Binûn

İsrâ Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: el-Muharrerü'l-Vecîz · İbn Atıyye · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٨٠ الى ٨٤]

[İsrâ Suresi (17), Âyetler 80-84]

وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطاناً نَصِيراً (٨٠) وَقُلْ جاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْباطِلُ إِنَّ الْباطِلَ كانَ زَهُوقاً (٨١) وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ ما هُوَ شِفاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَلا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلاَّ خَساراً (٨٢) وَإِذا أَنْعَمْنا عَلَى الْإِنْسانِ أَعْرَضَ وَنَأى بِجانِبِهِ وَإِذا مَسَّهُ الشَّرُّ كانَ يَؤُساً (٨٣) قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ فَرَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدى سَبِيلاً (٨٤)

{ وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطاناً نَصِيراً } “De ki: 'Rabbim! Beni gireceğim yere dürüstlük ve esenlikle girdir; çıkacağım yerden de dürüstlük ve esenlikle çıkar. Bana katından yardımcı bir güç ve hüccet ver.'” (80) { وَقُلْ جاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْباطِلُ إِنَّ الْباطِلَ كانَ زَهُوقاً } “Ve de ki: 'Hak geldi, batıl yok oldu. Şüphesiz batıl yok olmaya mahkûmdur.'” (81) { وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ ما هُوَ شِفاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَلا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلاَّ خَساراً } “Biz Kur'an'dan, müminler için şifa ve rahmet olan şeyleri indiriyoruz. Oysa o, zalimlerin ancak ziyanını artırır.” (82) { وَإِذا أَنْعَمْنا عَلَى الْإِنْسانِ أَعْرَضَ وَنَأى بِجانِبِهِ وَإِذا مَسَّهُ الشَّرُّ كانَ يَؤُساً } “İnsana nimet verdiğimiz zaman yüz çevirip yan çizer; ona bir şer dokunduğunda ise pek umutsuz olur.” (83) { قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ فَرَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدى سَبِيلاً } “De ki: 'Herkes kendi seciyesine göre davranır. Şu halde Rabbiniz kimin en doğru yolda olduğunu en iyi bilendir.'” (84)

ظاهر هذه الآية والأحسن فيها أن يكون دعاء في أن يحسن الله حالته في كل ما يتناول من الأمور ويحاول من الأسفار والأعمال وينتظر من تصرف المقادير في الموت والحياة، فهي على أتم عموم، معناه رَبِّ أصلح لي وردي في كل الأمور وصدري، وذهب المفسرون إلى أنها في غرض مخصوص، ثم اختلفوا في تعيينه، فقال ابن عباس والحسن وقتادة: أراد أَدْخِلْنِي المدينة وَأَخْرِجْنِي من مكة، وتقدم في هذا التأويل المتأخر في الوقوع، فإنه متقدم في القول لأن الإخراج من مكة هو المتقدم، اللهم إن مكان الدخول والقرار هو الأهم، وقال أبو صالح ومجاهد: أَدْخِلْنِي في أمر تبليغ الشرع وَأَخْرِجْنِي منه بالأداء التام، وقال ابن عباس: الإدخال بالموت في القبر والإخراج البعث، وما قدمت من العموم التام الذي يتناول هذا كله، أصوب، وقرأ الجمهور «مدخل» «ومخرج» بضم الميم، فهو جرى على أَدْخِلْنِي

Bu ayetin zahiri ve onda en güzel olan [anlam], Allah'ın onun giriştiği bütün işlerde, niyetlendiği yolculuklar ve amellerde, hayat ve ölümdeki kader tecellilerinde durumunu güzelleştirmesi için bir dua olmasıdır. Dolayısıyla ayet en kâmil manada geneldir; anlamı: «Rabbim, bütün işlerde girişimi ve çıkışımı benim için hayırlı kıl» demektir. Müfessirler ise ayetin özel bir maksada matuf olduğunu kabul etmiş, ardından bunu belirleme hususunda ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs, Hasan ve Katâde şöyle demiştir: «Beni Medine'ye girdir ve beni Mekke'den çıkar» [anlamını] kastetmiştir. Bu tevil doğrultusunda gerçekleşmede sonra olan [Medine'ye giriş], lafızda önce zikredilmiştir; çünkü Mekke'den çıkış [tarihsel olarak] daha öncedir. Ne var ki giriş ve yerleşme yeri [Medine] daha mühimdir. Ebû Sâlih ve Mücâhid: «Beni şeriatı tebliğ işine girdir ve eksiksiz bir ifa ile beni ondan çıkar» demiştir. İbn Abbâs: «Girdirme ölümle kabre koyma, çıkarma ise diriliştir (ba's)» demiştir. Bütün bunları kapsayan ve daha önce zikrettiğim genel mana ise en isabetli olanıdır. Cumhur { مدخل } ve { مخرج } kelimelerini mim harfinin zammesiyle (müdhale / muhrece) okumuştur; bu okuyuş { أَدْخِلْنِي }

وَأَخْرِجْنِي وقرأ أبو حيوة وقتادة وحميد، «مدخل» «ومخرج» بفتح الميم، فليس بجار على أَدْخِلْنِي ولكن التقدير «أدخلني فأدخل مدخل» ، لأنه إنما يجري على دخل، و «الصدق» هنا صفة تقتضي رفع المذام واستيعاب المدح، كما تقول رجل صدق أي جامع للمحاسن، وقوله وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطاناً نَصِيراً قال مجاهد وغيره: حجة، يريد تنصرني ببيانها على الكفار، وقال الحسن وقتادة يريد سعة ورياسة وسيفا ينصر دين الله، فطلب رسول الله ﷺ ذلك بأمر الله إياه به رغبة في نصر الدين، فروي أن الله وعده بذلك ثم أنجزه له في حياته وتممه بعد وفاته، وقوله وَقُلْ جاءَ الْحَقُّ الآية، قال قتادة: الْحَقُّ القرآن، والْباطِلُ الشيطان، وقالت فرقة: الْحَقُّ الإيمان، والْباطِلُ الكفر، وقال ابن جريج: الْحَقُّ الجهاد، والْباطِلُ الشرك، وقيل غير ذلك، والصواب تعميم اللفظ بالغاية الممكنة، فيكون التفسير جاء الشرع بجميع ما انطوى فيه، وَزَهَقَ الكفر بجميع ما انطوى فيه، والْباطِلُ كل ما لا تنال به غاية نافعة. وقوله كانَ زَهُوقاً ليست كانَ إشارة إلى زمن مضى، بل المعنى كان وهو يكون، وهذا كقولك كان الله عليما قادرا ونحو هذا، وهذه الآية نزلت بمكة، ثم إن رسول الله كان يستشهد بها يوم فتح مكة وقت طعنه الأصنام وسقوطها لطعنه إياها بالمخصرة حسبما في السيرة لابن هشام وفي غيرها، وقرأ الجمهور «وننزل» بالنون، وقرأ مجاهد «وينزل» بالياء خفيفة، ورواها المروزي عن حفص، وقوله مِنَ الْقُرْآنِ يصح أن تكون مِنَ لابتداء الغاية، ويصح أن تكون لبيان الجنس كأنه قال وننزل ما فيه شفاء مِنَ الْقُرْآنِ وأنكر بعض المتأولين أن يكون مِنَ للتبعيض لأنه تحفظ من يلزمه أن بعضه لا شفاء فيه.

[ve] { وَأَخْرِجْنِي } fiillerine uygundur. Ebû Hayve, Katâde ve Humeyd ise mim harfinin fethasıyla «medhale» ve «mahrece» şeklinde okumuşlardır. Bu okuyuş { أَدْخِلْنِي } fiiline uygun düşmez; fakat takdiri «Beni girdir, ben de bir girişle gireyim» şeklindedir; zira bu sîga ancak [sülâsî] «dehale» (دَخَلَ) fiilinden gelir. Buradaki «sıdk» (صِدْق), yerilmeyi ortadan kaldırmayı ve bütün övgüleri kapsamayı gerektiren bir sıfattır; nitekim güzellikleri kendinde toplayan kimseye «raculü sıdkın» dersin. { وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطاناً نَصِيراً } kavline gelince; Mücâhid ve başkaları: «Bir hüccettir; onun açıklığıyla kâfirlere karşı bana yardım edeceğin [bir delil] istemektedir» demiştir. Hasan ve Katâde ise: «Genişlik, iktidar ve Allah'ın dinine yardım edecek bir kılıç istemektedir» demiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, dine yardım etme arzusuyla Allah'ın kendisine emretmesi üzerine bunu istemiştir. Rivayet edildiğine göre Allah bunu ona vaat etmiş, sonra hayatta iken gerçekleştirmiş ve vefatından sonra da tamamlamıştır. { وَقُلْ جاءَ الْحَقُّ } ayetine gelince; Katâde: «Hak Kur'an'dır, batıl ise şeytandır» demiştir. Bir zümre: «Hak imandır, batıl ise küfürdür» demiştir. İbn Cüreyc: «Hak cihattır, batıl ise şirktir» demiştir. Başka şeyler de söylenmiştir. Doğru olan, lafzı mümkün olan en geniş kapsama ulaştırmaktır. Buna göre tefsir şöyle olur: Şeriat içerdiği her şeyle geldi; küfür de içerdiği her şeyle yok olup gitti ({ زَهَقَ }). Batıl ise kendisiyle faydalı bir gayeye ulaşılamayan her şeydir. { كانَ زَهُوقاً } kavlindeki { كانَ } geçmiş zamana işaret değildir; bilakis manası [ezelden beri] öyle idi ve öyle olmaktadır. Bu, «Kânallâhu alîmen kadîrâ» ve benzeri sözün gibidir. Bu ayet Mekke'de inmiştir. Sonra Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem], İbn Hişâm'ın es-Sîre'sinde ve diğer kaynaklarda geçtiği üzere Mekke'nin fethi günü putları bastonuyla dürtüp devirdiği sırada bu ayeti okumuştur. Cumhur «venünezzilü» (وَنُنَزِّلُ) şeklinde nun ile okumuştur. Mücâhid ise hafifçe ya ile «ve yünzelü» (وَيُنْزَلُ) okumuştur; bunu Mervezî, Hafs'tan rivayet etmiştir. { مِنَ الْقُرْآنِ } kavlindeki { مِنَ } harfinin gayenin başlangıcı (ibtidâ-i gâye) için olması sahihtir; cins beyanı için olması da sahihtir; sanki «Kur'an'dan içinde şifa olan şeyleri indiriyoruz» demiştir. Bazı müteevviller { مِنَ } edatının teb'îz (kısmilik) için olmasını inkâr etmişlerdir; zira bu takdirde onun bir kısmında şifa bulunmadığı gibi bir sonucun gerekliliğinden çekinmişlerdir.

قال القاضي أبو محمد: وليس يلزمه هذا بل يصح أن يكون للتبعيض بحسب أن إنزاله إنما هو مبعض، فكأنه قال وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ شيئا شيئا ما فيه كله شِفاءٌ، واستعارته الشفاء للقرآن هو بحسب إزالته للريب وكشفه غطاء القلب لفهم المعجزات والأمور الدالة على الله تعالى المقررة لشرعه، ويحتمل أن يراد ب «الشفاء» نفعه من الأمراض بالرقى والتعويذ ونحوه، وكونه رحمته ظاهر، وقوله وَلا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلَّا خَساراً معنى أنه عليهم عمى، إذ هم معرضون بحالة من لا يفهم ولا يلقن. وقوله وَإِذا أَنْعَمْنا الآية، الْإِنْسانِ في هذه الآية لا يراد به العموم، وإنما يراد به بعضه وهم الكفرة، وهذا كما تقول عند غضب: لا خير في الأصدقاء ولا أمانة في الناس، فأنت تعم مبالغة، ومرادك البعض، وهذا بحسب ذكر الظالمين، و «الخسار» في الآية قبل فاتصل ذكر الكفرة، ويحتمل أن يكون الْإِنْسانِ في هذه الآية عاما للجنس، على معنى أن هذا الخلق الذميم في سجيته، فالكافر يبالغ في الإعراض والعاصي يأخذ بحظه منه، وقد قال رسول الله ﷺ في مؤمن: «فأعرض فأعرض الله عنه» ، ومعنى أَعْرَضَ ولانا عرضه، ونأى أي بعد، وهذه استعارة، وذلك أنه يفعل أفعال المعرض النائي في تركه الإيمان بالله وشكر نعمه عليه، وقرأ ابن عامر وحده «وناء» ، ومعناه نهض أي متباعدا، هذا قول طائفة، وقالت أخرى هو قلب الهمزة بعد الألف من نَأى بعينه وهي لغة كرأى وراء، ومن هذه اللفظة، قول الشاعر في صفة رام: [الرجز]

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu gereklilik ortaya çıkmaz; bilakis onun indirilmesinin parça parça olması bakımından teb'îz için olması sahihtir. Sanki { وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ } «Kur'an'dan parça parça, tamamında şifa bulunan şeyler indiriyoruz» demiştir. Şifa kelimesinin Kur'an için istiare yoluyla kullanılması; şüpheleri gidermesi, mucizeleri, Allah Teâlâ'ya delalet eden ve O'nun şeriatını pekiştiren hususları kavramak üzere kalbin örtüsünü açması bakımındandır. «Şifa» ile rukye ve ta'viz (muska/sığınma duaları) ve benzeri yollarla hastalıklara fayda vermesinin kastedilmiş olması da muhtemeldir. Onun bir rahmet oluşu ise açıktır. { وَلا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلَّا خَساراً } kavlinin anlamı; onlar anlamayan ve telkin kabul etmeyen bir kimsenin durumunda yüz çevirdikleri için Kur'an'ın onlar hakkında bir körlük olmasıdır. { وَإِذا أَنْعَمْنا } ayetine gelince; bu ayetteki { الْإِنْسانِ } ile umum kastedilmemiştir; bilakis onun bir kısmı, yani kâfirler kastedilmiştir. Bu, öfkelendiğin sırada: «Dostlarda hiç hayır yoktur, insanlarda hiç güven kalmamıştır» demen gibidir; mübalağa maksadıyla genele teşmil edersin, oysa kastın bir kısımdır. Bu, önceki ayette zalimlerin ve «hüsranın» zikredilmiş olmasından dolayıdır; böylece kâfirlerin zikri bağlanmış oldu. Bu ayetteki { الْإِنْسانِ } kelimesinin cins için genel olması da muhtemeldir; yani bu yerilmiş ahlak onun tabiatında mevcuttur; kâfir yüz çevirmede aşırıya kaçar, günahkâr ise bundan nasibini alır. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir mümin hakkında: «Yüz çevirdi, Allah da ondan yüz çevirdi» buyurmuştur. { أَعْرَضَ } kelimesinin anlamı bize yanını/omzunu döndü demektir; { نَأى } ise uzaklaştı demektir. Bu bir istiaredir; zira o, Allah'a iman etmeyi ve O'nun üzerindeki nimetlerine şükretmeyi terk etmede yüz çevirip uzaklaşan kimsenin fiillerini yapmaktadır. İbn Âmir tek başına «ve nâe» (وناء) şeklinde okumuştur; manası kalktı, yani uzaklaştı demektir; bu bir grubun görüşüdür. Diğer bir grup ise bunun bizzat { نَأى } fiilindeki hemzenin eliften sonraya kalbedilmesi (yer değiştirmesi) olduğunu söylemiştir ki bu «reâ» ve «râe» gibi bir lügattir. Bu kelimeden hareketle şair, ok atan birini nitelerken şöyle demiştir: [Recez]

حتى إذا ما التأمت مفاصله ... وناء في شق الشمال كاهله

Nihayet eklemleri birbirine kenetlendiğinde... ve omuzu sol tarafına doğru kalktığında/meylettiğinde.

أي نهض متوركا على شماله، والذي عندي أن «ناء ونأى» فعلان متباينان، وناء بجانبه عبارة عن التحيز والاستبداد، ونأى عبارة عن البعد والفراق، ثم وصف الكفرة بأنهم إذا مسهم شر من مرض أو مصيبة في مال أو غير ذلك يئسوا من حيث لا يؤمنون بالله ولا يرجون تصرف أقداره، ثم قال ﷿ قُلْ يا محمد كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ أي على طريقته وبحسب نيته ومذهبه الذي يشبهه وهو شكله ومثل له، وهذه الآية تدل دلالة ما على أن الْإِنْسانِ أولا لم يرد به العموم، أي إن الكفار بهذه الصفات، والمؤمنون بخلافها، وكل منهم يعمل على ما يليق به، والرب تعالى أعلم بالمهتدي، وقال مجاهد: عَلى شاكِلَتِهِ معناه على طبيعته، وقال أيضا معناه على حدته، وقال ابن عباس: معناه على ناحيته، وقال قتادة:

Yani soluna dayanarak doğruldu demektir. Bana göre «nâe» ve «ne'â» birbirinden farklı iki fiildir. «Nâe bi-cânibihî» taraf tutma ve bencilce davranmaktan kinayedir; «ne'â» ise uzaklaşma ve ayrılmaktan kinayedir. Sonra Allah kâfirleri, kendilerine hastalıktan veya maldaki bir musibetten yahut başka bir şeyden ötürü bir şer dokunduğunda; Allah'a inanmadıkları ve O'nun takdirlerinin değişmesini ummadıkları için ümitsizliğe kapılmakla nitelendirmiştir. Sonra Aziz ve Celil olan [Allah]: { قُلْ } «De ki [ey Muhammed]: { كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ } herkes kendi yoluna, niyetine ve kendisine benzeyen, şekli ve benzeri olan mezhebine göre amel eder» buyurmuştur. Bu ayet, { الْإِنْسانِ } lafzı ile öncelikle umumun kastedilmediğine bir delalet taşır; yani kâfirler bu sıfatlardadır, müminler ise bunların zıddınadır; her biri kendisine yakışana göre amel eder, doğru yolda olanı en iyi bilen ise Yüce Rab'dir. Mücâhid: { عَلى شاكِلَتِهِ } ifadesinin manası «kendi tabiatına göre» demektir; ayrıca «kendi mizacına/hiddetine göre» demek olduğunu da söylemiştir. İbn Abbâs: «Kendi cihetine/yönüne göre» demiştir. Katâde ise:

معناه على ناحيته وعلى ما ينوي، وقال ابن زيد: معناه على دينه، وأرجح هذه العبارات قول ابن عباس وقتادة وفي قوله فَرَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدى سَبِيلًا توعد بين.

«Kendi cihetine ve niyet ettiği şeye göre» demiştir. İbn Zeyd: «Kendi dinine göre» demiştir. Bu ifadelerin en tercihe şayan olanı İbn Abbâs ve Katâde'nin sözüdür. { فَرَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدى سَبِيلًا } kavlinde ise açık bir tehdit vardır.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:

[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٨٥ الى ٨٨]

[İsrâ Suresi (17), Âyetler 85-88]

وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلاَّ قَلِيلاً (٨٥) وَلَئِنْ شِئْنا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ ثُمَّ لا تَجِدُ لَكَ بِهِ عَلَيْنا وَكِيلاً (٨٦) إِلاَّ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ إِنَّ فَضْلَهُ كانَ عَلَيْكَ كَبِيراً (٨٧) قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيراً (٨٨)

{ وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلاَّ قَلِيلاً } “Sana ruhtan sorarlar. De ki: 'Ruh, Rabbimin emrindendir ve size ilimden ancak pek az bir şey verilmiştir.'” (85) { وَلَئِنْ شِئْنا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ ثُمَّ لا تَجِدُ لَكَ بِهِ عَلَيْنا وَكِيلاً } “Yemin olsun ki dilersek sana vahyettiğimizi tamamen gideririz; sonra bize karşı kendin için bir vekil/koruyucu da bulamazsın.” (86) { إِلاَّ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ إِنَّ فَضْلَهُ كانَ عَلَيْكَ كَبِيراً } “Ancak Rabbinden bir rahmet müstesnadır. Şüphesiz O'nun senin üzerindeki lütfu pek büyüktür.” (87) { قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيراً } “De ki: 'Yemin olsun, eğer insanlar ve cinler bu Kur'an'ın bir benzerini getirmek üzere toplansalar, birbirlerine arka çıksalar bile onun benzerini getiremezler.'” (88)

الضمير في يَسْئَلُونَكَ قيل هو لليهود وإن الآية مدنية، وروى عبد الله بن مسعود، أنه كان مع رسول الله ﷺ، فمر على حرث بالمدينة، ويروى على خرب، وإذا فيه جماعة من اليهود، فقال بعضهم لبعض: سلوه عن الروح، فإن أجاب فيه عرفتم أنه ليس بنبي، وذلك أنه كان عندهم في التوراة أن الروح مما انفرد الله بعلمه، ولا يطلع عليه أحدا من عباده، قال ابن مسعود: وقال بعضهم: لا تسألوه لئلا يأتي فيه بشيء تكرهونه يعني والله أعلم من أنه لا يفسره فتقوى الحجة عليهم في نبوته، قال فسألوه فوقف رسول الله ﷺ متوكئا على عسيب، فظننت أنه يوحى إليه، ثم تلا عليهم الآية، وقيل الآية مكية والضمير لقريش، وذلك أنهم قالوا: نسأل عن محمد أهل الكتاب من اليهود، فأرسلوا إليهم إلى المدينة النضر بن الحارث، وعقبة بن أبي معيط، فقال اليهود لهما: جرباه بثلاث مسائل، سلوه عن أهل الكهف، وعن ذي القرنين، وعن الروح، فإن فسر الثلاثة فهو كذاب، وإن سكت عن الروح فهو نبي، فسألته قريش عن الروح، فيروى أن النبي ﷺ قال لهم «غدا أخبركم به» ، ولم يقل إن شاء الله، فاستمسك الوحي عليه خمسة عشر يوما، معاتبة على وعده لهم دون استثناء، ثم نزلت هذه الآية، واختلف الناس في الرُّوحِ المسئول عنه أي روح هو؟ فقالت فرقة هي الجمهور: وقع السؤال عن الروح التي في الأشخاص الحيوانية ما هي؟ ف الرُّوحِ اسم جنس على هذا، وهذا هو الصواب، وهو المشكل الذي لا تفسير له، وقال قتادة: الرُّوحِ المسئول عنه جبريل، قال وكان ابن عباس يكتمه، وقالت فرقة عيسى ابن مريم، وقال علي بن أبي طالب: «ملك له سبعون ألف وجه في كل

{ يَسْئَلُونَكَ } lafzındaki zamirin Yahudilere ait olduğu ve ayetin Medenî olduğu söylenmiştir. Abdullah b. Mes'ûd rivayet ettiğine göre o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraberdi; Medine'de bir ekinliğe –bir rivayette bir harabeye– uğradı. Orada bir grup Yahudi vardı. Birbirlerine: «Ona ruhtan sorun; şayet cevap verirse onun peygamber olmadığını anlarsınız» dediler. Zira onların Tevrat'ında ruhun, ilmini Allah'ın tekeline aldığı ve kullarından hiç kimseye bildirmediği şeylerden olduğu yazılıydı. İbn Mes'ûd dedi ki: Bir kısmı da: «Ona sormayın, hoşlanmayacağınız bir şeyle karşınıza çıkmasın» dediler; yani –Allah en iyisini bilir ya– onu açıklamaz da peygamberliği aleyhlerine daha güçlü bir hüccet haline gelir [diye çekindiler]. İbn Mes'ûd dedi ki: Ona sordular. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hurma dalından bir sopaya dayanarak durdu. Ona vahiy indirildiğini anladım, sonra onlara bu ayeti okudu. Ayetin Mekkî olduğu ve zamirin Kureyş'e ait olduğu da söylenmiştir; zira onlar: «Muhammed hakkında Yahudi olan Ehl-i Kitab'a soralım» dediler ve Nadr b. el-Hâris ile Ukbe b. Ebî Muayt'ı Medine'deki Yahudilere gönderdiler. Yahudiler onlara: «Onu üç mesele ile sınayın; Ashâb-ı Kehf'i, Zülkarneyn'i ve ruhu sorun. Eğer bu üçünü açıklarsa yalancıdır; ruhtan susarsa peygamberdir» dediler. Kureyş ona ruhu sordu. Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: «Yarın size haber veririm» dedi ve 'inşallah' demedi. İstisna yapmaksızın onlara söz vermesine bir sitem olarak vahiy on beş gün kesildi. Sonra bu ayet indi. İnsanlar hakkında soru sorulan { الرُّوحِ } kelimesinden hangi ruhun kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir: Cumhur olan bir fırka: «Soru, canlı şahıslardaki ruhun ne olduğuna dair vuku bulmuştur» demiştir. Buna göre { الرُّوحِ } cins ismidir. Doğru olan da budur; açıklaması bulunmayan müşkil mesele de budur. Katâde: «Hakkında soru sorulan ruh Cebrail'dir; İbn Abbâs bunu gizlerdi» demiştir. Bir fırka: «Meryem oğlu İsa'dır» demiştir. Ali b. Ebî Tâlib ise: «Her bir yüzünde yetmiş bin dil bulunan yetmiş bin yüzlü bir melektir;

وجه سبعون ألف لسان لكل لسان سبعون ألف لغة يسبح الله سبحانه بكل تلك اللغات يخلق من كل تسبيحة ملك يطير مع الملائكة إلى يوم القيامة» ، ذكره الطبري، وما أظن هذا القول يصح عن علي، وقالت فرقة الرُّوحِ القرآن، وهذه كلها أقوال مفسرة، والأول أظهرها وأصوبها، وقوله مِنْ أَمْرِ رَبِّي يحتمل تأويلين: أحدهما: أن يكون «الأمر» اسم جنس للأمور أي للروح من جملة أمور الله التي استأثر بعلمها، فهي إضافة خلق إلى خالق، والثاني أن يكون مصدرا من أمر يأمر أي الروح مما أمره أمرا بالكون فكان.

her bir dilin yetmiş bin lisanı vardır; Allah Sübhânehû'yu bütün bu lisanlarla tesbih eder. Her bir tesbihten kıyamet gününe kadar meleklerle beraber uçan bir melek yaratılır» demiştir. Bunu Taberî zikretmiştir; ancak ben bu sözün Ali'den sahih olduğunu zannetmiyorum. Bir fırka ise: «Ruh Kur'an'dır» demiştir. Bunların hepsi açıklayıcı görüşlerdir; birinci görüş ise en zahir ve en isabetli olanıdır. { مِنْ أَمْرِ رَبِّي } kavli iki tevili ihtiva eder: Birincisi: «Emir» kelimesinin işler (umûr) için cins ismi olmasıdır; yani ruh, Allah'ın ilmini sadece kendine tahsis ettiği işleri cümlesindendir. Bu, yaratılanın Yaratan'a izafetidir. İkincisi: «Emretti, emreder» fiilinin masdarı olmasıdır; yani ruh, Allah'ın 'ol' emriyle emrettiği ve böylece meydana gelen şeylerdendir.

وقرأ ابن مسعود والأعمش «وما أوتوا» ، ورواها ابن مسعود عن النبي ﷺ وقرأ الجمهور «وما أوتيتم» ، واختلف فيمن خوطب بذلك، فقالت فرقة: السائلون فقط، ترجم الطبري بذلك ثم أدخل تحت الترجمة عن قتادة أنهم اليهود، وقال قوم: المراد اليهود بجملتهم، وعلى هذا هي قراءة ابن مسعود، وقالت فرقة: العالم كله، وهذا هو الصحيح لأن قول الله له قُلِ الرُّوحُ إنما هو أمر بالقول لجميع العالم إذ كذلك هي أقواله كلها وعلى ذلك تمت الآية من مخاطبة الكل، ويحتمل أيضا أن تكون مخاطبة من الله للنبي ولجميع الناس ويتصف ما عند جميع الناس من العلم بالقلة بإضافته إلى علم الله ﷿ الذي هو بهذه الأمور التي عندنا من علمها طرف يسير جدا، كما قال الخضر ﵇ لموسى ﵇، «ما نقص علمي وعلمك وعلم الخلائق من علم الله إلا كما نقص هذا العصفور من البحر» ، وأراد الخضر علم الله تعالى بهذه الموجودات التي عند البشر من علمها طرف يسير نسبة إلى ما يخفى عليهم نسبة النقطة إلى البحر، وأما علم الله على الإطلاق فغير متناه، ويحتمل أن يكون التجوز في قول الخضر كما نقص هذا العصفور، أي إما لا ينقص علمنا شيئا من علم الله تعالى على الإطلاق ثم مثل بنقرة العصفور في عدم النقص، إذ نقصه غير محسوس، فكأنه معدوم، فهذا احتمال، ولكن فيه نظر، وقد قالت اليهود لرسول الله ﷺ، كيف لم نؤت من العلم إلا قليلا؟ وقد أوتينا التوراة، وهي الحكمة ومن يؤت الحكمة فقد أوتي خيرا كثيرا، فعارضهم رسول الله ﷺ بعلم الله، فغلبوا، وقد نص رسول الله ﷺ، كيف لم نؤت من العلم إلا قليلا؟ وقد أوتينا التوراة، وهي الحكمة ومن يؤت الحكمة فقد أوتي خيرا كثيرا، فعارضهم رسول الله ﷺ بعلم الله، فغلبوا، وقد نص رسول الله ﷺ بقوله في بعض الأحاديث «كلّا» يعني أن المراد ب أُوتِيتُمْ جميع العالم، وذلك أن يهود قالت له: نحن عنيت أم قومك؟ فقال «كلّا» ، وفي هذا المعنى نزلت وَلَوْ أَنَّما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ [لقمان: ٢٧] ، حكى ذلك الطبري ﵀، وقوله تعالى: وَلَئِنْ شِئْنا الآية فيها شدة على النبي ﷺ، وهي عتاب على قوله غدا أعلمكم، فأمر بأن يقول إن الروح من أمر ربه فيذعن بالتسليم لله في أنه يعلم بما شاء، ويمسك عن عباده ما شاء، ثم قيل له وَما أُوتِيتُمْ أنت يا محمد وجميع الخلائق مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا، فالله يعلم من علمه بما شاء ويدع ما شاء، ولئن شاء لذهب بالوحي الذي أتاك، ثم لا ناصر لك منه، أي فليس بعظيم أن لا تجيء بتفسير في الروح الذي أردت أن تفسره للناس ووعدتهم بذلك، وروى ابن مسعود أنه ستخرج ريح حمراء من قبل الشام فتزيل القرآن من المصاحف ومن الصدور وتذهب به، ثم يتلو هذه الآية. أراد ابن مسعود بتلاوة الآية أن يبدي أن الأمر جائز الوقوع ليظهر مصداق خبره من كتاب الله تعالى. و «الوكيل» القائم بالأمر في الانتصار أو المخاصمة ونحو ذلك من وجود النفع، وقوله إِلَّا رَحْمَةً استثناء منقطع، أي لكن رحمة من ربك تمسك ذلك عليك، وهذا الاستثناء المنقطع يخصص تخصيصا ما، وليس كالمتصل، لأن المتصل يخصص من الجنس أو الجملة، والمنقطع

İbn Mes'ûd ve A'meş «ve mâ ûtû» (وَمَا أُوتُوا) şeklinde okumuşlardır; İbn Mes'ûd bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir. Cumhur ise «ve mâ ûtîtüm» (وَمَا أُوتِيتُمْ) şeklinde okumuştur. Bununla kime hitap edildiği hususunda ihtilaf edilmiştir: Bir fırka: «Sadece soran kimselerdir» demiştir. Taberî bu başlığı koymuş, ardından başlığın altında Katâde'den onların Yahudiler olduğuna dair rivayeti aktarmıştır. Bir topluluk: «Bütün Yahudiler kastedilmiştir» demiştir; İbn Mes'ûd'un kıraati de buna göredir. Bir fırka ise: «Bütün âlemdir» demiştir. Sahih olan da budur; zira Allah'ın ona { قُلِ الرُّوحُ } buyurması, bütün âleme söylemesi için bir emirdir; nitekim O'nun bütün sözleri böyledir ve ayet de herkese hitap ile tamamlanmıştır. Bunun Allah'tan Peygamber'e ve bütün insanlara bir hitap olması da muhtemeldir; insanların tamamının nezdindeki ilim, Allah azze ve celle'nin ilmine nispetle azlıkla nitelenir ki O'nun ilmi bu şeyler hakkındadır ve bizim yanımızdaki ilim ise ondan son derece küçük bir parçadır. Nitekim Hızır aleyhisselâm, Mûsâ aleyhisselâm'a: «Benim ilmim, senin ilmin ve yaratılmışların ilmi Allah'ın ilminden ancak şu serçenin denizden eksilttiği kadar eksiltir» demiştir. Hızır, kulların nezdinde çok az bir kısmı bulunan bu varlıklara dair Allah Teâlâ'nın ilmini kastetmiştir ki onların ilminin gizli kalan şeylere nispeti, bir damlanın denize nispeti gibidir. Allah'ın mutlak anlamdaki ilmi ise sonsuzdur. Hızır'ın «şu serçenin eksilttiği gibi» sözünde mecaz olması da muhtemeldir; yani ilimlerimiz Allah Teâlâ'nın mutlak ilminden hiçbir şey eksiltmez; sonra eksilmemeyi serçenin gagalamasıyla örneklendirmiştir; zira serçenin eksiltmesi hissedilmez, adeta yok hükmündedir. Bu bir ihtimaldir fakat üzerinde düşünülmelidir. Yahudiler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: «Bize ilimden nasıl sadece az bir şey verilmiş olabilir? Oysa bize Tevrat verilmiştir; o ise hikmettir ve kime hikmet verilmişse muhakkak ona çok hayır verilmiştir» demişler; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de onlara Allah'ın ilmiyle karşı koymuş ve onlar mağlup olmuşlardır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bazı hadislerde «Kella (Hayır, öyle değil)» buyurarak açıkça belirtmiştir; yani { أُوتِيتُمْ } ile bütün âlem kastedilmiştir. Zira Yahudiler ona: «Bizi mi yoksa kendi kavmini mi kastettin?» demiş; o da «Hayır (ikiniz de değil, hepiniz)» demiştir. Bu manada: { وَلَوْ أَنَّما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ } [Lokmân: 27] ayeti inmiştir; bunu Taberî rahimehullâh nakletmiştir. Yüce Allah'ın: { وَلَئِنْ شِئْنا } ayetinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı bir şiddet vardır; bu, onun «yarın size bildiririm» sözüne bir sitemdir. Kendisine ruhun Rabbinin emrinden olduğunu söylemesi emredilmiş, böylece dilediği şeyi bildiren ve dilediği şeyi de kullarından saklayan Allah'a teslimiyet göstermiştir. Sonra ona: «Ey Muhammed! Sana ve bütün mahlûkata { مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا } ilimden ancak az bir şey verilmiştir; Allah ilminden dilediğini öğretir, dilediğini bırakır. Dilerse sana gelen vahyi tamamen giderir, sonra da O'na karşı sana hiçbir yardımcı bulunmaz» denilmiştir; yani insanlara tefsir etmek istediğin ve kendilerine söz verdiğin ruh hakkında bir tefsir getirmemiş olman büyütülecek bir şey değildir. İbn Mes'ûd, Şam cihetinden kızıl bir rüzgâr çıkacağını, Kur'an'ı mushaflardan ve göğüslerden silip yok edeceğini rivayet etmiş, sonra bu ayeti okumuştur. İbn Mes'ûd ayeti okumakla bu durumun gerçekleşmesinin caiz olduğunu ortaya koymak ve Allah Teâlâ'nın Kitabı'ndan haberinin doğruluğunu göstermek istemiştir. «Vekîl» (الوكيل); yardım etme, hasmı alt etme ve benzeri fayda sağlama hususlarında işi üstlenen kimsedir. { إِلَّا رَحْمَةً } kavli munkatı bir istisnadır; yani «Fakat Rabbinden bir rahmet bunu senin üzerinde tutar/korur». Bu munkatı istisna bir dereceye kadar tahsis eder, ancak muttasıl gibi değildir; zira muttasıl, cinsten veya bütünden tahsis eder; munkatı ise

يخصص أجنبيا من ذلك، ولا ينكر وقوع المنقطع في القرآن إلا أعجمي، وقد حكي ذلك عن ابن خويز منداد، ثم عدد عليه ﷿ كبر فضله في اختصاصه بالنبوة وحمايته من المشركين إلى غير ذلك مما لا يحصى. وقوله تعالى: قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ الآية، سبب هذه الآية أن جماعة من قريش قالت لرسول الله ﷺ: يا محمد جئتنا بآية غريبة غير هذا القرآن، فإنا نقدر على المجيء بمثل هذا، فنزلت هذه الآية المصرحة بالتعجيز، المعلمة بأن جميع الخلائق لو تعاونوا إنسا وجنا على ذلك لم يقدروا عليه، والعجز في معارضة القرآن إنما وقع في النظم والرصف لمعانيه، وعلة ذلك الإحاطة التي لا يتصف بها إلا الله ﷿، والبشر مقصر ضرورة بالجهل والنسيان والغفلة وأنواع النقص

ondan yabancı olan bir şeyi tahsis eder. Kur'an'da munkatı istisnanın vuku bulduğunu ancak Arapça bilmeyen bir acemi inkâr eder; bu inkâr İbn Huveyzimendâd'dan nakledilmiştir. Sonra Aziz ve Celil olan [Allah], peygamberliğe tahsis edilmesi ve müşriklerden korunması gibi sayılamayacak kadar çok nimetlerle onun üzerindeki lütfunun büyüklüğünü sayıp dökmüştür. Yüce Allah'ın: { قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ } ayetine gelince; bu ayetin sebebi şudur: Kureyş'ten bir topluluk Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: «Ey Muhammed! Bize bu Kur'an'dan başka garip bir mucize getir; zira biz bunun benzerini getirmeye güç yetirebiliriz» dediler. Bunun üzerine aciz bırakmayı (ta'ciz) açıkça bildiren ve bütün mahlûkat insanıyla ciniyle bunun için yardımlaşsalar bile buna güç yetiremeyeceklerini haber veren bu ayet indi. Kur'an'a muaraza etmedeki acziyet ancak onun nazmında ve manalarının dizilişinde vuku bulmuştur. Bunun sebebi ise sadece Aziz ve Celil olan Allah'ın vasıflandığı ihata (her şeyi kuşatıcı ilim) sıfatıdır; beşer ise cehalet, unutkanlık, gaflet ve türlü noksanlıklarla zorunlu olarak kusurludur;

، فإذا نظم كلمة خفي عنه للعلل التي ذكرنا أليق الكلام بها في المعنى، وقد ذكرت هذه المسألة في صدر هذا الديوان، وقوله لا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ في موضع رفع، ولا متلقية قسما، واللام في قوله لَئِنِ مؤذنه غير لازمة قد تحذف أحيانا، وقد تجيء هذه اللام مؤكدة فقط، ويجيء الفعل المنفي مجزوما، وهذا اعتماد على الشرط ومنه قول الأعمش: [البسيط]

dolayısıyla bir kelimeyi dizdiğinde zikrettiğimiz kusurlardan ötürü mana bakımından ona en uygun söz kendisine gizli kalır. Bu meseleyi bu eserin başında zikretmiştim. { لا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ } kavli ref konumundadır ve «lâ» yemine cevap olarak gelmiştir. { لَئِنِ } kavlindeki lam harfi [yemini] bildiren (müezzine) harftir, bağlayıcı değildir; bazen hazfedilebilir. Bazen de bu lam sadece tekit için gelir ve menfi fiil meczum olur; bu ise şarta dayanmaktır. A'meş'in şu sözü bundandır: [Basît]

لئن منيت بنا عن غر معركة ... لا تلفنا عن دماء القوم ننتقل

Eğer gafil avlandığımız bir savaşta bizimle karşılaşırsan... Kavmin kanlarından ayrıldığımızı göremezsin.

و «الظهير» المعين، ومنه قوله ﷿ وَإِنْ تَظاهَرا عَلَيْهِ [التحريم: ٤] الآية: وفهمت العرب بخلوص فهمها في ميز الكلام ودربتها به ما لا نفهمه نحن، ولا كل من خالطته حضارة، ففهموا العجز عنه ضرورة ومشاهدة، وعلمه الناس بعدهم استدلالا ونظرا، ولكل حصل علم قطعي، لكن ليس في مرتبة واحدة، وهذا كما علمت الصحابة شرع النبي وأعماله مشاهدة علم ضرورة وعلمنا نحن المتواتر من ذلك بنقل التواتر، فحصل للجميع القطع، لكن في مرتبتين، وفهم إعجاز القرآن أرباب الفصاحة الذين لهم غرائب في ميز الكلام، ألا ترى إلى فهم الفرزدق شعر جرير في شعر ذي الرمة في قوله: يعد الناسبون إلى تميم.

«Zahîr» (الظهير) yardımcı demektir; Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: { وَإِنْ تَظاهَرا عَلَيْهِ } [Tahrîm: 4] kavli de bundandır. Araplar sözü ayırt etmedeki saf anlayışları ve onunla olan maharetleri sayesinde bizim anlayamayacağımız ve şehirlilikle karışmış hiç kimsenin anlayamayacağı şeyleri anlamışlardır. Böylece Kur'an karşısındaki acziyeti zorunlu olarak ve bizzat müşahede ederek anlamışlar; onlardan sonraki insanlar ise bunu istidlal ve nazar yoluyla bilmişlerdir. Her biri için kesin bir ilim (ilm-i kat'î) hasıl olmuştur ancak aynı mertebede değildir. Bu, tıpkı Sahâbe'nin Peygamber'in şeriatını ve amellerini zorunlu bir ilimle müşahede ederek bilmesi, bizim ise bundan mütevatir olanı tevatür nakliyle bilmemiz gibidir; her ikisi için de kesinlik hasıl olmuştur, fakat iki mertebededir. Kur'an'ın icazını, sözü ayırt etmede harika kabiliyetleri olan fesahat erbabı anlamıştır. Baksana, Cerîr'in Zü'r-Rumme'nin şiirindeki şu beyti üzerine Ferazdak'ın anlayışına: «Temîm'e nesep sayanlar sayarlar...»

الأبيات كلها، وألا ترى قصة جرير في نوادره مع الفرزدق في قول الفرزدق: على م تلفتين، وفي قوله: تلفت أنها تحت ابن قين.

Bütün beyitler böyledir. Yine Ferazdak ile olan nüktelerinde Cerîr'in, Ferazdak'ın «Niçin dönüp bakıyorsun?» sözü ile «Bir demircioğlunun nikâhı altında olduğuna dönüp bakıyor» sözündeki kıssasını görmez misin?

وألا ترى إلى قول الأعرابي: عز فحكم فقطع، وألا ترى إلى استدلال الآخر على البعث بقوله حَتَّى زُرْتُمُ الْمَقابِرَ [التكاثر: ٢] فقال إن الزيارة تقتضي الانصراف ومنه علم بشار بقول أبي عمرو بن العلاء في شعر الأعشى: وأنكرتني وما كان الذي نكرت، ومنه قول الأعرابي للأصمعي: من أحوج الكريم إلى أن يقسم؟ ومن فهمهم أنهم ببدائههم يأتون بكلمة منثورة تفضل المنقح من الشعر، وأمثلة ذلك محفوظة، ومن ذلك أجوبتهم المسكتة إلى غير ذلك من براعتهم في الفصاحة، وكونهم فيها النهاية، كما كان السحر في زمن موسى، والطب في زمن عيسى، فهم مع هذه الأفهام أقروا بالعجز، ولجأ المحاد منهم إلى السيف، ورضي بالقتل والسبا وكشف الحرم، وهو كان يجد المندوحة عن ذلك بالمعارضة، وكذلك التحدي بالعشر السور، والتحدي بالسورة إنما وقع كله على حد واحد في النظم خاصة، وقيد العشر بالافتراء لأنهم ذكروا أن القرآن مفترى، فدعاهم بعقب ذكر ذلك إلى الإتيان بعشر سور مفتريات، ولم يذكر

Bedevinin: «Galip geldi, hükmetti ve kesti» sözünü görmez misin? Diğerinin { حَتَّى زُرْتُمُ الْمَقابِرَ } [Tekâsür: 2] kavlinden dirilişe delil getirerek: «Ziyaret mutlaka ayrılıp dönmeyi gerektirir» demesini görmez misin? Yine Beşşâr'ın, Ebû Amr b. el-Alâ'nın A'şâ'nın şiirindeki: «Beni inkâr ettin; oysa inkâr ettiğin şey yoktu» sözüne dair bilgisi bundandır. Bedevinin Asmaî'ye: «Cömert olanı yemin etmeye kim muhtaç etti?» sözü de bundandır. Onların anlayışlarındandır ki irticalen öyle nesir bir söz söylerler ki düzeltilmiş şiirden üstün olur; bunun örnekleri hafızalardadır. İltizam edici (susturucu) cevapları ve fesahatteki emsalsiz yetenekleri ve onda zirveye ulaşmış olmaları da bundandır; tıpkı Mûsâ zamanında sihrin, Îsâ zamanında tıbbın zirvede olması gibi. Onlar bu derin anlayışlarına rağmen acziyeti itiraf etmişlerdir; onlardan inat eden ise kılıca sarılmış, öldürülmeye, esir edilmeye ve mahremlerinin çiğnenmesine razı olmuştur; oysa Kur'an'a muaraza ederek bundan kurtulma imkânı bulabilirdi. Aynı şekilde on sure ile meydan okuma ve bir sure ile meydan okuma da özellikle nazım konusunda aynı seviyede vuku bulmuştur. On sure meydan okuması iftira kaydına bağlanmıştır; çünkü onlar Kur'an'ın uydurulmuş (müfterâ) olduğunu söylemişlerdi; bunun üzerine bu iddianın ardından onları uydurulmuş on sure getirmeye davet etmiştir. Surede ise

الافتراء في السورة لأنه لم يجر عنهم ذكر ذلك قبل، بل قال إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ [البقرة: ٢٣] على أنه قد جاء ذكر السورة مع ذكرهم الافتراء في سورة هود وقد اختلف الناس في هذا الموضع فقيل دعوا إلى السورة المماثلة في النظم والغيوب وغير ذلك من الأوصاف، وكان ذلك من تكليف ما لا يطاق، فلما عسر عليهم خفق بالدعوة إلى المفتريات، وقيل غير هذا مما ينحل عند تحصيله.

iftirayı zikretmemiştir; çünkü daha önce onlardan bu yönde bir söz geçmemiş, bilakis: { إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ } [Bakara: 23] buyurmuştur. Bununla birlikte Hûd Suresi'nde onların iftira iddiasıyla beraber sure zikri de geçmiştir. İnsanlar bu hususta ihtilaf etmişlerdir; denilmiştir ki: Nazımda, gayb haberlerinde ve diğer vasıflarda denk bir sureye davet edilmişlerdi; bu ise güç yetirilemeyecek bir teklifti; bu onlara zor gelince uydurma sureler getirme davetine indirdi. İncelendiğinde çözülecek başka şeyler de söylenmiştir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:

[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٨٩ الى ٩٢]

[İsrâ Suresi (17), Âyetler 89-92]

وَلَقَدْ صَرَّفْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلاَّ كُفُوراً (٨٩) وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً (٩٠) أَوْ تَكُونَ لَكَ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَعِنَبٍ فَتُفَجِّرَ الْأَنْهارَ خِلالَها تَفْجِيراً (٩١) أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ كَما زَعَمْتَ عَلَيْنا كِسَفاً أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلاً (٩٢)

{ وَلَقَدْ صَرَّفْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلاَّ كُفُوراً } “Yemin olsun ki Biz bu Kur'an'da insanlara her türlü misali türlü şekillerde açıkladık; yine de insanların çoğu inkârcılıktan başkasına yanaşmadı.” (89) { وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً } “Ve dediler ki: 'Bizim için yerden bir pınar fışkırtmadıkça sana asla inanmayacağız.'” (90) { أَوْ تَكُونَ لَكَ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَعِنَبٍ فَتُفَجِّرَ الْأَنْهارَ خِلالَها تَفْجِيراً } “'Yahut hurmalardan ve üzümlerden bir bahçen olup aralarından şarıl şarıl ırmaklar fışkırtmadıkça,'” (91) { أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ كَما زَعَمْتَ عَلَيْنا كِسَفاً أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلاً } “'Yahut iddia ettiğin gibi göğü parça parça üzerimize düşürmedikçe ya da Allah'ı ve melekleri karşımıza getirmedikçe [inanmayız].'” (92)

هذه الآية تنبه على فضل الله في القرآن على العالم، وتوبيخ للكفار منهم على قبيح فعلهم، وتصريف القول هو ترديد البيان عن المعنى، وقرأ الجمهور «صرّفنا» بتشديد الراء، وقرأ الحسن «صرفنا» بفتح الراء خفيفة، وقوله مِنْ كُلِّ مَثَلٍ يجوز أن تكون مِنْ لابتداء الغاية، ويكون المفعول ب صَرَّفْنا مقدرا تقديره «ولقد صرفنا في هذا القرآن التنبيه والعبر من كل مثل ضربناه» ، ويجوز أن تكون مؤكدة زائدة، التقدير «ولقد صرفنا كل مثل» ، وهذا كقوله تعالى: وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى [البقرة: ١٢٥] . وقوله فَأَبى عبارة عن تكسب الكفار الكفر وإعراضهم عن الإيمان، وفي العبارة يأبى تغليظ، والكفر بالخلق والاختراع هو من فعل الله تعالى، وبالتكسب والدؤوب هو من الإنسان، وكُفُوراً مصدر كالخروج. وقوله تعالى: وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ الآية، قرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو وابن عامر «حتى تفجّر» ، وقرأ عاصم وحمزة الكسائي حتى «تفجر» بفتح التاء وضم الجيم، وفي القرآن فَانْفَجَرَتْ [البقرة: ٦٠] ، وانفجر مطاوع فجر فهذا مما يقوي القراءة الثانية، وأما الأولى فتقتضي المبالغة في التفجير. و «الينبوع» الماء النابع، وهي صفة مبالغة إنما تقع للماء الكثير، وطلبت قريش هذا من رسول الله ﷺ بمكة، وإياها عنوا ب الْأَرْضِ، وإنما يراد بإطلاق لفظة الْأَرْضِ هنا الأرض التي يكون فيها المعنى المتكلم فيه، كقوله أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ [المائدة: ٣٣] فإنما يريد من أرض تصرفهم وقطعهم السبل ومعاشهم، وكذلك أيضا اقتراحهم الجنة إنما هو بمكة لامتناع ذلك فيها، وإلا ففي سائر البلاد كان ذلك يمكنه وإنما طلبوه بأمر إلهي في ذلك الموضع الجدب، وقرأ الجمهور «جنة» ، وقرأ «حبة» المهدوي، وقوله فَتُفَجِّرَ. تضعيف مبالغة لا تضعيف تعدية، كغلقت الأبواب، وخِلالَها ظرف، ومعناه أثناءها وفي داخلها، وروي في قول هذه المقالة لرسول الله ﷺ حديث طويل، مقتضاه أن عتبة وشيبة ابني ربيعة، وعبد الله بن أبي أمية، والنضر بن الحارث وغيرهم من مشيخة قريش وسادتها، اجتمعوا عليه فعرضوا عليه أن يملكوه إن أراد الملك، أو يجمعوا له كثيرا من المال إن أراد الغنى، أو يطبوه إن كان به داء ونحو هذا من الأقاويل، فدعاهم رسول الله ﷺ عند ذلك

Bu ayet, Kur'an hususunda Allah'ın âleme olan lütfuna dikkat çekmekte ve kâfirleri çirkin fiillerinden ötürü azarlamaktadır. Sözün tasrifi (tasrîfu'l-kavl), bir manaya dair beyanın tekrar tekrar açıklanmasıdır. Cumhur «sarrafnâ» (صَرَّفْنا) şeklinde ra harfini şeddeli okumuştur; Hasan ise ra harfini şeddesiz fetha ile «sarafnâ» (صَرَفْنا) okumuştur. { مِنْ كُلِّ مَثَلٍ } kavlindeki { مِنْ } edatının gayenin başlangıcı için olması caizdir; bu takdirde { صَرَّفْنا } fiilinin mefulü mukadder olur, takdiri: «Yemin olsun ki bu Kur'an'da getirdiğimiz her misalden uyarıyı ve ibretleri türlü şekillerde açıkladık» demektir. [Min harfinin] zâid pekiştirme edatı olması da caizdir; takdiri: «Yemin olsun ki her misali açıkladık» şeklindedir. Bu, Yüce Allah'ın: { وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى } [Bakara: 125] kavli gibidir. { فَأَبى } kavli, kâfirlerin küfrü kesbetmelerinden ve imandan yüz çevirmelerinden kinayedir. «Ye'bâ» ifadesinde bir sertlik vardır. Yaratma ve icat etme bakımından küfür Allah Teâlâ'nın fiilidir; kesb ve meyl bakımından ise insandandır. «Küfûrâ» (كُفُوراً) kelimesi «hurûc» gibi masdardır. Yüce Allah'ın: { وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ } ayetine gelince; İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr ve İbn Âmir «hattâ tefeccira» (حَتَّى تُفَجِّرَ) şeklinde okumuştur. Âsım, Hamza ve Kisâî ise te harfinin fethası ve cim harfinin zammesiyle «tefcura» (تَفْجُرَ) okumuştur. Kur'an'da { فَانْفَجَرَتْ } [Bakara: 60] buyrulmuştur; «infeceve» fiili «fecere»nin mutavaatıdır (dönüşlüsüdür); bu da ikinci kıraati güçlendiren hususlardandır. Birinci kıraat ise fışkırtmada mübalağayı gerektirir. «Yenbû'» (الينبوع) kaynayan su demektir; bol su için kullanılan mübalağalı bir sıfattır. Kureyş bunu Mekke'de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den istemiştir ve { الْأَرْضِ } ile orayı kastetmişlerdir. Burada { الْأَرْضِ } lafzının mutlak kullanılmasından maksat, hakkında konuşulan meselenin cereyan ettiği yerdir; nitekim O'nun { أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ } [Mâide: 33] kavlinde de onların dolaştığı, yolları kestiği ve geçimlerini sağladığı yer kastedilmektedir. Aynı şekilde onların bahçe teklifi de Mekke'de böyle bir şeyin imkânsızlığı sebebiyledir; aksi takdirde diğer beldelerde bu onun için mümkündü; onlar bunu o kurak yerde ilahi bir emirle istemişlerdir. Cumhur «cennetün» (جَنَّةٌ) okumuştur; Mehdevî ise «habbeh» (حبة) okunduğunu zikretmiştir. { فَتُفَجِّرَ } kavlindeki şedde, geçişlilik (taadiye) için değil mübalağa içindir; tıpkı «gallekatü'l-ebvâb» (kapıları sımsıkı kapattım) ifadesinde olduğu gibi. { خِلالَها } zarftır; anlamı onun arasında ve içinde demektir. Bu sözün Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e söylenmesi hakkında uzun bir hadis rivayet edilmiştir; özeti şudur: Rebîa'nın oğulları Utbe ve Şeybe, Abdullah b. Ebî Ümeyye, Nadr b. el-Hâris ve Kureyş'in diğer ileri gelenleri ve reisleri onun etrafında toplandılar. Hükümdarlık istiyorsa onu hükümdar yapmayı, zenginlik istiyorsa ona çok mal toplamayı, eğer bir hastalığı varsa onu tedavi ettirmeyi ve buna benzer sözleri teklif ettiler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onları

إلى الله، وقال «إنما جئتكم عند الله بأمر فيه صلاح دينكم ودنياكم، فإن سمعتم وأطعتم فحسن، وإلا صبرت لأمر الله حتى يحكم الله بيني وبينكم بما شاء» ، فقالوا له حينئذ فإن كان ما تزعمه حقا ففجر ينبوعا ونؤمن لك، ولتكن لك جنة إلى غير ذلك مما كلفوه، فقال لهم رسول الله ﷺ: «هذا كله إلى الله، ولا يلزمني هذا ولا غيره، وإنما أنا مستسلم لأمر الله» ، هذا هو معنى الحديث. وفي الألفاظ اختلاف وروايات متشعبة يطول سوق جميعها، فاختصرت لذلك. وقوله تعالى: أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ الآية، قرأ الجمهور «أو تسقط» بضم التاء، «السماء» نصب، وقرأ مجاهد «أو تسقط السماء» برفع «السماء» وإسناد الفعل إليها، وقوله كَما زَعَمْتَ إشارة إلى ما تلي عليهم قبل ذلك في قوله ﷿ إِنْ نَشَأْ نَخْسِفْ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ نُسْقِطْ عَلَيْهِمْ كِسَفاً مِنَ السَّماءِ [سبأ: ٩] ، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو وحمزة والكسائي «كسفا» بسكون السين إلا في الروم، فإنهم حركوها، ومعناه قطعا واحدا، قال مجاهد: السماء جميعا وتقول العرب: كسفت الثوب ونحوه قطعته، ف «الكسف» بفتح السين المصدر، والكسف الشيء المقطوع، قال الزجاج: المعنى أو تسقط السماء علينا قطعا، واشتقاقه من كسفت الشيء إذا غطيته.

Allah'a davet etti ve: «Ben size Allah katından dininiz ve dünyanız için ıslah olan bir emirle geldim. Dinler ve itaat ederseniz ne güzel; aksi takdirde Allah benimle sizin aranızda dilediği gibi hükmedinceye kadar Allah'ın emrine sabrederim» buyurdu. Bunun üzerine ona: «Eğer iddia ettiğin şey hak ise bize bir pınar fışkırt da sana inanalım, senin bir bahçen olsun» diyerek teklif ettikleri diğer şeyleri sıraladılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: «Bunların hepsi Allah'a aittir; bu veya başkası bana vacip değildir, ben sadece Allah'ın emrine teslim olmuş biriyim» buyurdu. Hadisin anlamı budur. Lafızlarda ihtilaf ve hepsini aktarması uzun sürecek dallı budaklı rivayetler vardır; bu sebeple kısaltılmıştır. Yüce Allah'ın: { أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ } ayetine gelince; cumhur te harfinin zammesiyle «ev tüskıta» (أَوْ تُسْقِطَ) okumuş ve «es-semâe» (السَّماءَ) kelimesini mansub yapmıştır. Mücâhid ise fiili semaya isnat ederek «es-semâu» kelimesinin ref'i ile «ev teskuta's-semâu» (أو تسقط السماء) okumuştur. { كَما زَعَمْتَ } kavli, bundan önce kendilerine okunan Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: { إِنْ نَشَأْ نَخْسِفْ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ نُسْقِطْ عَلَيْهِمْ كِسَفاً مِنَ السَّماءِ } [Sebe': 9] kavline bir işarettir. İbn Kesîr, Ebû Amr, Hamza ve Kisâî Rûm Suresi müstesna sin harfinin sükûnuyla «kisfen» (كِسَفاً) okumuşlar, Rûm Suresi'nde ise harekelemişlerdir; manası tek bir parça demektir. Mücâhid: «Semayı tamamen [düşürmen]» demiştir. Araplar: «Keseftü's-sevbe ve nahvehû» derler ki onu kestim/parçaladım demektir. Sin harfinin fethasıyla «el-kesef» masdardır; «el-kısf» ise kesilmiş parçadır. Zeccâc: «Manası veya göğü parçalar halinde üzerimize düşürmendir; türemesi ise bir şeyi örttüğünde kullanılan keseftü'ş-şey'e ifadesindendir» demiştir.

قال القاضي أبو محمد: وليس بمعروف في دواوين اللغة كسف بمعنى غطى، وإنما هو بمعنى قطع، وكأن كسوف الشمس والقمر قطع منهما، وقرأ نافع وعاصم في رواية أبي بكر «كسفا» بفتح السين أي قطعا جمع كسفه، وقوله قَبِيلًا قيل معناه مقابلة وعيانا، وقيل معناه ضامنا وزعيما بتصديقك، ومنه القبالة وهي الضمان والقبيل، والمتقبل الضامن، وقيل معناه نوعا وجنسا لا نظير له عندنا، وقرأ الأعرج «قبلا» وقيل بمعنى المقابلة.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Lügat divanlarında «kesefe» fiilinin örttü manasına geldiği bilinmemektedir; o ancak kesti/parçaladı manasınadır. Güneş ve ay tutulması (küsûf) da adeta onlardan bir parçanın kesilip gitmesidir. Nâfi' ve Ebû Bekir rivayetinde Âsım, sin harfinin fethasıyla «kisefen» (كِسَفاً) okumuşlardır; yani «kisfe»nin çoğulu olarak parçalar demektir. { قَبِيلًا } kavlinin karşı karşıya ve gözle görülür şekilde (ayânen) manasına geldiği söylenmiştir. Seni tasdik etme hususunda bir kefil ve zâim manasına geldiği de söylenmiştir; kefalet anlamındaki «kabâle», «kabîl» ve «mütekabbil» (kefil) kelimeleri bundandır. Katımızda benzeri bulunmayan bir tür ve cins manasına geldiği de söylenmiştir. A'rec «kubulen» (قبلا) şeklinde okumuştur; karşı karşıya gelme manasında olduğu da söylenmiştir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:

[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٩٣ الى ٩٥]

[İsrâ Suresi (17), Âyetler 93-95]

أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ أَوْ تَرْقى فِي السَّماءِ وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنا كِتاباً نَقْرَؤُهُ قُلْ سُبْحانَ رَبِّي هَلْ كُنْتُ إِلاَّ بَشَراً رَسُولاً (٩٣) وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى إِلاَّ أَنْ قالُوا أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَراً رَسُولاً (٩٤) قُلْ لَوْ كانَ فِي الْأَرْضِ مَلائِكَةٌ يَمْشُونَ مُطْمَئِنِّينَ لَنَزَّلْنا عَلَيْهِمْ مِنَ السَّماءِ مَلَكاً رَسُولاً (٩٥)

{ أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ أَوْ تَرْقى فِي السَّماءِ وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنا كِتاباً نَقْرَؤُهُ قُلْ سُبْحانَ رَبِّي هَلْ كُنْتُ إِلاَّ بَشَراً رَسُولاً } “'Yahut altından bir evin olsun ya da göğe yükselesin. Bize okuyacağımız bir kitap indirinceye kadar senin [oraya] yükselmene de asla inanmayız.' De ki: 'Rabbimi tenzih ederim! Ben sadece elçi olarak gönderilmiş bir beşer değil miyim?'” (93) { وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى إِلاَّ أَنْ قالُوا أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَراً رَسُولاً } “Kendilerine hidayet geldiğinde insanların inanmalarına engel olan şey ancak: 'Allah bir insanı mı elçi gönderdi?' demeleridir.” (94) { قُلْ لَوْ كانَ فِي الْأَرْضِ مَلائِكَةٌ يَمْشُونَ مُطْمَئِنِّينَ لَنَزَّلْنا عَلَيْهِمْ مِنَ السَّماءِ مَلَكاً رَسُولاً } “De ki: 'Eğer yeryüzünde [insanlar yerine] huzur içinde yürüyüp yerleşen melekler olsaydı, elbette onlara gökten melek bir elçi indirirdik.'” (95)

قال المفسرون: «الزخرف» الذهب في هذا الموضع، والزخرف ما تزين به، كان بذهب أو غيره، ومنه حَتَّى إِذا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَها [يونس: ٢٤] وفي قراءة عبد الله بن مسعود «أو يكون لك بيت من ذهب» ، قال مجاهد ما كنا نعرف الزخرف حتى قرأنا في حرف عبد الله «من ذهب» ، وقوله فِي السَّماءِ يريد في الهواء علوا، والعرب تسمي الهواء علوا سماء لأنه في حيز السمو. ويحتمل أن يريدوا السماء المعروفة، وهو أظهر لأنه أعلمهم أن إله الخلق فيها وأنه تأتيه خبرها، وتَرْقى معناه تصعد، والرقي الصعود، ويروى أن قائل هذه المقالة هو عبد الله بن أبي أمية، فإنه قال لرسول الله ﷺ:

Müfessirler: «Zuhruf» (الزخرف) bu yerde altındır demişlerdir; esasen zuhruf altınla veya başka bir şeyle süslenilen şeydir. { حَتَّى إِذا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَها } [Yûnus: 24] ayeti bundandır. Abdullah b. Mes'ûd'un kıraatinde «Yahut altından bir evin olsun» şeklindedir. Mücâhid: «Abdullah'ın harfinde (kıraatinde) 'altından' [ifadesini] okuyuncaya kadar zuhrufun ne olduğunu bilmezdik» demiştir. { فِي السَّماءِ } kavli, boşlukta/havada yukarıya doğru demektir; Araplar yüksekliğe ait olduğu için havaya yukarı anlamında «semâ» derler. Bilinen semayı kastetmiş olmaları da muhtemeldir ve bu daha zahirdir; zira onlara yaratılmışların ilahının orada olduğunu ve haberinin kendisine oradan geldiğini bildirmişti. { تَرْقى } kelimesi yükselirsin manasınadır; «rukıyy» yükselmek demektir. Bu sözü söyleyen kimsenin Abdullah b. Ebî Ümeyye olduğu rivayet edilir; nitekim o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle demiştir:

أنا لا أؤمن لك حتى تأتي بكتاب أراك هابطا به فيه من الله ﷿ إلى عبد الله بن أبي أمية، وروي أن جماعتهم طلبت هذا النحو منه، فأمره الله ﷿ أن يقول سُبْحانَ رَبِّي أي تنزيها له من الإتيان مع

«Senin onunla indiğini gördüğüm, içinde Aziz ve Celil olan Allah'tan Abdullah b. Ebî Ümeyye'ye [yazılmış] bir mektup getirmedikçe sana asla inanmam.» Onların tamamının ondan bu tür şeyler talep ettiği de rivayet edilmiştir. Bunun üzerine Aziz ve Celil olan Allah ona { سُبْحانَ رَبِّي } demesini emretti; yani O'nu meleklerle birlikte

الملائكة قبيلا، ومن أن يخاطبكم بكتاب كما أردتم، ومن أن اقترح أنا عليه هذه الأشياء، وهل أنا إلا بشر منكم، أرسلت إليكم بالشريعة، فإنما علي التبليغ فقط، وقرأ ابن كثير وابن عامر «قال سبحان ربي» على معنى الخبر عن رسول الله ﷺ أنه سبح عند قولهم، وقوله تعالى: وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا هذه الآية على معنى التوبيخ والتلهف من النبي ﵇ والبشر، كأنه يقول متعجبا منهم ما شاء الله كان، ما منع الناس أن يؤمنوا إذ جاءهم الهدى إلا هذه العلة النزرة والاستبعاد الذي لا يستند إلى حجة، وبعثة البشر رسلا غير بدع ولا غريب، فيها يقع الإفهام والتمكن من النظر كما لَوْ كانَ فِي الْأَرْضِ مَلائِكَةٌ يسكنونها مُطْمَئِنِّينَ، أي وادعين فيها مقيمين لكان الرسول إليهم من الملائكة ليقع الإفهام، وأما البشر فلو بعث إليهم ملك لنفرت طباعهم من رؤيته، ولم تحتمله أبصارهم ولا تجلدت له قلوبهم، وإنما أراد الله جري أحوالهم على معتادها.

karşılarına gelmekten, istedikleri gibi kendilerine bir mektupla hitap etmekten ve benim O'na karşı bu şeyleri teklif etmemden tenzih ederim. Ben aranızdan bir beşerden başka neyim ki; size şeriatla gönderildim, bana düşen sadece tebliğdir. İbn Kesîr ve İbn Âmir, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onların bu sözleri üzerine tesbihte bulunduğunu haber verme anlamında «Kâle sübhâne rabbî» (قال سبحان ربي) şeklinde okumuşlardır. Yüce Allah'ın: { وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا } kavline gelince; bu ayet, Peygamber aleyhisselâm'dan ve insanlardan bir ayıplama ve teessüf manası taşır; sanki onlara hayret ederek şöyle demektedir: Allah ne dilediyse o oldu; hidayet kendilerine geldiğinde insanların inanmasına, hiçbir delile dayanmayan bu basit illet ve uzak görmeden başka ne engel oldu? İnsanların elçi olarak gönderilmesi garip ve türedi bir şey değildir; nitekim { لَوْ كانَ فِي الْأَرْضِ مَلائِكَةٌ } yeryüzünde { مُطْمَئِنِّينَ } yani orada yerleşik ve sakin olarak melekler yaşasaydı, anlaşılmanın sağlanabilmesi için onlara gönderilen elçi de meleklerden olurdu. İnsanlara gelince; şayet onlara bir melek gönderilseydi, fıtratları onu görmekten ürker, gözleri buna dayanamaz ve kalpleri buna katlanamazdı; oysa Allah onların hallerinin alışılageldik şekilde cereyan etmesini murat etmiştir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:

[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٩٦ الى ٩٨]

[İsrâ Suresi (17), Âyetler 96-98]

قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ إِنَّهُ كانَ بِعِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً (٩٦) وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِهِ وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ كُلَّما خَبَتْ زِدْناهُمْ سَعِيراً (٩٧) ذلِكَ جَزاؤُهُمْ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِآياتِنا وَقالُوا أَإِذا كُنَّا عِظاماً وَرُفاتاً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِيداً (٩٨)

{ قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ إِنَّهُ كانَ بِعِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً } “De ki: 'Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter. Şüphesiz O, kullarından hakkıyla haberdardır, onları hakkıyla görendir.'” (96) { وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِهِ وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ كُلَّما خَبَتْ زِدْناهُمْ سَعِيراً } “Allah kime hidayet verirse işte doğru yolu bulan odur. Kimi de saptırırsa, artık onlar için O'ndan başka dostlar bulamazsın. Kıyamet günü onları yüzükoyun, kör, dilsiz ve sağır olarak haşrederiz. Onların varacağı yer cehennemdir; ateşi dindikçe onların alevini artırırız.” (97) { ذلِكَ جَزاؤُهُمْ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِآياتِنا وَقالُوا أَإِذا كُنَّا عِظاماً وَرُفاتاً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِيداً } “Bu, ayetlerimizi inkâr etmeleri ve: 'Biz kemik ve ufalanmış toprak olduktan sonra mı, gerçekten biz mi yeni bir yaratılışla diriltileceğiz?' demeleri sebebiyle onların cezasıdır.” (98)

روى البخاري أن الملأ من قريش الذين قالوا لرسول الله ﷺ المقالات التي تقدم ذكرها من عرض الملك عليه والغنى وغير ذلك، قالوا له في آخر قولهم: فلتجىء معك طائفة من الملائكة تشهد لك بصدقك في نبوتك، قال المهدوي: روي أنهم قالوا له: فمن يشهد لك؟.

Buhârî, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e daha önce zikredilen hükümdarlık ve zenginlik teklifi gibi sözleri söyleyen Kureyş ileri gelenlerinin, sözlerinin sonunda ona: «Öyleyse peygamberliğindeki doğruluğuna şahitlik edecek bir grup melek seninle beraber gelsin» dediklerini rivayet etmiştir. Mehdevî: Onların kendisine: «Sana kim şahitlik edecek?» dediklerinin rivayet edildiğini söylemiştir.

قال القاضي أبو محمد: ومعنى أقوالهم إنما هو طلب شهادة دون أن يذكروها، ففي ذلك نزلت الآية، أي الله يشهد بيني وبينكم الذي له الخبر والبصر لجميعنا صادقنا وكاذبنا، ثم رد الأمر إلى خلق الله تعالى واختراعه الهدى والضلال في قلوب البشر، أي ليس بيدي من أمركم أكثر من التبليغ، وفي قوله فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِهِ وعيد، ثم أخبر ﷿ أنهم يحشرون على الوجوه عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا، وهذا قد اختلف فيه، فقيل هي استعارات إما لأنهم من الحيرة والهم والذهول يشبهون أصحاب هذه الصفات، وإما من حيث لا يرون ما يسرهم ولا يسمعونه ولا ينصفونه بحجة، وقيل هي حقيقة كلها، وذلك عند قيامهم من قبورهم، ثم يرد الله إليهم أبصارهم وسمعهم ونطقهم، فعند رد ذلك إليهم يرون النار ويسمعون زفيرها ويتكلمون بكل ما حكي عنهم في ذلك، ويقال للمنصرف عن أمر خائفا مهموما: انصرف على وجهه، ويقال للبعير المتفه كأنما يمشي على وجهه، ومن قال ذلك في الآية حقيقة، قال: أقدرهم الله على النقلة على الوجوه، كما أقدر في الدنيا على النقلة على الأقدام، وفي هذا المعنى حديث قيل يا رسول الله: كيف يمشي الكافر على وجهه؟ قال: «أليس الذي أمشاه في الدنيا على رجلين قادرا أن يمشيه في

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Onların sözlerinin manası, açıkça dile getirmeseler de bir şahitlik talebidir; nitekim bu hususta ayet inmiştir; yani doğrumuz ve yalancımızla hepimizden haberdar olan ve gören Allah benimle sizin aranızda şahittir. Sonra meseleyi Allah Teâlâ'nın insanların kalplerinde hidayet ve dalaleti yaratıp icat etmesine bağlamıştır; yani sizin işinizden benim elimde olan tebliğden fazla bir şey değildir. { فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِهِ } kavlinde bir tehdit vardır. Sonra Aziz ve Celil olan [Allah] onların { عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا } kör, dilsiz ve sağır olarak yüzleri üzerinde haşredileceklerini haber vermiştir. Bu hususta ihtilaf edilmiştir: Denilmiştir ki bunlar istiaredir; ya hayret, keder ve dehşetten ötürü bu vasıfların sahiplerine benzedikleri için yahut kendilerini sevindirecek bir şey görmemeleri, duymamaları ve bir hüccetle insaflı davranmamaları bakımındandır. Denilmiştir ki bunların hepsi kabirlerinden kalktıkları esnada hakikattir; sonra Allah onların görmelerini, işitmelerini ve konuşmalarını kendilerine iade eder; bunlar kendilerine iade edildiğinde ateşi görürler, onun uğultusunu işitirler ve bu hususta kendilerinden nakledilen her şeyi söylerler. Bir işten korkarak ve kederli bir şekilde ayrılan kimseye «yüzü üzerine çekip gitti» denir; şaşkın deveye de «adeta yüzü üzerinde yürüyor» denir. Ayettekini hakikat kabul edenler ise şöyle demiştir: Dünyada ayaklar üzerinde yürümeye güç yetirdiği gibi, Allah onları yüzleri üzerinde yürümeye de muktedir kılmıştır. Bu manada bir hadis vardır: «Ey Allah'ın Resûlü! Kâfir yüzü üzerinde nasıl yürür?» denilmiş; o da: «Onu dünyada iki ayak üzerinde yürüten [Allah], ahirette

الآخرة على وجهه» ؟ قال قتادة: بلى وعزة ربنا، وقوله كُلَّما خَبَتْ أي كلما فرغت من إحراقهم فسكن اللهيب القائم عليهم قدر ما يعادون، ثم تثور، فتلك «زيادة السعير» قاله ابن عباس، فالزيادة في حيزهم، وأما جهنم فعلى حالها من الشدة لا يصيبها فتور، وخبت النار معناه سكن اللهيب والجمر على حاله، وخمدت معناه سكن الجمر وضعف، وهمدت معناه طفيت جملة، ومن هذه اللفظة قول الشاعر: [الهزج]

yüzü üzerinde yürütmeye kadir değil midir?» buyurmuştur. Katâde: «Evet, Rabbimizin izzetine yemin olsun ki öyledir» demiştir. { كُلَّما خَبَتْ } kavline gelince; yani onları yakıp bitirdikçe ve tekrar iade edilecekleri süre kadar üzerlerindeki alev dindikçe, sonra yeniden tutuşur; İbn Abbâs'ın dediğine göre «saîrin (alevin) artırılması» işte budur. Dolayısıyla artış onların bulunduğu taraftadır; cehennem ise şiddeti bakımından aynı haldedir, ona bir gevşeme isabet etmez. Ateş için «habet» (خبت) alevin dinmesi, korunun ise olduğu gibi kalması demektir; «hamedet» (خمدت) korunun sönmesi ve zayıflaması demektir; «hemedet» (همدت) ise tamamen sönmesi demektir. Bu kelimeden hareketle şair şöyle demiştir: [Hezec]

أمن زينب ذي النار قبيل الصبح ما تخبو ... إذا ما خبت يلقى عليها المندل الرطب

Sabah vaktinden hemen önce sönmeyen bu ateş Zeyneb'in midir... O ne zaman dursa/sönmeye yüz tutsa üzerine taze öd ağacı atılır.

ومنه قول عدي بن زيد: [الخفيف]

Adiy b. Zeyd'in şu sözü de bundandır: [Hafîf]

وسطة كاليراع أو سرج المج ... دل طورا تخبو وطورا تثير

Ortası bir meşale veya Mecdel'in kandilleri gibi... Kâh söner kâh alevlenir.

ومنه قول القطامي:

Kutamî'nin şu sözü de bundandır:

فتخبو ساعة وتهب ساعا وقوله ذلِكَ جَزاؤُهُمْ الآية، الإشارة إلى الوعيد المتقدم بجهنم، وقوله بِآياتِنا يعم الدلائل والحجج التي جاء بها محمد ﵇، ويعم آيات القرآن وما تضمن من خبر وأمر ونهي، ثم عظم عليهم أمر إنكار البعث، وخصه بالذكر مع كونه في عموم الكفر بآيات القرآن، ووجه تخصيصه التعظيم له والتنبيه على خطارة الكفر في إنكاره، وقد تقدم اختلاف القراء في الاستفهامين في غير هذا الموضع، و «الرفات» بقية الشيء التي قد أصارها البلى إلى حال التراب، و «البعث» تحريك الشيء الساكن، وهذا الاستفهام منهم هو على جهة الإنكار والاستبعاد للحال بزعمهم.

Bir an söner, bir an parlar. { ذلِكَ جَزاؤُهُمْ } ayetindeki işaret, daha önce geçen cehennem tehdidinedir. { بِآياتِنا } kavli, Muhammed aleyhisselâm'ın getirdiği delilleri ve hüccetleri kapsadığı gibi, Kur'an'ın ayetlerini ve içerdiği haber, emir ve nehiyleri de kapsar. Sonra dirilişi inkâr etme meselesini onlar aleyhine büyütmüş ve Kur'an ayetlerini inkârın umumunda yer almasına rağmen bunu özellikle zikretmiştir; özel olarak zikredilmesinin sebebi ise onu büyütmek ve inkârındaki küfrün tehlikesine dikkat çekmektir. İki istifhamdaki kıraat imamlarının ihtilafı bu yerin dışında daha önce geçmişti. «Rufât» (الرفات), çürümenin toprak haline getirdiği şeyin kalıntısıdır. «Ba's» (البعث) ise durağan bir şeyi harekete geçirmektir. Onların bu istifhamı inkâr ve kendi iddialarınca durumu imkânsız görme tarzındadır.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:

[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٩٩ الى ١٠١]

[İsrâ Suresi (17), Âyetler 99-101]

أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ قادِرٌ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلاً لا رَيْبَ فِيهِ فَأَبَى الظَّالِمُونَ إِلاَّ كُفُوراً (٩٩) قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي إِذاً لَأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الْإِنْفاقِ وَكانَ الْإِنْسانُ قَتُوراً (١٠٠) وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى تِسْعَ آياتٍ بَيِّناتٍ فَسْئَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ إِذْ جاءَهُمْ فَقالَ لَهُ فِرْعَوْنُ إِنِّي لَأَظُنُّكَ يا مُوسى مَسْحُوراً (١٠١)

{ أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ قادِرٌ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلاً لا رَيْبَ فِيهِ فَأَبَى الظَّالِمُونَ إِلاَّ كُفُوراً } “Gökleri ve yeri yaratan Allah'ın, kendilerinin benzerini de yaratmaya kadir olduğunu görmediler mi? O, kendileri için hakkında hiçbir şüphe bulunmayan bir ecel takdir etmiştir. Yine de zalimler inkârcılıktan başkasına yanaşmadılar.” (99) { قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي إِذاً لَأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الْإِنْفاقِ وَكانَ الْإِنْسانُ قَتُوراً } “De ki: 'Eğer Rabbimin rahmet hazinelerine siz sahip olsaydınız, tükenir korkusuyla yine de sımsıkı tutardınız. Zaten insan çok cimridir.'” (100) { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى تِسْعَ آياتٍ بَيِّناتٍ فَسْئَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ إِذْ جاءَهُمْ فَقالَ لَهُ فِرْعَوْنُ إِنِّي لَأَظُنُّكَ يا مُوسى مَسْحُوراً } “Yemin olsun ki Biz Mûsâ'ya apaçık dokuz ayet/mucize verdik. İsrailoğullarına sor; Mûsâ onlara geldiğinde Firavun ona: 'Ey Mûsâ! Doğrusu ben seni büyülenmiş sanıyorum' demişti.” (101)

هذه الآية احتجاج عليهم فيما استبعدوه من البعث، وذلك أنهم قرروا على خلق الله تعالى واختراعه لهذه الجملة التي البشر جزء منها، فهم لا ينكرون ذلك، فكيف يصح لهم أن يقروا بخلقه للكل وإخراجه من خمول العدم وينكرون إعادته للبعض؟ فحصل الأمر في حيز الجواز، وأخبر الصادق الذي قامت دلائل معجزاته بوقوع ذلك الجائز، و «الرؤية» في هذه الآية رؤية القلب، و «الأجل» هنا يحتمل أن يريد به القيامة ويحتمل أن يريد أجل الموت، و «الأجل» على هذا التأويل اسم جنس لأنه وضعه موضع الآجال، ومقصد هذا الكلام بيان قدرة الله ﷿ وملكه لخلقه، وبتقرير ذلك يقوى جواز بعثه لهم حين يشاء لا إله إلا هو، وقوله فَأَبَى عبارة عن تكسبهم وجنوحهم، وقد مضى تفسير هذه الآيات آنفا، وقوله تعالى: قُلْ لَوْ أَنْتُمْ

Bu ayet, onların imkânsız gördükleri diriliş (ba's) hususunda aleyhlerine bir delildir; zira insanlığın da bir parçası olduğu bu bütünün Allah Teâlâ tarafından yaratılıp icat edildiğini ikrar etmişlerdir; onlar bunu inkâr etmemektedir. Şu halde her şeyi yaratmasını ve yokluğun karanlığından çıkarmasını ikrar edip de bir kısmını yeniden diriltmesini inkâr etmeleri nasıl doğru olabilir? Böylece mesele imkân alanına girmiş oldu ve mucizelerinin delilleri apaçık ortada olan o Sâdık [Peygamber] bu mümkün olan şeyin vuku bulacağını haber verdi. Bu ayetteki «görme» (er-rü'yet), kalbin görmesidir. Buradaki «ecel» ile kıyametin kastedilmiş olması muhtemel olduğu gibi, ölüm ecelinin kastedilmiş olması da muhtemeldir. Bu tevil doğrultusunda «ecel» cins ismidir; zira onu eceller yerine koymuştur. Bu sözün maksadı; Aziz ve Celil olan Allah'ın kudretini ve yarattıkları üzerindeki mülkiyetini açıklamaktır; bunu ikrar etmekle, dilediği zaman onları yeniden diriltmesinin caiz oluşu güç kazanır; O'ndan başka ilah yoktur. { فَأَبَى } kavli ise onların kesblerinden ve inkâra meyletmelerinden kinayedir; bu ayetlerin tefsiri az önce geçmişti. Yüce Allah'ın: { قُلْ لَوْ أَنْتُمْ

تَمْلِكُونَ

[Siz] malik olsaydınız

الآية حكم لو أن يليها الفعل إما مظهرا وإما مضمرا يفسره الظاهر بعد ذلك، فالتقدير هنا، قل لو تملكون خزائن، ف أَنْتُمْ رفع على تبع الضمير، و «الرحمة» في هذه الآية المال والنعم التي تصرف في الأرزاق، ومن هذا سميت رَحْمَةِ، والْإِنْفاقِ المعروف ذهاب المال وهو مؤد إلى الفقر، فكأن المعنى خشية عاقبة الإنفاق، وقال بعض اللغويين أنفق الرجل معناه افتقر كما تقول أترب وأقتر، وقوله «وكان الإنسان قتورا» أي ممسكا، يريد أن في طبعه ومنتهى نظره أن الأشياء تتناهى وتفنى، فهو لو ملك خزائن رحمة الله لأمسك خشية الفقر، وكذلك يظن أن قدرة الله تعالى تقف دون البعث، والأمر ليس كذلك، بل قدرته لا تتناهى، فهو مخترع من الخلق ما يشاء، ويخترع من الرحمة الأرزاق، فلا يخاف نفاد خزائن رحمته، وبهذا النظر تتلبس هذه الآية بما قبلها، والله ولي التوفيق برحمته، ومن الإقتار قول أبي داود: [الخفيف]

ayetine gelince; «lev» edatının hükmü, ardından ya açık bir fiilin ya da sonrasındaki açık fiilin tefsir ettiği gizli bir fiilin gelmesidir. Buradaki takdir: «De ki: Şayet hazinelere malik olsaydınız...» şeklindedir; { أَنْتُمْ } ise zamire tabi kılınarak merfû olmuştur. Bu ayetteki «rahmet», rızıklarda sarf edilen mal ve nimetlerdir; bu sebeple { رَحْمَةِ } olarak adlandırılmıştır. Bilinen «infak» ise malın gitmesidir ve fakirliğe götürür; sanki anlamı: «İnfakın akıbetinden korkarak» demektir. Bazı dilciler: «Enfeka'r-raculü», tıpkı «etrebe» ve «aktera» ifadelerinde olduğu gibi adam fakirleşti manasına gelir demişlerdir. «Ve kâne'l-insânü katûrâ» kavli ise yani cimridir/sımsıkı tutandır demektir; onun tabiatında ve nihai bakışında eşyanın son bulup tükeneceği anlayışının bulunduğunu kastetmektedir. Dolayısıyla o, Allah'ın rahmet hazinelerine malik olsaydı bile fakirlik korkusuyla tutardı. Aynı şekilde Allah Teâlâ'nın kudretinin dirilişi gerçekleştiremeyeceğini zanneder; oysa durum böyle değildir, bilakis O'nun kudreti sonsuzdur; mahlûkattan dilediğini icat eder, rahmetinden de rızıkları yaratır; rahmet hazinelerinin tükenmesinden korkulmaz. Bu bakışla bu ayet kendisinden öncekine bağlanır; rahmetiyle muvaffakiyetin sahibi Allah'tır. İktâr (cimrilik/darlık) kökünden Ebû Dâvûd'un şu sözü bundandır: [Hafîf]

لا أعد الإقتار عدما ولكن ... فقد من قد رزئته الإعدام

Ben darlığı yokluk saymam, velâkin / Asıl yokluk, felaketiyle sınandığım kişinin yitirilmesidir.

وقوله تعالى: وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى تِسْعَ آياتٍ بَيِّناتٍ اتفق المتأولون والرواة أن الآيات الخمس التي في سورة الأعراف هي من هذه التسع، وهي الطوفان والجراد والقمل والضفادع والدم، واختلفوا في الأربع، فقال ابن عباس: هي يده ولسانه حين انحلت عقدته، وعصاه والبحر، وقال محمد بن كعب القرطبي: هي البحر والعصا والطمسة والحجر، وقال سألني عن ذلك عمر بن عبد العزيز فأخبرته، فقال لي: وما الطمسة؟ فقلت دعا موسى وآمن هارون فطمس الله أموالهم وردها حجارة، فقال عمر: وهل يكون الفقه إلا هكذا؟ ثم دعا بخريطة فيها غرائب كانت لعبد العزيز بن مروان، جمعها بمصر، فاستخرج منها الحوزة والبيضة والعدسة وهي كلها حجر كانت من بقايا أموال آل فرعون، وقال الضحاك: هي إلقاء العصا مرتين، واليد، وعقدة لسانه، وقال عكرمة ومطر الوراق، والشعبي: هي العصا واليد والسنون ونقص الثمرات، وقال الحسن: هي العصا في كونها ثعبانا وتلقف العصا ما يأفكون، وقال ابن عباس: هي السنون في بواديهم، ونقص الثمرات في قراهم، واليد، والعصا، وروى مطرف عن مالك أنها العصا، واليد، والجبل إذ نتق، والبحر، وروى ابن وهب عنه مكان البحر الحجر، والذي يلزم من الآية أن الله تعالى خص من آيات موسى إذ هي كثيرة جدا تنيف على أربع وعشرين، تسعا بالذكر ووصفها بالبيان ولم يعينها، واختلف العلماء في تعيينها بحسب اجتهادهم في بيانها أو روايتهم التوقيف في ذلك، وقالت فرقة آيات موسى إنما أريد بها آيات التوراة التي هي أوامر ونواه، روى في هذا صفوان بن عسال، أن يهود المدينة قال لآخر: سر بنا إلى هذا النبي نسأله عن آيات موسى، فقال له الآخر: لا تقل إنه نبي، فإنه لو سمعك صار له أربع أعين، قال: فسارا إلى رسول الله ﷺ فسألاه، فقال «هن أن لا تشركوا بالله شيئا، ولا تسرقوا، ولا تزنوا، ولا تقتلوا النفس التي حرم الله إلا بالحق، ولا تمشوا ببريء إلى سلطان ليقتله، ولا تسحروا، ولا تأكلوا الربا، ولا تقذفوا المحصنة، ولا تفروا يوم الزحف، وعليكم خاصة يهود أن لا تعدوا في السبت» ، وقرأ الجمهور «فاسأل بني إسرائيل» وروي عن الكسائي «فسل» على لغة من قال سأل يسأل، وهذا كله على معنى الأمر لمحمد صلى

Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى تِسْعَ آياتٍ بَيِّناتٍ } “Andolsun biz Mûsâ'ya apaçık dokuz âyet verdik” kavli hakkında tevil ehli ve râviler, A'râf sûresinde geçen beş âyetin bu dokuz âyetten olduğu hususunda ittifak etmişlerdir; bunlar tûfan, çekirge, haşere, kurbağalar ve kandır. Kalan dört âyette ise ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs: «Bunlar eli, düğümü çözüldüğü vakit dili, asâsı ve denizdir» demiştir. Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî: «Bunlar deniz, asâ, tamsa (malların taşa dönüşmesi) ve taştır» demiştir. [Muhammed b. Kâ'b] şöyle demiştir: Ömer b. Abdilazîz bana bunu sordu, ben de ona haber verdim. Bana: «Tamsa nedir?» dedi. Ben de: «Mûsâ dua etti, Hârûn da âmin dedi; bunun üzerine Allah onların mallarını silip süpürdü ve taşa dönüştürdü» dedim. Ömer: «Fıkıh bundan başka bir şey midir ki?» dedi. Sonra Abdülazîz b. Mervân'a ait olan ve Mısır'da topladığı ilginç şeylerin bulunduğu bir torbayı getirtti; içinden ceviz, yumurta ve mercimeği çıkardı ki bunların hepsi taştandı ve Firavun ailesinin mallarının kalıntılarındandı. Dahhâk: «Bunlar asânın iki kez atılması, el ve dilindeki düğümdür» demiştir. İkrime, Matar el-Varrâk ve Şa'bî: «Bunlar asâ, el, kıtlık yılları ve ürünlerin eksilmesidir» demişlerdir. Hasan: «Bunlar yılan olması bakımından asâ ve asânın onların uydurduklarını yutmasıdır» demiştir. İbn Abbâs: «Bunlar çöllerindeki kıtlık yılları, köylerindeki ürün eksikliği, el ve asâdır» demiştir. Mutarrif, Mâlik'ten bunların asâ, el, kaldırıldığı vakit dağ ve deniz olduğunu rivayet etmiştir. İbn Vehb ise ondan deniz yerine taşı rivayet etmiştir. Âyetten anlaşılan zorunlu netice şudur: Allah Teâlâ, Mûsâ'nın pek çok olan ve yirmi dördü aşan âyetlerinden dokuzunu özellikle zikretmiş, onları apaçık olmakla nitelemiş fakat bizzat tayin etmemiştir. Âlimler bunları açıklamada kendi içtihatlarına veya bu konudaki tevkîfî rivayetlerine göre tayin etmekte ihtilaf etmişlerdir. Bir grup ise şöyle demiştir: Mûsâ'nın âyetleri ile kastedilen, emir ve yasaklardan ibaret olan Tevrat âyetleridir. Bu hususta Safvân b. Assâl'den şöyle rivayet edilmiştir: Medine yahudilerinden biri diğerine: «Bizi şu peygambere götür de ona Mûsâ'nın âyetlerini soralım» dedi. Diğeri ona: «Ona peygamber deme, zira seni duyarsa dört gözlü olur [sevinir]» dedi. Râvi dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gittiler ve ona sordular. O da şöyle buyurdu: «Onlar; Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmamanız, hırsızlık yapmamanız, zina etmemeniz, Allah'ın haram kıldığı canı haksız yere öldürmemeniz, öldürmesi için suçsuz birini sultana götürmemeniz, sihir yapmamanız, faiz yememeniz, iffetli kadına iftira atmamanız, savaş meydanından kaçmamanız ve özellikle siz yahudiler için cumartesi gününde haddi aşmamanızdır.» Cumhur { فاسأل بني إسرائيل } “İsrâiloğullarına sor” şeklinde okumuştur. Kisâî'den ise «se'ele / yes'elü» diyenlerin lügatine göre { فسل } şeklinde rivayet edilmiştir. Bütün bunlar Muhammed sallallâhu

الله عليه وسلم، أي اسأل معاصريك عما أعلمناك به من غيب القصة، ثم قال إِذْ جاءَهُمْ يريد آباءهم، وأدخلهم في الضمير إذ هم منهم، ويحتمل أن يريد فَسْئَلْ

aleyhi ve sellem'e yönelik emir anlamındadır; yani kıssanın sana bildirdiğimiz gaybına dair hususları çağdaşlarına sor [demektir]. Sonra { إِذْ جاءَهُمْ } “onlara geldiğinde” buyurmuştur; atalarını kastetmektedir ve onlardan oldukları için onları zamire dahil etmiştir. Muhtemeldir ki { فَسْئَلْ }

بَنِي إِسْرائِيلَ

İsrâiloğullarını

الأولين الذين جاءهم موسى وتكون إحالته إياه على سؤالهم بطلب إخبارهم والنظر في أحوالهم وما في كتبهم نحو قوله تعالى: وَسْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنا [الزخرف: ٤٥] وهذا كما تقول لمن تعظه: سل الأمم الخالية هل بقي منها مخلد؟ ونحو هذا مما يجعل النظر فيه مكان السؤال، قال الحسن: سؤالك نظرك في القرآن وقرأ ابن عباس «فسأل بني إسرائيل» أي فسأل موسى فرعون بني إسرائيل أي طلبهم لينجيهم من العذاب، وقوله مَسْحُوراً اختلف فيه المتأولون، فقالت فرقة هو مفعول على بابه، أي إنك قد سحرت، فكلامك مختل، وما تأتي به غير مستقيم، وقال الطبري: هو مفعول بمعنى فاعل كما قال حِجاباً مَسْتُوراً [الإسراء: ٤٥] وكما قالوا مشؤوم وميمون وإنما هو شايم ويأمن.

ile Mûsâ'nın kendilerine geldiği ilk [İsrâiloğullarını] kastetmiş olsun ve onu onlara sormaya havale etmesi, tıpkı Yüce Allah'ın: { وَسْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنا } [ez-Zuhruf: 45] “Senden önce gönderdiğimiz elçilerimize sor” kavlinde olduğu gibi, onların haberlerini talep etmek, hallerine ve kitaplarında bulunanlara bakmak suretiyle olsun. Bu, kendisine öğüt verdiğin kimseye: «Geçmiş ümmetlere sor bakalım, onlardan ebedi kalan var mı?» demen gibidir; bu ve benzeri ifadelerde inceleme/bakma eylemi sormanın yerine geçer. Hasan: «Senin sorman, Kur'an'a bakmandır» demiştir. İbn Abbâs ise { فسأل بني إسرائيل } şeklinde okumuştur; yani Mûsâ, azaptan kurtarmak için Firavun'dan İsrâiloğullarını talep etti [demektir]. { مَسْحُوراً } “büyülenmiş” kavlinde tevil ehli ihtilaf etmiştir. Bir grup: «Bu, kendi bâbı üzere [gerçek anlamında] ism-i mef'uldür; yani sen büyülenmişsin, bu yüzden sözün tutarsızdır ve getirdiğin şey düzgün değildir» demiştir. Taberî ise: «Tıpkı { حِجاباً مَسْتُوراً } [el-İsrâ: 45] kavlinde olduğu ve 'meş'ûm' ile 'meymûn' dedikleri halde bunun 'şâim' ve 'yâmin' anlamına gelmesi gibi, ism-i fâil anlamında ism-i mef'uldür» demiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا لا يتخرج إلا على النسب أي ذا سحر ملكته وعلمته، فأنت تأتي بهذه الغرائب لذلك، وهذه مخاطبة تنقص، فيستقيم أن يكون مَسْحُوراً مفعولا على ظاهره، وعلى أن يكون بمعنى ساحر يعارضنا ما حكي عنهم أنهم قالوا له على جهة المدح يا أَيُّهَا السَّاحِرُ ادْعُ لَنا رَبَّكَ [الزخرف: ٤٩] فإما أن يكون القائلون هنالك ليس فيهم فرعون وإما أن يكون فيهم لكنه تنقل من تنقصه إلى تعظيمه، وفي هذا نظر.

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu ancak nispet üzere açıklanabilir; yani sahip olduğun ve öğrendiğin bir sihir sahibisin, bundan ötürü bu gariplikleri getiriyorsun [demektir]. Bu, bir küçümseme hitabıdır; dolayısıyla { مَسْحُوراً } kelimesinin zahiri üzere meful olması uygundur. Büyücü (sâhir) anlamında olması durumunda ise onlardan övgü sadedinde nakledilen: { يا أَيُّهَا السَّاحِرُ ادْعُ لَنا رَبَّكَ } [ez-Zuhruf: 49] “Ey büyücü! Bizim için Rabbine dua et” sözü karşımıza çıkar. Bu durumda ya orada söyleyenlerin arasında Firavun yoktur ya da aralarındadır fakat onu küçümsemekten yüceltmeye geçmiştir; bunda ise tereddüt vardır.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:

[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ١٠٢ الى ١٠٤]

[el-İsrâ Sûresi (17): Âyetler 102'den 104'e]

قالَ لَقَدْ عَلِمْتَ ما أَنْزَلَ هؤُلاءِ إِلاَّ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ بَصائِرَ وَإِنِّي لَأَظُنُّكَ يا فِرْعَوْنُ مَثْبُوراً (١٠٢) فَأَرادَ أَنْ يَسْتَفِزَّهُمْ مِنَ الْأَرْضِ فَأَغْرَقْناهُ وَمَنْ مَعَهُ جَمِيعاً (١٠٣) وَقُلْنا مِنْ بَعْدِهِ لِبَنِي إِسْرائِيلَ اسْكُنُوا الْأَرْضَ فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ جِئْنا بِكُمْ لَفِيفاً (١٠٤)

{ قالَ لَقَدْ عَلِمْتَ ما أَنْزَلَ هؤُلاءِ إِلاَّ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ بَصائِرَ وَإِنِّي لَأَظُنُّكَ يا فِرْعَوْنُ مَثْبُوراً (١٠٢) فَأَرادَ أَنْ يَسْتَفِزَّهُمْ مِنَ الْأَرْضِ فَأَغْرَقْناهُ وَمَنْ مَعَهُ جَمِيعاً (١٠٣) وَقُلْنا مِنْ بَعْدِهِ لِبَنِي إِسْرائِيلَ اسْكُنُوا الْأَرْضَ فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ جِئْنا بِكُمْ لَفِيفاً (١٠٤) } “[Mûsâ] dedi ki: «Andolsun, bunları birer ibret olarak göklerin ve yerin Rabbinden başkasının indirmediğini sen de pekâlâ bildin. Doğrusu ben de seni, ey Firavun, helâk olmuş sanıyorum!» (102) Derken [Firavun] onları o yerden sürüp çıkarmak istedi; biz de onu ve beraberindekilerin hepsini suda boğduk. (103) Ve onun ardından İsrâiloğullarına: «O yurtta oturun; ahiret vaadi geldiği zaman hepinizi derlenip toplanmış olarak getiririz» dedik. (104)”

روي عن علي بن أبي طالب ﵁ وغيره أنه قرأ «علمت» بتاء المتكلم مضمومة، وقال ما علم عدو الله قط، وإنما علم موسى، وتتقوى هذه القراءة لمن تأول مَسْحُوراً [الإسراء: ١٠١] على بابه، فلما رماه فرعون بأنه قد سحر ففسد نظره وعقله وكلامه، رد هو عليه بأنه يعلم آيات الله، وأنه ليس بمسحور، بل محرر لما يأتي به، وهي قراءة الكسائي، وقرأ الجمهور «لقد علمت» بتاء المخاطب مفتوحة، فكأن موسى ﵇ رماه بأنه يكفر عنادا، ومن قال بوقوع الكفر عنادا فله تعلق بهذه الآية، وجعلها كقوله ﷿: وَجَحَدُوا بِها وَاسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ [النمل: ١٤] ، وقد حكى الطبري ذلك عن ابن عباس، ونحا إلى ذلك الزجاج، وهي معرضة للاحتمال على أن يكون قول موسى ﵇ إبلاغا على فرعون في التوبيخ، أي أنت بحال من يعلم هذا، وهي من الوضوح بحيث تعلمها، ولم يكن ذلك على جهة الخبر عن علم فرعون، ومن يريد من الآية وقوع الكفر عنادا فإنما يجعل هذا خبرا من موسى عن علم فرعون، والإشارة ب هؤُلاءِ إلى التسع الآيات، وقوله بَصائِرَ جمع بصيرة، وهي الطريقة أي طرائق يهتدى بها، وكذلك غلب على البصيرة أنها تستعمل في طريقة النفس في نظرها واعتقادها، ونصب بَصائِرَ على الحال، و «المثبور» المهلك، قاله مجاهد، وقال ابن عباس والضحاك هو المغلوب، وقال ابن زيد هو المخبول، وروي عن ابن عباس أنه فسره بالملعون، وقال بعض العلماء: كان موسى عليه

Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh ve başkalarından «alimtü» şeklinde mütekellim tâ'sının zammesiyle okuduğu rivayet edilmiş ve: «Allah'ın düşmanı asla bilmedi, sadece Mûsâ bildi» demiştir. Bu kıraat, { مَسْحُوراً } [el-İsrâ: 101] kelimesini kendi bâbı üzere tevil eden kimse için kuvvet kazanır; nitekim Firavun onu büyülenmiş, dolayısıyla aklı, anlayışı ve sözü bozulmuş olmakla itham edince, o da Allah'ın âyetlerini kendisinin bildiğini, büyülenmiş olmadığını, bilakis getirdiği şeyleri tam bir vukufla getirdiğini söyleyerek ona karşılık vermiştir; bu Kisâî'nin kıraatidir. Cumhur ise muhatap tâ'sının fethasıyla { لَقَدْ عَلِمْتَ } şeklinde okumuştur; sanki Mûsâ aleyhisselâm onu inatla inkâr etmekle itham etmiştir. İnat yoluyla küfrün gerçekleşeceğini savunan kimse bu âyete tutunur ve onu Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: { وَجَحَدُوا بِها وَاسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ } [en-Neml: 14] “İçleri kesin olarak inandığı halde onları inkâr ettiler” kavli gibi kabul eder. Taberî bunu İbn Abbâs'tan nakletmiş, Zeccâc da bu görüşe meyletmiştir. Bu [kıraat], Mûsâ aleyhisselâm'ın sözünün Firavun'a yönelik azarlamayı en ileri düzeye ulaştırmak için söylenmiş olması ihtimaline de açıktır; yani «sen bunu bilecek bir durumdasın ve bunlar senin bileceğin derecede açıktır» [demektir]; yoksa bu durum Firavun'un bilgisine dair bir haber verme tarzında değildir. Âyetten inatla küfrün vuku bulduğunu çıkarmak isteyen kimse ise bunu Mûsâ'nın Firavun'un bilgisine dair verdiği bir haber sayar. { هؤُلاءِ } ile yapılan işaret dokuz âyetedir. { بَصائِرَ } kavli «basîret» kelimesinin çoğuludur; bu da yöntem demektir, yani kendileriyle hidayete erilen yöntemler/yollar demektir. Aynı şekilde basîret kelimesinin nefsin düşünce ve inancındaki yönteminde kullanılması galip gelmiştir. { بَصائِرَ } kelimesinin mansub olması hâl iledir. «el-Mesbûr» ise helâk edilmiş olandır; bunu Mücâhid söylemiştir. İbn Abbâs ve Dahhâk ise: «O mağlup olandır» demişlerdir. İbn Zeyd: «O aklı karışmış/çıldırmış kimsedir» demiştir. İbn Abbâs'tan onun bunu lanetlenmiş olarak tefsir ettiği de rivayet edilmiştir. Bazı âlimler şöyle demiştir: Mûsâ aleyhis-

السلام في أول أمره يجزع، ويؤمر بالقول اللين، ويطلب الوزير، فلما تقوت نفسه بقوى النبوءة، تجلد وقابل فرعون بأكثر مما أمره به بحسب اجتهاده الجائر له، قال ابن زيد: اجترأ موسى أن يقول له فوق ما أمره الله به، وقالت فرقة بل «المثبور» المغلوب المختدع، وما كان موسى ﵇ ليكون لعانا، ومن اللفظة قول عبد الله بن الزبعرى: [الخفيف]

selâm işinin başında endişeleniyor, yumuşak sözle emrolunuyor ve bir yardımcı istiyordu. Peygamberlik güçleriyle nefsi kuvvetlenince cesaretlendi ve kendisi için caiz olan içtihadına dayanarak Firavun'a kendisine emredilenden daha fazlasıyla karşılık verdi. İbn Zeyd: «Mûsâ ona Allah'ın kendisine emrettiğinin fevkinde söz söylemeye cüret etti» demiştir. Bir grup ise şöyle demiştir: Bilakis «el-mesbûr» mağlup edilmiş ve aldatılmış kimsedir; zira Mûsâ aleyhisselâm lanet okuyan biri olamaz. Bu kelimeden hareketle Abdullah b. ez-Ziba'râ'nın şu sözü bundandır: [Hafîf]

إذا جاري الشيطان في سنن الغ ... ي ومن مال ميله مثبورا

Şeytan azgınlık yollarında yarıştırdığı vakit / Ve kim onun meylini takip ederse helâk olmuştur.

وقوله ﷿ فَأَرادَ أَنْ يَسْتَفِزَّهُمْ الآية، يَسْتَفِزَّهُمْ معناه يستخفهم ويقلعهم، إما بقتل أو بإجلاء، والْأَرْضِ أرض مصر، وقد تقدم أنه متى ذكرت الأرض عموما فإنما يراد بها ما يناسب القصة المتكلم فيها، وقد يحسن عمومها في بعض القصص.

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: { فَأَرادَ أَنْ يَسْتَفِزَّهُمْ } âyetine gelince; { يَسْتَفِزَّهُمْ } ifadesinin anlamı, gerek öldürmekle gerekse sürgün etmekle onları hafife alıp köklerini kazımaktır. { الْأَرْضِ } ise Mısır toprağıdır. Daha önce geçtiği üzere yeryüzü genel olarak zikredildiğinde, bahsedilen kıssaya uygun düşen yer kastedilir; bazı kıssalarda ise onun umumi olması güzel düşer.

قال القاضي أبو محمد: واقتضبت هذه الآية قصص موسى مع فرعون وإنما ذكرت عظم الأمر وخطيره، وذلك طرفاه، أراد فرعون غلبتهم وقتلهم وهذا كان بدء الأمر «فأغرقه» الله وأغرق جنوده وهذا كان نهاية الأمر، ثم ذكر تعالى أمر «بني إسرائيل» بعد إغراق فرعون بسكنى أرض الشام، ووَعْدُ الْآخِرَةِ هو يوم القيامة، و «اللفيف» الجمع المختلط الذي قد لف بعضه إلى بعض، فليس ثم قبائل ولا انحياز، قال بعض اللغويين: هو من أسماء الجموع ولا واحد له من لفظه، وقال الطبري هو بمعنى المصدر كقول القائل لففته لفا ولَفِيفاً وفي هذا نظر فتأمله.

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu âyet Mûsâ'nın Firavun ile olan kıssalarını özetlemiş ve meselenin sadece iki ucunu oluşturan büyük ve mühim kısmını zikretmiştir: Firavun onlara galip gelmek ve onları öldürmek istedi, bu işin başlangıcıydı; Allah da «onu boğdu» ve ordularını da boğdu, bu da işin sonuydu. Sonra Yüce [Allah], Firavun'un boğulmasından sonra «İsrâiloğullarına» Şam topraklarında ikamet etme emrini zikretti. { وَعْدُ الْآخِرَةِ } ise kıyamet günüdür. «el-Lefîf» ise birbirine katılmış/sarılmış, artık kabilelerin ve ayrışmanın bulunmadığı karışık topluluktur. Bazı dilciler: «Bu cem isimlerindendir ve kendi lafzından tekili yoktur» demişlerdir. Taberî ise: «Kişinin 'onu sardıkça sardım' (lefeftühû leffen ve lefîfen) demesi gibi mastar anlamındadır» demiştir; bunda ise tereddüt vardır, iyi düşün.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:

[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ١٠٥ الى ١٠٨]

[el-İsrâ Sûresi (17): Âyetler 105'ten 108'e]

وَبِالْحَقِّ أَنْزَلْناهُ وَبِالْحَقِّ نَزَلَ وَما أَرْسَلْناكَ إِلاَّ مُبَشِّراً وَنَذِيراً (١٠٥) وَقُرْآناً فَرَقْناهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلى مُكْثٍ وَنَزَّلْناهُ تَنْزِيلاً (١٠٦) قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لا تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذا يُتْلى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ سُجَّداً (١٠٧) وَيَقُولُونَ سُبْحانَ رَبِّنا إِنْ كانَ وَعْدُ رَبِّنا لَمَفْعُولاً (١٠٨)

{ وَبِالْحَقِّ أَنْزَلْناهُ وَبِالْحَقِّ نَزَلَ وَما أَرْسَلْناكَ إِلاَّ مُبَشِّراً وَنَذِيراً (١٠٥) وَقُرْآناً فَرَقْناهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلى مُكْثٍ وَنَزَّلْناهُ تَنْزِيلاً (١٠٦) قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لا تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذا يُتْلى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ سُجَّداً (١٠٧) وَيَقُولُونَ سُبْحانَ رَبِّنا إِنْ كانَ وَعْدُ رَبِّنا لَمَفْعُولاً (١٠٨) } “Biz onu hak olarak indirdik ve o hak olarak indi. Seni de sadece müjdeleyici ve uyarıcı olarak gönderdik. (105) İnsanlara ağır ağır okuyasın diye onu bir Kur'an olarak bölümlere ayırdık ve onu kısım kısım indirdik. (106) De ki: «İster ona inanın, ister inanmayın. Şüphesiz bundan önce kendilerine ilim verilenler, onlara [Kur'an] okunduğu zaman çeneleri üstüne secdeye kapanırlar.» (107) Ve derler ki: «Rabbimiz her türlü eksiklikten münezzehtir; şüphesiz Rabbimizin vaadi mutlaka gerçekleşecektir.» (108)”

الضمير في قوله أَنْزَلْناهُ عائد على القرآن المذكور، وفي قوله وَلَقَدْ صَرَّفْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ [الإسراء: ٨٩] ويجوز أن يكون الكلام آنفا. وأشار بالضمير إلى القرآن على ذكر متقدم لشهرته، كما قال حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ [ص: ٣٢] .

{ أَنْزَلْناهُ } kavlindeki zamir, zikredilen Kur'an'a râcidir; Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ صَرَّفْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ } [el-İsrâ: 89] “Andolsun biz bu Kur'an'da insanlar için her türlü misali açıkladık” kavlinde olduğu gibidir. Sözün az önce geçmiş olması da caizdir. Tıpkı { حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ } [Sâd: 32] “Nihayet [güneş] perdenin arkasına gizlendi” kavlinde olduğu gibi, meşhur oluşundan ötürü önceden zikredilen bir şeye dayanarak zamirle Kur'an'a işaret etmiştir.

وهذا كثير، قال الزهراوي: معناه بالواجب الذي هو المصلحة والسداد للناس بِالْحَقِّ في نفسه، وقوله وَبِالْحَقِّ نَزَلَ، يريد بِالْحَقِّ في أوامره ونواهيه وأخباره فبهذا التأويل يكون تكرار اللفظ لمعنى غير الأول، وذهب الطبري إلى أنهما بمعنى واحد، أي بأخباره وأوامره وبذلك نزل، وقوله وَقُرْآناً مذهب سيبويه أن نصبه بفعل مضمر يفسره الظاهر بعد، أي «وفرقنا قرآنا» ، ويصح أن يكون معطوفا على الكاف في أَرْسَلْناكَ من حيث كان إرسال هذا وإنزال هذا لمعنى واحد، وقرأ جمهور من الناس «فرقناه» بتخفيف الراء، ومعناه بيناه وأوضحناه وجعلناه فرقانا، وقرأ ابن عباس وقتادة وأبو رجاء وعلي بن أبي طالب وابن مسعود وأبي بن كعب والشعبي والحسن بخلاف، وحميد وعمرو بن فائد «فرّقناه» بتشديد الراء، إلا أن

Bu çokça görülür. Zehrâvî şöyle demiştir: Bunun anlamı; insanlar için maslahat ve doğruluk olan vacip ile, bizzat { بِالْحَقِّ } kendisi hak olarak [indirdik demektir]. { وَبِالْحَقِّ نَزَلَ } kavliyle ise emirlerinde, yasaklarında ve haberlerinde hak olarak [indiğini] kastetmektedir; bu tevile göre lafzın tekrarı, ilk anlamdan farklı bir anlam içindir. Taberî ise ikisinin de aynı anlamda olduğu görüşüne varmıştır; yani haberleri ve emirleriyle indi ve bu şekilde indi [demektir]. { وَقُرْآناً } kavline gelince; Sîbeveyh'in mezhebi, onun nasbının sonrasındaki zahir lafzın açıkladığı gizli bir fiille olduğu yönündedir; yani «ve feraknâ kur'ânen» takdirindedir. Bunun gönderilmesi ile bunun indirilmesi tek bir mana ifade ettiği cihetle, { أَرْسَلْناكَ } kavlindeki kâf harfine matuf olması da sahihtir. İnsanların cumhuru râ harfinin hafifletilmesiyle «feraknâhu» şeklinde okumuştur; bunun anlamı: «Onu açıkladık, beyan ettik ve bir furkan kıldık» demektir. İbn Abbâs, Katâde, Ebû Recâ, Ali b. Ebî Tâlib, İbn Mes'ûd, Übey b. Ka'b, Şa'bî ve bir rivayette Hasan, Humeyd ve Amr b. Fâid ise râ harfinin şeddelenmesiyle «ferraknâhu» şeklinde okumuşlardır; şu kadar var ki

في قراءة ابن مسعود وأبيّ «فرقناه عليه لتقرأه» أي أنزلناه شيئا بعد الشيء لا جملة واحدة ويتناسق هذا المعنى مع قوله لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلى مُكْثٍ، وهذا كان مما أراد الله من نزوله بأسباب تقع في الأرض من أقوال وأفعال في أزمان محدودة معينة، واختلف أهل العلم في كم القرآن من المدة؟ فقيل: في خمس وعشرين سنة، وقال ابن عباس: في ثلاث وعشرين سنة، وقال قتادة في عشرين سنة، وهذا بحسب الخلاف في سن رسول الله ﷺ، وذلك أن الوحي بدأ وهو ابن أربعين، وتم بموته، وحكى الطبري عن الحسن البصري أنه قال: نزل القرآن في ثمان عشرة سنة، وهذا قول يختل لا يصح عن الحسن والله أعلم، وتأولت فرقة قوله ﷿ عَلى مُكْثٍ

İbn Mes'ûd ve Übeyy'in kıraatinde «ferraknâhu aleyke li-tekraehu» şeklindedir; yani onu toptan değil, parça parça indirdik [demektir]. Bu anlam, O'nun: { لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلى مُكْثٍ } kavliyle de uyum sağlamaktadır. Bu durum, Allah'ın onun belirli ve sınırlı zamanlarda yeryüzünde meydana gelen söz ve fiillere dayalı sebeplerle inmesini murad ettiği şeylerden idi. İlim ehli Kur'an'ın ne kadar sürede indiği hususunda ihtilaf etmişlerdir: Yirmi beş yılda indiği söylenmiştir. İbn Abbâs: «Yirmi üç yılda» demiştir. Katâde ise: «Yirmi yılda» demiştir. Bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yaşı hususundaki ihtilafa göredir; zira vahiy o kırk yaşındayken başlamış ve vefatıyla tamamlanmıştır. Taberî, Hasan-ı Basrî'den onun: «Kur'an on sekiz yılda indi» dediğini nakletmiştir; bu tutarsız bir sözdür, Hasan'dan sahih olarak gelmemiştir, en doğrusunu Allah bilir. Bir grup, Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: { عَلى مُكْثٍ } kavlini

أي على ترسل في التلاوة، وهو ترتيل، هذا قول مجاهد وابن عباس وابن جريج وابن زيد، والتأويل الآخر أي عَلى مُكْثٍ وتطاول في المدة شيئا بعد شيء، وقوله وَنَزَّلْناهُ تَنْزِيلًا مبالغة وتأكيد بالمصدر للمعنى المتقدم ذكره في ألفاظ الآية، وأجمع القراء على ضم الميم من مُكْثٍ، ويقال مكث ومكث بفتح الميم ومكث بكسرها، وقوله قُلْ آمِنُوا بِهِ الآية تحقير للكفار، وفي ضمنه ضرب من التوعد، والمعنى أنكم لستم بحجة، فسواء علينا آمنتم أم كفرتم، وإنما ضرّ ذلك على أنفسكم، وإنما الحجة أهل العلم من قبله وهم بالصفة المذكورة، واختلف الناس في المراد ب الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ، فقالت فرقة: هم مؤمنو أهل الكتاب وقالت فرقة: هم ورقة بن نوفل وزيد بن عمرو بن نفيل ومن جرى مجراهما.

okumada ağır ağır, yani tertil üzere [okuman] olarak tevil etmiştir; bu Mücâhid, İbn Abbâs, İbn Cüreyc ve İbn Zeyd'in görüşüdür. Diğer tevile göre ise { عَلى مُكْثٍ } sürenin uzaması ve parça parça gelmesi demektir. { وَنَزَّلْناهُ تَنْزِيلًا } kavli ise âyetin lafızlarında daha önce zikredilen manayı teyit eden bir mübalağa ve mastarla yapılan bir pekiştirmedir. Kurrâ { مُكْثٍ } kelimesinin mîm harfinin zammesi üzerinde icmâ etmiştir; mîmin fethasıyla meks ve mekes, kesresiyle de miks denilir. { قُلْ آمِنُوا بِهِ } âyeti kâfirleri tahkir etmekte olup zımnında bir tür tehdit barındırmaktadır. Anlamı şudur: Siz delil değilsiniz; ister inanın ister inkâr edin bizim için birdir; bunun zararı ancak kendinizedir. Asıl hüccet, ondan önceki ilim ehlidir ve onlar zikredilen sıfata sahiptirler. İnsanlar { الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ } ile kastedilenlerin kimler olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bir grup: «Onlar Ehl-i Kitab'ın müminleridir» demiştir. Bir grup: «Onlar Varaka b. Nevfel, Zeyd b. Amr b. Nüfeyl ve onların yolundan gidenlerdir» demiştir.

وقيل إن جماعة من أهل الكتاب جلسوا وهم على دينهم فتذاكروا أمر النبي ﷺ وما أنزل عليه، وقرئ عليهم منه شيء فخشعوا وسبحوا لله، وقالوا هذا وقت نبوة المذكور في التوراة، وهذه صفته، ووعد الله به واقع لا محالة وجنحوا إلى الإسلام هذا الجنوح، فنزلت الآية فيهم، وقالت فرقة: المراد ب الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ محمد ﷺ، والضمير في قَبْلِهِ عائد على القرآن حسب الضمير في بِهِ، ويبين ذلك قوله إِذا يُتْلى، وقيل الضميران لمحمد. واستأنف ذكر القرآن في قوله إِذا يُتْلى، وقوله لِلْأَذْقانِ أي لناحيتها، وهذا كما تقول تساقط لليد والفم أي لناحيتهما، وعليهما قال ابن عباس: المعنى للوجوه، وقال الحسن: المعنى للحى، و «الأذقان» أسافل الوجوه حيث يجتمع اللحيان، وهي أقرب ما في رأس الإنسان إلى الأرض، لا سيما عند سجوده، وقال الشاعر: [الطويل]

Ehl-i Kitap'tan bir grubun kendi dinleri üzereyken oturup Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumunu ve ona indirilenleri müzakere ettikleri, kendilerine ondan bir şey okunduğunda huşû duyup Allah'ı tesbih ettikleri ve: «Tevrat'ta zikredilen peygamberin zamanı budur, sıfatı da böyledir ve Allah'ın onun hakkındaki vaadi mutlaka gerçekleşecektir» diyerek İslam'a bu şekilde meylettikleri ve âyetin onlar hakkında indiği de söylenmiştir. Bir grup: «{ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ } ile kastedilen Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir» demiştir; { قَبْلِهِ } kelimesindeki zamir, { بِهِ } kelimesindeki zamir gibi Kur'an'a râcidir; bunu { إِذا يُتْلى } kavli açıklar. İki zamirin de Muhammed'e ait olduğu ve { إِذا يُتْلى } kavlinde Kur'an zikrinin yeniden başladığı da söylenmiştir. { لِلْأَذْقانِ } kavli, yani çeneleri cihetine demektir; bu, kişinin «eline ve ağzına doğru düştü» yani onların tarafına ve üzerlerine düştü demesi gibidir. İbn Abbâs: «Bunun anlamı yüzleri üzerinedir» demiştir. Hasan: «Bunun anlamı çeneleri üzerinedir» demiştir. «el-Ezkân», iki çene kemiğinin birleştiği yüzlerin alt kısımlarıdır; özellikle secde ettiği vakit insanın başının yere en yakın olan yeridir. Şair şöyle demiştir: [Tavîl]

فخروا لأذقان الوجوه تنوشهم ... سباع من الطير العوادي وتنتف

Yüzlerinin çeneleri üstüne kapandılar; saldırgan yırtıcı kuşlar / Onları didikleyip parçalıyordu.

وإِنْ في قوله إِنْ كانَ هي عند سيبويه المخففة من الثقيلة، واللام بعدها لام التوكيد، وهي عند الفراء النافية، واللام بمعنى إلّا، ويتوجه في هذه الآية معنى آخر وهو أن يكون قوله آمِنُوا بِهِ أَوْ لا تُؤْمِنُوا مخلصا للوعيد دون التحقير، والمعنى فسترون ما تجازون به، ثم ضرب لهم المثل على جهة التقريع بمن تقدم من أهل الكتاب، أي أن الناس لم يكونوا كما أنتم في الكفر، بل الذين أوتوا التوراة والإنجيل والزبور والكتب المنزلة في الجملة، إِذا يُتْلى عَلَيْهِمْ ما نزل عليهم خشعوا وآمنوا.

{ إِنْ كانَ } kavlindeki { إِنْ } edatı Sîbeveyh'e göre şeddeli olan «inne»den hafifletilmiştir, sonrasındaki lâm ise tekit lâmıdır. Ferrâ'ya göre ise nefiy bildiren [in]dir ve lâm edatı «illâ» anlamındadır. Bu âyette başka bir mana da muhtemeldir; o da { آمِنُوا بِهِ أَوْ لا تُؤْمِنُوا } kavlinin tahkirden ziyade sırf tehdit için olmasıdır; anlamı da: «Neyle cezalandırılacağınızı yakında göreceksiniz» şeklindedir. Sonra geçmiş Ehl-i Kitap üzerinden onları azarlama kabilinden misal getirdi; yani insanlar küfürde sizin olduğunuz gibi değildi; bilakis genel olarak kendilerine Tevrat, İncil, Zebur ve indirilmiş kitaplar verilen kimseler, { إِذا يُتْلى عَلَيْهِمْ } kendilerine indirilenler okunduğu vakit huşû duyar ve iman ederlerdi.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:

[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ١٠٩ الى ١١١]

[el-İsrâ Sûresi (17): Âyetler 109'dan 111'e]

وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ يَبْكُونَ وَيَزِيدُهُمْ خُشُوعاً (١٠٩) قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ أَيًّا ما تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخافِتْ بِها وَابْتَغِ بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلاً (١١٠) وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ وَكَبِّرْهُ تَكْبِيراً (١١١)

{ وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ يَبْكُونَ وَيَزِيدُهُمْ خُشُوعاً (١٠٩) قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ أَيًّا ما تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخافِتْ بِها وَابْتَغِ بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلاً (١١٠) وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ وَكَبِّرْهُ تَكْبِيراً (١١١) } “Ağlayarak çeneleri üstüne kapanırlar ve [bu] onların huşûunu artırır. (109) De ki: «İster Allah deyin, ister Rahmân deyin; hangisiyle dua ederseniz edin, en güzel isimler O'nundur.» Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma; bu ikisinin arasında bir yol tut. (110) Ve de ki: «Çocuk edinmeyen, mülkte hiçbir ortağı olmayan ve acizlikten ötürü bir yardımcıya ihtiyacı bulunmayan Allah'a hamdolsun.» O'nu tekbir ile yücelttikçe yücelt. (111)”

هذه مبالغة في صفتهم ومدح لهم وحض لكل من ترسم بالعلم وحصل منه شيئا أن يجري إلى هذه الرتبة، وحكى الطبري عن التميمي أنه قال: إن من أوتي من العلم ما لم يبكه لخليق أن لا يكون أوتي علما ينفعه، لأن الله تعالى نعت العلماء، ثم تلا هذه الآية كلها، وقوله قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ سبب نزول هذه الآية أن المشركين سمعوا رسول الله ﷺ يدعو «يا الله يا الرحمن» ، فقالوا كان محمد أمرنا بدعاء إله واحد وهو يدعو إلهين، قاله ابن عباس، وقال مكحول: تهجد رسول الله ﷺ ليلة، فقال في دعائه «يا رحمن يا رحيم» ، فسمعه رجل من المشركين، وكان باليمامة رجل يسمى الرحمن، فقال ذلك السامع: ما بال محمد يدعو رحمن اليمامة، فنزلت مبينة أنها لمسمى واحد، فإن دعوتموه بالله فهو ذلك، وإن دعوتموه بالرحمن فهو ذلك، وقرأ طلحة بن مصرف «أيّا ما تدعوا فله الأسماء» ، أي وله سائر الأسماء الحسنى، أي التي تقتضي أفضل الأوصاف وهي بتوقيف، لا يصح وضع اسم الله بنظر إلا بتوقيف من القرآن أو الحديث، وقد روي أن لله تسعة وتسعين اسما الحديث، ونصها كلها الترمذي وغيره بسند، وتقدير الآية أي الأسماء تدعوا به فأنت مصيب له الأسماء الحسنى، ثم أمر رسول الله ﷺ أن «لا يجهر» بصلاته وأن «لا يخافت بها» ، وهو الإسرار الذي لا يسمعه المتكلم به، هذه هي حقيقته، ولكنه في الآية عبارة عن خفض الصوت وإن لم ينته إلى ما ذكرناه، واختلف المتأولون في الصلاة ما هي؟ فقال ابن عباس وعائشة وجماعة: هي الدعاء، وقال ابن عباس أيضا: هي قراءة القرآن في الصلاة، فهذا على حذف مضاف، التقدير وَلا تَجْهَرْ بقراءة صلاتك، قال: والسبب أن رسول الله ﷺ جهر بالقرآن فسمعه المشركون فسبوا القرآن ومن أنزله، فأمر رسول الله ﷺ بالوسط، ليسمع أصحابه المصلون معه، ويذهب عنه أذى المشركين، قال ابن سيرين: كان الأعراب يجهرون بتشهدهم، فنزلت الآية في ذلك، وكان أبو بكر ﵁ يسر قراءته، وكان عمر يجهر بها، فقيل لهما في ذلك، فقال أبو بكر: إنما أناجي ربي وهو يعلم حاجتي، وقال عمر أنا أطرد الشيطان وأوقظ الوسنان، فلما نزلت هذه الآية، قيل لأبي بكر: ارفع أنت قليلا، وقيل لعمر اخفض أنت قليلا، وقالت عائشة أيضا: «الصلاة» يراد بها في هذه الآية التشهد، وقال ابن عباس والحسن: المراد والمعنى: ولا تحسن صلاتك في الجهر ولا تسئها في السر، بل اتبع طريقا وسطا يكون دائما في كل حالة، وقال ابن زيد: معنى الآية النهي عما يفعله أهل الإنجيل والتوراة من رفع الصوت أحيانا فيرفع الناس معه، ويخفض أحيانا فيسكت من خلفه، وقال ابن عباس في الآية: إن معناها وَلا تَجْهَرْ بصلاة النهار وَلا تُخافِتْ بصلاة الليل، واتبع سبيلا من امتثال الأمر كما رسم لك، ذكره يحيى بن سلام والزهراوي، وقال عبد الله بن مسعود لم يخافت من أسمع أذنيه، وما روي من أنه قيل لأبي بكر ارفع أنت قليلا يرد هذا، ولكن الذي قال ابن مسعود هو أصل اللغة، ويستعمل الخفوت بعد ذلك في ارفع من ذلك، وقوله تعالى:

Bu, onların niteliklerinde bir mübalağa, onlar için bir övgü ve ilimle vasıflanıp ondan bir pay elde eden herkesin bu mertebeye koşması için bir teşviktir. Taberî, Temîmî'den onun şöyle dediğini nakletmiştir: «Kendisine kendisini ağlatmayacak bir ilim verilen kimseye fayda verecek bir ilmin verilmemiş olması kuvvetle muhtemeldir; zira Allah Teâlâ âlimleri nitelemiştir», sonra bu âyetin tamamını okudu. { قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ } kavlinin iniş sebebi şudur: Müşrikler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in «Yâ Allah, yâ Rahmân» diye dua ettiğini duydular ve: «Muhammed bize tek bir ilaha dua etmemizi emrediyordu, oysa kendisi iki ilaha dua ediyor» dediler; bunu İbn Abbâs söylemiştir. Mekhûl ise şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gece teheccüde kalktı ve duasında «Yâ Rahmân, yâ Rahîm» dedi. Müşriklerden bir adam bunu duydu; Yemâme'de de er-Rahmân diye çağrılan bir adam vardı. O işiten kişi: «Muhammed'e ne oluyor da Yemâme'nin rahmânına dua ediyor?» dedi. Bunun üzerine isimlerin tek bir müsemmâya ait olduğunu açıklayan bu âyet indi; zira O'na ister Allah diye dua edin O O'dur, ister Rahmân diye dua edin O O'dur. Talha b. Musarrif: «Eyyen mâ ted'û fe-lehü'l-esmâ'» şeklinde okumuştur; yani en üstün vasıfları gerektiren diğer en güzel isimler de O'nundur. Bunlar tevkîfîdir; akli bakışla Allah'a isim vermek ancak Kur'an veya hadisten gelen tevkîf ile sahih olur. Şüphesiz Allah'ın doksan dokuz ismi olduğu hadiste rivayet edilmiştir; Tirmizî ve başkaları bir senetle bunların tamamının metnini zikretmiştir. Âyetin takdiri: «Hangi isimle dua ederseniz edin isabet etmiş olursunuz, en güzel isimler O'nundur» şeklindedir. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e namazında sesini «pek yükseltmemesi» ve «pek de kısmaması» emredildi. [Hafet], konuşanın kendi kulağının bile duyamayacağı gizliliktir; hakikati budur, fakat âyette zikrettiğimiz dereceye varmasa bile sesi kısmaktan kinayedir. Tevil ehli namazın ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbâs, Âişe ve bir grup: «O duadır» demişlerdir. İbn Abbâs yine: «O namazdaki Kur'an kıraatidir» demiştir; bu durumda bir muzâfın hazfi söz konusudur, takdiri: { وَلا تَجْهَرْ } «namazının kıraatini pek yükseltme» şeklindedir. Râvi der ki: Bunun sebebi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kur'an'ı açıktan okuyunca müşriklerin bunu işitip Kur'an'a ve onu indirene sövmeleridir; bu yüzden Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e orta yolu tutması emredildi ki kendisiyle birlikte namaz kılan ashabı işitsin ve müşriklerin eziyeti ondan gitsin. İbn Sîrîn: «Bedeviler teşehhüdlerini açıktan okuyorlardı, âyet bu hususta indi» demiştir. Ebû Bekir radıyallâhu anh kıraatini gizler, Ömer ise açıktan okurdu. Kendilerine bu husus sorulduğunda Ebû Bekir: «Ben Rabbime münacatta bulunuyorum, O benim ihtiyacımı bilir» dedi. Ömer ise: «Ben şeytanı kovuyor, uyuklayanı uyandırıyorum» dedi. Bu âyet inince Ebû Bekir'e: «Sen biraz yükselt», Ömer'e de: «Sen biraz kıs» denildi. Âişe de: «Bu âyette namaz ile teşehhüd kastedilmektedir» demiştir. İbn Abbâs ve Hasan: «Kastedilen ve anlamı şudur: Ne namazını cehirde güzel kılıp gizlide kötü kıl, bilakis her durumda daim olacak orta bir yol tut» demişlerdir. İbn Zeyd: «Âyetin anlamı; İncil ve Tevrat ehlinin bazen sesi yükseltip insanların da onunla birlikte yükseltmesi, bazen de kısıp arkasındakilerin susması şeklindeki fiillerinden nehyetmektir» demiştir. İbn Abbâs âyet hakkında: «Bunun anlamı; gündüz namazında sesini pek yükseltme, gece namazında da pek kısma; sana çizildiği gibi emri yerine getirme hususunda bir yol tut demektir» demiştir; bunu Yahyâ b. Sellâm ve Zehrâvî zikretmiştir. Abdullah b. Mes'ûd ise: «Kendi kulaklarına işittiren kimse sesini kısmış sayılmaz» demiştir. Ebû Bekir'e «sen biraz yükselt» denildiğine dair rivayet bunu reddeder; fakat İbn Mes'ûd'un söylediği dilin aslıdır, bundan sonra hufût bundan daha yüksek [sesler] için de kullanılır. Yüce Allah'ın kavli:

وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الآية، هذه الآية رادة على اليهود والنصارى والعرب في قولهم أفذاذا: عزير وعيسى

{ وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ } âyeti; yahudilere, hıristiyanlara ve Araplara, ayrı ayrı söyledikleri «Üzeyir, Îsâ

والملائكة ذرية لله ﷾ عن أقوالهم، ورادة على العرب في قولهم لولا أولياء الله لذل وقيد لفظ الآية نفي الولاية لله ﷿ بطريق الذل وعلى جهة الانتصار، إذ ولايته موجودة بتفضله ورحمته لمن والى من صالحي عباده، قال مجاهد: المعنى لم يحالف أحدا ولا ابتغى نصر أحد، وقوله وَكَبِّرْهُ تَكْبِيراً أبلغ لفظة للعرب في معنى التعظيم والإجلال، ثم أكدها بالمصدر تحقيقا لها وإبلاغا في معناها، وروى مطرف عن عبد الله بن كعب قال: افتتحت التوراة بفاتحة سورة الأنعام وختمت بخاتمة هذه السورة.

ve melekler Allah'ın zürriyetidir» sözlerine bir reddiyedir; -Aziz ve Celil olan [Allah] onların sözlerinden yücedir- yine Arapların «Allah'ın dostları olmasaydı zelil olurdu» şeklindeki sözlerine bir reddiyedir. Âyetin lafzı, Aziz ve Celil olan Allah için zillet yoluyla ve yardım isteme kabilinden velayeti nefyetmekle kayıtlanmıştır; zira O'nun velayeti salih kullarından dost edindiği kimselere yönelik lütfu ve rahmetiyle mevcuttur. Mücâhid: «Anlamı; hiç kimseyle ittifak kurmadı ve kimseden yardım aramadı demektir» demiştir. { وَكَبِّرْهُ تَكْبِيراً } kavli ise tazim ve iclal anlamında Arapların en beliğ lafzıdır; sonra bunu gerçekleştirmek ve manasını en üst düzeye ulaştırmak için mastarla pekiştirmiştir. Mutarrif, Abdullah b. Kâ'b'dan şöyle rivayet etmiştir: «Tevrat, En'âm sûresinin fatihasıyla başlamış ve bu sûrenin hatimesiyle sona ermiştir.»

نجز تفسير سورة سبحان والحمد لله رب العالمين

Sübhân (İsrâ) sûresinin tefsiri tamamlandı. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun.