. Allah'ın ibret alınan ayetleri üç kısımdır: Birincisi her şeyde bulunan umumi kısımdır ki nereye baksan bir ayet bulursun; âlimlerin tefekkürü buradadır. İkincisi gök gürültüsü ve tutulma gibi ara sıra alışılagelmiş kısımdır; cahillerin tefekkürü sadece buradadır. Üçüncüsü ise harikulade kısımdır ki peygamberliğin sona ermesiyle o da sona ermiştir; bundan ancak geçmişte olanları tasavvur etmekle ibret alınır.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة الإسراء (١٧) : آية ٦٠]
[İsrâ Suresi (17), Ayet 60]
وَإِذْ قُلْنا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحاطَ بِالنَّاسِ وَما جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْناكَ إِلاَّ فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ وَنُخَوِّفُهُمْ فَما يَزِيدُهُمْ إِلاَّ طُغْياناً كَبِيراً (٦٠)
{ وَإِذْ قُلْنا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحاطَ بِالنَّاسِ وَما جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْناكَ إِلاَّ فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ وَنُخَوِّفُهُمْ فَما يَزِيدُهُمْ إِلاَّ طُغْياناً كَبِيراً (٦٠) } “Hani sana: «Şüphesiz Rabbin insanları kuşatmıştır» demiştik. Sana gösterdiğimiz o rüyayı (görüşü) ve Kur'an'da lanetlenen o ağacı da yalnızca insanlar için bir imtihan kıldık. Biz onları korkuturuz; fakat bu onlara büyük bir azgınlıktan başka bir şey artırmıyor.”
قال الطبري: معنى قوله: وَإِذْ قُلْنا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحاطَ بِالنَّاسِ أي في منعك يا محمد وحياطتك وحفظك، فالآية إخبار له بأنه محفوظ من الكفرة، آمن أن يقتل أو ينال بمكروه عظيم، أي فالتبليغ رسالة ربك، ولا تتهيب أحدا من المخلوقين، وهذا تأويل بيّن جار مع اللفظ، وقد روي نحوه عن الحسن بن أبي الحسن والسدي، إلا أنه لا يناسب ما بعده مناسبة شديدة، ويحتمل أن يجعل الكلام مناسبا لما بعده، توطئة له، فأقول: اختلف الناس في الرُّؤْيَا، فقال الجمهور: هي رؤيا عين ويقظة، وهي ما رأى رسول الله ﷺ في ليلة الإسراء، قالوا: فلما أخبر رسول الله ﷺ صبيحة الإسراء بما رأى في تلك الليلة من العجائب، قال الكفار إن هذا لعجيب تحث الحداة إلى بيت المقدس شهرين إقبالا وإدبارا، ويقول محمد إنه جاءه من ليلة وانصرف منه، فافتتن بهذا التلبيس قوم من ضعفة المسلمين، فارتدوا وشق ذلك على رسول الله ﷺ، فنزلت هذه الآيات فعلى هذا، يحسن أن يكون معنى قوله وَإِذْ قُلْنا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحاطَ بِالنَّاسِ أي: في إضلالهم وهدايتهم، وأن كل واحد ميسر لما
Taberî der ki: { وَإِذْ قُلْنا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحاطَ بِالنَّاسِ } kavlinin anlamı: "Ey Muhammed, seni koruma, himaye etme ve muhafaza etme hususundadır." Ayet, onun kâfirlerden korunduğunu, öldürülmekten veya büyük bir kötülüğe uğramaktan güvende olduğunu ona bir bildirmedir; yani "Rabbinin risaletini tebliğ et, yaratılmışlardan hiçbirinden çekinme" demektir. Bu, lafızla uyumlu, açık bir tefsirdir. Hasan b. Ebi'l-Hasan ve Süddî'den de benzeri rivayet edilmiştir. Ancak bu mana, kendisinden sonraki kısımla tam bir uyum göstermemektedir. Sözün, sonrasına bir zemin hazırlamak üzere onunla uyumlu kılınması da muhtemeldir; şöyle derim: İnsanlar { الرُّؤْيَا } hakkında ihtilaf etmişlerdir. Cumhur: "O, gözle görme ve uyanıklık halidir; Resûlullah ﷺ'in İsrâ gecesinde gördüğü şeylerdir" demiştir. Şöyle demişlerdir: Resûlullah ﷺ İsrâ sabahında o gece gördüğü acayip şeyleri haber verince, kâfirler: "Bu gerçekten şaşılacak şey! Deveciler Beytü'l-Makdis'e gidiş gelişte iki ay boyunca develeri sürerler; Muhammed ise oraya bir gecede gidip döndüğünü söylüyor" dediler. Bu aldatmaca sebebiyle Müslümanların zayıflarından bir grup fitneye düşüp dinden döndü ve bu durum Resûlullah ﷺ'e ağır geldi; bunun üzerine bu ayetler indi. Buna göre, { وَإِذْ قُلْنا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحاطَ بِالنَّاسِ } kavlinin manasının; onların sapıklığı ve hidayeti hususunda ve her birinin ne için yaratılmışsa ona
خلق له، أي فلا تهتم أنت بكفر من كفر، ولا تحزن عليهم، فقد قيل لك إن الله محيط بهم مالك لأمرهم، وهو جعل رؤياك هذه فتنة ليكفر من سبق عليه الكفر، وسميت الرؤية في هذا التأويل «رؤيا» ، إذ هما مصدران من رأى، وقال النقاش جاء ذلك على اعتقاد من اعتقد أنها منامة وإن كانت الحقيقة غير ذلك.
kolaylaştırıldığı şeklinde olması güzel düşer. Yani "Küfre sapanın küfrü seni tasalandırmasın ve onlar için üzülme; sana Allah'ın onları kuşattığı, işlerine malik olduğu ve küfrü ezelde takdir edilen kimsenin inkâr etmesi için bu görüşünü bir imtihan kıldığı bildirilmiştir." Bu tefsirde gözle görme (rü'yet) «rü'yâ» olarak isimlendirilmiştir; zira her ikisi de «raâ» fiilinin masdarıdır. Nakkâş, gerçek durum öyle olmasa bile bunun, onun bir uyku rüyası olduğunu zannedenlerin zannına göre geldiğini söylemiştir.
وقالت عائشة الرُّؤْيَا في الإسراء رؤيا منام، وهذا قول الجمهور على خلافه، وهذه الآية تقتضي بفساده، وذلك أن رؤيا المنام لا فتنة فيها، وما كان أحد لينكرها، وقد ذكر هذا مستوعبا في صدر السورة، وقال ابن عباس: الرُّؤْيَا التي في هذه الآية، هي رؤيا رسول الله ﷺ أنه يدخل مكة، فعجل في سنة الحديبية فرد، فافتتن المسلمون بذلك، فنزلت الآيات، وقال سهل بن سعد: إنما هذه «الرؤيا» أن رسول الله ﷺ كان يرى بني أمية ينزون على منبره نزو القردة، فاهتم لذلك وما استجمع ضاحكا من يومئذ حتى مات، فنزلت الآية مخبرة أن ذلك من ملكهم وصعودهم المنابر، إنما يجعلها الله فتنة للناس وامتحانا، ويجيء قوله أَحاطَ بِالنَّاسِ أي بأقداره، وأن كل ما قدره نافذ، فلا تهتم بما يكون بعدك من ذلك وقد قال الحسن بن علي، في خطبته في شأن بيعته لمعاوية وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَكُمْ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ [الأنبياء: ١١١] ، وفي هذا التأويل نظر، ولا يدخل في هذه «الرؤيا» عثمان بن عفان، ولا عمر بن عبد العزيز، ولا معاوية، وقوله وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ: معطوفة على قوله الرُّؤْيَا، أي جعلنا الرؤيا والشجرة فتنة وَالشَّجَرَةَ هنا في قول الجمهور هي شجرة الزقوم، وذلك أن أمرها لما نزل في سورة الصافات قال أبو جهل وغيره هذا محمد يتوعدكم بنار تحرق الحجارة، ثم يزعم أنها تنبت الشجر، والنار تأكل الشجر وما نعرف الزقوم إلا التمر بالزبد، ثم أمر أبو جهل جارية له، فأحضرت تمرا وزبدا وقال لأصحابه تزقموا، فافتتن أيضا بهذه المقالة بعض الضعفاء، فأخبر الله نبيه أنه إنما جعل الإسراء وذكر شجرة الزقوم فتنة واختبارا ليكفر من سبق عليه الكفر، ويصدق من سبق له الإيمان، كما روي أن أبا بكر الصديق، قيل له، صبيحة الإسراء إن صاحبك يزعم أنه جاء البارحة بيت المقدس وانصرف منه فقال إن كان قال ذلك فلقد صدق، فقيل له: أتصدقه قبل أن تسمع منه، قال: أين عقولكم، أنا أصدقه بخبر السماء فكيف لا أصدقه بخبر بيت المقدس والسماء أبعد منها بكثير. وقالت فرقة: وَالشَّجَرَةَ: إشارة إلى القوم المذكورين قبل في الرُّؤْيَا.
Âişe, İsrâ'daki rüyanın (er-rüyâ) bir uyku rüyası olduğunu söylemiştir; bu, cumhurun aksi görüşte olduğu bir sözdür ve bu ayet de onun tutarsızlığını gerektirir. Çünkü uyku rüyasında bir fitne (imtihan) yoktur ve hiç kimse onu yadırgamazdı. Bu mesele surenin başında etraflıca zikredilmiştir. İbn Abbâs demiştir ki: Bu ayetteki { الرُّؤْيَا }, Resûlullah ﷺ'in Mekke'ye gireceğine dair gördüğü rüyadır; Hudeybiye senesinde acele etti fakat geri çevrildi, Müslümanlar da bundan dolayı fitneye (şüpheye) düştüler ve bu ayetler indi. Sehl b. Sa'd ise şöyle demiştir: Bu «rüya», Resûlullah ﷺ'in rüyasında Ümeyyeoğullarını minberi üzerinde maymunların sıçraması gibi sıçrarken görmesidir. Bundan dolayı kederlendi ve o günden vefat edene kadar bir daha katıla katıla gülmedi. Bunun üzerine ayet inerek, onların bu saltanatlarının ve minberlere çıkmalarının Allah tarafından insanlar için sadece bir fitne ve imtihan kılındığını haber verdi. { أَحاطَ بِالنَّاسِ } kavli de "kaderleriyle [kuşattı] ve O'nun takdir ettiği her şey geçerlidir; senden sonra bundan olacak şeylere üzülme" anlamına gelir. Nitekim Hasan b. Ali, Muâviye'ye biat etmesi hususundaki hutbesinde: { وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَكُمْ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ } [Enbiyâ: 111] demiştir. Bu yorumda bir kapalılık vardır; Osman b. Affân, Ömer b. Abdilazîz ve Muâviye bu «rüyaya» dahil değildir. { وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ } kavli, { الرُّؤْيَا } kavline matuftur; yani rüyayı ve ağacı fitne kıldık demektir. Buradaki { وَالشَّجَرَةَ } cumhurun kavline göre Zakkum ağacıdır. Zira onun durumu Sâffât Suresi'nde indiğinde Ebû Cehil ve başkaları: "İşte Muhammed, taşları yakan bir ateşle sizi tehdit ediyor, sonra da o ateşte ağaç bittiğini iddia ediyor; halbuki ateş ağacı yer! Biz zakkum olarak sadece kaymaklı hurmayı biliriz" dediler. Sonra Ebû Cehil bir cariyesine emretti, cariye hurma ve kaymak getirdi; o da arkadaşlarına: "Zakkumlanın (yiyin)" dedi. Zayıflardan bazıları bu sözle de fitneye düştü. Bunun üzerine Allah peygamberine, küfrü ezelde kesinleşen kimsenin inkâr etmesi, imanı kesinleşen kimsenin de tasdik etmesi için İsrâ'yı ve Zakkum ağacının zikredilmesini sadece bir fitne ve imtihan kıldığını haber verdi. Nitekim rivayet edildiğine göre İsrâ sabahı Ebû Bekir es-Sıddîk'a: "Arkadaşın dün gece Beytü'l-Makdis'e gidip geldiğini iddia ediyor" denilmiş, o da: "Eğer bunu söylediyse kesinlikle doğru söylemiştir" demiştir. Kendisine: "Ondan bizzat duymadan onu tasdik mi ediyorsun?" denilince: "Aklınız nerede! Ben onu göğün haberinde tasdik ediyorum; semâ oradan kat kat daha uzakken Beytü'l-Makdis haberinde onu nasıl tasdik etmem!" demiştir. Bir grup: { وَالشَّجَرَةَ }, rüyada daha önce zikredilen topluluğa işarettir, demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا قول ضعيف محدث، وليس هذا عن سهل بن سعد، ولا مثله، وقال الطبري عن ابن عباس: إن الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ يريد الملعون آكلها، لأنها لم يجر لها ذكر.
Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu zayıf ve sonradan ortaya çıkmış bir sözdür; ne Sehl b. Sa'd'dan ne de onun gibilerden nakledilmiştir. Taberî, İbn Abbâs'tan: { الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ } ile onu yiyenin lanetlendiğinin kastedildiğini rivayet etmiştir; çünkü ağacın [kendisine ait bir] laneti geçmemiştir.
قال القاضي أبو محمد: ويصح أن يريد الْمَلْعُونَةَ، هنا فأكد الأمر بقوله فِي الْقُرْآنِ وقالت فرقة: الْمَلْعُونَةَ، المبعدة المكروهة، وهذا أراد لأنها لعنها بلفظ اللعنة المتعارف، وهذا قريب في المعنى من الذي قبله، وأيضا فما ينبت في أصل الجحيم، فهو في نهاية البعد من رحمة الله، وقوله وَنُخَوِّفُهُمْ يريد: إما كفار مكة، وإما الملوك من بني أمية بعد الخلافة التي قال فيها النبي ﷺ، «الخلافة بعدي ثلاثون سنة، ثم تكون ملكا عضوضا» والأول منها أصوب كما قلنا قبل، وقوله فَما يَزِيدُهُمْ إِلَّا طُغْياناً كَبِيراً يريد كفرهم وانتهاكهم فيه كقول أبي جهل في الزقوم والتزقم، فقد قال النقاش إن في ذلك نزلت، وفي نحوه وقرأ الأعمش «ويخوفهم» وقرأ الجمهور و «ونخوفهم» بالنون.
Kadı Ebû Muhammed der ki: Burada { الْمَلْعُونَةَ } [bizzat ağacın kendisi] olmasını kastetmesi de sahihtir; bu sebeple durumu { فِي الْكِتابِ } "Kur'an'da" kavliyle pekiştirmiştir. Bir grup: { الْمَلْعُونَةَ }, uzaklaştırılmış ve nefret edilmiş demektir, demiştir. Bunu kastetmiştir; zira bilinen lanet lafzıyla onu lanetlemiştir. Bu da manaca bir öncekinin yakınıdır. Ayrıca cehennemin dibinde biten bir şey, Allah'ın rahmetinden son derece uzaktadır. { وَنُخَوِّفُهُمْ } kavliyle: Ya Mekke kâfirlerini ya da Peygamber ﷺ'in haklarında: «Benden sonra hilafet otuz yıldır, sonra ısırıcı bir saltanat olacaktır» buyurduğu hilafetten sonraki Emevî krallarını kastetmektedir; daha önce söylediğimiz gibi birincisi daha doğrudur. { فَما يَزِيدُهُمْ إِلَّا طُغْياناً كَبِيراً } kavliyle de, Ebû Cehil'in zakkum ve zakkumlanma hakkındaki sözü gibi onların küfürlerini ve bundaki haddi aşmalarını kastetmektedir. Nakkâş ayetin bu ve benzeri şeyler hakkında indiğini söylemiştir. A'meş «ve yuhavvifuhum» okumuş, cumhur ise nûn harfiyle «ve nuhavvifuhum» okumuştur.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٦١ الى ٦٥]
[İsrâ Suresi (17), Ayetler 61-65]
وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ قالَ أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِيناً (٦١) قالَ أَرَأَيْتَكَ هذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلاَّ قَلِيلاً (٦٢) قالَ اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزاؤُكُمْ جَزاءً مَوْفُوراً (٦٣) وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ وَشارِكْهُمْ فِي الْأَمْوالِ وَالْأَوْلادِ وَعِدْهُمْ وَما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلاَّ غُرُوراً (٦٤) إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ وَكَفى بِرَبِّكَ وَكِيلاً (٦٥)
{ وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ قالَ أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِيناً (٦١) قالَ أَرَأَيْتَكَ هذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلاَّ قَلِيلاً (٦٢) قالَ اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزاؤُكُمْ جَزاءً مَوْفُوراً (٦٣) وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ وَشارِكْهُمْ فِي الْأَمْوالِ وَالْأَوْلادِ وَعِدْهُمْ وَما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلاَّ غُرُوراً (٦٤) إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ وَكَفى بِرَبِّكَ وَكِيلاً (٦٥) } “Hani meleklere: «Âdem'e secde edin» demiştik de İblis hariç hepsi secde etmişti. O: «Çamurdan yarattığın kimseye mi secde edeyim?» dedi. Dedi ki: «Benden üstün kıldığın şu kimseye bir bakar mısın? Eğer beni kıyamet gününe kadar ertelersen, pek azı hariç onun zürriyetini mutlaka emrim altına alıp helak edeceğim.» [Allah] buyurdu: «Git! Onlardan kim sana uyarsa, şüphesiz cehennem tastamam bir ceza olarak sizin cezanızdır. Onlardan gücünün yettiğini sesinle yerinden oynat; atlılarınla ve yayalarınla üzerlerine yaygara kopar; mallarda ve evlatlarda onlara ortak ol ve onlara vaatlerde bulun.» Şeytan onlara bir aldatmadan başka ne vaat eder? «Şüphesiz benim kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin yoktur.» Vekil olarak Rabbin yeter.”
المعنى: واذكر إذ قلنا، وكذلك إِذْ [الإسراء: ٦٠] في الآية المتقدمة: هي منصوبة بفعل مضمر، وقد تقدم في غير موضع ذكر خلق آدم وأمر السجود، واختلف في قوله إِلَّا إِبْلِيسَ فقيل هو استثناء منقطع، لأن إِبْلِيسَ لم يكن من الملائكة، وقيل هو متصل لأن إبليس من الملائكة، وقوله طِيناً يصح أن يكون تمييزا، ويصح أن يكون حالا، وقاس إِبْلِيسَ في هذه النازلة فأخطأ، وذلك أنه رأى الفضيلة لنفسه، من حيث رأى النار أفضل من الطين، وجهل أن الفضائل في الأشياء، إنما تكون حيث خصصها الله تعالى، ولا ينظر إلى أصولها. وذكر الطبري عن ابن عباس أن إبليس هو الذي أمره الله فأخذ من الأرض طينة آدم، والمشهور أنه ملك الموت، وكفر إبليس في أن جهل صفة العدل من الله تعالى، حين لحقته الأنفة، والكبر، وكان أصل ذلك الحسد، ولذلك قيل: إن أول ما عصي الله بالحسد، وظهر ذلك من إبليس، من قوله أَرَأَيْتَكَ هذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ [الأعراف: ١١] حسبما ذكر الله في آية أخرى. فهذا هو النص بأن فعلك غير مستقيم، والكاف في قوله أَرَأَيْتَكَ هي كاف خطاب ومبالغة في التنبيه، لا موضع لها من الإعراب، فهي زائدة، ومعنى أرأيت: أتأملت ونحوه، كأن المخاطب بها ينبه المخاطب ليستجمع لما ينصه عليه بعد، وقال سيبويه: هي بمعنى أخبرني، ومثل بقوله أرأيتك زيدا أبو من هو؟ وقاله الزجاج: في آياتِنا [طه: ٥٦] ولم يمثل، وقول سيبويه: صحيح حيث يكون بعدها استفهام كمثاله، وأما في هذه الآية، فهي كما قلت، وليست التي ذكر سيبويه ﵀، وقرأ ابن كثير «أخرتني» بياء في الوصل والوقف، وهذا هو الأصل، وليس هذا الموضع كالقافية التي يحسن فيها الحذف، كمثل قول الأعشى: [المتقارب]
Mana: "Hani dediğimiz vakti hatırla" demektir. Aynı şekilde önceki ayetteki { إِذْ } [İsrâ: 60] lafzı da gizli bir fiille mansubdur. Âdem'in yaratılışı ve secde emrinin zikri daha önce birçok yerde geçmişti. { إِلَّا إِبْلِيسَ } kavlinde ihtilaf edilmiştir: İblis meleklerden olmadığı için bunun munkatı bir istisna olduğu söylenmiş; meleklerden olduğu için muttasıl bir istisna olduğu da söylenmiştir. { طِيناً } lafzının temyiz olması da, hâl olması da sahihtir. İblis bu meselede kıyas yaptı ve yanıldı; çünkü ateşi çamurdan daha üstün gördüğü için üstünlüğü kendisinde gördü ve eşyadaki üstünlüklerin, asıllarına bakılmaksızın ancak Allah Teâlâ'nın onları tahsis etmesiyle olacağını bilemedi. Taberî, İbn Abbâs'tan Allah'ın emredip Âdem'in çamurunu yeryüzünden alanın İblis olduğunu nakletmiştir; meşhur olan ise onun ölüm meleği olduğudur. İblis'in küfrü, gurur ve kibir kendisine galebe çaldığında Allah Teâlâ'nın adalet sıfatını bilememesinden kaynaklandı; bunun aslı da hasetti. Bu sebeple: "Allah'a karşı ilk isyan hasetle yapılmıştır" denilmiştir. Bu durum İblis'ten, Allah'ın diğer bir ayette zikrettiği üzere: { أَرَأَيْتَكَ هذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ } { أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ } [A'râf: 12] sözüyle ortaya çıkmıştır. İşte bu, "Senin yaptığın iş doğru değildir" demektir. { أَرَأَيْتَكَ } kavlindeki kâf harfi, iraptan mahalli olmayan ve uyarıda mübalağa ifade eden bir hitap kâfıdır, dolayısıyla zâiddir. «Eraeyte»nin manası: "Düşündün mü? / Gördün mü?" ve benzeri anlamlardadır; sanki bununla hitap eden kimse, sonrasında belirteceği hususa dikkatini toplasın diye muhatabı uyarmaktadır. Sîbeveyh: "Bana haber ver anlamındadır" demiş ve «Zeyd'in kimin babası olduğunu bana söyler misin? (eraeyteke zeyden ebû men hüve)» sözünü misal getirmiştir. Zeccâc da { آياتِنا } [Tâhâ: 56] ayetinde bunu söylemiş fakat misal vermemiştir. Sîbeveyh'in sözü, getirdiği misalde olduğu gibi kendisinden sonra bir istifham bulunduğunda doğrudur. Bu ayette ise benim dediğim gibidir, Sîbeveyh'in rahimehullâh zikrettiği gibi değildir. İbn Kesîr, vasıl ve vakıf halinde yâ ile «ehhartenî» okumuştur; asıl olan da budur ve burası A'şâ'nın şu sözündeki gibi hazfin güzel olduğu kafiye yeri gibi değildir: [Mütekârib]
فهل يمنعني ارتياد البلاد ... من حذر الموت أن يأتين
Memleketleri dolaşmak beni ölüm korkusundan, onun bana gelmesinden alıkoyar mı?
وقرأ نافع وأبو عمرو بالياء في الوصل وبحذفها في الوقف، وقرأ ابن عامر وعاصم وحمزة والكسائي «أخرتن» بحذف الياء في الوصل والوقوف، وهذا تشبيه بياء قاض ونحوه، لكونها ياء متطرفة قبلها كسرة، ومنه قوله تعالى: يَوْمَ يَأْتِ لا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِهِ [هود: ١٠٥] وقوله لَأَحْتَنِكَنَّ معناه: لأميلن
Nâfi ve Ebû Amr vasıl halinde yâ ile, vakıf halinde ise hazf ile okumuştur. İbn Âmir, Âsım, Hamza ve Kisâî vasıl ve vakıf halinde yâ'nın hazfiyle «ehharten» okumuşlardır; bu, kendisinden önce kesre bulunan kelime sonundaki bir yâ olması sebebiyle «kâdin» ve benzerlerinin yâ'sına benzetmedir. Allah Teâlâ'nın şu kavli de bundandır: { يَوْمَ يَأْتِ لا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِهِ } [Hûd: 105]. { لَأَحْتَنِكَنَّ } kavlinin manası: Mutlaka meyledeceğim,
ولأجرن، وهو مأخوذ من تحنيك الدابة، وهو أن يشد على حنكها بحبل أو غيره فتنقاد، وألسنة تحتنك المال، أي تجتره، ومنه قول الشاعر:
ve mutlaka peşimden sürükleyeceğim demektir. Bu, binek hayvanının çenesine ip ve benzeri bir şey bağlanıp onun boyun eğdirilmesini ifade eden «tahnîk»ten alınmıştır. Şiddetli kıtlık yılı malı çekip aldığında «ihteneket es-senetü'l-mâl» denir. Şairin şu sözü bundandır:
نشكو إليك سنة قد أجحفت ... جهدا إلى جهد بنا فأضعفت
Sana, bize zorluk üstüne zorluk yükleyip bizi zayıf düşüren bir kıtlık yılını şikayet ediyoruz.
واحتنكت أموالنا وجلفت ومن هذا الشعر، قال الطبري لَأَحْتَنِكَنَّ معناه: لاستأصلن، وعبر ابن عباس في ذلك ب «لأستولين» ، وقال ابن زيد لأضلن، وهذا بدل اللفظ لا تفسير، وحكم إبليس بهذا الحكم على ذرية آدم، من حيث رأى الخلقة مجوفة مختلفة الأجزاء وما اقترن بها من الشهوات والعوارض، كالغضب ونحوه، ثم استثنى القليل، لعلمه أنه لا بد أن يكون في ذريته من يصلب في طاعة الله، وقوله: اذْهَبْ وما بعده من الأوامر، هو صيغة افعل من التهديد، كقوله تعالى اعْمَلُوا ما شِئْتُمْ [فصلت: ٤٠] وتَبِعَكَ معناه في طريق الكفر الذي تدعو إليه، فالآية في الكفار وفي من ينفذ عليه الوعيد من العصاة وقوله جَزاءً مصدر في موضع الحال، و «الموفور» المكمل وَاسْتَفْزِزْ معناه استخف واخدع حتى يقع في إرادتك، تقول استفزني فلان في كذا إذا خدعك حتى تقع في أمر أراده، ومن الخفة قيل لولد البقرة فز ومثله قول زهير:
Mallarımızı kökünden kurutup silip süpürdü. Bu şiirden hareketle Taberî, { لَأَحْتَنِكَنَّ } kelimesinin manasının: "Kökünü kazıyacağım" olduğunu söylemiştir. İbn Abbâs bunu "Mutlaka hakimiyetim altına alacağım" diye ifade etmiş; İbn Zeyd ise "Mutlaka saptıracağım" demiştir ki bu tefsir değil, lafzın yerine geçen bir kelimedir. İblis, Âdem'in zürriyeti hakkındaki bu hükmü, yaratılışın içinin boş ve parçalarının farklı olduğunu, ona şehvetlerin ve öfke gibi arızaların eşlik ettiğini gördüğünde vermiştir. Sonra onun zürriyetinde Allah'a itaatte sebat gösterecek kimselerin mutlaka bulunacağını bildiği için az bir kısmı istisna etmiştir. [Allah'ın]: { اذْهَبْ } kavli ve sonrasındaki emirler, Allah Teâlâ'nın: { اعْمَلُوا ما شِئْتُمْ } [Fussilet: 40] kavli gibi tehdit bildiren «if'al» (emir) sîgasıdır. { تَبِعَكَ } kavli, davet ettiğin küfür yolunda sana uyan kimse demektir; dolayısıyla ayet kâfirler ve asilerden haklarında tehdit infaz edilecek olanlar hakkındadır. { جَزاءً } kavli hâl mahallinde bir masdardır. «Mevfûr» tastamam kılınmış olandır. { وَاسْتَفْزِزْ } lafzının manası: Hafife al, aldat ta ki senin iradene düşsünler demektir. Bir kimse seni aldatıp istediği bir duruma düşürdüğünde «estefezzenî fülânün fî kezâ» dersin. Hafiflikten dolayı sığır yavrusuna «fezz» denilmiştir. Züheyr'in şu sözü de bunun gibidir:
كما استغاث بسيىء فز غيطلة ... خاف العيون فلم ينظر به الحشك
Tıpkı gözlerden korkan ve dolgun memeli anasının yanına dönmesini beklemeyen koruluktaki bir sığır yavrusunun feryat edip yardım istemesi gibi.
و «الصوت» هنا: قيل هو الغناء والمزامير والملاهي، لأنها أصوات كلها مختصة بالمعاصي، فهي مضافة إلى الشَّيْطانُ، قاله مجاهد، وقيل معناه: بدعائك إياهم إلى طاعتك، قال ابن عباس: صوته، كل داع إلى معصية الله، والصواب أن يكون الصوت يعم جميع ذلك. وقوله وَأَجْلِبْ أي هول والجلبة: الصوت الكثير المختلط الهائل، وقرأ الحسن: «واجلب» بوصل الألف وضم اللام. وقوله بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ قيل هذا مجاز واستعارة، بمعنى: اسع سعيك، وابلغ جهدك، وقيل معناه: أن له من الجن خيلا ورجلا، قاله قتادة، وقيل المراد: فرسان الناس ورجالتهم، المتصرفون في الباطل،، فإنهم كلهم أعوان لإبليس على غيرهم، قاله مجاهد وقرأ الجمهور «ورجلك» بسكون الجيم، وهو جمع راجل، كتاجر وتجر، وصاحب وصحب، وشارب وشرب، وقرأ حفص عن عاصم: «ورجلك» بكسر الجيم على وزن فعل، وكذلك قرأ الحسن وأبو عمرو بخلاف عنه، وهي صفة تقول فلان يمشي رجلا، غير راكب، ومنه قول الشاعر: [البسيط]
Buradaki { الصَّوْتِ } "ses" hakkında: Şarkı, çalgılar ve eğlenceler olduğu söylenmiştir; çünkü bunlar bütünüyle günahlara has seslerdir, dolayısıyla { الشَّيْطانُ } şeytana izafe edilmiştir, bunu Mücâhid söylemiştir. Bir de manasının: Onları kendine itaate çağırman olduğu söylenmiştir. İbn Abbâs: "Onun sesi, Allah'a isyana çağıran her davetçidir" demiştir. Doğru olan, sesin bütün bunları kapsamasıdır. { وَأَجْلِبْ } kavli; yani korkut ve yaygara kopar demektir. «Celbe» çok, karışık ve korkutucu sestir. Hasan, elifin vaslı ve lâm'ın zammesiyle «vecülüb» okumuştur. { بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ } kavli hakkında; bunun "Elinden geleni ardına koyma, bütün gücünü sarf et" manasında bir mecaz ve istiare olduğu söylenmiştir. Cinden süvarilerinin ve yayalarının olduğu manasına geldiği de söylenmiştir, bunu Katâde söylemiştir. İnsanların batıl yolda koşturan süvarileri ve yayaları olduğu da söylenmiştir; zira onların hepsi başkalarına karşı İblis'in yardımcılarıdır, bunu Mücâhid söylemiştir. Cumhur cîm harfinin sükûnuyla «ve raclik» okumuştur; bu tâcir-tecr, sâhib-sahb, şârib-şerb gibi «râcil» (yaya) kelimesinin çoğuludur. Hafs Âsım'dan «fa'il» vezninde cîm harfinin kesrasıyla «ve racilik» okumuştur; Hasan ve kendisinden gelen bir rivayette Ebû Amr da böyle okumuştur. Bu bir sıfattır, binitli olmayan kimse için «fülânün yemşî racilen» (falan yaya yürüyor) dersin. Şairin şu sözü bundandır: [Basît]
أنا أقاتل عن ديني على فرسي ... ولا كذا رجلا إلا بأصحابي
Ben dinim uğruna atımın üzerinde savaşırım... Ancak arkadaşlarımla birlikte böyle yaya da savaşırım.
وقرأ قتادة وعكرمة: «ورجالك» . وَشارِكْهُمْ فِي الْأَمْوالِ عام: لكل معصية يصنعها الناس بالمال، فإن ذلك المصرف في المعصية، هو خط إبليس، فمن ذلك البحائر وشبهها، ومن ذلك مهر البغي، وثمن الخمر، وحلوان الكاهن، والربا، وغير ذلك مما يوجد في الناس دأبا. وقوله وَالْأَوْلادِ عام لكل ما يصنع في أمر الذرية من المعاصي فمن ذلك الإيلاد بالزنا، ومن ذلك تسميتهم عبد شمس، وعبد الجدي، وأبا الكويفر، وكل اسم مكروه ومن ذلك الوأد الذي كانت العرب تفعله، ومن ذلك صنعهم في أديان الكفر،
Katâde ve İkrime «ve ricâlike» okumuştur. { وَشارِكْهُمْ فِي الْأَمْوالِ } kavli, insanların malla işlediği her türlü günah için umumidir; zira günaha harcanan o pay İblis'in nasibidir. Bahîreler ve benzerleri, fahişenin fuhuş kazancı (mehri), içki parası, kâhine verilen ücret, faiz ve insanlar arasında adet haline gelen diğer şeyler bundandır. { وَالْأَوْلادِ } kavli ise evlat konusunda işlenen bütün günahlar için umumidir. Zinadan çocuk sahibi olmak, onlara Abdüşşems, Abdülcüdey, Ebü'l-Küveyfir ve her türlü mekruh ismi vermek, Arapların yaptığı kız çocuklarını diri diri gömmek (ve'd) ve kâfirlerin dinleri hususunda yaptıkları şeyler
وغير هذا، وما أدخل النقاش من وطء الجن وأنه تحبل المرأة من الإنس فضعيف كله. وقوله وَعِدْهُمْ أي منّهم بما لا يتم لهم، وبأنهم غير مبعوثين، فهذه مشاركة في النفوس، ثم أخبر الله تعالى أنه يعدهم غُرُوراً منه، لأنه لا يغني عنهم شيئا، وقوله إِنَّ عِبادِي الآية، قول من الله تعالى لإبليس، وقوله عِبادِي يريد المؤمنين في الكفر، والمتقين في المعاصي، وخصهم باسم العباد، وإن كان اسما عاما لجميع الخلق، من حيث قصد تشريفهم والتنويه بهم، كما يقول رجل لأحد بنيه إذا رأى منه ما يحب:
ve bundan başkası bundandır. Nakkâş'ın cinlerin cima etmesi ve kadının insandan gebe kalması şeklindeki sözleri ise bütünüyle zayıftır. { وَعِدْهُمْ } kavli; yani gerçekleşmeyecek şeylerle ve diriltilmeyeceklerine dair onları umutlandır demektir; bu da canlar üzerindeki bir ortaklıktır. Sonra Allah Teâlâ, onların hiçbir işine yaramayacağı için ona ancak bir aldatma { غُرُوراً } vaat ettiğini haber vermiştir. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ عِبادِي } ayeti, Allah Teâlâ'nın İblis'e bir hitabıdır. { عِبادِي } kavliyle küfür hususunda müminleri, günahlar hususunda ise takva sahiplerini kastetmektedir. Her ne kadar bütün mahlukat için umumi bir isim olsa da, onları şereflendirmeyi ve yüceltmeyi murat ettiği için onları "kullar" ismiyle tahsis etmiştir; nitekim bir adam oğullarından birinde hoşuna giden bir şey gördüğünde,
هذا ابني، على معنى التنبيه منه والتشريف له، ومنه قول النبي ﷺ لسعد بن أبي وقاص:
ona dikkat çekmek ve onu şereflendirmek manasında: "İşte benim oğlum!" der. Peygamber ﷺ'in Sa'd b. Ebî Vakkâs için söylediği şu söz de bundandır:
«هذا خالي فليرني امرؤ خاله» ، و «السلطان» الملكة والتغلب، وتفسيره هنا بالحجة قلق، ثم قال تعالى لنبيه ﵇: وَكَفى بِرَبِّكَ يا محمد حافظا للمؤمنين، وقيما على هدايتهم.
«İşte bu benim dayımdır, herkes bana dayısını göstersin!» «Sultan» hâkimiyet ve üstünlüktür; burada onun hüccet (delil) ile tefsir edilmesi tutarsızdır. Sonra [Allah] Teâlâ peygamberi aleyhisselâm'a: { وَكَفى بِرَبِّكَ } "Ey Muhammed, müminleri koruyucu ve onların hidayetini sağlayıcı olarak Rabbin yeter" buyurmuştur.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٦٦ الى ٦٩]
[İsrâ Suresi (17), Ayetler 66-69]
رَبُّكُمُ الَّذِي يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ فِي الْبَحْرِ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ كانَ بِكُمْ رَحِيماً (٦٦) وَإِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلاَّ إِيَّاهُ فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَكانَ الْإِنْسانُ كَفُوراً (٦٧) أَفَأَمِنْتُمْ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جانِبَ الْبَرِّ أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حاصِباً ثُمَّ لا تَجِدُوا لَكُمْ وَكِيلاً (٦٨) أَمْ أَمِنْتُمْ أَنْ يُعِيدَكُمْ فِيهِ تارَةً أُخْرى فَيُرْسِلَ عَلَيْكُمْ قاصِفاً مِنَ الرِّيحِ فَيُغْرِقَكُمْ بِما كَفَرْتُمْ ثُمَّ لا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنا بِهِ تَبِيعاً (٦٩)
{ رَبُّكُمُ الَّذِي يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ فِي الْبَحْرِ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ كانَ بِكُمْ رَحِيماً (٦٦) وَإِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلاَّ إِيَّاهُ فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَكانَ الْإِنْسانُ كَفُوراً (٦٧) أَفَأَمِنْتُمْ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جانِبَ الْبَرِّ أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حاصِباً ثُمَّ لا تَجِدُوا لَكُمْ وَكِيلاً (٦٨) أَمْ أَمِنْتُمْ أَنْ يُعِيدَكُمْ فِيهِ تارَةً أُخْرى فَيُرْسِلَ عَلَيْكُمْ قاصِفاً مِنَ الرِّيحِ فَيُغْرِقَكُمْ بِما كَفَرْتُمْ ثُمَّ لا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنا بِهِ تَبِيعاً (٦٩) } “Rabbiniz, lütfundan arayasınız diye denizde sizin için gemileri yüzdürendir. Şüphesiz O, size çok merhametlidir. Denizde başınıza bir felaket geldiğinde O'ndan başka yalvardığınız herkes kaybolup gider. Fakat O sizi karaya çıkarıp kurtarınca yüz çevirirsiniz. İnsan çok nankördür! O'nun, sizi karanın bir tarafında batırmasından yahut üzerinize taş yağdıran bir kasırga göndermesinden, sonra da kendinize bir vekil bulamamaktan güvende misiniz? Yoksa sizi bir kez daha oraya döndürüp üzerinize kırıp büken bir fırtına salarak inkârınız sebebiyle sizi boğmasından, sonra da bundan dolayı bize karşı kendinize bir yardımcı bulamamaktan güvende misiniz?”
«الإزجاء» : سوق الثقيل السير، إما لضعف أو ثقل حمل أو غيره، فالإبل الضعاف تزجى، ومنه قول الفرزدق: [البسيط] على زواحف تزجيها محاسير والسحاب تزجى ومنه قوله تعالى أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحاباً [النور: ٤٣] والبضاعة المزجاة هي التي تحتاج لاختلالها أن تساق بشفاعة وتدفع بمعاون إلى الذي يقبضها، وإزجاء الْفُلْكَ سوقه بالريح اللينة والمجاديف، والْفُلْكَ والْبَحْرِ الماء الكثير عذبا كان أو ملحا، وقد غلب الاسم على هذا المشهور، والْفُلْكَ تجري فيها. وقوله لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ لفظ يعم البصر، وطلب الأجر، في حج أو غزو ونحوه، ولا خلاف في جواز ركوبه للحج والجهاد والمعاش، واختلف في وجوبه للحج، أعني الكثير منه، واختلف في كراهيته للثروة وتزيد المال، وقد روي عنه أنه قال «البحر لا أركبه أبدا» ، وهذا حديث يحتمل أنه رأي رآه لنفسه، ويحتمل أنه أوحي إليه ذلك، وهذه الآية توقيف على آلاء الله وفضله عند عباده.
İzcâ (الإزجاء); ya zayıflık ya ağır yük ya da başka bir sebeple ağır yürüyeni sevk etmektir. Zayıf develer sevk edilir; Ferazdak'ın şu sözü bundandır: [Basît] «Yorgunluktan bitap düşmüş kimselerin sürdüğü halsiz develer üzerinde...» Bulutlar da sevk edilir; nitekim Allah Teâlâ: { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحاباً } [Nûr: 43] buyurmuştur. «Bidâatün müzcât» (az/değersiz sermaye) ise bozukluğu sebebiyle ancak bir şefaatle sürülen ve bir yardımcının desteğiyle onu teslim alacak kimseye itelenen sermayedir. { الْفُلْكَ } geminin sevk edilmesi, hafif bir rüzgarla ve küreklerle yürütülmesidir. { الْفُلْكُ } ve { الْبَحْرِ } tatlı olsun tuzlu olsun çok sudur; bu isim şu bilinen [denize] galip gelmiştir ve gemiler orada yüzer. { لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ } kavli ticareti ve hac, gaza ve benzeri şeylerde ecir talebini kapsayan bir lafızdır. Hac, cihad ve maişet temini için denize binmenin caiz oluşunda ihtilaf yoktur; ancak hac için [deniz yolunun] farz olup olmadığında -yani çoğunluğu deniz olan yolda- ihtilaf edilmiştir. Zenginleşmek ve malı artırmak için denize binmenin mekruhluğunda da ihtilaf edilmiştir. Kendisinden: «Ben denize asla binmem» dediği rivayet edilmiştir; bu hadisin kendi şahsı için benimsediği bir görüş olması da, kendisine bunun vahyedilmiş olması da muhtemeldir. Bu ayet, kulları nezdinde Allah'ın nimetlerini ve fazlını bildirmedir.
والضُّرُّ لفظ يعم خوف الغرق، والامتساك في المشي، وأهول حالاته: اضطرابه وتموجه. وقوله ضَلَّ معناه تلف وفقد، وهي عبارة تحقير لمن يدعي إلها من دون الله، والمعنى في هذه الآية أن الكفار إنما يعتقدون في أصنامهم أنها شافعة، وأن لها فضلا، وكل واحد منهم بالفطرة يعلم علما لا يقدر على مدافعته أن الأصنام لا فعل لها في الشدائد العظام، فوفقهم الله من ذلك على حالة البحر. وقوله
{ الضُّرُّ } boğulma korkusunu ve geminin yürümesindeki aksamayı kapsayan bir lafızdır; onun en dehşetli halleri ise denizin çalkalanması ve dalgalanmasıdır. { ضَلَّ } kavlinin manası: Helak oldu ve kaybolup gitti demektir; bu, Allah'tan başka ilah iddia edenler için bir tahkir ifadesidir. Bu ayetteki mana şudur: Kâfirler putlarının sadece şefaatçi olduğuna ve bir fazileti bulunduğuna inanırlar; ancak fıtratları gereği her biri, büyük sıkıntılarda putların hiçbir tesirinin olmadığını reddedemeyecekleri kesin bir bilgiyle bilirler. Allah da onları bu hususta denizin haline vakıf kılmıştır. Allah'ın:
أَعْرَضْتُمْ أي لم تفكروا في صنع الله وقت حاجتكم إليه، وقوله كَفُوراً أي بالنعم. والْإِنْسانُ هنا للجنس، وكل أحد لا يكاد يؤدي شكر الله تعالى كما يجب، وقال الزجاج الْإِنْسانُ يراد به الكفار، وهذا غير بارع. وقوله أَفَأَمِنْتُمْ الآية، المعنى أَفَأَمِنْتُمْ أيها المعرضون الناسون الشدة، حين صرتم إلى الرخاء «أن يخسف الله بكم مكانكم من البر» إذا أنتم في قبضة القدرة في البحر والبر. و «الحاصب» العارض الرامي بالبرد والحجارة ونحو ذلك، ومنه قول الشاعر: [البسيط]
{ أَعْرَضْتُمْ } kavli; yani O'na muhtaç olduğunuz andaki Allah'ın sanatını ve lütfunu düşünmediniz demektir. { كَفُوراً } kavli; yani nimetlere karşı çok nankördür demektir. Buradaki { الْإِنْسانُ } cins içindir; zira hiç kimse Allah Teâlâ'ya layıkıyla şükrünü eda edemez. Zeccâc: "{ الْإِنْسانُ } ile kâfirler kastedilmiştir" demiştir ancak bu kuvvetli bir görüş değildir. Allah Teâlâ'nın: { أَفَأَمِنْتُمْ } ayetinin manası: Ey bolluğa ve rahata kavuştuğunda yüz çeviren ve darlığı unutan kimseler! Denizde de karada da kudretin kabzasında bulunduğunuz halde «Allah'ın sizi karanın bir yerinde batırmasından güvende misiniz?» demektir. «Hâsıb» dolu, taş ve benzeri şeyler fırlatan fırtınadır. Şairin şu sözü bundandır: [Basît]
مستقبلين شمال الشام تضربنا ... بحاصب كنديف القطن منثور
Şam'ın kuzey rüzgarına karşı durmuşuz; bize atılmış pamuk tiftiği gibi dolu/taş savuruyor.
ومنه قول الأخطل: [الكامل]
Ahtal'ın şu sözü de bundandır: [Kâmil]
ترمي العصاة بحاصب من ثلجها ... حتى يبيت على العضاه جمالا
İsyankârları karından savurduğu fırtınayla taşlar; öyle ki [o kar] dikenli ağaçlar üzerinde develer gibi birikir.
ومنه الحاصب الذي أصاب قوم لوط، والحصب: الرمي بالحصباء، وهي الحجارة الصغار، وقرأ نافع وعاصم وابن عامر وحمزة والكسائي «يخسف» بالياء على معنى يخسف الله، وكذلك «يرسل» و «يعيد» و «يرسل» و «يغرق» ، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو ذلك كله بالنون، وقرأ أبو جعفر ومجاهد «تغرقكم» بالتاء أي الريح، وقرأ حميد «نغرقكم» بالنون حقيقة وأدغم القاف في الكاف، ورويت عن أبي عمرو وابن محيصن وقرأ الحسن وأبو رجاء «يغرّقكم» بشد الراء. و «الوكيل» القائم بالأمور، و «القاصف» الذي يكسر كل ما يلقى ويقصفه، وتارَةً، جمعها تارات وتير، معناه: مرة أخرى، وقرأ أبو جعفر: «من الرياح» بالجمع.
Lût kavmine isabet eden taş yağdıran fırtına (hâsıb) da bundandır. Hasb (حَصْب), küçük taşlar demek olan hasbâ (حَصْبَاء) ile taşlamak/fırlatmaktır. Nâfi', Âsım, İbn Âmir, Hamza ve Kisâî «Allah batırır» anlamında «يخسف» [kelimesini] yâ ile okumuşlardır; aynı şekilde «يرسل», «يعيد», «يرسل» ve «يغرق» [kelimelerini de yâ ile okumuşlardır]. İbn Kesîr ve Ebû Amr ise bunların tamamını nûn ile okumuştur. Ebû Ca'fer ve Mücâhid, yani rüzgâr [batırır anlamında] «تغرقكم» [kelimesini] tâ ile okumuştur. Humeyd, hakikaten nûn ile «نغرقكم» okumuş ve kâf harfini kâf harfine idgam etmiştir; bu [kıraat] Ebû Amr ve İbn Muhaysın'dan da rivayet edilmiştir. Hasan ve Ebû Recâ ise râ harfinin şeddesiyle «يغرّقكم» şeklinde okumuştur. «el-Vekîl» (الوكيل), işleri üstlenen ve yürüten kimsedir. «el-Kâsıf» (القاصف) ise karşılaştığı her şeyi kıran ve parçalayan [rüzgârdır]. Çoğulu târât ve tiyer gelen Târeten (تَارَةً), «başka bir defa / bir kez daha» demektir. Ebû Ca'fer ise çoğul olarak «من الرياح» şeklinde okumuştur.
و «التبيع» الذي يطلب ثأرا أو دينا، ومنه قول الشاعر: [الطويل]
«et-Tebî'» (التبيع), intikam veya borç talep eden kimsedir. Şairin şu sözü bundandır: [Tavîl]
غدوا وغدت غزلانهم فكأنها ... ضوامن عزم لزهن تبيع
Sabah erkenden gittiler, ceylanları da sabah erkenden gitti; sanki onlar bir takipçinin (tebî') peşlerine düştüğü kesin bir azmin kefilleridir.
ومن هذه اللفظة قول النبي ﵇: «إذا اتبع أحدكم على ملي فليتبع» فالمعنى لا تحدون من يتبع فعلنا بكم ويطلب نصرتكم.
Peygamber aleyhisselâm'ın şu sözü de bu lafızdandır: «Biriniz zengin/ödeme gücü olan birine havale edilirse (ittubi'a), ona tâbi olsun [o havaleyi kabul etsin]». Mana şudur: Size yaptığımız fiili takip edecek ve size yardım talebinde bulunacak kimse bulamazsınız.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٧٠ الى ٧٥]
[İsrâ Suresi (17): 70-75. Ayetler]
وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ وَحَمَلْناهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ وَفَضَّلْناهُمْ عَلى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِيلاً (٧٠) يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ فَمَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ فَأُولئِكَ يَقْرَؤُنَ كِتابَهُمْ وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلاً (٧١) وَمَنْ كانَ فِي هذِهِ أَعْمى فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمى وَأَضَلُّ سَبِيلاً (٧٢) وَإِنْ كادُوا لَيَفْتِنُونَكَ عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ لِتَفْتَرِيَ عَلَيْنا غَيْرَهُ وَإِذاً لاتَّخَذُوكَ خَلِيلاً (٧٣) وَلَوْلا أَنْ ثَبَّتْناكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئاً قَلِيلاً (٧٤)
{ وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ وَحَمَلْناهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ وَفَضَّلْناهُمْ عَلى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِيلاً (٧٠) يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ فَمَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ فَأُولئِكَ يَقْرَؤُنَ كِتابَهُمْ وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلاً (٧١) وَمَنْ كانَ فِي هذِهِ أَعْمى فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمى وَأَضَلُّ سَبِيلاً (٧٢) وَإِنْ كادُوا لَيَفْتِنُونَكَ عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ لِتَفْتَرِيَ عَلَيْنا غَيْرَهُ وَإِذاً لاتَّخَذُوكَ خَلِيلاً (٧٣) وَلَوْلا أَنْ ثَبَّتْناكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئاً قَلِيلاً (٧٤) } “Andolsun biz Âdemoğlunu şerefli kıldık; onları karada ve denizde taşıdık, kendilerini temiz şeylerle rızıklandırdık ve onları yarattıklarımızın birçoğundan üstün kıldık. (70) Bütün insanları önderleriyle çağıracağımız gün, artık kime kitabı sağından verilirse işte onlar kitaplarını okurlar ve kıl kadar haksızlığa uğratılmazlar. (71) Kim bu [dünya]da kör ise o ahirette de kördür ve yolca daha da sapıktır. (72) Onlar neredeyse, sana vahyettiğimizden başkasını bize iftira edesin diye seni [ondan] saptıracaklardı; o takdirde seni elbette dost edinirlerdi. (73) Eğer biz seni sebatkâr kılmasaydık, andolsun onlara neredeyse birazcık meyledecektin. (74)”
إِذاً لَأَذَقْناكَ ضِعْفَ الْحَياةِ وَضِعْفَ الْمَماتِ ثُمَّ لا تَجِدُ لَكَ عَلَيْنا نَصِيراً (٧٥)
{ إِذاً لَأَذَقْناكَ ضِعْفَ الْحَياةِ وَضِعْفَ الْمَماتِ ثُمَّ لا تَجِدُ لَكَ عَلَيْنا نَصِيراً (٧٥) } “O takdirde sana hayatın da kat kat [azabını], ölümün de kat kat [azabını] tattırırdık; sonra bize karşı kendine hiçbir yardımcı da bulamazdın. (75)”
كَرَّمْنا تضعيف كرم، فالمعنى: جعلنا لهم كرما، أي شرفا وفضلا، وهذا هو كرم نفي النقصان، لا كرم المال وإنما هو كما تقول: ثوب كريم، أي جمة محاسنه.
{ كَرَّمْنا }, «kerume» kökünün şeddelisidir; manası: Onlara bir kerem, yani şeref ve fazilet verdik demektir. Bu, mal cömertliği değil, noksanlığı nefyeden keremdir; nitekim senin güzellikleri pek çok olan bir elbiseye «kerim elbise» demen gibidir.
قال القاضي أبو محمد: ﵁: وهذه الآية، عدد الله تعالى فيها على بني آدم ما خصهم به من بين سائر الحيوان، والحيوان والجن هو الكثير المفضول، والملائكة هم الخارجون عن الكثير المفضول، وحملهم فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ، مما لا يصلح لحيوان سوى بني آدم أن يكون يحمل بإرادته وقصده وتدبيره فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ جميعا، والرزق مِنَ الطَّيِّباتِ، ولا يتسع فيه حيوان اتساع بني آدم، لأنهم يكسبون المال خاصة دون الحيوان، ويلبسون الثياب، ويأكلون المركبات من الأطعمة، وغاية كل حيوان أن يأكل لحما نيا، أو طعاما غير مركب، و «الرزق» ، كل ما صح الانتفاع به، وحكى الطبري عن جماعة أنهم قالوا: «التفضيل» هو أن يأكل بيديه وسائر الحيوان بالفم، وقال غيره: وأن ينظر من إشراف أكثر من كل حيوان، ويمشي قائما، ونحو هذا من التفضيل، وهذا كله غير محذق وذلك للحيوان من هذا النوع ما كان يفضل به ابن آدم، كجري الفرس، وسمعه، وإبصاره، وقوة الفيل، وشجاعة الأسد وكرم الديك، وإنما التكريم والتفضيل بالعقل الذي يملك به الحيوان كله، وبه يعرف الله ﷿، ويفهم كلامه، ويوصل إلى نعيمه، وقالت فرقة: هذه الآية تقضي بفضل الملائكة على الإنس، من حيث هم المستثنون، وقد قال تعالى لَا الْمَلائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ
Kadı Ebû Muhammed -radıyallâhu anh- dedi ki: Allah Teâlâ bu ayette Âdemoğullarına, diğer hayvanlar arasından kendilerine tahsis ettiği özellikleri saymıştır. Hayvanlar ve cinler üstün kılınanların çoğunluğunu oluşturur; melekler ise bu üstün kılınan çoğunluğun dışındadır. Onların { فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } taşınması, Âdemoğlundan başka hiçbir canlının kendi iradesi, kastı ve tedbiriyle hem karada hem denizde taşınmaya elverişli olmaması yönündendir. { مِنَ الطَّيِّباتِ } rızıklandırılma hususunda da hiçbir canlı Âdemoğlunun genişliğine erişemez; çünkü hayvanların aksine sadece onlar mal kazanırlar, elbiseler giyerler ve birleşik/terkibli yemekler yerler. Her hayvanın nihai noktası ise çiğ et veya terkipsiz/basit bir yiyecek yemektir. «Rızık» kendisinden yararlanılması caiz olan her şeydir. Taberî bir topluluktan, «üstün kılmanın» (tafdîl), insanın elleriyle, diğer hayvanların ise ağızlarıyla yemesi olduğunu söylediklerini nakletmiştir. Bir başkası ise: Yüksekten bakışının her hayvandan daha fazla olması, dik yürümesi ve benzeri üstünlükler olduğunu söylemiştir. Bütün bunlar mahirane sözler değildir; zira bu türden şeylerde Âdemoğlundan daha üstün hayvanlar vardır: Atın koşması, işitmesi ve görmesi, filin kuvveti, aslanın cesareti ve horozun cömertliği gibi. Kerem ve üstün kılma ancak, kendisiyle bütün hayvanlara hükmedilen, Aziz ve Celil olan Allah'ın tanındığı, kelamının anlaşıldığı ve O'nun nimetine ulaşıldığı akıl iledir. Bir fırka ise şöyle demiştir: Bu ayet, istisna edilenler olmaları hasebiyle meleklerin insanlardan üstün olduğuna hükmeder; nitekim Allah Teâlâ: { لَا الْمَلائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ }
، [النساء: ١٧٢] وهذا غير لازم من الآية بل التفضيل بين الإنس والجن لم تعن به الآية، بل يحتمل أن الملائكة أفضل، ويحتمل التساوي، وإنما صح تفضيل الملائكة من مواضع أخر من الشرع، وقوله تعالى يَوْمَ نَدْعُوا الآية، يحتمل قوله يَوْمَ أن يكون منصوبا على الظرف، والعامل فيه: فعل مضمر تقديره أنكر، أو فعل يدل عليه، قوله وَلا يُظْلَمُونَ تقديره «ولا يظلمون يوم ندعو» . ثم فسره يُظْلَمُونَ الأخير، ويصح أن يعمل فيه وَفَضَّلْناهُمْ، وذلك أن فضل البشر يوم القيامة على سائر الحيوان بيّن، لأنهم المنعمون المكلمون المحاسبون الذين لهم القدر، إما أن هذا يرده أن الكفار يومئذ أخسر من كل حيوان، إذ يقول الكافر يا ليتني كنت ترابا، ولا يعمل فيه نَدْعُوا لأنه مضاف إليه، ويحتمل أن يكون يَوْمَ منصوبا على البناء لما أضيف إلى غير متمكن، ويكون موضعه رفعا بالابتداء والخبر في التقسيم الذي أتى بعد في قوله فَمَنْ أُوتِيَ إلى قوله وَمَنْ كانَ. وقرأ الجمهور «ندعو» بنون العظمة، وقرأ مجاهد «يدعو» ، بالياء على معنى يدعو الله ورويت عن عاصم. وقرأ الحسن «يدعو» بضم الياء وسكون الواو، وأصلها يدعى ولكنها لغة لبعض العرب، يقلبون هذه الألف واوا، فيقولون افعو حبلو، ذكرها أبو الفتح وأبو علي في ترجمة أعمى بعد وقرأ الحسن: «كل» بالرفع، على معنى يدعى كل، وذكر أبو عمرو الداني عن الحسن، أنه قرأ «يدعى كل» وأُناسٍ اسم جمع لا واحد له من لفظه، وقوله بِإِمامِهِمْ يحتمل أن يريد باسم إمامهم، ويحتمل أن يريد مع إمامهم، فعلى التأويل الأول: يقال يا أمة محمد، ويا أتباع فرعون، ونحو هذا، وعلى التأويل الثاني: تجيء كل أمة معها إمامها، من هاد أو مضل، واختلف المفسرون في «الإمام» ، فقال مجاهد وقتادة: نبيهم، وقال ابن زيد كتابهم الذي نزل عليهم، وقال ابن عباس والحسن:
buyurmuştur. Fakat bu hüküm ayetten zorunlu olarak çıkmaz; bilakis ayette insan ile cin arasındaki üstünlük kastedilmemiştir; hatta meleklerin daha üstün olması da, eşit olmaları da muhtemeldir. Meleklerin üstünlüğü ancak şeriatın diğer delillerinden sabit olmuştur. Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَ نَدْعُوا } ayetindeki { يَوْمَ } kavlinin zarf olarak mansub olması muhtemeldir; onda amel eden âmil ise takdiri «hatırla/an» olan gizli bir fiil yahut { وَلا يُظْلَمُونَ } kavlinin delalet ettiği bir fiildir ki takdiri: «Çağıracağımız gün zulme uğratılmazlar» şeklindedir. Sonra [bu fiili] sonraki { يُظْلَمُونَ } açıklamıştır. Onda { وَفَضَّلْناهُمْ } fiilinin amel etmesi de sahihtir; çünkü insanların kıyamet gününde diğer hayvanlara olan üstünlüğü açıktır; zira onlar nimete erdirilen, kendileriyle konuşulan, hesaba çekilen ve değeri olan varlıklardır. Ancak kâfirin o gün: «Keşke toprak olsaydım» diyerek her hayvandan daha zararda olması bu görüşü zayıflatır. { نَدْعُوا } fiili ise { يَوْمَ } kelimesinde amel edemez, çünkü o muzâfun ileyhtir. { يَوْمَ } kelimesinin mureb olmayan bir kelimeye muzâf kılındığı için mebnî olarak mansub olması, irap mahallinin ise mübteda olarak merfû olması, haberin de daha sonra gelen { فَمَنْ أُوتِيَ } kavlinden { وَمَنْ كانَ } kavline kadar olan kısımdaki taksim olması da muhtemeldir. Cumhur «ندعو» kelimesini azamet nûnu ile okumuştur. Mücâhid, «Allah çağırır» manasında yâ ile «يدعو» okumuştur; bu [kıraat] Âsım'dan da rivayet edilmiştir. Hasan ise yâ'nın dammesi ve vâv'ın sükûnu ile «يدعو» okumuştur; bunun aslı «يدعى» şeklindedir ancak bu, bu elifi vâva çevirerek «if'av» ve «hublev» diyen bazı Arapların lehçesidir; bunu Ebû'l-Feth ve Ebû Ali daha sonraki «a'mâ» tercümesinde zikretmiştir. Hasan: «يدعى كل» manasında «كل» kelimesini ref' ile okumuştur. Ebû Amr ed-Dânî, Hasan'dan onun «يدعى كل» şeklinde okuduğunu nakletmiştir. «Ünâs» (أُناسٍ), kendi lafzından tekili olmayan bir isim-i cemdir. O'nun: { بِإِمامِهِمْ } kavlinde, imamlarının adıyla çağrılmaları da kastedilmiş olabilir, imamlarıyla birlikte çağrılmaları da kastedilmiş olabilir. İlk tefsire göre: «Ey Muhammed'in ümmeti!», «Ey Firavun'un tâbileri!» ve benzeri şekilde söylenir. İkinci tefsire göre ise: Her ümmet, hidayet rehberi olsun veya saptırıcı olsun, kendi imamıyla birlikte gelir. Müfessirler «el-İmâm» (الإمام) hakkında ihtilaf etmişlerdir; Mücâhid ve Katâde: «Peygamberleridir» demiştir. İbn Zeyd: «Kendilerine indirilen kitaplarıdır» demiştir. İbn Abbas ve Hasan ise şöyle demiştir:
كتابهم الذي فيه أعمالهم، وقالت فرقة: متبعهم، من هاد أو مضل، ولفظة «الإمام» تعم هذا كله، لأن الإمام هو ما يؤتم به ويهتدى به في المقصد، ومنه قيل لخيط البناء إمام، قال الشاعر يصف قدحا: [الطويل]
«İçinde amellerinin bulunduğu amel defterleridir.» Bir fırka ise: «Hidayet rehberi olsun saptırıcı olsun kendilerine uydukları kimsedir» demiştir. «el-İmâm» lafzı bütün bunları kapsar; çünkü imam, kendisine uyulan ve gidilecek hedefte kendisiyle yol bulunan şeydir. Nitekim yapı ustasının ipine de bu yüzden imam denilmiştir. Şair bir oku vasfederek şöyle demiştir: [Tavîl]
وقومته حتى إذا تم واستوى ... كمخة ساق أو كمتن إمام
Onu yontup düzelttim; nihayet bittiğinde ve dosdoğru olduğunda, bacak iliği gibi veya [ustanın] çekül ipinin (imam) sırtı gibi [pürüzsüz] oldu.
ومنه قيل للطريق إمام، لأنه يؤتم به في المقاصد حتى ينهي إلى المراد وقوله: فَمَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ
İstenen hedefe ulaştırıncaya kadar maksatlarda kendisine uyulduğu için yola da bu yüzden imam denilmiştir. O'nun: { فَمَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ } kavli,
بِيَمِينِهِ
{ بِيَمِينِهِ } “sağından [verilen kimse]”
حقيقة في أن في يوم القيامة صحائف تتطاير وتوضع في الأيمان لأهل الإيمان، وفي الشمائل لأهل الكفر، وتوضع في أيمان المذنبين الذين ينفذ عليهم الوعيد، فسيستفيدون منها أنهم غير مخلدين في النار، وقوله يَقْرَؤُنَ كِتابَهُمْ عبارة عن السرور بها أي يرددنها ويتأملونها، وقوله وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا أي ولا أقل ولا أكثر، فهذا هو مفهوم الخطاب حكم المسكوت عنه كحكم المذكور. كقوله تعالى فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ، [الإسراء: ٢٣] وكقوله إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ [النساء: ٤٠] وهذا كثير ومعنى الآية: أنهم لا يبخسون من جزاء أعمالهم الصالحة شيئا، و «الفتيل» هو الخيط الذي في شق نواة التمرة يضرب به المثل في القلة وتفاهة القدر، وقوله وَمَنْ كانَ، الآية، قال محمد بن أبي موسى: الإشارة بهذه إلى النعم التي ذكرها في قوله وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ أي من عمي عن شكر هذه النعم والإيمان لمسديها، فهو في أمور الآخرة وشأنها أَعْمى.
Kıyamet gününde sahifelerin uçuşacağı, iman ehli için sağ taraflarına, küfür ehli için ise sol taraflarına verileceği hususunda hakikattir. Haklarında tehdit gerçekleşen günahkârların da sağ taraflarına verilir; böylece onlar bu sayede cehennemde ebedî kalmayacaklarını anlarlar. { يَقْرَؤُنَ كِتابَهُمْ } kavli, o kitapla duydukları sevinçten kinayedir; yani onu tekrar tekrar okur ve incelerler. { وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلاً } kavli, yani ne daha azı ne de daha fazlası demektir; bu mefhûm-ı hitâbdır (hüküm belirtilmeyen durumun hükmü belirtilen gibidir). Tıpkı Allah Teâlâ'nın: { فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ } “onlara 'öf' bile deme” ve { إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ } “Şüphesiz Allah zerre ağırlığınca zulmetmez” kavilleri gibi; bu tür [örnekler] pek çoktur. Ayetin manası: Onların salih amellerinin karşılığından hiçbir şey eksiltilmez demektir. «el-Fetîl» (الفتيل), hurma çekirdeğinin yarığındaki ince ipliktir; azlık ve önemsizlikte onunla mesel vurulur. { وَمَنْ كانَ } ayeti hakkında Muhammed b. Ebî Mûsâ şöyle demiştir: Buradaki { هذِهِ } ile, { وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ } kavlinde zikredilen nimetlere işaret edilmektedir; yani bu nimetlere şükretmekten ve onları bahşedene iman etmekten kör olan kimse, ahiret işlerinde ve ahiretin ahvalinde de { أَعْمى } [yani] kördür.
قال القاضي أبو محمد: ويحتمل أَعْمى الثاني أن يكون بمنزلة الأول، على أنه تشبيه بأعمى البصر، ويحتمل أن يكون صفة تفضيل، أي أشد عمى، والعمى في هذه الآية هو عمى القلب في الأول والثاني، وقال ابن عباس ومجاهد قتادة وابن زيد: الإشارة بهذه إلى الدنيا، أي من كان في هذه الدار أعمى عن النظر في آيات الله وعبره والإيمان بأنبيائه، فهو في الآخرة أعمى إما أن يكون على حذف مضاف، أي في شأن الآخرة، وإما أن يكون: فهو في يوم القيامة أعمى، على معنى أنه حيران، لا يتوجه له صواب، ولا يلوح له نجح، قال مجاهد «فهو في الآخرة أعمى» عن حجته.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: İkinci { أَعْمى } kelimesinin, göz körlüğüne benzetme olmak üzere birincisi konumunda olması da muhtemeldir, tafdîl sıfatı (ism-i tafdîl) olup «daha çok kör» manasına gelmesi de muhtemeldir. Bu ayetteki körlük, hem birincisinde hem ikincisinde kalp körlüğüdür. İbn Abbas, Mücâhid, Katâde ve İbn Zeyd şöyle demişlerdir: Buradaki { هذِهِ } ile dünyaya işaret edilmektedir; yani kim bu dünyada Allah'ın ayetlerine, ibretlerine bakmaktan ve O'nun peygamberlerine iman etmekten kör ise, o ahirette de kördür; bu ya muzâfın hazfiyle «ahiret işinde kördür» manasındadır yahut kıyamet gününde şaşkındır, doğru bir yöne yönelemez ve kurtuluş yolu göremez anlamındadır. Mücâhid: «O, ahirette hüccetinden yana kördür» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: والظاهر عندي أن الإشارة ب هذِهِ إلى الدنيا، أي من كان في دنياه هذه ووقت إدراكه وفهمه أعمى عن النظر في آيات الله، فهو في يوم القيامة أشد حيرة وأعمى، لأنه قد باشر الخيبة، ورأى مخايل العذاب، وبهذا التأويل، تكون معادلة للتي قبلها، من ذكر من يؤتى كتابه بيمينه، وإذا جعلنا قوله فِي الْآخِرَةِ بمعنى في شأن الآخرة، لم تطرد المعادلة بين الآيتين. وقرأ ابن كثير، ونافع، وابن عامر، وحفص عن عاصم: «أعمى» في الموضعين، بغير إمالة، وقرأ حمزة والكسائي وعاصم بخلاف عنه في الموضعين بإمالة، وقرأ أبو عمرو بإمالة الأول وفتح الثاني، وتأوله بمعنى أشد عمى، ولذلك لم يمله، قال أبو علي: لأن الإمالة إنما تحسن في الأواخر، وأَعْمى ليس كذلك لأن تقديره أعمى من كذا، فليس يتم إلا في قولنا من كذا، فهو إذا ليس بآخر، ويقوي هذا التأويل قوله عطفا عليه وَأَضَلُّ سَبِيلًا فإنما عطف أَضَلُّ الذي هو أفعل من كذا على ما هو شبيه به، وإنما جعله في الآخرة أَضَلُّ سَبِيلًا، لأن الكافر في الدنيا يمكن أن يؤمن فينجو، وهو في الآخرة، لا يمكنه ذلك، فهو أَضَلُّ سَبِيلًا، وأشد حيرة، وأقرب إلى العذاب، وقول سيبويه ﵀: لا يقال أعمى من كذا كما يقال ما أبداه، إنما هو في عمى العين الذي لا تفاضل فيه، وأما في عمى القلب فيقال ذلك لأنه يقع فيه التفاضل، وذكر مكي في هذه الآية، أن العمى الأول هو عمى العين عن الهدى وهذا بين الاختلال، والله المعين. وقوله وَإِنْ كادُوا لَيَفْتِنُونَكَ الآية، إِنْ هذه عند سيبويه هي المخففة من الثقيلة، واللام في قوله لَيَفْتِنُونَكَ لام تأكيد، وإِنْ هذه عند الفراء بمعنى ما، واللام بمعنى إلا والضمير في قوله كادُوا قيل هو لقريش وقيل لثقيف، فأما لقريش، فقال ابن جبير ومجاهد: نزلت الآية لأنهم قالوا لرسول الله ﷺ: لا
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bana göre zahir olan, { هذِهِ } ile dünyaya işaret edilmesidir; yani kim bu dünyasında, idrak ve anlayış vaktinde Allah'ın ayetlerine bakmaktan kör ise, kıyamet gününde daha büyük bir şaşkınlık içinde ve daha kördür; çünkü o hüsrana bizzat uğramış ve azap alametlerini görmüştür. Bu tefsirle ayet, kendisinden önceki kitabı sağından verilenlerin zikredildiği ayetin dengi olur. Şayet { فِي الْآخِرَةِ } kavlini «ahiret işinde» manasına alırsak, iki ayet arasındaki denklik tam işlemez. İbn Kesîr, Nâfi', İbn Âmir ve Âsım'dan rivayetle Hafs her iki yerdeki «أعمى» kelimesini imâlesiz okumuştur. Hamza, Kisâî ve kendisinden gelen bir rivayetle Âsım her iki yerde imâle ile okumuştur. Ebû Amr ise birincisini imâle ile, ikincisini fetha ile okumuş ve onu «daha çok kör» anlamında yorumlamıştır; bu yüzden onu imâle etmemiştir. Ebû Ali şöyle demiştir: Çünkü imâle ancak sonlarda güzel olur; [buradaki] { أَعْمى } ise böyle değildir, zira onun takdiri «falancadan daha kör» şeklindedir, dolayısıyla ancak bizim «falancadan» dememizle tamamlanır, bu durumda kelime sonda kalmış olmaz. Kendisine atfedilen { وَأَضَلُّ سَبِيلًا } kavli de bu tefsiri güçlendirir; zira «...den daha sapan» anlamına gelen { أَضَلُّ }, kendi benzeri üzerine atfedilmiştir. Onun ahirette { أَضَلُّ سَبِيلًا } [daha sapık] kılınması ise şundandır: Çünkü kâfirin dünyada iman edip kurtulması mümkündür; ahirette ise bu mümkün değildir. Dolayısıyla o, yolu daha sapık, şaşkınlığı daha şiddetli ve azaba daha yakındır. Sîbeveyh'in -rahmetullâhi aleyh-: «Bir şeyin ne kadar bariz olduğunu belirtmek için mâ ebdâhu denildiği gibi, falancadan daha kördür anlamında a'mâ min kezâ denilmez» sözü, içinde derecelenme/üstünlük bulunmayan göz körlüğü hakkındadır; kalp körlüğünde ise derecelenme bulunduğu için böyle söylenir. Mekkî bu ayette, birinci körlüğün gözün hidayeti görmemesi olduğunu zikretmiştir ki bu görüşün tutarsızlığı açıktır; yardım eden Allah'tır. O'nun: { وَإِنْ كادُوا لَيَفْتِنُونَكَ } ayetindeki bu { إِنْ } Sîbeveyh'e göre muhaffefedir (şeddesi hafifletilmiştir); { لَيَفْتِنُونَكَ } kavlindeki lâm ise tekit lâmıdır. Ferrâ'ya göre bu { إِنْ }, «mâ» (olumsuzluk) manasında, lâm ise «illâ» manasındadır. { كادُوا } kavlindeki zamirin Kureyş'e ait olduğu da, Sakîf'e ait olduğu da söylenmiştir. Kureyş'e ait olduğuna gelince; İbn Cübeyr ve Mücâhid şöyle demiştir: Ayet, onların Resûlullah ﷺ'e: 'Bizim putlarımıza da dokunup onları meşru kılmadıkça senin
ندعك تستلم الحجر الأسود حتى تمس أيضا أوثاننا على معنى التشرع بذلك، قال الطبري وغيره: فهمّ رسول الله ﷺ أن يظهر لهم ذلك، وقلبه منكر فنزلت الآية في ذلك قال الزجاج: فقال رسول الله ﷺ في نفسه «وما علي أن أفعل لهم ذلك والله تعالى يعلم ما في نفسي» ، وقال ابن إسحاق وغيره، إنهم اجتمعوا إليه ليلة فعظموه، وقالوا له: أنت سيدنا ولكن أقبل على بعض أمرنا ونقبل على بعض أمرك، فنزلت الآية في ذلك فهي في معنى قوله تعالى: وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ [القلم: ٩] .
Hacerülesved'i istilâm etmene [selamlayıp dokunmana] izin vermeyiz' demeleri üzerine inmiştir. Taberî ve başkaları der ki: Resûlullah ﷺ, kalbi bunu inkâr ettiği halde onlara öyle görünmeyi içinden geçirdi (hemmetti), bunun üzerine bu ayet indi. Zeccâc der ki: Resûlullah ﷺ içinden: «Onlara böyle davransam bana ne vebal olabilir ki, Allah Teâlâ kalbimdekini bilmektedir» dedi. İbn İshâk ve başkaları ise şöyle demiştir: Onlar bir gece onun yanında toplandılar, onu ululadılar ve: «Sen bizim efendimizsin; fakat bizim bazı işlerimize razı ol, biz de senin bazı işlerine razı olalım» dediler. Ayet bunun üzerine indi. Bu mana, Allah Teâlâ'nın: { وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ } “İstediler ki sen yumuşak davranasın da onlar da yumuşak davransınlar” kavlinin manasındadır.
وحكى الزجاج أن الآية قيل إنها فيما أرادوه من طرد فقراء أصحابه، وأما لثقيف، فقال ابن عباس وغيره:
Zeccâc, ayetin onların fakir sahabeleri kovmasını istemeleri hakkında indiğinin de söylendiğini nakletmiştir. Sakîf'e ait olmasına gelince; İbn Abbas ve başkaları şöyle demiştir:
لأنهم طلبوا من رسول الله ﷺ أن يؤخرهم بعد إسلامهم سنة يعبدون فيها اللات، وقالوا إنا نريد أن نأخذ ما يهدى لنا، ولكن إن خفت أن تنكر ذلك عليك العرب، فقل: أوحى الله ذلك إلي، فنزلت الآية في ذلك، ويلزم قائل هذا القول أن يجعل الآية مدنية، وقد روي ذلك، وروى قائلو الأقوال الأخر أنها مكية.
Çünkü onlar Resûlullah ﷺ'den, Müslüman olduktan sonra Lât putuna tapacakları bir yıl boyunca kendilerine mühlet vermesini talep ettiler ve: «Biz bize hediye edilenleri almak istiyoruz; ancak Arapların bunu sana ayıplamasından korkarsan, 'Bunu bana Allah vahyetti' de» dediler. Bunun üzerine bu ayet indi. Bu görüşü savunan kimsenin ayetin Medenî olduğunu kabul etmesi gerekir; nitekim bu rivayet edilmiştir. Diğer görüş sahipleri ise ayetin Mekkî olduğunu rivayet etmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وجميع ما أريد من النبي ﷺ بحسب هذا الاختلاف قد أوحى الله إليه خلافه، إما في معجز وإما في غير معجز، وفعله هو أن لو وقع افتراء على الله إذ أفعاله وأقواله إنما هي كلها شرع. وقوله وَإِذاً لَاتَّخَذُوكَ خَلِيلًا توقيف على ما نجاه الله منه من مخالفة الكفار والولاية لهم، وقوله لَوْلا أَنْ ثَبَّتْناكَ الآية، تعديد نعمة على النبي ﷺ، وروي أن رسول الله ﷺ لما نزلت هذه الآية قال «اللهم لا تكلني إلى نفسي طرفة عين» . و «الركون» شد الظهر إلى الأمر أو الحزم على جهة السكون إليه، كما يفعل الإنسان بالركن من الجدران ومنه قوله تعالى حكاية.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu ihtilafa göre Peygamber ﷺ'den istenen her şeyin zıddını Allah ona vahyetmiştir; bu vahiy ister mucize yoluyla olsun ister başka yolla olsun. Onun yapacağı fiil ise -şayet vaki olsaydı- Allah'a bir iftira olurdu; zira onun bütün fiilleri ve sözleri sırf şeriattır. O'nun: { وَإِذاً لَاتَّخَذُوكَ خَلِيلًا } kavli, kâfirlere muhalefet etmekten ve onlarla dost olmaktan Allah'ın kendisini kurtardığı şeye bir bildirmedir. O'nun: { لَوْلا أَنْ ثَبَّتْناكَ } ayeti, Peygamber ﷺ'e bir nimetin hatırlatılmasıdır. Rivayet edildiğine göre bu ayet indiğinde Resûlullah ﷺ: «Allahım, beni göz açıp kapayıncaya kadar bile nefsime bırakma» buyurmuştur. «er-Rukûn» (الركون), insanın duvarın köşesine (rükn) yaslandığı gibi, bir işe güvenip sırtını dayamak veya huzur bularak ona meyl ve azmetmektir. Allah Teâlâ'nın şu hikaye kabilinden kavli bundandır:
أَوْ آوِي إِلى رُكْنٍ شَدِيدٍ [هود: ٨٠] ، وقرأ الجمهور «تركن» بفتح الكاف، وقرأ ابن مصرف وقتادة وعبد الله بن أبي إسحاق «تركن» بضم الكاف، ورسول الله ﷺ لم يركن، لكنه كاد بحسب همه بموافقتهم طمعا منه في استئلافهم، وذهب ابن الأنباري إلى أن معناه لقد كاد أن يخبروا عنك أنك ركنت، ونحو هذا ذهب في ذلك إلى نفي الهم بذلك عن النبي ﵇، فحمل اللفظ ما لا يحتمل، وقوله شَيْئاً قَلِيلًا يبطل ذلك، وهذا الهم من النبي ﵇ إنما كانت خطرة مما لا يمكن دفعه، ولذلك قيل كِدْتَ، وهي تعطي أنه لم يقع ركون، ثم قيل شَيْئاً قَلِيلًا إذ كانت المقاربة التي تتضمنها كِدْتَ قليلة خطرة لم تتأكد في النفس، وهذا الهمّ هو كهمّ يوسف ﵇، والقول فيهما واحد وقوله إِذاً لَأَذَقْناكَ الآية، يبطل أيضا ما ذهب إليه ابن الأنباري، وقوله ضِعْفَ الْحَياةِ وَضِعْفَ الْمَماتِ قال ابن عباس ومجاهد وقتادة والضحاك يريد ضعف عذاب الحياة وضعف عذاب الممات.
{ أَوْ آوِي إِلى رُكْنٍ شَدِيدٍ } “Yahut sağlam bir kaleye sığınabilseydim!” Cumhur «تركن» kelimesini kâf'ın fethasıyla okumuştur. İbn Musarrif, Katâde ve Abdullah b. Ebî İshâk ise kâf'ın dammesiyle «تركن» okumuştur. Resûlullah ﷺ onlara meyletmemiştir; ancak onları İslâm'a ısındırma arzusuyla kendilerine uyma yönündeki iç geçirmesine (hemmiyetine) binaen neredeyse [meyledecekti]. İbnü'l-Enbârî, ayetin manasının: «Neredeyse senin meylettiğini haber vereceklerdi» şeklinde olduğunu ileri sürmüş ve Peygamber aleyhisselâm'dan bu iç geçirmeyi nefyetme cihetine giderek lafza taşımayacağı manayı yüklemiştir. O'nun { شَيْئاً قَلِيلًا } kavli ise bu görüşü iptal eder. Peygamber aleyhisselâm'daki bu meyil, defedilmesi mümkün olmayan gelip geçici bir hatradan (düşünceden) ibaretti. Bu sebeple { كِدْتَ } buyurulmuştur ki bu da bir meylin vaki olmadığını gösterir; sonra da { شَيْئاً قَلِيلًا } buyurulmuştur, zira { كِدْتَ } fiilinin içerdiği yakınlaşma, nefiste pekişmemiş az ve gelip geçici bir hatradır. Bu iç geçirme, Yûsuf aleyhisselâm'ın iç geçirmesi (hemmi) gibidir; her ikisi hakkındaki hüküm birdir. O'nun: { إِذاً لَأَذَقْناكَ } ayeti de İbnü'l-Enbârî'nin vardığı görüşü iptal eder. O'nun: { ضِعْفَ الْحَياةِ وَضِعْفَ الْمَماتِ } kavli hakkında İbn Abbas, Mücâhid, Katâde ve Dahhâk: «Hayat azabının kat kat fazlasını ve ölüm azabının kat kat fazlasını kastetmektedir» demişlerdir.
قال القاضي أبو محمد: على معنى أن ما يستحقه هذا المذنب من عقوبتنا في الدنيا والآخرة كنا نضعفه لك، وهذا التضعيف شائع مع النبي ﵇ في أجره، وفي ألمه وعقاب أزواجه، وباقي الآية بين.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: [Bunun manası]: Bu günahkârın dünyada ve ahirette hak ettiği cezamızı senin için katlardık demektir. Bu katlama Peygamber aleyhisselâm hakkında ecrinde, eleminde ve hanımlarının cezasında yaygın/bilinen bir durumdur. Ayetin geri kalanı ise açıktır.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٧٦ الى ٧٩]
[İsrâ Suresi (17): 76-79. Ayetler]
وَإِنْ كادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الْأَرْضِ لِيُخْرِجُوكَ مِنْها وَإِذاً لا يَلْبَثُونَ خِلافَكَ إِلاَّ قَلِيلاً (٧٦) سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنا وَلا تَجِدُ لِسُنَّتِنا تَحْوِيلاً (٧٧) أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً (٧٨) وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَكَ عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً (٧٩)
{ وَإِنْ كادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الْأَرْضِ لِيُخْرِجُوكَ مِنْها وَإِذاً لا يَلْبَثُونَ خِلافَكَ إِلاَّ قَلِيلاً (٧٦) سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنا وَلا تَجِدُ لِسُنَّتِنا تَحْوِيلاً (٧٧) أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً (٧٨) وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّdْ بِهِ نافِلَةً لَكَ عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً (٧٩) } “Onlar neredeyse seni bu topraktan çıkarmak için sürüp çıkaracaklardı; o takdirde onlar da senin ardından pek az kalabilirlerdi. (76) Senden önce gönderdiğimiz peygamberlerimizin sünneti [budur]; bizim sünnetimizde hiçbir değişiklik bulamazsın. (77) Güneşin batıya kaymasından gecenin karanlığına kadar namazı kıl; sabah Kur'an'ını da [kıl]; çünkü sabah Kur'an'ı şahitlidir. (78) Gecenin bir kısmında da sana mahsus bir nafile olarak onunla teheccüd kıl; umulur ki Rabbin seni övgüye değer bir makama ulaştırır. (79)”
قال حضرمي الضمير في كادُوا ليهود المدينة وناحيتها، كحيي بن أخطب وغيره، وذلك أنهم ذهبوا إلى المكر برسول الله ﷺ، فقالوا له: إن هذه الأرض ليست بأرض الأنبياء، وإنما أرض الأنبياء بالشام، ولكنك تخاف الروم، فإن كنت نبيا، فاخرج إليها فإن الله سيحميك كما حمى غيرك من الأنبياء، فنزلت الآية في ذلك، وأخبر الله ﷿ أن رسول الله ﷺ لو خرج لم يلبثهم بعده إِلَّا قَلِيلًا، وحكى النقاش أن رسول الله ﷺ خرج بسبب قولهم، وعسكر بذي الحليفة، وأقام ينتظر أصحابه، فنزلت الآية عليه، فرجع، وهذا ضعيف لم يقع في سيرة ولا في كتاب يعتمد عليه، وذو الحليفة ليس في طريق الشام من المدينة، وقالت فرقة الضمير في كادُوا هو لقريش، وحكى الزجاج أن «استفزازهم» هو ما كانوا أجمعوا عليه في دار الندوة من قتله، والْأَرْضِ على هذا عامة في الدنيا، كأنه قال لِيُخْرِجُوكَ من الدنيا، وعلى سائر الأقوال هي أرض مخصوصة، إما مكة وإما المدينة، كما قال تعالى أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ [المائدة: ٣٣] . فإنما معناه من الأرض التي فيها تصرفهم وتمعسهم، وقال ابن عباس وقتادة: واستفزاز قريش هو ما كانوا ذهبوا إليه من إخراج رسول الله ﷺ من مكة، كما ذهبوا قبل إلى حصره في الشعب، ووقع استفزازهم هذا بعد نزول الآية، وضيقوا عليه حتى خرج واتبعوه إلى الغار وغير ذلك، ونفذ عليهم الوعيد في أن لم يلبثوا خلفه إِلَّا قَلِيلًا يوم بدر، وقال مجاهد ذهبت قريش إلى هذا ولكنه لم يقع منها، لأنه لما أراد الله استبقاء قريش وأن لا يستأصلها، أذن لرسوله بالهجرة، فخرج من الأرض بإذن الله لا يقهر قريش، واستبقيت قريش ليسلم منها ومن أعقابها من أسلم، قال: ولو أخرجته قريش لعذبوا، فذهب مجاهد ﵀ إلى أن الضمير في يَلْبَثُونَ عام في جميعهم، وفي مصحف عبد الله بن مسعود «وإذا لا يلبثوا» بحذف النون، وإعمال إِذاً، وسائر القراء ألغوها وأثبتوا النون، وقرأ عطاء بن أبي رباح «يلبّثون» بضم الياء وفتح اللام وشد الباء، وروي مثله عن يعقوب إلا أنه كسر الباء، وقرأ عطاء «بعدك إلا قليلا» ، وقرأ الجمهور «خلفك» ، وقرأ ابن عامر وحمزة الكسائي وحفص عن عاصم «خلافك» ، والمعنى واحد، ومنه قول الشاعر: [الكامل]
Hadramî dedi ki: { كادُوا } lafzındaki zamir, Huyey b. Ahtab ve diğerleri gibi Medine ve çevresindeki Yahudilere aittir. Şöyle ki onlar Resûlullah ﷺ'e tuzak kurmak isteyerek ona: «Bu topraklar peygamberler yurdu değildir; peygamberler yurdu ancak Şam'dır; fakat sen Rumlardan korkuyorsun. Eğer peygamber isen oraya çık; zira Allah diğer peygamberleri koruduğu gibi seni de koruyacaktır» dediler. Bunun üzerine bu ayet indi ve Aziz ve Celil olan Allah, Resûlullah ﷺ şayet çıkmış olsaydı onların kendisinden sonra { إِلَّا قَلِيلًا } [ancak pek az] kalabileceklerini bildirdi. Nakkâş, Resûlullah ﷺ'in onların bu sözü sebebiyle yola çıktığını, Zülhuleyfe'de karargâh kurup ashabını beklediğini, ayetin üzerine inmesiyle geri döndüğünü nakletmiştir; fakat bu zayıf bir rivayettir, hiçbir siyerde ve muteber bir kitapta yer almaz; ayrıca Zülhuleyfe, Medine'den Şam yolu üzerinde de değildir. Bir fırka, { كادُوا } kelimesindeki zamirin Kureyş'e ait olduğunu söylemiştir. Zeccâc ise onların «istifzâzının» (sürmelerinin), Dâru'n-Nedve'de onu öldürmek üzere ittifak ettikleri karar olduğunu nakletmiştir. Bu takdirde { الْأَرْضِ }, sanki { لِيُخْرِجُوكَ } kavliyle «seni dünyadan çıkarsınlar diye» denmiş gibi bütün dünya için geneldir. Diğer görüşlere göre ise, Allah Teâlâ'nın: { أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ } kavlinde olduğu gibi belirli bir topraktır; yani ya Mekke'dir ya da Medine'dir. Bu da onların tasarruf ve ikamet alanları olan toprak anlamına gelir. İbn Abbas ve Katâde şöyle demiştir: Kureyş'in istifzâzı, daha önce onu Şi'b'de kuşattıkları gibi Resûlullah ﷺ'i Mekke'den çıkarmaya kalkışmalarıdır; onların bu sürme eylemi ayetin nüzulünden sonra vaki olmuş, o çıkıncaya kadar onu sıkıştırmışlar ve onu mağaraya kadar takip etmişlerdir. Kendilerinden sonra { إِلَّا قَلِيلًا } [pek az kalacaklarına] dair tehdit ise Bedir günü onların aleyhine gerçekleşmiştir. Mücâhid ise Kureyş'in buna yeltendiğini ancak bunun gerçekleşmediğini söylemiştir; çünkü Allah Kureyş'in baki kalmasını ve köklerinin kazınmamasını murat edince, Resulüne hicret izni vermiş, o da Kureyş'in zorlamasıyla değil Allah'ın izniyle o topraktan çıkmıştır. Böylece Kureyş, kendilerinden ve soylarından iman edecek kimseler Müslüman olsun diye baki bırakılmıştır. [Mücâhid]: «Şayet Kureyş onu çıkarsaydı azap edilirlerdi» demiştir. Mücâhid -rahmetullâhi aleyh- { يَلْبَثُونَ } kelimesindeki zamirin onların hepsini kapsadığı görüşüne varmıştır. Abdullah b. Mes'ûd'un mushafında nûn'un hazfi ve { إِذاً } edatının amel ettirilmesiyle «وإذا لا يلبثوا» şeklindedir; diğer kurrâlar ise onu âmil kılmayıp nûn'u sabit bırakmışlardır. Atâ b. Ebî Rabâh yâ'nın dammesi, lâm'ın fethası ve bâ'nın şeddesiyle «يلبّثون» okumuştur; Ya'kûb'dan da bâ'nın kesresi hariç benzeri rivayet edilmiştir. Atâ «بعدك إلا قليلا» şeklinde okumuştur. Cumhur «خلفك» okurken, İbn Âmir, Hamza, Kisâî ve Âsım'dan Hafs «خلافك» şeklinde okumuştur; manaları birdir. Şairin şu sözü bundandır: [Kâmil]
عقب الرذاذ خلافها فكأنما ... بسط الشواطب بينهن حصيرا
Çisenti onun ardından geldi; sanki hurma yaprağı yaran kadınlar aralarına bir hasır sermişti.
ومنه قوله تعالى: فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلافَ رَسُولِ اللَّهِ [التوبة: ٨١] ، على بعض تأويلاته أي بعد خروج رسول الله ﷺ، وهذه اللفظة قد لزم حذف المضاف لأن التقدير في آياتنا خلاف خروجك، وفي بيت الشاعر خلاف انبساط الشمس أو نحوه، قال أبو علي: أصابوا هذه الظروف تضاف إلى الأسماء الأعيان التي ليست أحداثا فلم يستحبوا إضافتها إلى غير ما جرى عليه كلامهم كما أنها لما جرت منصوبة في كلامهم تركوها على حالها إذا وقعت في غير موضع النصب، كقوله تعالى: وَأَنَّا مِنَّا
Allah Teâlâ'nın: { فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلافَ رَسُولِ اللَّهِ } kavli de bazı tefsirlerine göre bu kabildendir; yani Resûlullah ﷺ'in çıkışının ardından demektir. Bu lafızda muzâfın hazfi zorunludur; zira bizim ayetimizdeki takdir «senin çıkışının ardından», şairin beytindeki takdir ise «güneşin yayılmasının ardından» veya benzeri şekildedir. Ebû Ali şöyle demiştir: Bu zarfları hades (fiil) olmayan ayân (zat) isimlerine muzâf buldular ve kelamlarında cereyan eden şeklin dışına muzâf kılmayı hoş görmediler; nitekim kelamlarında mansub olarak cereyan ettiği için, mansub olmayan yerlerde vaki olduğunda da onu olduğu hal üzere bıraktılar. Tıpkı Allah Teâlâ'nın: { وَأَنَّا مِنَّا
الصَّالِحُونَ وَمِنَّا دُونَ ذلِكَ
{ الصَّالِحُونَ وَمِنَّا دُونَ ذلِكَ } “salih olanlar da var, bundan aşağı olanlar da”
[الجن: ١١] ، وقوله يَوْمَ الْقِيامَةِ يَفْصِلُ بَيْنَكُمْ [الممتحنة: ٣] ، وقوله سُنَّةَ نصب على المصدر، وقال الفراء نصبه على حذف الخافض، لأن المعنى كسنة، فحذفت الكاف ونصب ويلزمه على هذا أن لا يقف على قوله قَلِيلًا، ومعنى الآية الإخبار أن سنة الله تعالى في الأمم الخالية وعادته أنها إذا أخرجت نبيها من بين أظهرها نالها العذاب واستأصلها الهلاك فلم تلبث بعده إلا قليلا، وقوله أَقِمِ الصَّلاةَ الآية، هذه بإجماع من المفسرين إشارة إلى الصلوات المفروضة، فقال ابن عمر وابن عباس وأبو بردة والحسن والجمهور: «دلوك الشمس» زوالها، والإشارة إلى الظهر والعصر، وغَسَقِ اللَّيْلِ أشير به إلى المغرب والعشاء، وَقُرْآنَ الْفَجْرِ أريد به صلاة الصبح، فالآية على هذا تعم جميع الصلوات وروى ابن مسعود أن النبي ﷺ قال: «أتاني جبريل لِدُلُوكِ الشَّمْسِ حين زالت فصلى بي الظهر» ، وروى جابر أن النبي ﷺ خرج من عنده وقد طعم وزالت الشمس، فقال اخرج يا أبا بكر فهذا حين دلكت الشمس، وقال ابن مسعود وابن عباس وزيد بن أسلم:
“Bizden salih olanlar da var, bunun altında olanlar da” ve { يَوْمَ الْقِيامَةِ يَفْصِلُ بَيْنَكُمْ } “Kıyamet günü aranızda hükmedecektir” kavilleri gibi. O'nun { سُنَّةَ } kavli mef'ûl-i mutlak (masdar) olarak mansubdur. Ferrâ ise harf-i cerrin hazfiyle mansub olduğunu söylemiştir; zira mana «sünnet gibi» demektir, kâf harfi hazfedilmiş ve mansub olmuştur; buna göre onun { قَلِيلًا } kavli üzerinde vakf yapmaması gerekir. Ayetin manası: Geçmiş ümmetlerde Allah Teâlâ'nın sünnetinin ve âdetinin, peygamberlerini aralarından çıkardıkları zaman kendilerine azabın ulaştığını, helakin onları kökten kazıdığını ve ondan sonra pek az kalabildiklerini haber vermektir. O'nun: { أَقِمِ الصَّلاةَ } ayeti, müfessirlerin icmasıyla farz namazlara bir işarettir. İbn Ömer, İbn Abbas, Ebû Bürde, Hasan ve cumhur şöyle demiştir: «Dülûkü'ş-şems» (دلوك الشمس) güneşin zevale ermesidir ve bununla öğle ve ikindiye işaret edilmiştir; { غَسَقِ اللَّيْلِ } ile akşam ve yatsıya işaret edilmiştir; { وَقُرْآنَ الْفَجْرِ } ile ise sabah namazı kastedilmiştir. Ayet buna göre bütün namazları kapsar. İbn Mes'ûd, Peygamber ﷺ'in: «Cibril bana zevale erdiği vakitte güneşin dülûkünde geldi ve bana öğleyi kıldırdı» buyurduğunu rivayet etmiştir. Câbir de Peygamber ﷺ'in yemek yedikten ve güneş zevale erdikten sonra onun yanından çıktığını ve: «Çık ey Ebû Bekir, işte bu güneşin dülûk ettiği vakittir» buyurduğunu rivayet etmiştir. İbn Mes'ûd, İbn Abbas ve Zeyd b. Eslem ise şöyle demiştir:
«دلوك الشمس» غروبها، والإشارة بذلك إلى المغرب، وغَسَقِ اللَّيْلِ اجتماع ظلمته، فالإشارة إلى العتمة، وَقُرْآنَ الْفَجْرِ صلاة الصبح، ولم تقع إشارة على هذا إلى الظهر والعصر، والقول الأول أصوب لعمومه الصلوات، وهما من جهة اللغة حسنان، وذلك أن الدلوك هو الميل في اللغة فأول الدلوك هو الزوال، وآخره هو الغروب، ومن وقت الزوال إلى الغروب يسمى دلوكا، لأنها في حالة ميل، فذكر الله الصلوات التي في حالة «الدلوك» وعنده، فيدخل في ذلك الظهر والعصر والمغرب ويصح أن تكون المغرب داخلة في غَسَقِ اللَّيْلِ، ومن الدلوك الذي هو الميل قول الأعرابي للحسن بن أبي الحسن أيدالك الرجل امرأته يريد أيميل بها إلى المطل في دينها فقال له الحسن نعم إذا كان ملفجا، أي عديما، ومنه قول ذي الرمة: [الطويل]
«Dülûkü'ş-şems», güneşin batmasıdır ve bununla akşama işaret edilmiştir; { غَسَقِ اللَّيْلِ } karanlığın toplanmasıdır ve bununla yatsıya işaret edilmiştir; { وَقُرْآنَ الْفَجْرِ } ise sabah namazıdır. Buna göre öğle ve ikindiye işaret yapılmamış olur. Birinci görüş, namazları kapsaması bakımından daha isabetlidir. Her iki görüş de lügat bakımından güzeldir; zira dülûk (الدلوك) lügatte meyil demektir. Dülûkün evveli zeval, ahiri ise batıştır; zeval vaktinden batış vaktine kadar olan süreye meyletme halinde olduğu için dülûk adı verilir. Allah Teâlâ «dülûk» halinde ve onun yanındaki namazları zikretmiştir ki buna öğle, ikindi ve akşam dahil olur. Akşam namazının { غَسَقِ اللَّيْلِ } içine dahil olması da sahihtir. Meyil manasındaki dülûkten biri de bir bedevinin Hasan b. Ebi'l-Hasan'a: «Kişi hanımına müdâleke yapar mı?» -yani borcunu ödemede onu oyalamaya meyleder mi- diye sorması, Hasan'ın da ona: «Evet, eğer müflis ise» cevabını vermesidir. Zü'r-Rimme'nin şu sözü de bundandır: [Tavîl]
مصابيح ليست باللواتي تقودها ... نجوم ولا بالآفلات الدوالك
Onlar öyle kandillerdir ki onları ne yıldızlar sevk eder ne de batan ve meyleden (devâlik) gezegenlerdir.
ومن ذلك قول الشاعر: [الرجز]
Şairin şu sözü de bundandır: [Recez]
هذا مكان قدمي رباح ... غدوة حتى دلكت براح
İşte burası Rabâh'ın iki ayağının sabah erkenden güneş batıncaya/meyledinceye (dületek bi-râh) kadar durduğu yerdir.
يروى براح بكسر الباء، قال أبو عبيدة الأصمعي وأبو عمرو الشيباني ومعناه براحة الناظر يستكف بها أبدا لينظر كيف ميلها وما بقي لها، وهذا نحو قول الحجاج: [الرجز]
[Bu beyit] bâ'nın kesresiyle «bi-râh» şeklinde rivayet edilir; Ebû Ubeyde, el-Asmaî ve Ebû Amr eş-Şeybânî: «Bunun manası, bakan kimsenin güneşin meyline ve ne kadar kaldığına bakmak için sürekli siper ettiği el ayasıdır (râha)» demişlerdir. Bu, Haccâc'ın şu sözü gibidir: [Recez]
والشمس قد كادت تكون دنفا ... دفعها بالراح كي تزحلقا
Güneş neredeyse tükenmek üzereydi; batıp kaybolsun diye onu avucuyla (bi'r-râh) itiyordu.
وذكر الطبري عن ابن مسعود أنه قال: دلكت براح يعني براح مكانا. قال: فإن كان هذا من تفسير ابن مسعود فهو أعلم، وإن كان من كلام راو فأهل الغريب أعلم بذلك، ويروى أن البيت الأول: «غدوة حتى هلكت براح» ، بفتح الباء على وزن قطام وحذام، وهو اسم من أسماء الشمس، وغسق الليل اجتماعه وتكاثف ظلمته، وقال الشاعر: [المديد] آب هذا الليل إذ غسقا
Taberî, İbn Mes'ûd'dan onun şöyle dediğini nakletmiştir: «Düleket bi-râh», yani bir mekândan sıyrılıp gitti demektir. [Taberî] der ki: Şayet bu İbn Mes'ûd'un tefsirinden ise o daha iyi bilir; yok eğer bir râvinin sözü ise garîb ilmi ehli bunu daha iyi bilir. Birinci beytin: «Katâm» ve «Hazâm» vezninde bâ'nın fethasıyla güneşin isimlerinden bir isim olarak «غدوة حتى هلكت براح» şeklinde rivayet edildiği de söylenir. Gecenin gasekı (غسق الليل) toplanması ve karanlığının yoğunlaşmasıdır. Şair şöyle demiştir: [Medîd] Karanlığı çöktüğü zaman bu gece geri döndü.
وقال ابن عباس: غَسَقِ اللَّيْلِ بدؤه، ونصب قوله وَقُرْآنَ بفعل مضمر تقديره واقرأ قرآن، ويصح أن ينصب عطفا على الصلاة، أي «وأقم قرآن الفجر» ، وعبر عن صلاة الصبح خاصة ب «القرآن» لأن القرآن هو عظمها، إذ قراءتها طويلة مجهور بها، ويصح أن ينصب قوله وَقُرْآنَ على الإغراء وقوله إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً معناه ليشهده حفظة النهار وحفظة الليل من الملائكة حسبما ورد في الحديث المشهور من قوله ﵇: «يتعاقبون فيكم ملائكة بالليل وملائكة بالنهار، ويجتمعون في صلاة الصبح وصلاة العصر» ، الحديث بطوله من رواية أبي هريرة وغيره، وعلى القول بذلك مضى الجمهور، وذكر الطبري حديثا عن ابن عسكر من طريق أبي الدرداء، في قوله كانَ مَشْهُوداً قال محمد بن سهل بن عسكر يشهده الله وملائكته، وذكر في ذلك الحديث أن الله تعالى ينزل في آخر الليل، ونحو هذا مما ليس بالقوي، وقوله وَمِنَ اللَّيْلِ مِنَ للتبعيض، التقدير ووقتا من الليل أي وقم وقتا، والضمير في بِهِ عائد على هذا المقدر ويحتمل أن يعود على «القرآن» وإن كان لم يجر له ذكر مطلق كما هو الضمير مطلق، لكن جرى مضافا إلى الفجر، وفَتَهَجَّدْ معناه: فاطرح الهجود عنك، والهجود النوم، يقال هجد يهجد بضم الجيم هجودا إذا نام، ومنه قول ذي الرمة: [الطويل]
İbn Abbas ise: «Gecenin gasekı, onun başlangıcıdır» demiştir. { وَقُرْآنَ } kavli, takdiri «sabah Kur'an'ını da oku» olan gizli bir fiille mansubdur; «namaz» üzerine atıfla mansub olması da sahihtir; yani «sabah Kur'an'ını da kıl/yerine getir» demektir. Sabah namazı «Kur'an» lafzıyla ifade edilmiştir, çünkü kıraati uzun ve aşikâre yapıldığı için onun en büyük rüknü Kur'an'dır. { وَقُرْآنَ } kavlinin teşvik (iğrâ) üzere mansub olması da sahihtir. { إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً } kavlinin manası: Peygamber aleyhisselâm'ın meşhur hadisinde: «Gece melekleri ile gündüz melekleri aranızda nöbetleşe gelirler ve sabah namazı ile ikindi namazında bir araya gelirler» şeklinde varid olduğu üzere, gündüzün ve gecenin koruyucu meleklerinin ona şahitlik etmesidir. Ebû Hüreyre ve başkalarının rivayetiyle hadis uzundur; cumhur da bu görüş üzere devam etmiştir. Taberî, İbn Asker'den, Ebû'd-Derdâ tarikiyle { كانَ مَشْهُوداً } kavli hakkında bir hadis zikretmiştir; Muhammed b. Sehl b. Asker: «Ona Allah ve melekleri şahit olur» demiştir ve o hadiste Allah Teâlâ'nın gecenin sonunda nüzul ettiği ve benzeri kuvvetli olmayan hususlar zikredilmiştir. { وَمِنَ اللَّيْلِ } kavlindeki «min» teb'îz (kısmilik) içindir; takdiri: «Geceden bir vakitte [namaz kıl]» yani bir vakit kıyam et demektir. { بِهِ } lafzındaki zamir bu takdir edilene dönmektedir; zamirin mutlak olduğu gibi Kur'an lafzı mutlak olarak geçmemiş olsa da fecre muzâf olarak geçtiği için «Kur'an»a dönmesi de muhtemeldir. { فَتَهَجَّدْ } kavlinin manası: Uykuyu üzerinden at demektir. Hücûd (الهجود) uyku demektir; kişi uyuduğu zaman cîm'in dammesiyle «hecede yehcüdü hücûden» denir. Zü'r-Rimme'nin şu sözü bundandır: [Tavîl]
ألا طرقتنا والرفاق هجود ... فباتت بعلات النوال تجود
Bize yol arkadaşları uykudayken (hücûd) geceleyin geldi ve türlü türlü ihsanlarda bulunarak geceledi.
ومنه قول الحطيئة: [الطويل]
Hutay'e'nin şu sözü de bundandır: [Tavîl]
فحياك ود ما هداك لفتية ... وخوص بأعلى ذي طوالة هجد
Seni bir sevgi selamladı; o sevgi seni Zû Tuvâle'nin en tepesinde uyuyan (hücced) gençlere ve zayıf develere ulaştırmamıştı.
وهذا الفعل جار مجرى تحوب وتأثم وتحنث، ومثله فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ [الواقعة: ٦٥] معناه تندمون، أي تطرحون الفاكهة عن أنفسكم وهي انبساط النفس وسرورها، يقال رجل فكه إذا كان كثير السرور والضحك، فالمعنى وقتا من الليل اسهر به في صلاة وقراءة، وقال الأسود وعلقمة وعبد الرحمن بن الأسود: «التهجد» بعد نومة، وقال الحجاج بن عمرو إنما «التهجد» بعد رقدة، وقال الحسن: «التهجد» ما كان بعد العشاء الآخرة، وقوله نافِلَةً لَكَ قال ابن عباس وغيره: معناه زيادة لك في الفرض، قالوا: وكان قيام الليل فرضا على النبي ﷺ.
Bu fiil «tehavvebe» (günahtan kaçındı), «teess̱eme» (günahtan sakındı) ve «tehannefe» kalıbında cereyan eder. Tıpkı { فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ } “şaşıp kalırsınız / pişman olursunuz” kavli gibidir ki manası: Pişman olursunuz, yani nefsinizden fakâheti (sevinci ve neşeyi) atarsınız demektir. Çok neşeli ve güleç kimseye «racülün fekih» denir. Mana: Gecenin bir vaktinde namaz ve kıraatle uyanık kal demektir. Esved, Alkame ve Abdurrahman b. el-Esved: «Teheccüd ancak bir miktar uykudan sonradır» demişlerdir. Haccâc b. Amr: «Teheccüd ancak bir şekerleme uykusundan sonradır» demiştir. Hasan ise: «Teheccüd, son yatsı namazından sonra kılınandır» demiştir. { نافِلَةً لَكَ } kavli hakkında İbn Abbas ve başkaları: «Senin için farza ilave bir fazlalıktır» demişlerdir; zira onlar gece kıyamının Peygamber ﷺ'e farz olduğunu söylemişlerdir.
قال القاضي أبو محمد: وتحتمل الآية أن يكون هذا على وجه الندب في التنفل، ويكون الخطاب للنبي ﷺ، والمراد هو وأمته كخطابه في قوله «أقم الصلوات» الآية. وقال مجاهد: إنما هي نافِلَةً للنبي ﷺ لأنه مغفور له والناس يحطون بمثل ذلك خطاياهم، وبين أن النبي ﷺ منذ غفر له ما تقدم من ذنبه وما تأخر عام الحديبية فإنما كانت نوافله واستغفاره فضائل من العمل وقربا أشرف من نوافل أمته، لأن هذا إما أن تجبر بها فرائصهم حسب الحديث، وإما أن تحط بها خطاياهم، وقد يتصور من لا ذنب له ينتفل فيكون تنفله فضيلة، كنصراني يسلم وصبي يحتلم، وضعف الطبري قول مجاهد. وقوله عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً عزة من الله ﷿ لرسوله، وهو أمر الشفاعة الذي يتدافعه الأنبياء حتى ينتهي إليه ﵇، والحديث بطوله في البخاري ومسلم، فلذلك اختصرناه، ولأجل ذلك الاعتمال الذي له في مرضاة جميع العالم مؤمنهم وكافرهم قال: «أنا سيد، ولد آدم
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Ayetin nafile kılmada mendubluk üzere olması, hitabın Peygamber ﷺ'e yapılıp kastın -tıpkı «Namazı kıl» ayetindeki hitabında olduğu gibi- hem o hem de ümmeti olması muhtemeldir. Mücâhid şöyle demiştir: Bu ancak Peygamber ﷺ için bir nafiledir; çünkü onun geçmiş ve gelecek günahları bağışlanmıştır, insanlar ise benzeri amellerle günahlarını dökerler. Açıktır ki Peygamber ﷺ Hudeybiye yılında geçmiş ve gelecek günahları bağışlandığından beri, onun nafileleri ve istiğfarları amelî faziletler ve ümmetinin nafilelerinden daha şerefli kurbetlerdi; zira ümmetin nafileleriyle hadiste belirtildiği üzere ya farzlarındaki eksikler tamamlanır ya da günahları dökülür. Günahı olmayan bir kimsenin nafile ibadet etmesi ve bunun bir fazilet olması tasavvur edilebilir; nitekim Müslüman olan bir Hristiyan veya büluğa eren bir çocuk böyledir. Taberî, Mücâhid'in görüşünü zayıf bulmuştur. O'nun: { عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً } kavli, Aziz ve Celil olan Allah'ın Resulüne bir izzet bahşetmesidir; bu da peygamberlerin birbirine havale edip nihayetinde aleyhisselâm'a ulaşan şefaat meselesidir. Hadis, Buhârî ve Müslim'de uzunca zikredilmiştir; bu sebeple onu kısalttık. İnananı ve kâfiriyle bütün âlemin hoşnutluğu hususunda gösterdiği bu büyük gayret sebebiyle o: «Ben Âdemoğlunun efendisiyim
ولا فخر» . وعَسى من الله واجبة، ومَقاماً نصب على الظرف، ومن غريب حديث الشفاعة اقتضابه المعنى، وذلك أن صدر الحديث يقتضي أن النبي ﷺ يستنهض للشفاعة في أن يحاسب الناس وينطلقون من الموقف، فيذهب لذلك، وينص بإثر ذلك على أنه شفع في إخراج المذنبين من النار، فمعناه الاقتضاب والاختصار. لأن الشفاعة في المذنبين لم تكن إلا بعد الحساب والزوال من الموقف، ودخول قوم الجنة ودخول قوم النار، وهذه الشفاعة لا يتدافعها الأنبياء بل يشفعون ويشفع العلماء، وذكر الطبري عن أبي هريرة أن رسول الله ﷺ قال: «المقام المحمود هو المقام الذي أشفع فيه لأمتي» .
öğünmek yok» buyurmuştur. Allah'tan gelen «'asâ» (عَسى) kelimesi [gerçekleşmesi] vaciptir/kesindir. { مَقاماً } zarf olarak mansubdur. Şefaat hadisinin garip yönlerinden biri mananın özetlenmesidir (iktıdâb); şöyle ki hadisin başı, Peygamber ﷺ'in insanların hesaba çekilmesi ve duruşma yerinden (mevkıften) ayrılmaları için şefaate çağrıldığını, onun da bunun için gittiğini iktiza eder; hemen ardından ise günahkârların cehennemden çıkarılması hususunda şefaat ettiğini açıkça belirtir. Dolayısıyla bunun manası özetleme ve kısaltmadır. Çünkü günahkârlar hakkındaki şefaat ancak hesaptan, mevkıften ayrıldıktan, bir topluluğun cennete ve bir topluluğun da cehenneme girmesinden sonra gerçekleşir. Bu şefaati peygamberler birbirine havale etmez; bilakis onlar da şefaat eder, âlimler de şefaat eder. Taberî, Ebû Hüreyre'den naklettiğine göre Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: «Makam-ı Mahmûd, ümmetime şefaat edeceğim makamdır».
قال القاضي أبو محمد: وينبغي أن يتأول هذا على ما قلناه لأمته وغيرها، أو يقال إن كل مقام منها محمود، قال النقاش: لرسول الله ﷺ ثلاث شفاعات، شفاعة العامة، وشفاعة السبق إلى الجنة، وشفاعة في أهل الكبائر، والمشهور أنهما شفاعتان فقط، وحكى الطبري عن فرقة منها مجاهد أنها قالت: «المقام المحمود» هو أن الله ﷿ يجلس محمدا معه على عرشه، وروت في ذلك حديثا، وعضد الطبري جواز ذلك بشطط من القول، وهو لا يخرج إلا على تلطف في المعنى وفيه بعد، ولا ينكر مع ذلك أن يروى، والعلم يتأوله، وقد ذكر النقاش عن أبي داود السختياني أنه قال من أنكر هذا الحديث فهو عندنا متهم ما زال أهل العلم يتحدثون بهذا.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bunun, ümmeti ve diğerleri için söylediğimiz şekilde yorumlanması gerekir yahut bu makamların her birinin övülmüş (mahmûd) olduğu söylenir. Nakkâş: «Resûlullah ﷺ'in üç şefaati vardır: Genel şefaat, cennete ilk giriş şefaati ve büyük günah sahipleri hakkındaki şefaat» demiştir. Meşhur olan ise sadece iki şefaat olduğudur. Taberî, aralarında Mücâhid'in de bulunduğu bir fırkadan şöyle dediklerini nakletmiştir: «Makam-ı Mahmûd, Aziz ve Celil olan Allah'ın Muhammed'i arşı üzerinde kendisiyle beraber oturtmasıdır.» Bu konuda bir hadis rivayet etmişlerdir. Taberî bunun caiz oluşunu aşırı bir sözle desteklemiştir; bu ise ancak manada çok zorlama bir teville çıkarılabilir ve bunda uzaklık vardır; bununla birlikte rivayet edilmesi inkâr edilmez, ilim ehli bunu tevil eder. Nakkâş, Ebû Dâvûd es-Sicistânî'den onun şöyle dediğini zikretmiştir: «Bu hadisi inkâr eden kimse bizim nezdimizde töhmet altındadır; ilim ehli bunu konuşagelmiştir.»
قال القاضي أبو محمد: من أنكر جوازه على تأويله.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Kim bunun teviline göre cevazını inkâr ederse [töhmet altındadır].
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli: