Binûn

Kehf Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: el-Muharrerü'l-Vecîz · İbn Atıyye · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قال القاضي أبو محمد: أين ذهب بهذا القائل، وما الوجه المفهوم البارع إلا أن تكون الآية خبرا عن لبثهم، ثم قيل لمحمد ﷺ قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما لَبِثُوا فخبره هذا هو الحق من عالم الغيب فليزل اختلافكم أيها المخرصون، وقال المحققون: بل قوله تعالى: وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ الآية خبر من الله تعالى عن مدة لبثهم، ثم اختلف في معنى قوله بعد الإخبار قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما لَبِثُوا فقال الطبري: إن بني إسرائيل اختلفوا فيما مضى لهم من المدة بعد الإعثار عليهم إلى مدة النبي ﷺ، فقال بعضهم إنهم لبثوا ثلاثمائة سنة وتسع سنين، فأخبر الله نبيه أن هذه المدة في كونهم نياما، وأن ما بعد ذلك مجهول للبشر، فأمره الله أن يرد علم ذلك إليه فقوله على هذا التأويل لَبِثُوا الأول، يريد في نوم الكهف، ولَبِثُوا الثاني: يريد بعد الإعثار موتى إلى مدة محمد ﵇، إلى وقت عدمهم بالبلى، على الاختلاف الذي سنذكره بعد، وقال بعضها إنه لما قال: وَازْدَادُوا تِسْعاً لم يدر الناس أهي ساعات، أم أيام، أم جمع، أم شهور، أم أعوام. واختلف بنو إسرائيل بحسب ذلك، فأمره الله برد العلم إليه، يريد في التسع فهي على هذا مبهمة، وظاهر كلام العرب والمفهوم منه أنها أعوام، والظاهر من أمرهم أنهم قاموا ودخلوا الكهف بعد عيسى بيسير، وقد بقيت من الحواريين بقية، وحكى النقاش ما معناه: أنهم لبثوا ثلاثمائة سنة شمسية بحساب الأمم، فلما كان الإخبار هنا للنبي العربي ذكرت التسع، إذ المفهوم عنده من السنين القمرية، فهذه الزيادة هي ما بين الحسابين، وقرأ الجمهور «ثلاثمائة سنين» بتنوين مائة ونصب «سنين» على البدل من «ثلاثمائة» ، وعطف البيان، وقيل على التفسير والتمييز وقرأ حمزة والكسائي ويحيى وطلحة والأعمش بإضافة «مائة» إلى «سنين» ، وترك التنوين، وكأنهم جعلوا «سنين» بمنزلة سنة، إذ المعنى بهما واحد قال أبو علي: إذ هذه الأعداد التي تضاف في المشهور إلى الآحاد نحو ثلاثمائة رجل وثوب، قد تضاف إلى الجموع، وأنحى أبو حاتم على هذه القراءة، وفي مصحف عبد الله بن مسعود:

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu sözü söyleyen nereye gitmiş [ne kadar yanılmış]! Açık ve anlaşılır olan vecih, ayetin onların [mağarada] kalış sürelerine dair bir haber olması; sonra Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e { قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما لَبِثُوا } “De ki: «Ne kadar kaldıklarını Allah daha iyi bilir.»” denilmiş olmasıdır. Dolayısıyla O'nun bu haberi, gaybı bilenden gelen haktır; öyleyse ey tahmin yürütenler, ihtilafınız son bulsun! Muhakkikler ise şöyle demiştir: Bilakis Yüce Allah'ın { وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ } “Onlar mağaralarında kaldılar...” ayeti, onların kalış süreleri hakkında Yüce Allah'tan bir haberdir. Ardından, bu haberden sonra gelen { قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما لَبِثُوا } “De ki: «Ne kadar kaldıklarını Allah daha iyi bilir.»” buyruğunun anlamı hakkında ihtilaf edilmiştir. Taberî der ki: İsrâiloğulları, onların bulunmalarından Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in dönemine kadar geçen süre hakkında ihtilaf ettiler. Bazıları onların üç yüz dokuz yıl kaldıklarını söyledi. Allah da Peygamberine bu sürenin onların uykuda kaldıkları süre olduğunu, bundan sonrasının ise insanlar için meçhul olduğunu bildirdi ve Allah ona bunun bilgisini Kendisine havale etmesini emretti. Bu yoruma göre birinci { لَبِثُوا } ile mağaradaki uykuları kastedilmektedir; ikinci { لَبِثُوا } ile ise -daha sonra zikredeceğimiz ihtilafa göre- bulunmalarından sonra ölü olarak Muhammed aleyhisselâm'ın dönemine, çürüyüp yok oldukları vakte kadar [kalışları] kastedilmektedir. Bazıları ise şöyle demiştir: { وَازْدَادُوا تِسْعاً } “ve dokuz [yıl] da artırdılar” buyurduğunda insanlar bunun saatler mi, günler mi, haftalar mı, aylar mı yoksa yıllar mı olduğunu bilemediler. İsrâiloğulları da buna göre ihtilafa düştüler; bunun üzerine Allah, -dokuz hakkında- bilginin Kendisine havale edilmesini emretti; dolayısıyla bu yoruma göre [dokuz] mübhemdir. Arapların kelamının zahiri ve bundan anlaşılan ise bunların yıllar olduğudur. Onların durumunun zahirinden anlaşılan, Îsâ'dan az bir süre sonra, Havârîlerden geriye kalanlar varken kalkıp mağaraya girdikleridir. Nakkâş, anlamı şu olan bir rivayet nakletmiştir: Onlar milletlerin hesabına göre üç yüz güneş yılı kaldılar. Buradaki haber Arap Peygamber'e olunca, onun nezdinde anlaşılan ay yılı olduğundan dokuz [yıl] zikredildi; işte bu fazlalık, iki hesap arasındaki farktır. Cumhur «ثلاثمائة سنين» şeklinde, "mâe" kelimesini tenvinli ve "sinîn" kelimesini "selâsemâe"den bedel ve atf-ı beyân olarak mansub okumuştur; tefsir ve temyiz olarak [mansub olduğu da] söylenmiştir. Hamza, el-Kisâî, Yahyâ, Talha ve el-A‘meş ise tenvini terk ederek "mâe" kelimesini "sinîn"e izâfetle okumuşlardır; sanki onlar "sene" ile aynı manada olduğu için "sinîn"i sene konumunda kılmışlardır. Ebû Ali şöyle demiştir: Çünkü meşhur olan kullanımda tekillere muzaf olan bu sayılar -mesela üç yüz adam ve üç yüz elbise gibi- bazen çoğullara da muzaf olabilir. Ebû Hâtim bu kıraate karşı çıkmıştır. Abdullah b. Mes‘ûd'un mushafında ise:

«ثلاثمائة سنة» ، وقرأ الضحاك «ثلاثمائة سنون» ، بالواو، وقرأ أبو عمرو بخلاف: «تسعا» بفتح التاء، وقرأ الجمهور «تسعا» بكسر التاء، وقوله أَبْصِرْ بِهِ وَأَسْمِعْ أي ما أبصره وأسمعه. قال قتادة: لا أحد أبصر من الله ولا أسمع، وهذه عبارات عن الإدراك، ويحتمل أن يكون المعنى: أبصر به أي بوحيه وإرشاده هداك وحججك والحق من الأمور. وأسمع به العالم، فتكون أمرين، لا على وجه التعجب، وقوله ما لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ يحتمل أن يعود الضمير في لَهُمْ على أصحاب الكهف، أي هذه قدرته وحده، لم

«ثلاثمائة سنة» şeklindedir. Dahhâk vav ile «ثلاثمائة سنون» okumuştur. Ebû Amr bir rivayette ت harfinin fethasıyla «تسعا» okumuş; cumhur ise ت harfinin kesresiyle «تسعا» okumuştur. { أَبْصِرْ بِهِ وَأَسْمِعْ } “O ne güzel görür, O ne güzel işitir!” buyruğu ise; O ne kadar basirdir/görücüdür ve ne kadar işiticidir demektir. Katâde: "Allah'tan daha iyi gören ve daha iyi işiten hiç kimse yoktur." demiştir. Bunlar idraki ifade eden tabirlerdir. Mananın şöyle olması da muhtemeldir: O'nunla yani O'nun vahyi ve irşadıyla hidayetini, delillerini ve işlerin hakikatini gör; ve âleme O'nunla işittir. Böylece taaccüb (şaşkınlık/hayret) tarzında değil, iki emir kipi olurlar. { ما لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ } “Onların O'ndan başka hiçbir dostu yoktur.” buyruğunda { لَهُمْ } zamirinin Ashâb-ı Kehf'e dönmesi muhtemeldir; yani bu, yalnızca O'nun kudretidir;

يوالهم غيره بتلطف لهم، ولا اشترك معه أحد في هذا الحكم، ويحتمل أن يعود الضمير في لَهُمْ على معاصري رسول الله ﷺ من الكفار ومشاقيه، وتكون الآية اعتراضا بتهديد، وقرأ الجمهور «ولا يشرك في حكمه أحدا» بالياء من تحت على معنى الخبر عن الله تعالى، وقرأ ابن عامر والحسن وأبو رجاء وقتادة والجحدري «ولا تشرك» بالتاء من فوق، على جهة النهي للنبي ﵇، ويكون قوله «ولا تشرك» عطفا على أَبْصِرْ وَأَسْمِعْ، وقرأ مجاهد «ولا يشرك» بالياء من تحت وبالجزم، قال يعقوب لا أعرف وجهه، وحكى الطبري عن الضحاك بن مزاحم أنه قال: نزلت هذه الآية: وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلاثَ مِائَةٍ فقط، فقال الناس هي أشهر أم أيام أم أعوام؟ فنزلت سِنِينَ وَازْدَادُوا تِسْعاً وأما هل دام أهل الكهف وبقيت أشخاصهم محفوظة بعد الموت؟ فاختلفت الروايات في ذلك، فروي عن ابن عباس أنه مر بالشام في بعض غزواته، مع ناس على موضع الكهف وجبله، فمشى الناس إليه، فوجدوا عظاما، فقالوا هذه عظام أصحاب الكهف، فقال لهم ابن عباس: أولئك قوم فنوا وعدموا منذ مدة طويلة فسمعه راهب، فقال ما كنت أحسب أن أحدا من العرب يعرف هذا، فقيل له هذا ابن عم نبينا فسكت، وروت فرقة أن رسول الله ﷺ: قال ليحجن عيسى ابن مريم ومعه أصحاب الكهف، فإنهم لم يحجوا بعد.

O'ndan başkası onlara lütufta bulunarak dostluk etmemiştir ve bu hükümde hiç kimse O'na ortak olmamıştır. { لَهُمْ } zamirinin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in çağdaşı olan kâfirlere ve ona muhalefet edenlere dönmesi ve ayetin bir tehdit içeren itiraziyye (ara cümle) olması da muhtemeldir. Cumhur «ولا يشرك في حكمه أحدا» şeklinde, Yüce Allah'tan haber manasında alttan yâ ile okumuştur. İbn Âmir, el-Hasan, Ebû Recâ, Katâde ve el-Cahderî ise Peygamber aleyhisselâm'a nehiy (yasaklama) cihetiyle üstten tâ ile «ولا تشرك» şeklinde okumuşlardır; bu takdirde «ولا تشرك» sözü { أَبْصِرْ وَأَسْمِعْ } üzerine matuf olur. Mücâhid ise alttan yâ ve cezimle «ولا يشرك» şeklinde okumuştur. Ya‘kûb: "Bunun vechini bilmiyorum." demiştir. Taberî, Dahhâk b. Müzâhim'den onun şöyle dediğini nakletmiştir: Bu ayet sadece { وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلاثَ مِائَةٍ } “Onlar mağaralarında üç yüz... kaldılar” şeklinde indi; bunun üzerine insanlar: "Aylar mı, günler mi, yoksa yıllar mı?" dediler. Bunun üzerine { سِنِينَ وَازْدَادُوا تِسْعاً } “yıl... ve dokuz [yıl] da artırdılar” nazil oldu. Ashâb-ı Kehf'in [bedenlerinin] devam edip etmediği ve şahıslarının ölümden sonra korunmuş olarak kalıp kalmadığı konusuna gelince; bu husustaki rivayetler farklılık göstermiştir. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o, gazvelerinden birinde Şam'da bir grup insanla birlikte mağaranın ve dağının bulunduğu yere uğradı. İnsanlar oraya doğru yürüdüler ve kemikler buldular. "Bunlar Ashâb-ı Kehf'in kemikleridir." dediler. Bunun üzerine İbn Abbâs onlara: "Onlar uzun bir zaman önce yok olup gitmiş bir kavimdir." dedi. Bunu bir rahip işitti ve: "Araplardan birinin bunu bileceğini sanmazdım." dedi. Ona: "Bu, Peygamberimizin amcasının oğludur." denilince sustu. Bir grup ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Meryem oğlu Îsâ beraberinde Ashâb-ı Kehf olduğu halde muhakkak haccedecektir; çünkü onlar henüz hac yapmamışlardır.»

قال القاضي أبو محمد: وبالشام على ما سمعت من ناس كثير، كهف كان فيه موتى، يزعم محاويه أنهم أصحاب الكهف، وعليهم مسجد وبناء يسمى الرقيم، ومعهم كلب رمة، وبالأندلس في جهة غرناطة بقرب قرية تسمى لوشة، كهف فيه موتى ومعهم كلب رمة، وأكثرهم قد انجرد لحمه، وبعضهم متماسك، وقد مضت القرون السالفة ولم نجد من علم شأنهم إشارة، ويزعم ناس أنهم أصحاب الكهف، دخلت إليهم فرأيتهم سنة أربع وخمسمائة، وهم بهذه الحالة، وعليهم مسجد، وقريب منهم بناء رومي يسمى الرقيم، كأنه قصر محلق قد بقي بعض جدرانه وهو في فلاة من الأرض حزنة وبأعلى حضرة غرناطة مما يلي القبلة آثار مدينة قديمة رومية يقال لها مدينة دقيوس، وجدنا في آثارها غرائب في قبور ونحوها.

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Şam'da, pek çok kimseden işittiğime göre, içinde ölülerin bulunduğu bir mağara vardı. Çevresindekiler bunların Ashâb-ı Kehf olduğunu iddia etmekteydi; üzerlerinde bir mescid ve Rakîm adı verilen bir yapı vardı ve yanlarında da çürümüş bir köpek [cesedi] bulunuyordu. Endülüs'te ise Gırnata tarafında Loja (Lûşe) adı verilen bir köyün yakınında, içinde ölülerin bulunduğu ve yanlarında çürümüş bir köpek olan bir mağara vardır; çoğunun eti dökülmüş, bazısı ise bütünlüğünü korumaktadır. Geçmiş asırlar akıp gitmiş ve onların durumunun bilgisine dair hiçbir işarete rastlamamışızdır. İnsanlar bunların Ashâb-ı Kehf olduğunu iddia etmektedir. Beş yüz dört yılında onların yanına girdim ve onları bu halde gördüm; üzerlerinde bir mescid ve yakınlarında da Rakîm adı verilen, bazı duvarları kalmış, yüksek bir sarayı andıran, engebeli ve ıssız bir arazide bulunan bir Roma yapısı vardı. Gırnata şehrinin üst tarafında kıbleye doğru olan kısımda ise Dekyûs (Decius) şehri denilen eski bir Roma şehrinin kalıntıları vardır; kalıntıları arasında kabirler ve benzeri şeylerde acayip durumlar bulduk.

قال القاضي أبو محمد: وإنما استسهلت ذكر هذا مع بعده لأنه عجب يتخلد ذكره ما شاء الله ﷿، وقوله وَاتْلُ ما أُوحِيَ إِلَيْكَ الآية، من قرأ «ولا تشرك» بالنهي، عطف قوله وَاتْلُ عليه، ومن قرأ «ولا يشرك» ، جعل هذا أمرا بدىء به كلام آخر ليس من الأول، وكأن هذه الآية، في معنى الإعتاب للنبي ﵇، عقب العتاب الذي كان تركه الاستثناء، كأنه يقول هذه أجوبة الأسئلة فاتل وحي الله إليك، أي اتبع في أعمالك، وقيل اسرد بتلاوتك ما أوحي إليك من كتاب ربك، لا نقض في قوله، ولا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ، وليس لك سواه جانب تميل إليه، وتستند، و «الملتحد» : الجانب الذي يمال إليه، ومعنى اللحد كأنه الميل في أحد شقي القبر، ومنه الإلحاد في الحق، وهو الميل عن الحق، ولا يفسر قوله لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ أمر النسخ لأن المعنى: إما أن يكون لا مبدل سواه فتبقى الكلمات على الإطلاق، وإما أن يكون أراد من «الكلمات» الخبر ونحوه، مما لا يدخله نسخ، والإجماع أن الذي لا يتبدل هو الكلام القائم بالذات الذي بحسبه يجري القدر. فأما الكتب المنزلة فمذهب ابن عباس أنها لا تبدل إلا بالتأويل.

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Uzak bir ihtimal olmasına rağmen bunu zikretmeyi uygun gördüm; çünkü bu, Allah Azze ve Celle'nin dilediği müddetçe zikri kalıcı olacak hayret verici bir şeydir. { وَاتْلُ ما أُوحِيَ إِلَيْكَ } “Sana vahyolunanı oku...” ayetine gelince: «ولا تشرك» kıraatini nehiy olarak okuyan kimse, { وَاتْلُ } buyruğunu onun üzerine atfetmiştir. «ولا يشرك» okuyan ise bunu, önceki söze dahil olmayan, başka bir söze başlanan bir emir kılmıştır. Sanki bu ayet, istisnayı terk etmesinden dolayı vaki olan sitemin ardından Peygamber aleyhisselâm'a bir hoşnut etme/gönül alma anlamındadır; sanki şöyle demektedir: Soruların cevapları bunlardır, öyleyse Allah'ın sana vahyini oku, yani amellerinde ona uy! Bir görüşe göre de: Rabbinin Kitabı'ndan sana vahyolunanı tilavet ederek art arda oku; O'nun sözünde bozulma yoktur, { لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ } “O'nun kelimelerini değiştirebilecek hiçbir güç yoktur”, O'ndan başka yöneleceğin ve dayanacağın hiçbir sığınak yoktur. *el-Mültehad* (المُلْتَحَد), yönelinen taraf demektir. *Lahid* kelimesinin anlamı ise sanki kabrin iki yanından birine meyletmektir; haktan meyletmek/sapmak anlamına gelen *ilhâd* (الإلحاد) da bu köktendir. { لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ } “O'nun kelimelerini değiştirebilecek hiçbir güç yoktur” buyruğu nesh meselesiyle tefsir edilmez; zira anlam: ya O'ndan başka değiştirecek kimse yoktur şeklindedir ve böylece kelimeler mutlak kalır; ya da neshin girmeyeceği haber ve benzeri "kelimeler" kastedilmiştir. Değişmeyen şeyin, kaderin kendisine göre cereyan ettiği zâtî kelam olduğu hususunda icmâ vardır. İndirilen kitaplara gelince; İbn Abbâs'ın mezhebine göre bunlar tevil dışında değiştirilemez.

قوله ﷿:

Allah Azze ve Celle'nin şu buyruğu:

[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٢٨ الى ٢٩]

[Kehf Suresi (18), Ayetler 28-29]

وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ وَلا تَعْدُ عَيْناكَ عَنْهُمْ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَلا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنا وَاتَّبَعَ هَواهُ وَكانَ أَمْرُهُ فُرُطاً (٢٨) وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ إِنَّا أَعْتَدْنا لِلظَّالِمِينَ ناراً أَحاطَ بِهِمْ سُرادِقُها وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغاثُوا بِماءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرابُ وَساءَتْ مُرْتَفَقاً (٢٩)

{ وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ وَلا تَعْدُ عَيْناكَ عَنْهُمْ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَلا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنا وَاتَّبَعَ هَواهُ وَكانَ أَمْرُهُ فُرُطاً (٢٨) وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ إِنَّا أَعْتَدْنا لِلظَّالِمِينَ ناراً أَحاطَ بِهِمْ سُرادِقُها وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغاثُوا بِماءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرابُ وَساءَتْ مُرْتَفَقاً (٢٩) } “Sabah akşam Rablerinin rızasını dileyerek O'na dua edenlerle birlikte sen de sabret! Dünya hayatının süsünü isteyerek gözlerini onlardan ayırma! Kalbini Bizi anmaktan gafil kıldığımız, hevasına uymuş ve işi taşkınlık olmuş kimseye boyun eğme! (28) Ve de ki: «Hak, Rabbinizdendir. Artık dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin!» Şüphesiz Biz, zalimler için duvarları kendilerini çepeçevre kuşatmış bir ateş hazırladık. Eğer yardım dilerlerse, yüzleri kavuran erimiş maden gibi bir su ile kendilerine yardım edilir. O ne kötü bir içecektir ve [o ateş] ne kötü bir kalma yeridir! (29)”

سبب هذه الآية أن عظماء الكفار قيل من أهل مكة، وقيل عيينة بن حصن وأصحابه والأول أصوب، لأن السورة مكية، قالوا لرسول الله ﷺ: لو أبعدت هؤلاء عن نفسك لجالسناك وصحبناك، يريدون عمار بن ياسر وصهيب بن سنان وسلمان الفارسي وابن مسعود وغيرهم من الفقراء كبلال ونحوه، وقالوا إن ريح جباتهم تؤذينا، فنزلت الآية بسبب ذلك، وروي أن رسول الله ﷺ خرج إليهم وجلس بينهم، وقال الحمد لله الذي جعل من أمتي من أمرت أن أصبر نفسي معه، وروي أنه قال لهم رحبا بالذي عاتبني فيهم ربي، وروى سلمان أن المؤلفة قلوبهم، عيينة بن حصن والأقرع بن حابس وذويهم، قالوا ما ذكر، فنزلت الآية في ذلك.

Bu ayetin nüzul sebebi şudur: Kâfirlerin ileri gelenleri -Mekke ehlinden oldukları söylenmiştir; Uyeyne b. Hısn ve arkadaşları olduğu da söylenmiştir, ancak birincisi daha doğrudur; çünkü sure Mekkîdir- Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Eğer şunları yanından uzaklaştırırsan seninle oturur ve sohbet ederiz." dediler. Bununla Ammâr b. Yâsir, Suheyb b. Sinân, Selmân-ı Fârisî, İbn Mes‘ûd ve Bilâl gibi diğer fakirleri kastediyorlardı. "Onların cübbelerinin kokusu bizi rahatsız ediyor." dediler ve ayet bu sebeple nazil oldu. Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların yanına çıktı, aralarına oturdu ve: «Ümmetimden, kendileriyle birlikte sabretmem emrolunan kimseleri var eden Allah'a hamdolsun.» buyurdu. Onlara: «Rabbimin haklarında beni uyardığı kimselere merhaba!» dediği de rivayet edilmiştir. Selmân ise müellefe-i kulûbdan Uyeyne b. Hısn, el-Akra‘ b. Hâbis ve yanındakilerin bu zikredilen sözü söylediklerini, ayetin de bunun üzerine indiğini rivayet etmiştir.

قال القاضي أبو محمد: فالآية على هذا مدنية، ويشبه أن تكون الآية مكية، وفعل المؤلفة قريش فرد بالآية عليهم، وَاصْبِرْ معناه احبس، ومنه المصبورة التي جاء فيها الحديث: نهى رسول الله ﷺ عن صبر الحيوان، أي حبسه للرمي ونحوه، وقرأ الجمهور «بالغداة» ، وقرأ ابن عامر «بالغدوة» وهي قراءة نصر بن عاصم ومالك بن دينار وأبي عبد الرحمن والحسن، وهي في الخط على القراءتين بالواو، فمن يقرأها «بالغداة» يكتبها «بالغدوة» كما تكتب «الصلاة والزكوة» ، وفي قراءة من قرأ «بالغدوة» ضعف لأن «غدوة» اسم معروف فحقه أن لا تدخل عليه الألف واللام ووجه القراءة بذلك أنهم ألحقوها ضربا من التنكير إذ قالوا حيث غدوة يريدون الغدوات فحسن دخول الألف واللام كقولهم الفينة وفينة اسم معرف، والإشارة بقوله يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ إلى الصلوات الخمس. قاله ابن عمر ومجاهد وإبراهيم، وقال قتادة المراد صلاة الفجر، وصلاة العصر.

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu takdirde ayet Medenîdir. Muhtemeldir ki ayet Mekkî olup müellefe Kureyş'in yaptığını yapınca ayet onlara bir cevap olmuştur. { وَاصْبِرْ } kelimesinin anlamı "tut, alıkoy" demektir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hayvanın "sabr" edilmesini (yani atış yapmak ve benzeri şeyler için hapsedilip bağlanmasını) nehyettiğine dair hadiste geçen *el-masbûre* (المصبورة) de bu köktendir. Cumhur «بالغداة» şeklinde okumuştur. İbn Âmir ise «بالغدوة» okumuştur; bu, Nasr b. Âsım, Mâlik b. Dînâr, Ebû Abdirrahmân ve el-Hasan'ın da kıraatidir. Her iki kıraatte de yazıda vav iledir; zira «بالغداة» okuyan kimse de onu «الصلاة والزكوة» yazıldığı gibi «بالغدوة» şeklinde yazar. «بالغدوة» okuyan kimsenin kıraatinde bir zayıflık vardır; zira *gadvah* (غدوة) marife (belirli) bir isimdir, dolayısıyla başına harf-i tarif (elif-lâm) gelmemesi gerekirdi. Bu kıraatin vechi ise, onlar *haysü gadvete* (حيث غدوة) deyip sabahları kastettiklerinde bunu bir nevi nekre kılmışlar, böylece marife bir isim olan *feyneh* (فينة) kelimesine elif-lâm dahil edip *el-feynete* (الفينة) demeleri gibi elif-lâmın girmesi caiz olmuştur. { يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ } “Sabah akşam Rablerine dua ederler” buyruğu ile beş vakit namaza işaret edilmektedir. Bunu İbn Ömer, Mücâhid ve İbrâhîm söylemiştir. Katâde ise sabah namazı ile ikindi namazının kastedildiğini söylemiştir.

قال القاضي أبو محمد: ويدخل في الآية من يدعو في غير صلاة، ومن يجتمع لمذاكرة علم، وقد روى عبد الله بن عمر عن النبي ﷺ أنه قال «لذكر الله بالغداة والعشي أفضل من حطم السيوف في سبيل الله، ومن إعطاء المال سحا» ، وقرأ أبو عبد الرحمن «بالغدو» دون هاء، وقرأ ابن أبي عبلة «بالغدوات» «والعشيات» على الجمع، وقوله وَلا تَعْدُ عَيْناكَ أي لا تتجاوز عنهم إلى أبناء الدنيا والملابس من الكفار، وقرأ الحسن «ولا تعدّ عينيك» بضم التاء وفتح العين وشد الدال المكسورة، أي لا تجاوزها أنت عنهم، وروي عنه «ولا تعد عينيك» بضم التاء وسكون العين، وقوله مَنْ أَغْفَلْنا قيل إنه أراد بذلك معينا وهو عيينة بن حصن، والأقرع قاله خباب، وقيل إنما أراد من هذه صفته، وإنما المراد أولا كفار قريش، لأن الآية مكية، وقرأ الجمهور «أغفلنا قلبه» بنصب الباء على معنى جعلناه غافلا، وقرأ عمرو بن

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Namaz dışında dua eden ve ilim müzakeresi için toplanan kimseler de ayetin kapsamına girer. Abdullah b. Ömer Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet etmiştir: «Sabah ve akşam Allah'ı zikretmek, Allah yolunda kılıçları kırmaktan ve malı bolca dağıtmaktan daha faziletlidir.» Ebû Abdirrahmân ه harfi olmaksızın «بالغدو» şeklinde okumuştur. İbn Ebî Able ise çoğul olarak «بالغدوات والعشيات» şeklinde okumuştur. { وَلا تَعْدُ عَيْناكَ } “Gözlerini onlardan ayırma” buyruğu; kâfirlerden dünya ehline ve şatafatlı giyinenlere doğru gözlerini onlardan aşırıp geçirme demektir. el-Hasan ت harfinin zammesi, ع harfinin fethası ve meksur د harfinin şeddesiyle «ولا تعدّ عينيك» şeklinde okumuştur; yani sen bizzat gözlerini onlardan geçirme demektir. Ondan ت harfinin zammesi ve ع harfinin sükûnuyla «ولا تعد عينيك» şeklinde de rivayet edilmiştir. { مَنْ أَغْفَلْنا } “[kalbini] gafil kıldığımız kimse” buyruğu hakkında; bununla belirli bir şahsın, yani Habbâb'ın belirttiğine göre Uyeyne b. Hısn ile el-Akra'ın kastedildiği söylenmiştir. Bu sıfata sahip kimselerin kastedildiği de söylenmiştir; nitekim sure Mekkî olduğu için ilk etapta Kureyş kâfirleri kastedilmiştir. Cumhur «أغفلنا قلبه» şeklinde, "onu gafil kıldık" manasında ب harfinin nasbıyla okumuştur. Amr b.

فائد وموسى الأسواري «أغفلنا قلبه» على معنى أهمل ذكرنا وتركه، قال ابن جني المعنى من ظننا غافلين عنه، وذكر أبو عمرو الداني أنها قراءة عمرو بن عبيد و «الفرط» يحتمل أن يكون بمعنى التفريط والتضييع، أي أمره الذي يجب أن يلتزم، ويحتمل أن يكون بمعنى الإفراط والإسراف، أي أمره وهواه الذي هو بسبيله، وقد فسره المتأولون بالعبارتين: أعني التضييع والإسراف، وعبر خباب عنه بالهلاك، وداود بالندامة، وابن زيد بالخلاف للحق، وهذا كله تفسير بالمعنى، وقوله تعالى: وَقُلِ الْحَقُّ الآية، المعنى وقل لهم يا محمد هذا الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ أي هذا القرآن، أو هذا الإعراض عنكم، وترك الطاعة لكم، وصبر النفس مع المؤمنين، وقرأ قعنب وأبو السمال «وقل» بفتح اللام قال أبو حاتم وذلك رديء في العربية، وقوله فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ الآية توعد وتهديد، أي فليختر كل امرئ لنفسه ما يجده غدا عند الله ﷿، وتأولت فرقة فَمَنْ شاءَ الله إيمانه فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ الله كفره فَلْيَكْفُرْ، وهو متوجه، أي فحقه الإيمان وحقه الكفر، ثم عبر عن ذلك بلفظ الأمر الزما وتحريضا، ومن حيث للإنسان في ذلك التكسب الذي به يتعلق ثواب الإيمان وعقاب الكفر، وقرأ الحسن وعيسى الثقفي «فليؤمن» «وليكفر» بكسر اللامين وأَعْتَدْنا مأخوذ من العتاد وهو الشيء المعد الحاضر و «السرادق» وهو الجدار المحيط كالحجرة التي تدور وتحيط الفسطاط، وقد تكون من نوع الفسطاط أديما أو ثوبا أو نحوه، ومنه قول رؤبة: [الرجز]

Fâid ve Mûsâ el-Usvârî «أغفلنا قلبه» şeklinde, "zikrimizi ihmal edip terk etti" manasında okumuşlardır. İbn Cinnî: "Mana, bizi kendisinden gafil sanan kimsedir." demiştir. Ebû Amr ed-Dânî bunun Amr b. Ubeyd'in kıraati olduğunu zikretmiştir. *el-Furut* (الفُرُط) kelimesinin *tefrît* (aşırı ihmal) ve zayi etmek anlamında olması muhtemeldir; yani bağlanması gereken işi [zayi olmuştur]. *İfrât* (haddi aşma) ve israf anlamında olması da muhtemeldir; yani peşinde olduğu işi ve hevası [haddi aşmıştır]. Müteevviller bunu her iki ifadeyle de yani zayi etmek ve israf ile tefsir etmişlerdir. Habbâb bunu helak ile, Dâvûd pişmanlık ile, İbn Zeyd ise hakka muhalefet ile ifade etmiştir; bunların hepsi mana ile tefsirdir. Yüce Allah'ın { وَقُلِ الْحَقُّ } “Ve de ki: «Hak...»” ayetinin manası: Ey Muhammed, onlara de ki, Rabbinizden gelen bu Kur'an veya sizden yüz çevirmek, size boyun eğmeyi terk etmek ve müminlerle birlikte sabretmek { الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden gelen haktır”. Ka‘neb ve Ebû's-Semmâl ل harfinin fethasıyla «وقل» okumuşlardır. Ebû Hâtim: "Bu, Arapçada bozuktur." demiştir. { فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ } “Artık dileyen iman etsin...” buyruğu bir tehdit ve korkutmadır; yani her fert yarın Allah Azze ve Celle katında bulacağı şeyi kendisi için seçsin demektir. Bir grup ise bunu: "Allah'ın iman etmesini dilediği kimse iman etsin, Allah'ın inkâr etmesini dilediği kimse de inkâr etsin" şeklinde yorumlamıştır ki bu da tutarlıdır; yani onun hakkı iman, diğerinin hakkı inkârdır. Sonra bu durum, gereklilik ve teşvik maksadıyla emir lafzıyla ifade edilmiştir ve zira imanın sevabının ve küfrün cezasının taalluk ettiği kesb (kazanım) insana aittir. el-Hasan ve Îsâ es-Sekafî her iki ل harfinin kesresiyle «فليؤمن» «وليكفر» okumuşlardır. { أَعْتَدْنا } kelimesi, hazır ve hazırlanmış şey anlamına gelen *atâd* (عتاد) kelimesinden alınmıştır. *es-Surâdık* (السرادق) ise çadırı kuşatıp çevreleyen oda gibi çevreleyici duvardır; bazen de çadır türünden, deriden veya kumaştan ya da benzeri şeylerden olur. Ru'be'nin şu sözü bu kabildendir: [Recez]

يا حكم بن المنذر بن الجارود ... سرادق والمجد عليك ممدود

"Ey Cârûd oğlu Münzir oğlu Hakem! Çadır ve şeref senin üzerine gerilmiştir."

ومنه قول سلامة بن جندل: [الطويل]

Selâme b. Cendel'in şu sözü de bu kabildendir: [Tavîl]

هو المولج النعمان بيتا سماؤه ... صدور الفيول بعد بيت مسردق

"O, Nu‘mân'ı çadırla çevrilmiş bir evin ardından tavanı fillerin göğüsleri olan bir eve sokandır."

وقال الزجاج «السرادق» كل ما أحاط بشيء.

Zeccâc: "*Surâdık*, bir şeyi kuşatan her şeydir." demiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهو عندي أخص مما قال الزجاج، واختلف في «سرادق» النار فقال ابن عباس سُرادِقُها حائط من نار وقالت فرقة سُرادِقُها دخان يحيط بالكفار، وقوله تعالى: انْطَلِقُوا إِلى ظِلٍّ ذِي ثَلاثِ شُعَبٍ [المرسلات: ٣٠] وقالت فرقة الإحاطة هي في الدنيا، والسرادق البحر، وروي هذا المعنى عن النبي ﷺ من طريق يعلى بن أمية، فيجيء قوله تعالى: أَحاطَ بِهِمْ أي بالبشر ذكر الطبري الحديث عن يعلى قال، قال رسول الله ﷺ «البحر هي جهنم» وتلا هذه الآية: ثم قال «والله لا أدخله أبدا أو ما دمت حيا» ، وروي عنه أيضا ﵇ من طريق أبي سعيد الخدري أنه قال «سرادق النار أربعة جدور، كتف عرض كل جدار مسيرة أربعين سنة» ، وقوله ﷿ يُغاثُوا أي يكون لهم مقام الغوث وهذا نحو قول الشاعر: [الوافر] تحية بينهم ضرب وجيع أي القائم مقام التحية و «المهل» قال أبو سعيد عن النبي ﵇ هو دردي الزيت إذا انتهى حده، وقالت فرقة هو كل مائع سخن حتى انتهى حره، وقال ابن مسعود وغيره هو كل ما أذيب من ذهب أو فضة أو رصاص أو نحو هذا من الفلز حتى يميع، وروي أن عبد الله بن مسعود أهديت إليه سقاية من ذهب أو فضة فأمر بها فأذيبت حتى تميعت وتلونت ألوانا ثم دعا من ببابه من أهل الكوفة، فقال ما رأيت في الدنيا

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bana göre bu, Zeccâc'ın söylediğinden daha özeldir. Cehennemin "surâdık"ı hakkında ihtilaf edilmiştir: İbn Abbâs { سُرادِقُها } ateşten bir duvardır demiştir. Bir grup, { سُرادِقُها } kâfirleri kuşatan bir dumandır demiştir; Yüce Allah'ın { انْطَلِقُوا إِلى ظِلٍّ ذِي ثَلاثِ شُعَبٍ } [Mürselât: 30] buyruğu [böyledir]. Bir grup ise bu kuşatmanın dünyada olduğunu ve surâdıkın deniz olduğunu söylemiştir. Bu mana Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den Ya‘lâ b. Ümeyye yoluyla rivayet edilmiştir; bu durumda Yüce Allah'ın { أَحاطَ بِهِمْ } buyruğu yani insanları kuşatmıştır anlamına gelir. Taberî, Ya‘lâ'dan gelen hadisi zikretmiştir: O şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Deniz, o cehennemdir.» buyurdu ve bu ayeti okudu; sonra şöyle dedi: «Vallahi oraya asla veya hayatta olduğum müddetçe girmem.» Ondan (aleyhisselâm) Ebû Saîd el-Hudrî yoluyla da şöyle rivayet edilmiştir: «Cehennemin surâdıkı dört duvardır; her bir duvarın kalınlığı kırk yıllık yoldur.» Allah Azze ve Celle'nin { يُغاثُوا } “kendilerine yardım edilir” buyruğu; onlar için yardım yerine geçen şey olur demektir. Bu, şairin şu sözü gibidir: [Vâfir] "Aralarındaki selamlaşma can yakıcı bir vuruştur." yani selamlaşma yerine geçen şeydir. *el-Mühl* (المهل) hakkında Ebû Saîd Peygamber aleyhisselâm'dan şöyle rivayet etmiştir: O, kaynaması son noktaya ulaşmış zeytinyağı tortusudur. Bir grup: O, sıcaklığı son dereceye ulaşıncaya kadar ısıtılmış her sıvıdır, demiştir. İbn Mes‘ûd ve başkaları ise: O, eriyip sıvılaşıncaya kadar eritilen altın, gümüş, kurşun ve benzeri madenlerdir, demiştir. Rivayet edildiğine göre Abdullah b. Mes‘ûd'a altın veya gümüşten bir kap hediye edilmişti; eritilmesini emretti, öyle ki sıvılaşıp türlü renklere büründü. Sonra Kûfe ehlinden kapısında bulunanları çağırdı ve: "Dünyada

شيئا أدنى شبها «بالمهل» من هذا، يريد أدنى شبها بشراب أهل النار، وقالت فرقة «المهل» : الصديد والدم إذا اختلطا، ومنه قول أبي بكر الصديق في الكفن: «إنما هو للمهلة» ، يريد لما يسيل من الميت في قبره، ويقوى هذا بقوله وَيُسْقى مِنْ ماءٍ صَدِيدٍ [إبراهيم: ١٦] الآية. وقوله يَشْوِي الْوُجُوهَ روي في معناه عن النبي ﷺ أنه قال تقرب الشربة من الكافر، فإذا دنت منه تكرهها، فإذا دنت أكثر شوت وجهه، وسقطت فيها فروة وجهه، وإذا شرب تقطعت أمعاؤه. و «المرتفق» ، الشيء الذي يرتفق به أي يطلب رفقه، و «المرتفق» الذي هو المتكأ أخص من هذا الذي في الآية، لأنه في شيء واحد من معنى الرفق، على أن الطبري قد فسر الآية به، والأظهر عندي أن يكون «المرتفق» بمعنى الشيء الذي يطلب رفقه باتكاء وغيره، وقال مجاهد «المرتفق» المجتمع كأنه ذهب بها إلى موضع الرفاقة، ومنه الرفقة، وهذا كله راجع إلى الرفق، وأنكر الطبري أن يعرف لقول مجاهد معنى، والقول بين الوجه، والله المعين.

«el-mühl»e bundan daha çok benzeyen bir şey görmedim." dedi; cehennem ehlinin içeceğine en çok benzeyen şeyi kastetti. Bir grup ise: *el-Mühl*, birbirine karışmış irin ve kandır, demiştir. Ebû Bekir es-Sıddîk'ın kefen hakkındaki: "O ancak *mühlet* (ölünün akıntısı) içindir." sözü de bu kabildendir; kabrinde ölüden akan şeyi kastetmektedir. Bu görüş, { وَيُسْقى مِنْ ماءٍ صَدِيدٍ } [İbrâhîm: 16] ayetiyle de kuvvet kazanmaktadır. { يَشْوِي الْوُجُوهَ } “yüzleri kavuran” buyruğunun manası hakkında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: «İçecek kâfire yaklaştırılır; ona yaklaştığında ondan tiksinir. Daha çok yaklaştığında yüzünü kavurur ve yüzünün derisi içine düşer. İçtiğinde ise bağırsakları parçalanır.» *el-Mürtefek* (المرتفق), kendisinden faydalanılan yani kolaylığı/rahatlığı istenen şeydir. Yaslanılacak yer/koltuk olan *el-mürtefek* ise ayette geçenden daha özeldir; çünkü o, rahatlık anlamından sadece bir şeydedir; bununla birlikte Taberî ayeti bununla tefsir etmiştir. Bana göre daha zahir olan, *el-mürtefek*in yaslanarak veya başka şekilde kolaylığı/rahatlığı istenen şey manasında olmasıdır. Mücâhid: "*el-Mürtefek* toplanma yeridir." demiştir; sanki o, bunu arkadaşlık/topluluk yerine hamletmiştir; *er-rifka* (arkadaş grubu) da bundandır. Bunların hepsi kolaylık ve birliktelik (rıfk) köküne döner. Taberî, Mücâhid'in sözü için bir mana bilindiğini inkâr etmiştir; oysa bu görüşün vechi açıktır. Yardım eden Allah'tır.

قوله ﷿:

Allah Azze ve Celle'nin şu buyruğu:

[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٣٠ الى ٣١]

[Kehf Suresi (18), Ayetler 30-31]

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ إِنَّا لا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلاً (٣٠) أُولئِكَ لَهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَيَلْبَسُونَ ثِياباً خُضْراً مِنْ سُنْدُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ مُتَّكِئِينَ فِيها عَلَى الْأَرائِكِ نِعْمَ الثَّوابُ وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقاً (٣١)

{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ إِنَّا لا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلاً (٣٠) أُولئِكَ لَهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَيَلْبَسُونَ ثِياباً خُضْراً مِنْ سُنْدُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ مُتَّكِئِينَ فِيها عَلَى الْأَرائِكِ نِعْمَ الثَّوابُ وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقاً (٣١) } “Şüphesiz iman edip salih ameller işleyenlere gelince, Biz güzel amel işleyenlerin mükâfatını elbette zayi etmeyiz. (30) İşte onlara, altlarından ırmaklar akan Adn cennetleri vardır. Orada altın bileziklerle süslenirler; ince ve kalın ipekten yeşil elbiseler giyerek orada koltuklar üzerine kurulurlar. O ne güzel mükâfattır ve [cennet] ne güzel bir kalma yeridir! (31)”

قوله ﷿: إِنَّا لا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا اعتراض مؤكد للمعنى، مذكر بأفضال الله، منبه على حسن جزائه بين قوله تعالى: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وقوله أُولئِكَ، فقوله تعالى:

Allah Azze ve Celle'nin { إِنَّا لا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا } buyruğu; Yüce Allah'ın { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } buyruğu ile { أُولئِكَ } buyruğu arasında manayı tekit eden, Allah'ın lütuflarını hatırlatan ve O'nun güzel mükâfatına dikkat çeken bir itiraziyyedir (ara cümledir). Yüce Allah'ın:

أُولئِكَ لَهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ ابتداء وخبر جملة، هي خبر إِنَّ الأولى، ونحو هذا من الاعتراض قول الشاعر: [البسيط]

{ أُولئِكَ لَهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ } buyruğu ise mübteda ve haberden oluşan bir cümledir ve birinci { إِنَّ } nin haberidir. Bu tür itiraziyyeye şairin şu sözü benzer: [Basît]

إن الخليفة إن الله ألبسه ... سربال ملك به ترجى الخواتيم

"Şüphesiz halife -ki şüphesiz Allah ona giydirmiştir- hükümdarlık elbisesini, onunla hayırlı sonlar umulur."

قال الزجاج: ويجوز أن يكون خبر إن في قوله إِنَّا لا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا لأن المحسنين هم المؤمنون فكأن المعنى: لا يضيع أجرهم.

Zeccâc der ki: "İnne"nin haberinin { إِنَّا لا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا } buyruğunda olması da caizdir; çünkü iyilik edenler müminlerin ta kendileridir; sanki mana: "Onların mükâfatı zayi olmaz" şeklindedir.

قال القاضي أبو محمد: ومذهب سيبويه أن الخبر في قوله لا نُضِيعُ على حذف العائد تقديره، مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا منهم، و «العدن» : الإقامة، ومنه المعدن، لأن حجره مقيم فيه ثابت، وقوله مِنْ تَحْتِهِمُ يريد من تحت غرفهم، ومبانيهم، وقرأ الجمهور «من أساور» وروى أبان عن عاصم «أسورة» من غير ألف، وبزيادة هاء. وواحد الأساور إسوار، حذفت الياء من الجمع لأن الباب أساوير، وهي ما كان من الحلي في الذراع. وقيل أَساوِرَ جمع أسورة، وأسورة جمع سوار، وإنما الإسوار بالفارسية القائد ونحوه ويقال في حلي الذراع أسوار، ذكره أبو عبيدة معمر ومنه قول الشاعر: [الرجز]

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Sîbeveyh'in benimsediği görüşe göre haber { لا نُضِيعُ } kısmındadır ve aid zamirin hazfiyledir; takdiri: "onlardan güzel amel işleyenin..." şeklindedir. *el-Adn* (العدن): İkamet etmek demektir; madene de bu sebeple *ma‘den* denilmiştir, zira onun cevheri orada kalıcı ve sabittir. { مِنْ تَحْتِهِمُ } buyruğu, köşklerinin ve binalarının altından demektir. Cumhur «من أساور» şeklinde okumuştur. Ebân Âsım'dan elifsiz ve fazladan ه ile «أسورة» rivayet etmiştir. *Esâvir*in tekili *isvâr*dır; çoğul kalıbı *esâvîr* olduğundan yâ harfi çoğuldan hazfedilmiştir; o da koldaki takıdır. *Esâvir*in *esvire*nin çoğulu, *esvire*nin de *sivâr*ın çoğulu olduğu söylenmiştir. Farsçada *isvâr* ise komutan ve benzeridir. Koldaki takı için *üsvâr* da denir; bunu Ebû Ubeyde Ma‘mer zikretmiştir. Şairin şu sözü de bu kabildendir: [Recez]

والله لولا صبية صغار ... كأنما وجوهم أقمار

"Vallahi, yüzleri sanki aylar gibi olan küçük çocuklar olmasaydı,"

تضمهم من العتيك دار ... أخاف أن يصيبهم إقتار

"Onları el-Atîk'ten bir ev barındırır; başlarına bir darlık gelmesinden korkarım,"

أو لاضم ليس له أسوار ... لما رآني ملك جبار

"Veya bilezikleri olmayan bir cariyeden dolayı; zorba bir hükümdar beni görmezdi,"

ببابه ما وضح النهار أنشده أبو بكر بن الأنباري حاشية في كتاب أبي عبيدة، و «السندس» : رقيق الديباج، و «الإستبرق» ما غلظ منه، وقال بعض الناس هي لفظة أعجمية عربت، وأصلها استبره، وقال بعضهم بل هو الفعل العربي، سمي به فهو إستبرق من الريق فغير حين سمي به بقطع الألف، ويقوي هذا القول أن ابن محيصن قرأ «من سندس وإستبرق» فجاء موصول الهمزة حيث وقع ولا يجزمه، بل بفتح القاف، ذكره الأهوازي، وذكره أبو الفتح، وقال هذا سهو أو كالسهو والْأَرائِكِ جمع أريكة هي السرير في المجال، والضمير في قوله وَحَسُنَتْ للجنات وحكى النقاش عن أبي عمران الجوني أنه قال: «الإستبرق» الحرير المنسوج بالذهب، وحكى مكي والزهراوي وغيرهما حديثا مضمنه أن قوله تعالى: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ الآية نزلت في أبي بكر وعمر وعثمان وعلي ﵃، سأل أعرابي رسول الله ﷺ عن الآي فقال النبي ﷺ للأعرابي: أعلم قومك أنها نزلت في هؤلاء الأربعة، وهم حضور.

"Gündüz aydınlandıkça onun kapısında." Bunu Ebû Bekr b. el-Enbârî, Ebû Ubeyde'nin kitabına haşiye olarak okumuştur. *es-Sündüs* (السندس): İpek kumaşın incesidir. *el-İstebrak* (الإستبرق) ise kalın olanıdır. Bazıları bunun Arapçalaştırılmış Acemce (yabancı) bir lafız olduğunu ve aslının *istebreh* olduğunu söylemiştir. Bazıları ise bilakis onun Arapça bir fiil olup onunla isimlendirildiğini, *er-rayk* (güzellik/parıltı) kökünden *istebreka* olduğunu ve isim yapıldığında hemzenin kat‘ hemzesine dönüştürüldüğünü söylemiştir. Bu görüşü, İbn Muheysın'ın «من سندس وإستبرق» şeklinde, geçtiği her yerde hemzeyi vasıl yaparak ve [sonunu] cezmetmeyip bilakis kaf harfinin fethasıyla okuması desteklemektedir; bunu el-Ehvâzî ve Ebü'l-Feth zikretmiş, Ebü'l-Feth: "Bu bir sehvd veya sehv gibidir." demiştir. *el-Erâik* (الأرائك): *Erîke*nin çoğuludur; o da divan/sedir üzerindeki taht/koltuktur. { وَحَسُنَتْ } buyruğundaki zamir cennetlere aittir. Nakkâş, Ebû İmrân el-Cevnî'den onun şöyle dediğini nakletmiştir: "*el-İstebrak*, altınla dokunmuş ipektir." Mekkî, ez-Zehrâvî ve başkaları, Yüce Allah'ın { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } ayetinin Ebû Bekir, Ömer, Osman ve Ali radıyallâhu anhum hakkında indiğini içeren bir hadis nakletmişlerdir; bir bedevi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ayet hakkında sormuş, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de bedeviye: «Kavmine bildir ki bu ayet, onlar da buradayken bu dört kişi hakkında indi.» buyurmuştur.

قوله ﷿:

Allah Azze ve Celle'nin şu buyruğu:

[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٣٢ الى ٣٤]

[Kehf Suresi (18), Ayetler 32-34]

وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلاً رَجُلَيْنِ جَعَلْنا لِأَحَدِهِما جَنَّتَيْنِ مِنْ أَعْنابٍ وَحَفَفْناهُما بِنَخْلٍ وَجَعَلْنا بَيْنَهُما زَرْعاً (٣٢) كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ آتَتْ أُكُلَها وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئاً وَفَجَّرْنا خِلالَهُما نَهَراً (٣٣) وَكانَ لَهُ ثَمَرٌ فَقالَ لِصاحِبِهِ وَهُوَ يُحاوِرُهُ أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ مالاً وَأَعَزُّ نَفَراً (٣٤)

{ وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلاً رَجُلَيْنِ جَعَلْنا لِأَحَدِهِما جَنَّتَيْنِ مِنْ أَعْنابٍ وَحَفَفْناهُما بِنَخْلٍ وَجَعَلْنا بَيْنَهُما زَرْعاً (٣٢) كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ آتَتْ أُكُلَها وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئاً وَفَجَّرْنا خِلالَهُما نَهَراً (٣٣) وَكانَ لَهُ ثَمَرٌ فَقالَ لِصاحِبِهِ وَهُوَ يُحاوِرُهُ أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ مالاً وَأَعَزُّ نَفَراً (٣٤) } “Onlara şu iki adamı misal ver: Biz bunlardan birine iki üzüm bağı vermiş, her ikisinin etrafını hurmalıklarla çevirmiş ve aralarında da bir ekinlik yapmıştık. (32) Her iki bağ da yemişlerini vermiş, ondan hiçbir şeyi eksik bırakmamıştı. İkisinin arasından bir de ırmak fışkırtmıştık. (33) Onun başka serveti de vardı. Bundan dolayı arkadaşıyla konuşurken ona: «Ben malca senden daha zenginim, insan sayısı bakımından da senden daha üstünüm» dedi. (34)”

الضمير في لَهُمْ عائد على الطائفة المتجبرة التي أرادت من النبي ﵇ أن يطرد فقراء المؤمنين الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ [الكهف: ٢٨] وعلى أولئك الداعين أيضا، فالمثل مضروب للطائفتين، إذ الرجل الكافر صاحب الجنتين هو بإزاء متجبر في قريش أو بني تميم على الخلاف المذكور أولا، والرجل المؤمن المقر بالربوبية، هو بإزاء بلال وعمار وصهيب وأقرانهم وَحَفَفْناهُما بمعنى وجعلنا ذلك لها من كل جهة، تقول حفك الله بخير: أي عمك به من جهاتك، و «الحفاف» الجانب من السرير والفدان ونحوه، وظاهر هذا المثل أنه بأمر وقع وكان موجودا، وعلى ذلك فسره أكثر أهل هذا التأويل، ويحتمل أن يكون مضروبا بمن هذه صفته وإن لم يقع ذلك في وجود قط، والأول أظهر، وروي في ذلك أنهما كانا أخوين من بني إسرائيل، ورثا أربعة آلاف دينار فصنع أحدهما بماله ما ذكر واشترى عبيدا وتزوج وأثرى وأنفق الآخر ماله في طاعات الله ﷿ حتى افتقر، والتقيا ففخر الغني ووبخ المؤمن، فجرت بينهما هذه المحاورة، وروي أنهما كانا شريكين حدادين، كسبا مالا كثيرا وصنعا نحو ما روي في أمر الأخوين، فكان من أمرهما ما قص الله في كتابه، وذكر إبراهيم بن القاسم الكاتب في كتابه في عجائب البلاد، أن بحيرة تنيس كانت هاتين الجنتين، وكانتا لأخوين، فباع أحدهما نصيبه من الآخر، وأنفق في طاعة الله حتى عيره الآخر، وجرت بينهما هذه المحاورة، قال: فغرقها الله في ليلة وإياها عنى بهذه الآية،

{ لَهُمْ } deki zamir, Peygamber aleyhisselâm'dan { الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ } [Kehf: 28] fakir müminleri kovmasını isteyen zorba topluluğa ve aynı zamanda o dua eden kimselere dönmektedir; dolayısıyla bu misal her iki zümre için getirilmiştir. Çünkü iki bahçenin sahibi olan kâfir adam, daha önce zikredilen ihtilafa göre Kureyş veya Benî Temîm'deki mütekebbir kişiye tekabül etmekte; rubûbiyyeti ikrar eden mümin adam ise Bilâl, Ammâr, Suheyb ve emsallerine tekabül etmektedir. { وَحَفَفْناهُما } buyruğu; her iki bahçeyi de her yönden onunla kuşattık manasındadır. Nitekim "Allah seni hayırla kuşatsın" denilir ki; hayrı her yanından seni saracak şekilde kılsın demektir. *el-Hifâf* (الحفاف) yatağın, tarlanın ve benzeri şeylerin kenarı/etrafıdır. Bu misalin zahirinden, yaşanmış ve mevcut olmuş bir hadiseye dair olduğu anlaşılmaktadır; bu tevil ehlinin çoğu da bunu böyle tefsir etmiştir. Varlıkta hiç gerçekleşmemiş olsa bile bu nitelikte olan kimse için bir temsil olarak getirilmiş olması da muhtemeldir; ancak birinci görüş daha zahirdir. Bu hususta rivayet edildiğine göre onlar İsrâiloğulları'ndan iki kardeşti; dört bin dinar miras aldılar. Biri malıyla zikredilen şeyleri yaptı, köleler satın aldı, evlendi ve zenginleşti; diğeri ise malını Allah Azze ve Celle'ye taat yolunda harcadı, nihayet fakir düştü. Karşılaştıklarında zengin olan övündü ve mümini azarladı; aralarında bu konuşma geçti. Onların çok mal kazanan ve iki kardeş hakkında rivayet edilenin benzerini yapan iki demirci ortak oldukları da rivayet edilmiştir; durumları Allah'ın Kitabı'nda anlattığı gibi olmuştur. İbrâhîm b. el-Kâsım el-Kâtib *Acâibü'l-Büldân* adlı kitabında Tinnîs gölünün bu iki bahçe olduğunu, iki kardeşe ait olduğunu, birinin payını diğerine satıp Allah'a taat yolunda harcadığını, nihayet diğerinin onu ayıpladığını ve aralarında bu konuşmanın geçtiğini zikretmiştir. Dedi ki: Allah bir gecede orayı sulara boğdu ve bu ayetle orayı kastetti.

وفي بسط قصصهما طول فاختصرته واقتصرت على معناه لقلة صحته، ولأن في هذا ما يفي بفهم الآية، وتأمل هذه الهيئة التي ذكر الله، فإن المرء لا يكاد يتخيل أجمل منها في مكاسب الناس: جنتا عنب أحاط بهما نخل، بينهما فسحة، هي مزدرع لجميع الحبوب، والماء الغيل يسقى جميع ذلك من النهر الذي قد جمل هذا المنظر، وعظم النفع، وقرب الكد، وأغنى عن النواضح وغيرها. وقرأ الجمهور «كلتا» ، وفي مصحف عبد الله «كلا» ، والتاء في «كلتا» منقلبة من واو عند سيبويه وهو بالتاء أو بغير التاء اسم مفرد واقع على الشيء المثنى، وليس باسم مثنى، ومعناه كل واحدة منهما و «الأكل» ثمرها الذي يؤكل منها، قال الفراء: وفي قراءة ابن مسعود «كل الجنتين آتى أكله» ، وقوله وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئاً أي لم تنقص عن العرف الأتم الذي يشبه فيها، ومنه قول الشاعر: [الطويل]

Onların kıssalarının ayrıntısında uzunluk vardır; sıhhatinin azlığından ve bu kadarı ayeti anlamaya yettiğinden dolayı özetledim ve manasıyla yetindim. Allah'ın zikrettiği bu manzarayı tefekkür et; zira insan, insanların kazançları içinde bundan daha güzelini neredeyse hayal edemez: Etrafı hurmalarla çevrili iki üzüm bağı; ikisi arasında her türlü tahılın ekildiği bir alan; bu manzarayı güzelleştiren, faydayı büyüten, meşakkati azaltan, su taşıyan develere ve diğer vasıtalara ihtiyaç bırakmayan bir ırmaktan fışkıran gürül gürül suyla sulanan bütün bu alanlar! Cumhur «كلتا» okumuştur; Abdullah'ın mushafında ise «كلا» şeklindedir. «كلتا» kelimesindeki tâ harfi Sîbeveyh'e göre vavdan dönüşmüştür; tâ ile olsun veya tâ olmasın, tesniye (ikil) bir şeye delalet eden tekil bir isimdir, tesniye bir isim değildir; anlamı ise "ikisinin her biri" demektir. *el-Ükül* (الأكل) ise ondan yenen meyvesidir. Ferrâ der ki: İbn Mes‘ûd'un kıraatinde «كل الجنتين آتى أكله» şeklindedir. { وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئاً } “ondan hiçbir şeyi eksik bırakmamıştı” buyruğu; benzeri bahçelerde görülen en mükemmel âdetten hiçbir şeyi noksanlaştırmadı demektir. Şairin şu sözü bu kabildendir: [Tavîl]

تظلمني مالي كذا ولوى يدي ... لوى يده الله الذي هو غالبه

"Bana haksızlık ederek malımı böyle eksiltti ve elimi büktü; galibi olan Allah onun elini büksün!"

وقرأ الجمهور «وفجّرنا» بشد الجيم، وقرأ سلام، ويعقوب وعيسى بن عمر. «وفجرنا» بفتح الجيم دون شد، وقرأ الجمهور «نهرا» بفتح الهاء. وقرأ أبو السمال، والفياض بن غزوان، وطلحة بن سليمان:

Cumhur «وفجّرنا» şeklinde cîm harfinin şeddesiyle okumuştur. Sellâm, Ya‘kûb ve Îsâ b. Ömer ise şeddesiz olarak cîm harfinin fethasıyla «وفجرنا» okumuşlardır. Cumhur «نهرا» kelimesini hâ harfinin fethasıyla okumuştur. Ebü's-Semmâl, Feyyâd b. Gazvân ve Talha b. Süleymân ise:

«نهرا» بسكون الهاء، وقرأ ابن كثير ونافع وابن عامر وحمزة والكسائي وابن عباس ومجاهد وجماعة قراء المدينة ومكة «ثمر» و «بثمره» [الكهف: ٤٢] بضم الثاء والميم، جمع ثمار وقرأ أبو عمرو والأعمش وأبو رجاء بسكون الميم فيهما تخفيفا، وهي في المعنى كالأولى، ويتجه أن يكون جمع ثمرة كبدنة وبدن، وقرأ عاصم «ثمر» وبثمره يفتح الميم والثاء فيهما، وهي قراءة أبي جعفر والحسن وجابر بن زيد والحجاج، واختلف المتأولون في «الثمر» بضم الثاء والميم، فقال ابن عباس وقتادة: «الثّمر» جميع المال من الذهب والفضة والحيوان وغير ذلك، ويستشهد لهذا القول ببيت النابغة الذبياني: [البسيط] وما أثمّر من مال ومن ولد وقال مجاهد يراد بها الذهب والفضة خاصة، وقال ابن زيد «الثمر» هي الأصول التي فيها الثمر.

«نهرا» şeklinde hâ harfinin sükûnuyla okumuşlardır. İbn Kesîr, Nâfi‘, İbn Âmir, Hamza, el-Kisâî, İbn Abbâs, Mücâhid ve Medine ile Mekke kurrâsından bir cemaat, *simâr*ın çoğulu olarak sâ ve mîm harflerinin zammesiyle «ثمر» ve «بثمره» [Kehf: 42] şeklinde okumuşlardır. Ebû Amr, el-A‘meş ve Ebû Recâ ise tahfif için her ikisinde de mîm harfinin sükûnuyla okumuşlardır ki bu anlamca birinci gibidir; *bedene* ve *büdn* gibi *semerah*ın çoğulu olması da muhtemeldir. Âsım her ikisinde de mîm ve sâ harflerinin fethasıyla «ثمر» ve «بثمره» okumuştur; bu Ebû Ca‘fer, el-Hasan, Câbir b. Zeyd ve el-Haccâc'ın da kıraatidir. Müteevviller sâ ve mîm harflerinin zammesiyle okunan «الثمر» hakkında ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs ve Katâde: "*es-Semer* (الثّمر); altın, gümüş, hayvan ve benzeri her türlü maldır." demişlerdir. Bu görüşe en-Nâbiga ez-Zübyânî'nin şu beyti delil getirilir: [Basît] "Mal ve çocuktan kazandığım şeyler..." Mücâhid: "Bununla sadece altın ve gümüş kastedilmektedir." demiştir. İbn Zeyd ise: "*es-Semer*, meyvesi olan asıl ağaçlardır." demiştir.

قال القاضي أبو محمد: كأنها ثمار وثمر ككتاب وكتب، وأما من قرأ بفتح الثاء والميم، فلا إشكال في أن المعنى ما في رؤوس الشجر من الأكل، ولكن فصاحة الكلام تقتضي أن يعبر إيجازا عن هلاك الثمر والأصول بهلاك الثمر فقط، فخصصها بالذكر إذ هي مقصود المستغل، وإذ هلاك الأصول إنما يسوء منه هلاك الثمر الذي كان يرجى في المستقبل كما يقتضي قوله إن له «ثمرا» ، إن له أصولا كذلك تقتضي الإحاطة المطلقة بالثمر، ان الأصول قد هلكت، وفي مصحف أبي «وآتيناه ثمرا كثيرا» وقرأ أبو رجاء «وكان له ثمر» بفتح الثاء وسكون الميم، والمحاورة مراجعة القول، وهو من حار يحور. واستدل بعض الناس من قوله وَأَعَزُّ نَفَراً على أنه لم يكن أخاه، وقال المناقض أراد ب «النفر» العبيد والخول، إذ هم الذين ينفرون في رغائبه، وفي هذا الكلام من الكبر والزهو والاغترار ما بيانه يغني عن القول فيه، وهذه المقالة بإزاء قول عيينة والأقرع للنبي ﷺ نحن سادات العرب وأهل الوبر والمدر، فنح عنا سلمان وقرناءه.

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Sanki *kitâb* ve *kütüb* gibi *simâr* ve *sümür*dür. Sâ ve mîm harflerinin fethasıyla okuyan kimseye gelince; mananın ağaçların tepesindeki yenecek meyve olduğu hususunda hiçbir kapalılık yoktur; fakat sözün fesahati, ağaçların ve meyvelerin helakini icaz yoluyla sadece meyvenin helaki ile ifade etmeyi gerektirir. Üründen yararlanan kimsenin asıl maksadı o olduğu ve ağaçların helakinden de ancak gelecekte umulan meyvenin helaki sebebiyle üzüntü duyulduğu için meyveyi zikretmeye tahsis etmiştir; nitekim onun «ثمرا»sı (meyvesi) olduğunu söylemesi onun ağaçları olduğunu gerektirdiği gibi, meyvenin tamamen kuşatılıp yok edilmesi de ağaçların helak olduğunu gerektirir. Übeyy'in mushafında «وآتيناه ثمرا كثيرا» şeklindedir. Ebû Recâ sâ harfinin fethası ve mîm harfinin sükûnuyla «وكان له ثمر» okumuştur. *el-Muhâvere* (المحاورة), sözü karşılıklı alıp vermektir; *hâre yehûru* kökündendir. Bazı kimseler { وَأَعَزُّ نَفَراً } “insan sayısı bakımından da senden daha üstünüm” buyruğundan onun kardeşi olmadığına delil getirmişlerdir. Buna karşı çıkan ise: *en-Nefer* (النفر) ile köleleri ve hizmetçileri kastetmiştir; çünkü onun istekleri doğrultusunda seferber olanlar onlardır, demiştir. Bu sözde kibrin, böbürlenmenin ve aldanmışlığın öyle bir boyutu vardır ki onun açıklaması hakkında söz söylemeye hacet bırakmaz. Bu söz, Uyeyne ve el-Akra'ın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Biz Arapların efendileriyiz, çöl ve şehir ehline hükmederiz; Selmân'ı ve emsallerini yanımızdan uzaklaştır." demelerine tekabül etmektedir.

قوله ﷿:

Allah Azze ve Celle'nin şu buyruğu:

[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٣٥ الى ٣٩]

[Kehf Suresi (18), Ayetler 35-39]

وَدَخَلَ جَنَّتَهُ وَهُوَ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ قالَ ما أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هذِهِ أَبَداً (٣٥) وَما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلى رَبِّي لَأَجِدَنَّ خَيْراً مِنْها مُنْقَلَباً (٣٦) قالَ لَهُ صاحِبُهُ وَهُوَ يُحاوِرُهُ أَكَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ سَوَّاكَ رَجُلاً (٣٧) لكِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبِّي وَلا أُشْرِكُ بِرَبِّي أَحَداً (٣٨) وَلَوْلا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَكَ قُلْتَ ما شاءَ اللَّهُ لا قُوَّةَ إِلاَّ بِاللَّهِ إِنْ تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ مِنْكَ مالاً وَوَلَداً (٣٩)

{ وَدَخَلَ جَنَّتَهُ وَهُوَ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ قالَ ما أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هذِهِ أَبَداً (٣٥) وَما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلى رَبِّي لَأَجِدَنَّ خَيْراً مِنْها مُنْقَلَباً (٣٦) قالَ لَهُ صاحِبُهُ وَهُوَ يُحاوِرُهُ أَكَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ سَوَّاكَ رَجُلاً (٣٧) لكِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبِّي وَلا أُشْرِكُ بِرَبِّي أَحَداً (٣٨) وَلَوْلا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَكَ قُلْتَ ما شاءَ اللَّهُ لا قُوَّةَ إِلاَّ بِاللَّهِ إِنْ تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ مِنْكَ مالاً وَوَلَداً (٣٩) } “Kendine zulmederek bağına girdi ve şöyle dedi: «Bunun hiçbir zaman yok olacağını sanmam. (35) Kıyametin kopacağını da sanmıyorum. Şayet Rabbime döndürülecek olursam, elbette bundan daha hayırlı bir akıbet bulurum.» (36) Arkadaşı ona, onunla konuşurken dedi ki: «Seni topraktan, sonra bir damla sudan yaratan, sonra da seni bir adam şeklinde düzenleyen [Allah'ı] inkâr mı ettin? (37) Fakat O Allah benim Rabbimdir ve ben Rabbime hiç kimseyi ortak koşmam. (38) Bağına girdiğin zaman: ‹Mâşâallah, lâ kuvvete illâ billâh (Allah'ın dilediği olur, kuvvet ancak Allah'ındır)› deseydin ya! Eğer beni mal ve evlatça kendinden daha az görüyorsan... (39)”

أفرد الجنة من حيث الوجود كذلك، إذ لا يدخلهما معا في وقت واحد، و «ظلمه لنفسه» : كفره وعقائده الفاسدة في الشك في البعث، فقد نص على ذلك قتادة وابن زيد، وفي شكه في حديث العالم إن كانت إشارته ب هذِهِ إلى الهيئة من السماوات والأرض وأنواع المخلوقات، وإن كانت إشارته إلى جنته فقط، فإنما في الكلام تساخف واغترار مفرط وقلة تحصيل، وكأنه من شدة العجب بل والسرور أفرط في وصفها بهذا القول ثم قاس أيضا الآخرة على الدنيا، وظن أنه لم يمل له في دنياه إلا لكرامة يستوجبها في نفسه، قال: فإن كان ثم رجوع كما يزعم فستكون حالي كذا وكذا، وليست مقالة العاصي بن وائل لخباب على حد هذه، بل قصد العاصي الاستخفاف على جهة التصميم على التكذيب وقرأ ابن كثير ونافع وابن عامر وابن الزبير، وثبت في مصاحف المدينة «منهما» يريد الجنتين المذكورتين أولا، وقرأ أبو عمرو وعاصم وحمزة والكسائي والعامة، وكذلك هو مصحف أهل البصرة «منها» يريد الجنة المدخولة، وقوله قالَ لَهُ صاحِبُهُ حكاية أن المؤمن من الرجلين لما سمع كلام الكافر وقفه على جهة التوبيخ على كفر بالله تعالى، وقرأ أبي بن كعب: «وهو يخاصمه» ، وقرأ ثابت البناني، «ويلك أكفرت» ، ثم جعل يعظم الله تعالى عنده بأوصاف تضمنت النعم والدلائل على جواز البعث من القبور، وقوله مِنْ تُرابٍ إشارة إلى آدم ﵇، وقوله سَوَّاكَ رَجُلًا كما تقول سواك شخصا أو حيا، أو نحو هذا من التأكيدات، وقد يحتمل أن قصد تخصيص الرجولة، على وجه تعديد النعمة، في أن لم يكن أنثى ولا خنثى، وذكر الطبري نحو هذا، واختلفت القراءة في قوله لكِنَّا فقرأ ابن عامر ونافع في رواية المسيبي «لكنا» في الوصل والوقف، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو وعاصم وحمزة والكسائي «لكن» في الوصل و «لكنا» في الوقف، ورجحها الطبري، وهي رواية ورش وقالون عن نافع، وقرأ ابن مسعود وأبي بن كعب والحسن «لكن أنا هو الله ربي» ، وقرأ عيسى الثقفي والأعمش بخلاف «لكن هو الله ربي» فأما هذه الأخيرة فبين على الأمر والشأن، وأما الذي قبلها فعلى معنى لكن أنا أقول ومن هذه الفرقة، من قرأ «لكننا» ، على حذف الهمزة وتخفيف النونين، وفي هذا نظر، وأما من قرأ «لكننا» ، فأصله عنده لكن أنا: حذفت الهمزة على غير قياس، وأدغمت النون في النون، وقد قال بعض النحويين: نقلت حركة الهمزة إلى النون فجاء لكننا، ثم أدغمت بعد ذلك فجاء «لكنا» ، فرأى بعض القراء أن بالإدغام استغني عن الألف الأخيرة، فمنهم من حذفها في الوصل، ومنهم من أثبتها في الوصل والوقف، ليدل على أصل الكلمة، ويتوجه في لكِنَّا أن تكون لكن لحقتها نون الجماعة التي في «خرجنا وضربنا» ، ووقع الإدغام لاجتماع المثلين، ثم وجد في رَبِّي على المعنى، ولو اتبع اللفظ لقال ربنا ذكره أبو علي، ويترجح بهذا التعليل قول من أثبت الألف في حال الوصل، والوقف، ويتوجه في لكِنَّا أن تكون المشهورة من أخوات إن، المعنى: لكن قولي: هو اللَّهُ رَبِّي، أما أني لا أعرف من يقرأ بها وصلا ووقفا، وذلك يلزم من يوجه هذا الوجه، وروى هارون عن أبي

Varlıkta bu şekilde vaki olduğu için bağı tekil olarak zikretmiştir; zira her iki bağı aynı anda birlikte giremez. "Kendine zulmetmesi" ise küfrü ve öldükten sonra dirilme hakkındaki şüpheden ibaret bozuk inançlarıdır; Katâde ve İbn Zeyd bunu açıkça belirtmiştir. Şayet { هذِهِ } ile göklerin, yerin ve yaratılmış türlerin durumuna işaret ediyorsa âlemin sonradan yaratıldığı hakkındaki şüphesidir. Eğer işareti sadece bağına ise, bu sözde ahmaklık, aşırı bir aldanmışlık ve idrak kıtlığı vardır. Sanki aşırı beğenisi ve hatta sevinci sebebiyle onu bu sözle vasfetmekte haddi aşmıştır. Sonra ahireti de dünyaya kıyaslamış ve dünyasında kendisine bu imkânın ancak kendisinde hak ettiği bir üstünlükten dolayı verildiğini sanmıştır. Demiştir ki: "Eğer iddia edildiği gibi bir dönüş varsa, durumum şöyle şöyle olacaktır." Âs b. Vâil'in Habbâb'a söylediği söz bunun gibi değildir; bilakis Âs, tekzibinde ısrar ederek alay etmeyi kastetmiştir. İbn Kesîr, Nâfi‘, İbn Âmir ve İbnü'z-Zübeyr «منهما» şeklinde okumuşlardır ve bu Medine mushaflarında sabittir; bununla başta zikredilen iki bağı kastetmektedir. Ebû Amr, Âsım, Hamza, el-Kisâî ve genel kurrâ -ki Basra ehlinin mushafı da böyledir- girilen tek bağı kastederek «منها» okumuşlardır. { قالَ لَهُ صاحِبُهُ } “Arkadaşı ona dedi ki” buyruğu; iki adamdan mümin olanın kâfirin sözünü işittiğinde onu Allah Teâlâ'yı inkârından dolayı azarlama makamında uyardığının hikâyesidir. Übeyy b. Ka‘b «وهو يخاصمه» okumuştur. Sâbit el-Bünânî «ويلك أكفرت» okumuştur. Sonra nimetleri ve kabirlerden dirilmenin caiz olduğuna dair delilleri içeren vasıflarla Allah Teâlâ'yı onun nezdinde yüceltmeye başlamıştır. { مِنْ تُرابٍ } “topraktan” buyruğu Âdem aleyhisselâm'a işarettir. { سَوَّاكَ رَجُلًا } “seni bir adam şeklinde düzenleyen” buyruğu ise, bir şahıs veya diri olarak düzenlediğin gibi tekit ifadelerindendir. Nimetleri sayma sadedinde kadın veya hünsâ (çift cinsiyetli) kılınmayıp erkekliğin tahsis edilmesini kastetmiş olması da muhtemeldir; Taberî buna benzer bir hususu zikretmiştir. { لكِنَّا } buyruğundaki kıraat ihtilafına gelince; İbn Âmir ve Müseyyebî rivayetinde Nâfi‘ vasıl ve vakıf halinde «لكنا» okumuşlardır. İbn Kesîr, Ebû Amr, Âsım, Hamza ve el-Kisâî vasılda «لكن» ve vakıfta «لكنا» okumuşlardır; Taberî de bunu tercih etmiştir ve bu Nâfi‘den Verş ile Kālûn'un rivayetidir. İbn Mes‘ûd, Übeyy b. Ka‘b ve el-Hasan «لكن أنا هو الله ربي» şeklinde okumuşlardır. Îsâ es-Sekafî ve bir rivayette el-A‘meş «لكن هو الله ربي» okumuşlardır. Bu sonuncusu iş ve durum zamirine göre açıktır; ondan önceki ise "Lâkin ben derim ki..." manasındadır. Bu gruptan hemzenin hazfi ve iki nûn harfinin tahfifiyle «لكننا» okuyan da vardır ki bunda eleştiriye açık bir yön vardır. «لكننا» okuyana gelince; onun nezdinde bunun aslı *lâkin ene*dir: Hemze kıyasa aykırı olarak hazfedilmiş ve nûn nûna idğam edilmiştir. Bazı nahivciler şöyle demiştir: Hemzenin harekesi nûna aktarılmış, böylece *lâkinene* olmuş, ardından idğam yapılarak «لكنا» olmuştur. Bazı kurrâ idğam sebebiyle sonundaki eliften müstağni kalındığını görmüş; bu sebeple bazısı vasıl halinde onu hazfetmiş, bazısı ise kelimenin aslına delalet etmesi için vasıl ve vakıf halinde onu sabit tutmuştur. { لكِنَّا } lafzının, *harecnâ* ve *darabnâ*daki cem (çoğul) nûnu *lâkin*e bitişmiş olup iki benzer harfin bir araya gelmesi sebebiyle idğamın vaki olması ve ardından manaya göre { رَبِّي } denilmiş olması da muhtemeldir; şayet lafza uyulsaydı *rabbünâ* derdi; bunu Ebû Ali zikretmiştir. Bu gerekçelendirmeyle, vasıl ve vakıf halinde elifi sabit tutanların görüşü üstünlük kazanır. { لكِنَّا } nın "inne"nin meşhur kardeşlerinden olması da muhtemeldir; mana: "Lâkin benim sözüm şudur: O Allah benim Rabbimdir." Ancak ben hem vasıl hem vakıf halinde bununla okuyan birini bilmiyorum; bu vechi öne süren kimseye bu gerekir. Hârûn Ebû

عمرو «ولكنه هو الله ربي» بضمير لحق «لكن» وباقي الآية بين، وقوله وَلَوْلا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَكَ الآية:

Amr'dan *lâkin*e bitişen zamirle «ولكنه هو الله ربي» şeklinde rivayet etmiştir. Ayetin geri kalanı açıktır. { وَلَوْلا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَكَ } “Bağına girdiğin zaman... deseydin ya!” ayeti:

وصية من المؤمن للكافر، وَلَوْلا تحضيض، بمعنى هلا وما يحتمل أن تكون بمعنى الذي، بتقدير الذي إن شاء الله كائن، وفي شاءَ ضمير عائد، ويحتمل أن تكون شرطية، بتقدير ما شاء الله كان، ويحتمل أن تكون خبر ابتداء محذوف تقديره هو ما شاء الله، أو الأمر ما شاء الله، وقوله لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ تسليم وضد لقول الكافر ما أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هذِهِ أَبَداً وروي عن النبي ﷺ أنه قال لأبي هريرة «ألا أدلك على كلمة من كنز الجنة؟» قال بلى يا رسول الله، قال لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ إذا قالها العبد قال الله ﷿ أسلم عبدي واستسلم» ، وفي حديث أبي موسى: أن النبي ﷺ قال له «يا عبد الله بن قيس ألا أدلك على كنز من كنوز الجنة؟ قال افعل يا رسول الله، قال «لا حول ولا قوة إلا بالله العلي العظيم» ، واختلفت القراءة في حذف الياء من تَرَنِ وإثباتها فأثبتها ابن كثير وصلا ووقفا، وحذفها ابن عامر وعاصم وحمزة فيهما، وأثبتها نافع وأبو عمرو في الوصل فقط، وقرأ الجمهور «أقلّ» بالنصب على المفعول الثاني، وقوله أَنَا فاصلة ملغاة وقرأ عيسى بن عمر: «أقلّ» بالرفع، على أن يكون أَنَا مبتدأ و «أقل» خبره، والجملة في موضع المفعول الثاني، والرؤية، رؤية القلب في هذه الآية.

müminden kâfire bir nasihattir. { وَلَوْلا }, "yapsaydın ya/etseydin ya" manasında teşvik ve kınama (tahdîd) edatıdır. { ما } lafzının; "Allah'ın dilediği şey olur" takdiriyle *ellezî* (ismi mevsul) manasında olması muhtemeldir ve { شاءَ } de geri dönen bir zamir vardır. "Allah neyi dilerse o olur" takdiriyle şart edatı olması da muhtemeldir. Takdiri "O, Allah'ın dilediğidir" veya "İş, Allah'ın dilediğidir" şeklinde olan mahzuf bir mübtedanın haberi olması da muhtemeldir. { لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ } buyruğu bir teslimiyettir ve kâfirin { ما أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هذِهِ أَبَداً } “Bunun hiçbir zaman yok olacağını sanmam” sözünün zıddıdır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den Ebû Hüreyre'ye şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Sana cennet hazinelerinden bir kelime göstereyim mi?» O: "Evet, ey Allah'ın Resûlü!" dedi. Buyurdu ki: «"Lâ kuvvete illâ billâh"tır. Kul bunu söylediğinde Allah Azze ve Celle: ‹Kulum teslim oldu ve boyun eğdi› buyurur.» Ebû Mûsâ'nın hadisinde ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Ey Abdullah b. Kays! Sana cennet hazinelerinden bir hazine göstereyim mi?» buyurdu. O: "Evet, yap ey Allah'ın Resûlü!" dedi. Buyurdu ki: «"Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâhi'l-aliyyi'l-azîm"dir.» { تَرَنِ } deki yâ harfinin hazfi ve sübûtu hususunda kıraat ihtilafı olmuştur: İbn Kesîr vasıl ve vakıf halinde yâ'yı sabit kılmış; İbn Âmir, Âsım ve Hamza her ikisinde de hazfetmiş; Nâfi‘ ve Ebû Amr ise sadece vasıl halinde sabit kılmıştır. Cumhur ikinci mef‘ûl olarak nasb ile «أقلّ» okumuştur; { أَنَا } ise lağvedilmiş fasıla zamiridir. Îsâ b. Ömer { أَنَا } mübteda, «أقل» onun haberi ve cümle ikinci mef‘ûl konumunda olmak üzere ref ile «أقلّ» okumuştur. Bu ayetteki rü'yet (görme), kalbî görmedir (bilmedir).

قوله ﷿:

Allah Azze ve Celle'nin şu buyruğu:

[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٤٠ الى ٤٤]

[Kehf Suresi (18), Ayetler 40-44]

فَعَسى رَبِّي أَنْ يُؤْتِيَنِ خَيْراً مِنْ جَنَّتِكَ وَيُرْسِلَ عَلَيْها حُسْباناً مِنَ السَّماءِ فَتُصْبِحَ صَعِيداً زَلَقاً (٤٠) أَوْ يُصْبِحَ ماؤُها غَوْراً فَلَنْ تَسْتَطِيعَ لَهُ طَلَباً (٤١) وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ عَلى ما أَنْفَقَ فِيها وَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها وَيَقُولُ يا لَيْتَنِي لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَداً (٤٢) وَلَمْ تَكُنْ لَهُ فِئَةٌ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَما كانَ مُنْتَصِراً (٤٣) هُنالِكَ الْوَلايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ هُوَ خَيْرٌ ثَواباً وَخَيْرٌ عُقْباً (٤٤)

{ فَعَسى رَبِّي أَنْ يُؤْتِيَنِ خَيْراً مِنْ جَنَّتِكَ وَيُرْسِلَ عَلَيْها حُسْباناً مِنَ السَّماءِ فَتُصْبِحَ صَعِيداً زَلَقاً (٤٠) أَوْ يُصْبِحَ ماؤُها غَوْراً فَلَنْ تَسْتَطِيعَ لَهُ طَلَباً (٤١) وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ عَلى ما أَنْفَقَ فِيها وَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها وَيَقُولُ يا لَيْتَنِي لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَداً (٤٢) وَلَمْ تَكُنْ لَهُ فِئَةٌ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَما كانَ مُنْتَصِراً (٤٣) هُنالِكَ الْوَلايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ هُوَ خَيْرٌ ثَواباً وَخَيْرٌ عُقْباً (٤٤) } “«Belki Rabbim bana senin bağından daha hayırlısını verir; senin bağına ise gökten yıldırımlar/afetler gönderir de [bağın] kaygan kupkuru bir toprak kesilir. (40) Yahut suyu dibe çekilir de bir daha onu asla arayıp bulamazsın.» (41) Derken onun bütün serveti kuşatılıp [yok edildi]. O da, çardakları üzerine çökmüş olan bağına harcadıklarına karşı ellerini ovuşturuyor ve: «Keşke Rabbime hiç kimseyi ortak koşmasaydım!» diyordu. (42) Ona Allah'tan başka yardım edecek bir topluluk da yoktu; kendisi de öç alabilecek/kurtulabilecek durumda değildi. (43) İşte orada yardım ve hâkimiyet hak olan Allah'a aittir. O, mükâfatça da daha hayırlıdır, akıbetçe de daha hayırlıdır. (44)”

هذا الترجي ب «عسى» يحتمل أن يريد به في الدنيا، ويحتمل أن يريد به في الآخرة، وتمني ذلك في الآخرة أشرف مقطعا، وأذهب مع الخير والصلاح، وأن يكون ذلك يراد به الدنيا أذهب في نكاية المخاطب، وأشد إيلاما لنفسه، و «الحسبان» العذاب كالبرد والصر ونحوه، واحد الحسبان: حسبانة، وهي المرامي من هذه الأنواع المذكورة، وهي أيضا سهام ترمى دفعة بآلة لذلك، و «الصعيد» وجه الأرض و «الزلق» الذي لا تثبت فيه قدم، يعني أنه تذهب أشجاره ونباته، ويبقى أرضا قد ذهبت منافعها، حتى منفعة المشي فيها، فهي وحل لا تنبت ولا تثبت فيه قدم، و «الغور» مصدر يوصف به الماء المفرد والمياه الكثيرة، كقولك رجل عدل وامرأة عدل ونحوه، ومعناه ذاهبا في الأرض لا يستطاع تناوله وقرأت فرقة «غورا» ، وقرأت فرقة «غورا» ، بضم الغين، وقرأت فرقة «غؤرا» ، بضم الغين وهمز الواو، و «غور» مثل نوح، يوصف به الواحد والجمع المذكر والمؤنث، ومنه قول الشاعر: [الوافر] .

{ عَسَى } ile yapılan bu umut etmenin dünyada kastedilmiş olması muhtemeldir; ahirette kastedilmiş olması da muhtemeldir. Bunun ahirette temenni edilmesi sonuç itibariyle daha şerefli, hayır ve salah cihetine daha uygundur; bununla dünyanın kastedilmiş olması ise muhatabı alt etme ve onun nefsini daha çok acıtmada daha etkilidir. *el-Husbân* (الحسبان); dolu, dondurucu soğuk ve benzeri azaptır. *Husbân*ın tekili *husbâne*dir; zikredilen bu türlerden fırlatılan şeylerdir; aynı zamanda bunun için özel bir aletle bir defada atılan oklardır. *es-Sa‘îd* (الصعيد), yeryüzünün yüzeyidir. *ez-Zelek* (الزلق) ise ayağın üzerinde sabit kalamayıp kaydığı yerdir; yani ağaçları ve bitkileri gider, yararları -hattâ üzerinde yürüme yararı bile- kalmamış bir arazi olarak kalır; zira bitki bitirmeyen ve üzerinde ayağın tutunamadığı bir çamurdur. *el-Gavr* (الغور), tekil su ve çok sular için vasıf yapılan bir masdardır; nitekim *racülün adl* ve *imraetün adl* denmesi gibidir. Anlamı ise yerde çekilip gidendir, ona ulaşılamaz. Bir grup «غورا», bir grup gayn harfinin zammesiyle «غورا», bir grup da gayn harfinin zammesi ve vav harfinin hemzesiyle «غؤرا» okumuştur. *Gavr*, tekil, çoğul, müzekker ve müennes için sıfat olarak kullanılan *nevḥ* (نوح) gibidir. Şairin şu sözü bu kabildendir: [Vâfir]

تظل جيادها نوحا عليه ... مقلدة أعنتها صفونا

"Onun asil atları, dizginleri boyunlarına takılmış ve tek ayakları bükük vaziyette onun üzerine ağıt yakıcı olarak kalırlar."

وهذا كثير، وباقي الآية بين، وقوله تعالى وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ الآية، هذا خبر من الله عن إحاطة

Bu [kullanım] çoktur. Ayetin geri kalanı açıktır. Yüce Allah'ın { وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ } “Derken onun bütün serveti kuşatılıp [yok edildi]...” buyruğu ve devamı, Allah'tan bu meselde anlatılan kişinin durumunu

العذاب بحال هذا المثل به، وقد تقدم القول في الثمر، غير أن الإحاطة كناية عن عموم العذاب والفساد، ويُقَلِّبُ كَفَّيْهِ يريد يضع بطن إحداهما على ظهر الأخرى، وذلك فعل المتلهف المتأسف على فائت وخسارة ونحوها، ومن عبر بيصفق فلم يتقن، وقوله خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها يريد أن السقوف وقعت، وهي العروش، ثم تهدمت الحيطان عليها، فهي خاوية، والحيطان على العروش وَيَقُولُ يا لَيْتَنِي لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَداً قال بعض المفسرين: هي حكاية عن قول الكافر هذه المقالة في الآخرة، ويحتمل أن يريد أنه قالها في الدنيا على جهة التوبة بعد حلول المصيبة ويكون فيها زجر للكفرة من قريش أو غيرهم، لئلا تجيء لهم حال يؤمنون فيها بعد نقم تحل بهم، وقرأ ابن كثير ونافع وابن عامر وعاصم وأبو عمرو والحسن وأبو جعفر وشيبة: «ولم تكن» بالتاء على لفظة الفئة، وقرأ حمزة والكسائي ومجاهد وابن وثاب «ولم يكن» بالياء على المعنى، «الفئة» الجماعة التي يلجأ إلى نصرها، قال مجاهد هي العشيرة.

azabın çepeçevre kuşattığına dair bir haberdir. *es-Semer* (ürün/servet) hakkındaki açıklama daha önce geçmişti; ancak *ihâta* (kuşatma), azabın ve helakin genelliğinden kinayedir. { يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ } “...ellerini ovuşturuyor...” ifadesiyle; birinin avuç içini diğerinin sırtına koymasını kastetmektedir ki bu, elden kaçan bir şeye, uğranılan bir ziyana ve benzerine hayıflanan, esef duyan kişinin yaptığı bir davranıştır. Bunu el çırpma diye açıklayan kimse isabetli bir açıklama yapmamıştır. { خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها } “...çardakları üzerine çökmüş...” buyruğuyla, tavanların yani çardakların çöktüğünü, sonra da duvarların bunların üzerine yıkıldığını kastetmektedir; binaenaleyh o çökmüştür, duvarlar da çardakların üzerindedir. { وَيَقُولُ يا لَيْتَنِي لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَداً } “...ve: «Keşke Rabbime hiç kimseyi ortak koşmasaydım!» diyordu.” Bazı müfessirler: Bu, kâfirin ahirette bu sözü söyleyeceğinin hikâye edilmesidir, demişlerdir. Musibet başa geldikten sonra dünyada tövbe sadedinde bunu söylediğini kastetmiş olması da muhtemeldir; böylece Kureyş veya diğerlerinden olan kâfirlere, başlarına cezalar geldikten sonra iman edecekleri bir duruma düşmemeleri için bir sakındırma ve caydırma olur. İbn Kesîr, Nâfi‘, İbn Âmir, Âsım, Ebû Amr, el-Hasan, Ebû Ca‘fer ve Şeybe; *fietün* (فئة) lafzına binaen tâ ile «ولم تكن» şeklinde okumuşlardır. Hamza, el-Kisâî, Mücâhid ve İbn Vessâb ise mânaya binaen yâ ile «ولم يكن» okumuşlardır. *el-Fie* (الفئة), yardımına sığınılan topluluktur. Mücâhid, onun aşiret olduğunu söylemiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهي عندي من فاء يفيء وزنها فئة، حذفت العين تخفيفا، وقد قال أبو علي وغيره: هي من فاوت وليست من فاء، وهذا الذي قالوه أدخل في التصريف، والأول أحكم في المعنى، وقرأ ابن أبي عبلة: «فئة تنصره» ، وقوله هُنالِكَ يحتمل أن يكون ظرفا لقوله مُنْتَصِراً ويحتمل أن تكون الْوَلايَةُ مبتدأ، وهُنالِكَ خبره، وقرأ حمزة والكسائي والأعمش ويحيى بن وثاب «الولاية» بكسر الواو، وهي بمعنى الرياسة والزعامة ونحوه، وقرأ الباقون «الولاية» بفتح الواو وهي بمعنى الموالاة والصلة ونحوه، ويحكى عن أبي عمرو والأصمعي أن كسر الواو هنا لحن، لأن فعالة، إنما تجيء فيما كان صنعة أو معنى متقلدا، وليس هنا تولي أمر الموالاة، وقرأ أبو عمرو والكسائي «الحق» بالرفع على جهة النعت ل الْوَلايَةُ، وقرأ الباقون «الحقّ» بالخفض على النعت لِلَّهِ ﷿، وقرأ أبو حيوة «لله الحقّ» بالنصب وقرأ الجمهور «عقبا» بضم العين والقاف وقرأ عاصم وحمزة والحسن «عقبا» بضم العين وسكون القاف وتنوين الباء، وقرأ عاصم أيضا «عقبى» بياء التأنيث، والعقب والعقب بمعنى العاقبة.

Ebû Muhammed [İbn Atıyye] dedi ki: Bana göre o, *fâe yefîu* (فاء يفيء) kökünden olup vezni *fietün*dür; *ayn* harfi hafifletmek için hazfedilmiştir. Ebû Ali ve başkaları ise: O, *fe-ve-te* kökündendir, *fâe*den değildir, demişlerdir. Onların bu söylediği sarf kurallarına daha uygundur; birincisi ise mâna bakımından daha sağlamdır. İbn Ebî Able «فئة تنصره» şeklinde okumuştur. { هُنالِكَ } “İşte orada...” lafzının { مُنْتَصِراً } kelimesinin zarfı olması muhtemel olduğu gibi, { الْوَلايَةُ } kelimesinin mübteda (özne), { هُنالِكَ } lafzının da onun haberi (yüklemi) olması muhtemeldir. Hamza, el-Kisâî, el-A‘meş ve Yahyâ b. Vessâb, vâv harfinin kesresiyle «الولاية» şeklinde okumuşlardır ki bu, riyaset, liderlik ve benzeri anlamındadır. Diğer kıraat imamları ise vâv harfinin fethasıyla «الولاية» şeklinde okumuşlardır ki bu da dostluk, bağlılık ve benzeri anlamındadır. Ebû Amr ve el-Asmaî'den nakledildiğine göre burada vâv harfini kesreli okumak hatadır; zira *fiâle* (فِعَالَة) vezni ancak meslek veya üstlenilen bir vazife olan durumlarda gelir; burada ise dostluk işini üstlenme söz konusu değildir. Ebû Amr ve el-Kisâî, { الْوَلايَةُ } kelimesine sıfat olmak üzere «الحق» kelimesini merfû olarak okumuşlardır. Diğerleri ise aziz ve celil olan Allah lafzına sıfat olmak üzere «الحقّ» kelimesini mecrur okumuşlardır. Ebû Hayve «لله الحقّ» şeklinde mansûb okumuştur. Cumhur *ayn* ve *kâf* harflerinin zammesiyle «عقبا» okumuştur. Âsım, Hamza ve el-Hasan *ayn*ın zammesi, *kâf*ın sükûnu ve *bâ*nın tenviniyle «عقبا» okumuşlardır. Âsım ayrıca müenneslik yâ'sı ile «عقبى» şeklinde de okumuştur. *el-Ukub* ve *el-ukb*, *el-âkıbe* (sonuç, akıbet) anlamındadır.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu:

[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٤٥ الى ٤٨]

[Kehf Suresi (18), Ayetler 45-48]

وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَياةِ الدُّنْيا كَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِيماً تَذْرُوهُ الرِّياحُ وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ مُقْتَدِراً (٤٥) الْمالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً وَخَيْرٌ أَمَلاً (٤٦) وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبالَ وَتَرَى الْأَرْضَ بارِزَةً وَحَشَرْناهُمْ فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً (٤٧) وَعُرِضُوا عَلى رَبِّكَ صَفًّا لَقَدْ جِئْتُمُونا كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَكُمْ مَوْعِداً (٤٨)

{ وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَياةِ الدُّنْيا كَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِيماً تَذْرُوهُ الرِّياحُ وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ مُقْتَدِراً (٤٥) الْمالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً وَخَيْرٌ أَمَلاً (٤٦) وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبالَ وَتَرَى الْأَرْضَ بارِزَةً وَحَشَرْناهُمْ فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً (٤٧) وَعُرِضُوا عَلى رَبِّكَ صَفًّا لَقَدْ جِئْتُمُونا كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَكُمْ مَوْعِداً (٤٨) } “Onlara dünya hayatının örneğini ver: [O], gökten indirdiğimiz bir su gibidir ki, onunla yeryüzünün bitkileri birbirine karışır; derken rüzgârların savurup savurduğu çerçöp haline gelir. Allah her şeye güç yetirendir. (45) Servet ve oğullar dünya hayatının süsüdür. Kalıcı olan iyi işler ise, Rabbinin katında sevapça da daha hayırlıdır, ümit bağlamak bakımından da daha hayırlıdır. (46) Dağları yürüteceğimiz ve yeri çırılçıplak göreceğin o günü [hatırla]! Biz onları bir araya toplamışızdır da içlerinden hiçbirini geride bırakmamışızdır. (47) Hepsi sıra sıra Rabbinin huzuruna çıkarılmışlardır: «Andolsun ki, sizi ilk defa yarattığımız gibi [çırılçıplak] Bize geldiniz. Oysa siz, size tayin edilmiş bir buluşma zamanı kılmayacağımızı iddia etmiştiniz!» [denir]. (48)”

قوله الْحَياةِ الدُّنْيا يريد حياة الإنسان بما يتعلق بها من نعم وترفه، وقوله كَماءٍ يريد هي كماء، وقوله فَاخْتَلَطَ بِهِ أي فاختلط النبات بعضه ببعض بسبب الماء، فالباء في بِهِ باء السبب، فأصبح عبارة عن صيرورته إلى ذلك، لا أنه أراد اختصاصا بوقت الصباح، وهذا كقول الشاعر الربيع بن ضبع:

{ الْحَياةِ الدُّنْيا } buyruğu ile insanın hayatını ve ona bağlı olan nimet ve refahı kastetmektedir. { كَماءٍ } buyruğu ile «o su gibidir» mânasını kastetmektedir. { فَاخْتَلَطَ بِهِ } buyruğu, yani su sebebiyle bitkilerin birbiriyle kaynaşıp gürleşmesidir; { بِهِ } lafzındaki *bâ* harfi sebebiyet bildiren *bâ*dır. { فَأَصْبَحَ } ifadesi ise onun o hale dönüşmesinden ibarettir; yoksa sabah vaktine özgü olmasını kastetmiş değildir. Bu, şair Rebî‘ b. Dab‘ın şu sözü gibidir:

[المنسرح]

[Münserih]

أصبحت لا أحمل السلاح ولا ... أملك رأس البعير إن نفرا

"Öyle bir hale geldim ki ne silah taşıyabiliyorum, ne de ürktüğü vakit devenin başını tutabiliyorum."

و «الهشيم» المتفتت من يابس العشب، ومنه قوله تعالى كَهَشِيمِ الْمُحْتَظِرِ [القمر: ٣١] ومنه هشم الثريد، وتَذْرُوهُ، بمعنى تفرقه، وقرأ ابن عباس: «تذريه» ، والمعنى: تقلعه وترمي به، وقرأ الحسن «تذروه الريح» بالإفراد، وهي قراءة طلحة والنخعي والأعمش وقوله: وَكانَ اللَّهُ عبارة للإنسان عن أن الأمر قبل وجود الإنسان هكذا كان، إذ نفسه حاكمة بذلك في حال عقله، هذا قول سيبويه، وهو معنى صحيح وقال الحسن كانَ: إخبار عن الحال قبل إيجاد الموجودات، أي إن القدرة كانت، وهذا أيضا حسن، فمعنى هذا التأويل تشبيه حال المرء في حياته وماله وعزته وزهوه وبطره بالنبات الذي خضرة ونضرة عن المطر النازل، ثم يعود بعد ذلك هَشِيماً ويصير إلى عدم، فمن كان له عمل صالح، يبقى في الآخرة فهو الفائز، فكأن الحياة بمثابة الماء والخضرة، والنضارة بمنزلة النعيم والعزة، ونحوه. وقوله الْمالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَياةِ الدُّنْيا لفظ الخبر، لكن معه قرينة الضعة للمال والبنين لأنه في المثل، قبل حقر أمر الدنيا وبنيه، فكأنه يقول في هذه: إنما المال والبنون زينة هذه الحياة المحقرة، فلا تتبعوها نفوسكم، وقوله زِينَةُ مصدر، وقد أخبر به عن أشخاص فإما أن يكون على تقدير محذوف، وتقديره:

*el-Heşîm* (الهشيم), kuru otun ufalanmışıdır. Yüce Allah'ın { كَهَشِيمِ الْمُحْتَظِرِ } [Kamer: 31] buyruğu ile tiridin ufalanması manasındaki *heşmü's-serîd* ifadesi bundandır. { تَذْرُوهُ } onu savurur, dağıtır anlamındadır. İbn Abbâs «تذريه» şeklinde okumuştur; mânası: Onu yerinden söküp atar, demektir. el-Hasan tekil olarak «تذروه الريح» okumuştur; bu Talha, en-Nehaî ve el-A‘meş'in de kıraatidir. Yüce Allah'ın { وَكانَ اللَّهُ } buyruğu, insana henüz var olmadan önce de işin böyle olduğunu bildiren bir ifadedir; zira aklı başındayken insanın nefsi buna hükmeder. Bu, Sîbeveyh'in görüşüdür ve sahih bir mânadır. el-Hasan ise şöyle demiştir: { كانَ }, varlıklar yaratılmadan önceki durumu haber vermektedir; yani O'nun kudreti mevcuttu, demektir. Bu da güzel bir açıklamadır. Bu yoruma göre mana: İnsanın hayatı, malı, izzeti, böbürlenmesi ve şımarıklığı bakımından durumunun, inen yağmur sebebiyle yeşerip parıldayan, ardından kuruyup ufalanmış bir { هَشِيماً } çerçöpe dönen ve yokluğa karışan bitkiye benzetilmesidir. Kimin ahirette kalıcı salih ameli varsa, kurtuluşa eren odur. Sanki hayat su ve yeşillik, parıltı ve tazelik de nimet ve izzet mesabesindedir. { الْمالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَياةِ الدُّنْيا } “Servet ve oğullar dünya hayatının süsüdür.” buyruğu haber lafzıdır; ancak beraberinde mal ve oğulların değersizliğini gösteren bir karine bulunmaktadır; zira önceki meselde dünya işini ve onun meyvelerini değersiz kılmıştı. Sanki bu ayette şöyle demektedir: Mal ve oğullar ancak bu değersiz hayatın süsüdür, nefislerinizi bunların peşine takmayın. { زِينَةُ } lafzı masdardır ve şahıslardan haber verilmiştir; dolayısıyla ya hazfedilmiş bir kelimenin takdiri iledir ki takdiri şöyledir:

مقر زينة الحياة الدنيا، وإما أن نضع المال والبنين بمنزلة الغنى والكثرة، واختلف الناس في الْباقِياتُ الصَّالِحاتُ فقال ابن عباس وابن جبير وأبو ميسرة عمرو بن شرحبيل: هي الصلوات الخمس وقال الجمهور هي الكلمات المأثور فضلها: سبحان الله والحمد الله ولا إله إلا الله، والله أكبر ولا حول ولا قوة إلا بالله العلي العظيم، روي في هذا حديث: «أكثروا من الباقيات الصالحات» ، وقاله أيضا ابن عباس، وروي عن رسول الله ﷺ من طريق أبي هريرة وغيره أن هذه الكلمات هي الباقيات الصالحات، وقال ابن عباس أيضا الْباقِياتُ الصَّالِحاتُ: كل عمل صالح من قول أو فعل يبقى للآخرة ورجحه الطبري، وقال ابن عباس بكل الأقوال دليل على قوله بالعموم، وقوله خَيْرٌ ثَواباً وَخَيْرٌ أَمَلًا صاحبها ينتظر الثواب وينبسط على خير من حال ذي المال والبنين دون عمل صالح، وقوله تعالى: وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبالَ الآية التقدير: واذكر يوم، وهذا أفصح ما يتأول في هذا هنا، وقرأ نافع والأعرج وشيبة وعاصم وابن مصرف وأبو عبد الرحمن «نسير» بنون العظمة، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو والحسن وشبل وقتادة وعيسى: «تسيّر» بالتاء، وفتح الياء المشددة «الجبال» رفع، وقرأ الحسن: «يسيّر» بياء مضمونة، والثانية مفتوحة مشددة، «الجبال» رفعا، وقرأ ابن محيصن «تسير» : بتاء مفتوحة وسين مكسورة، أسند الفعل إلى «الجبال» ، وقرأ أبي بن كعب «ويوم سيرت الجبال» . وقوله بارِزَةً إما أن يريد أن الأرض، لذهاب الجبال والظراب والشجر، برزت وانكشفت، وإما أن يريد: بروز أهلها، والمحشورين من سكان بطنها وَحَشَرْناهُمْ أي أقمناهم من قبورهم، وجعلناهم لعرضة القيامة، وقرأ الجمهور «نغادر» بنون العظمة، وقرأ قتادة: «تغادر» على الإسناد إلى القدرة أو إلى الأرض، وروى أبان بن يزيد عن عاصم: «يغادر» بياء وفتح الدال «أحد» بالرفع، وقرأ الضحاك «فلم نغدر» بنون مضمومة وكسر الدال وسكون الغين، والمغادرة:

«Dünya hayatının süsünün mekânıdır» yahut mal ve çocukları zenginlik ve çokluk konumuna koyarız. İlim ehli { الْباقِياتُ الصَّالِحاتُ } “kalıcı olan iyi işler” hakkında ihtilaf etmiştir: İbn Abbâs, İbn Cübeyr ve Ebû Meysere Amr b. Şurahbîl bunların beş vakit namaz olduğunu söylemişlerdir. Cumhur ise fazileti rivayet edilen şu kelimeler olduğunu söylemiştir: *Sübhânallâhi ve'l-hamdü lillâhi ve lâ ilâhe illallâhu vallâhu ekber ve lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâhi'l-aliyyi'l-azîm*. Bu hususta: «*Kalıcı salih amelleri çokça yapın*» hadisi rivayet edilmiştir. Bunu İbn Abbâs da söylemiştir. Ebû Hureyre ve başkaları tarikiyle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bu kelimelerin kalıcı salih ameller olduğu rivayet edilmiştir. İbn Abbâs ayrıca { الْباقِياتُ الصَّالِحاتُ } ifadesinin, ahirete kalacak olan söz veya fiil kabilinden her türlü salih amel olduğunu söylemiştir ki Taberî de bunu tercih etmiştir. İbn Abbâs'ın bütün bu görüşleri zikretmesi, onun genel anlama kail olduğuna delildir. { خَيْرٌ ثَواباً وَخَيْرٌ أَمَلاً } “...sevapça da daha hayırlıdır, ümit bağlamak bakımından da daha hayırlıdır.” buyruğu; bu amelin sahibi, salih ameli olmaksızın mal ve çocuk sahibi olan kimsenin durumundan daha hayırlı bir şekilde sevap bekler ve ferahlar. Yüce Allah'ın { وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبالَ } “Dağları yürüteceğimiz o gün...” ayetinin takdiri: «O günü hatırla» şeklindedir; burada yapılacak yorumların en fasihi budur. Nâfi‘, el-A‘rec, Şeybe, Âsım, İbn Musarrif ve Ebû Abdirrahman azamet nûnu ile «نسير» okumuşlardır. İbn Kesîr, Ebû Amr, el-Hasan, Şibl, Katâde ve Îsâ; tâ ile ve şeddeli yâ'nın fethasıyla «الجبال» kelimesini merfû kılarak «تسيّر» şeklinde okumuşlardır. el-Hasan ötreli yâ ve ikinci yâ'nın fethalı ve şeddeli oluşuyla «الجبال» kelimesini merfû kılarak «يسيّر» okumuştur. İbn Muhaysın, fiili «الجبال» lafzına isnat ederek fethalı tâ ve kesreli sîn ile «تسير» şeklinde okumuştur. Übey b. Ka‘b ise «ويوم سيرت الجبال» şeklinde okumuştur. { بارِزَةً } “...çırılçıplak...” buyruğuyla ya dağların, tepelerin ve ağaçların gitmesi sebebiyle yerin açığa çıkıp belirginleşmesini ya da yerin ahalisinin ve bağrında yatanların ortaya çıkmasını kastetmektedir. { وَحَشَرْناهُمْ } “...onları bir araya toplamışızdır...” yani onları kabirlerinden kaldırmış ve kıyametteki arz için hazır etmişizdir. Cumhur azamet nûnu ile «نغادر» okumuştur. Katâde fiili kudrete veya arza isnat ederek «تغادر» okumuştur. Ebân b. Yezîd, Âsım'dan yâ ile ve dâlın fethasıyla «أحد» kelimesini merfû kılarak «يغادر» şeklinde rivayet etmiştir. ed-Dahhâk zammeli nûn, kesreli dâl ve sâkin gayn ile «فلم نغدر» şeklinde okumuştur. *el-Mugâdere* (المغادرة):

الترك، ومنه غدير الماء، وهو ما تركه السيل، وقوله فًّا

Terk etmektir. Selin geride bıraktığı su birikintisine *gadîru'l-mâ* denmesi bundandır. Yüce Allah'ın { صَفًّا } “...sıra sıra...” buyruğu,

إفراد نزل منزلة الجمع، أي صفوفا، وفي الحديث الصحيح يجمع الله الأولين والآخرين في صعيد واحد صفوفا يسمعهم الداعي وينفدهم البصر،

tekil olup çoğul makamına kaimdir; yani «saflar halinde» demektir. Sahih hadiste şöyle buyrulmuştur: «*Allah öncekileri ve sonrakileri tek bir düzlükte saflar halinde toplar; çağıran kişi onlara [sesini] işittirir ve göz onları görür...*»

الحديث بطوله، وفي حديث آخر «أهل الجنة يوم القيامة مائة وعشرون صفا، أنتم منها ثمانون صفا» ، وقوله تعالى: قَدْ جِئْتُمُونا

Hadis uzundur. Başka bir hadiste de şöyle buyrulmuştur: «*Kıyamet gününde cennet ehli yüz yirmi saftır; siz bunun seksen safısınız.*» Yüce Allah'ın { لَقَدْ جِئْتُمُونا } “Andolsun ki Bize geldiniz...”

إلى آخر الآية مقاولة للكفار المنكرين للبعث، ومضمنها التقريع والتوبيخ، والمؤمنون المعتقدون في الدنيا أنهم يبعثون يوم القيامة، لا تكون لهم هذه المخاطبة بوجه وفي الكلام حذف ويقتضيه القول ويحسنه الإيجاز تقديره: يقال للكفرة منهم، ما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ

buyruğundan ayetin sonuna kadar olan kısım, yeniden dirilişi inkâr eden kâfirlere yönelik bir hitaptır; muhtevası azarlama ve kınamadır. Dünyada iken kıyamet günü diriltileceklerine inanan müminler ise hiçbir şekilde bu hitaba muhatap olmazlar. Sözde bir hazif vardır; ifadenin akışı bunu gerektirir ve veciz anlatım da bunu güzelleştirir. Takdiri şöyledir: Onlardan inkâr edenlere şöyle denir: { كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ } “...sizi ilk defa yarattığımız gibi...”

يفسره قول النبي ﷺ إنكم تحشرون إلى الله حفاة عراة غرلا كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ [الأنبياء: ١٠٤] .

Bunu Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğu tefsir etmektedir: «*Sizler Allah'ın huzuruna yalınayak, çıplak ve sünnetsiz olarak haşredileceksiniz.*» { كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ } [Enbiyâ: 104].

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu:

[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٤٩ الى ٥٠]

[Kehf Suresi (18), Ayetler 49-50]

وَوُضِعَ الْكِتابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَيَقُولُونَ يا وَيْلَتَنا مالِ هذَا الْكِتابِ لا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلاَّ أَحْصاها وَوَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً (٤٩) وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ كانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلاً (٥٠)

{ وَوُضِعَ الْكِتابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَيَقُولُونَ يا وَيْلَتَنا مالِ هذَا الْكِتابِ لا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلاَّ أَحْصاها وَوَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً (٤٩) وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ كانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلاً (٥٠) } “Kitap ortaya konmuştur; suçluların onda yazılı olanlardan korkup dehşete düştüklerini görürsün. «Vay halimize! Bu nasıl bir kitaptır ki küçük büyük hiçbir şey bırakmadan hepsini sayıp dökmüş!» derler. Yaptıklarını hazır bulmuşlardır. Rabbin hiç kimseye zulmetmez. (49) Hani Biz meleklere: «Âdem'e secde edin» demiştik de İblis hariç hepsi secde etmişlerdi. O cinlerdendi; böylece Rabbinin emrinden çıktı. Şimdi siz, Beni bırakıp da onu ve soyunu mu dost ediniyorsunuz? Oysa onlar sizin düşmanınızdır. Zalimler için ne kötü bir değiştirmedir bu! (50)”

الْكِتابُ اسم جنس، يراد به كتب الناس التي أحصاها الحفظة لواحد واحد، ويحتمل أن يكون الموضوع كتابا واحدا حاضرا، و «إشفاق المجرمين» : فزعهم من كشفه لهم وفضحه فشكاية المجرمين إنما هي من الإحصاء لا من ظلم ولا حيف، وقدم الصغيرة اهتماما بها، لينبه منها، ويدل أن الصغيرة إذا أحصيت، فالكبيرة أحرى بذلك، والعرب أبدا تقدم في الذكر الأقل من كل مقترنين، ونحو هذا هو قولهم: القمران والعمران، سموا باسم الأقل تنبيها منهم، وقال ابن عباس:

{ الْكِتابُ } cins ismidir; bununla koruyucu meleklerin her bir şahıs için sayıp kaydettiği amel defterleri kastedilir. Ortaya konan şeyin hazır tek bir kitap olması da muhtemeldir. «Mücrimlerin işfâkı» ise o kitabın kendilerini açığa vurmasından ve rezil etmesinden duydukları dehşet ve korkudur. Mücrimlerin şikâyeti zulümden ya da haksızlıktan değil, sadece her şeyin sayılıp dökülmesindendir. Küçüğe dikkat çekmek ve küçük günah bile sayılmışsa büyüğün haydi haydi sayılacağını göstermek için küçük günah öne alınmıştır. Araplar birlikte anılan iki şeyden daima az olanı zikirde öne alırlar; nitekim Güneş ve Ay için *el-Kamerân* (iki ay), Ebû Bekir ve Ömer için *el-Umerân* (iki Ömer) demeleri böyledir; dikkat çekmek maksadıyla az olanın adıyla isimlendirmişlerdir. İbn Abbâs şöyle demiştir:

«الصغيرة» الضحك، وهذا مثال، وباقي الآية بين، وقوله تعالى: وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ الآية، هذه الآية مضمنها تقريع الكفرة وتوقيفهم على خطاياهم في ولايتهم العدو دون الذي أنعم بكل نعمه على العموم، صغيرها وكبيرها، وتقدير الكلام: واذكر إذ قلنا وتكررت هذه العبارة حيث تكررت هذه القصة، إذ هي توطئة النازلة فأما ذكر النازلة هنا فمقدمة للتوبيخ، وذكرها في البقرة إعلام بمبادىء الأمور، واختلف المتأولون في السجود لآدم فقالت فرقة هو السجود المعروف، ووضع الوجه بالأرض، جعله الله تعالى من الملائكة عبادة له وتكرمة لآدم، فهذا كالصلاة للكعبة، وقالت فرقة بل كان إيماء منهم نحو الأرض، وذلك يسمى سجودا لأن السجود في كلام العرب عبارة عن غاية التواضع، ومنه قول الشاعر: [الطويل] ترى الأكم فيه سجدا للحوافر وهذا جائز أن يكلفه قوم، فمنه قول النبي ﷺ «قوموا إلى سيدكم» ، ومنه تقبيل أبي عبيدة بن الجراح يد عمر بن الخطاب حين تلقاه في سفرته إلى الشام ذكره سعيد بن منصور في مصنفه، وقوله إِلَّا إِبْلِيسَ قالت فرقة هو استثناء منقطع، لأن إِبْلِيسَ ليس من الملائكة، بل هو من الجن، وهم الشياطين المخلوقون من مارج من نار، وجميع الملائكة إنما خلقوا من نور، واختلفت هذه الفرقة فقال بعضها إبليس من الجن، وهو أولهم، وبدءتهم، كآدم من الإنس، وقالت فرقة بل كان إبليس وقبيله

«Küçük günah» gülmektir; bu bir örnektir. Ayetin geri kalanı açıktır. Yüce Allah'ın { وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ } “Hani Biz meleklere demiştik...” ayetinin muhtevası, küçüğüyle büyüğüyle bütün nimetleri genel olarak lütfeden Zat'ı bırakıp düşmanı dost edinmelerindeki günahları hususunda kâfirleri azarlama ve onların yüzüne vurmadır. Sözün takdiri: «Hani Biz demiştik, hatırla» şeklindedir. Bu kıssanın tekrarlandığı her yerde bu ifade tekrarlanmıştır; zira bu, meselenin zeminidir. Buradaki zikri azarlamaya bir mukaddimedir; Bakara suresindeki zikri ise işlerin başlangıcını bildirmektir. Âdem'e yapılan secde hakkında müteevviller ihtilaf etmişlerdir: Bir grup, bunun bilinen secde, yani yüzü yere koymak olduğunu; Allah Teâlâ'nın bunu meleklerin Kendisine bir ibadeti ve Âdem'e bir ikramı kıldığını söylemiştir ki bu, Kâbe'ye doğru namaz kılmak gibidir. Başka bir grup ise bunun yere doğru bir eğilme olduğunu söylemiştir; zira Arap dilinde secde son derece tevazu göstermekten ibarettir ve bu sebeple buna da secde denir. Şairin şu sözü bundandır: [Tavîl] "Görürsün oradaki tepeleri, toynaklara secde edercesine eğilmiş." Bir topluluğa böyle bir mükellefiyet yüklenmesi caizdir. Nitekim Peygânber sallallâhu aleyhi ve sellem'in «*Efendiniz için ayağa kalkın*» buyruğu ile Saîd b. Mansûr'un *Musannef*'inde zikrettiği üzere Ebû Ubeyde b. el-Cerrâh'ın Şam yolculuğunda kendisini karşıladığında Ömer b. el-Hattâb'ın elini öpmesi bu kabildendir. { إِلَّا إِبْلِيسَ } “...İblis hariç...” buyruğuna gelince; bir grup bunun münkatı‘ istisna olduğunu söylemiştir; çünkü İblis meleklerden değil, cinlerdendir; onlar da dumansız ateş alevinden yaratılmış şeytanlardır. Meleklerin tamamı ise nurdan yaratılmıştır. Bu grup kendi içinde ihtilaf etmiştir: Bir kısmı İblis'in cinden olduğunu; Âdem'in insanlığın ilki ve kökü olduğu gibi onun da cinlerin ilki ve başlangıcı olduğunu söylemiştir. Başka bir grup ise İblis ve kabilesinin

جنا، لكن جميع الشياطين اليوم من ذريته، فهو كنوح في الإنس، احتجوا بهذه الآية، وتعنيف إِبْلِيسَ على عصيانه يقتضي أنه أمر مع الملائكة، وقالت فرقة إن الاستثناء متصل، وإبليس من قبيل الملائكة خلقوا من نار، فإبليس من الملائكة وعبر عن الملائكة بالجن من حيث هم مستترون، فهي صفة تعم الملائكة والشياطين، وقال بعض هذه الفرقة كان في الملائكة صنف يسمى الجن وكانوا في السماء الدنيا وفي الأرض، وكان إبليس مدبر أمرهم ولا خلاف أن إبليس كان من الملائكة في المعنى، إذ كان متصرفا بالأمر والنهي، مرسلا، والملك مشتق من المالكة، وهي الرسالة، فهو في عداد الملائكة يتناوله قول اسْجُدُوا وفي سورة البقرة وسورة الأعراف استيعاب هذه الأمور، وقوله فَفَسَقَ معناه فخرج وانتزح، وقال رؤبة:

cin olduğunu, fakat bugünkü bütün şeytanların onun soyundan geldiğini, dolayısıyla insanlık içindeki Nuh gibi olduğunu söylemişler ve bu ayeti delil getirmişlerdir. İblis'in isyanından ötürü azarlanması, onun meleklerle birlikte emrolunmuş olmasını gerektirir. Bir grup ise istisnanın muttasıl olduğunu; İblis'in ateşten yaratılmış bir melek türünden olup meleklerden sayıldığını, gizli olmaları cihetiyle meleklerin de cin olarak ifade edildiğini, dolayısıyla bu sıfatın melekleri ve şeytanları kapsadığını söylemiştir. Bu gruptan bazıları: Melekler arasında kendilerine 'cin' denilen bir zümre vardı; bunlar dünya semasında ve yerde bulunurlardı, İblis de onların işlerinin yöneticisiydi, demiştir. Mana bakımından İblis'in meleklerden olduğu hususunda ise ihtilaf yoktur; zira o emir ve nehiy tasarrufunda bulunuyor ve elçi olarak gönderiliyordu. *Melek* (elçi/melek) kelimesi, elçilik anlamındaki *el-mâlike*den türemiştir. Dolayısıyla o melekler zümresindedir ve { اسْجُدُوا } “secde edin” buyruğu onu da kapsamaktadır. Bakara ve A‘râf surelerinde bu hususlar etraflıca ele alınmıştır. { فَفَسَقَ } buyruğu; çıktı ve uzaklaştı mânasındadır. Ru'be şöyle demiştir:

[الرجز]

[Recez]

تهوين في نجد وغورا غائرا ... فواسقا عن قصدها جوائرا

"Necid ve derin çukurlara doğru düşüp giderler, istikametlerinden sapmış, yoldan çıkmış olarak."

ومنه قال فسقت الرطبة إذا خرجت من قشرها، وفسقت النواة إذا خرجت عن الثمرة، وفسقت الفأرة إذا خرجت من جحرها، وجميع هذا الخروج المستعمل في هذه الأمثلة، إنما هو في فساد، وقول النبي ﷺ «خمس فواسق يقتلن في الحرم إنما هن مفسدات» وقوله عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ يحتمل أن يريد خرج عن أمر ربه إياه، أي فارقه كما فعل الخارج عن طريق واحد، أي منه، ويحتمل أن يريد فخرج عن الطاعة بعد أمر ربه بها، وعَنْ قد تجيء بمعنى بعد في مواضع كثيرة، كقولك أطعمتني عن جوع، ونحوه، فكأن المعنى: فسق بعد أمر ربه بأن يطيع ويحتمل أن يريد فخرج بأمر ربه أي بمشيئته ذلك له ويعبر عن المشيئة ب «الأمر» ، إذ هي أحد الأمور، وهذا كما تقول فعلت ذلك عن أمرك أي بجدك وبحسب مرادك، وقال ابن عباس في قصص هذه الآية: كان إبليس من أشرف صنف، وكان له سلطان السماء وسلطان الأرض، فلما عصى صارت حاله إلى ما تسمعون، وقال بعض العلماء إذا كانت خطيئة المرء من الخطأ فلترجه، كآدم، وإذا كانت من الكبر، فلا ترجه، كإبليس، ثم وقف ﷿ الكفرة على جهة التوبيخ بقوله أَفَتَتَّخِذُونَهُ يريد أفتتخذون إبليس، وقوله وَذُرِّيَّتَهُ ظاهر اللفظ يقتضي الموسوسين من الشياطين الذين يأمرون بالمنكر ويحملون على الأباطيل، وذكر الطبري أن مجاهدا قال: ذرية إبليس الشيطان، وكان يعدهم: زلنبور صاحب الأسواق، يضع رايته في كل سوق، وتبن صاحب المصائب، والأعور صاحب الربا، ومسوط صاحب الأخبار، يأتي بها فيلقيها في أفواه الناس، ولا يجدون لها أصلا، وداسم الذي إذا دخل الرجل بيته فلم يسلم ولم يذكر اسم الله بصره من المتاع ما لم يرفع.

Yaş hurma kabuğundan çıktığında *fesakati'r-rutabetü*, çekirdek meyveden ayrıldığında *fesakati'n-nevâtü*, fare deliğinden çıktığında *fesakati'l-fa'retü* denmesi bundandır. Bu örneklerde kullanılan çıkışların tamamı ancak fesada yöneliktir. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in «*Harem bölgesinde öldürülecek beş fasık hayvan vardır*» buyruğu, onların fesat çıkarıcı olmaları sebebiyledir. { عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ } “...Rabbinin emrinden...” ifadesiyle; Rabbinin kendisine verdiği emirden çıktı, yani tek yoldan sapan kişinin yaptığı gibi ondan ayrıldı mânasını kastetmiş olması muhtemeldir. Rabbinin itaat etmesini emretmesinden sonra itaatten çıktı mânasını kastetmiş olması da muhtemeldir; zira *an* (عَنْ) harfi, *at‘amtenî an cû‘* (beni açlıktan sonra doyurdun) ve benzeri ifadelerde olduğu gibi birçok yerde *ba‘de* (sonra) mânasına gelebilir. Sanki mana: Rabbinin itaat etme emrinden sonra yoldan çıktı, demektir. Rabbinin emriyle, yani O'nun bunu dilemesiyle çıktı mânasını kastetmiş olması da muhtemeldir; zira meşiet işlerden bir iş olduğu için «emir» ile ifade edilir. Bu, senin *faaltü zâlike an emrike* (bunu senin emrinle, yani senin ciddiyetin ve muradın doğrultusunda yaptım) demen gibidir. İbn Abbâs bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: «İblis en şerefli zümredendi; semanın ve yerin hâkimiyeti ona aitti. İsyan edince durumu işittiğiniz bu hale dönüştü.» Bazı âlimler şöyle demiştir: Bir kimsenin hatası yanılmadan ileri geliyorsa Âdem gibi onun için ümit besle; eğer kibre dayanıyorsa İblis gibi onun için ümit besleme. Sonra Aziz ve Celil olan Allah, azarlama sadedinde kâfirleri durdurarak { أَفَتَتَّخِذُونَهُ } “...onu mu ediniyorsunuz?” buyurmuştur; yani İblis'i mi ediniyorsunuz, demektir. { وَذُرِّيَّتَهُ } “...ve onun soyunu...” buyruğunun zahir lafzı, kötülüğü emreden ve batıllara sürükleyen vesveseci şeytanları gerektirir. Taberî, Mücâhid'in şöyle dediğini nakletmiştir: İblis'in zürriyeti şeytandır; onları şöyle sayardı: Zelenbûr çarşıların sahibidir, bayrağını her çarşıya diker; Sebr musibetlerin sahibidir; el-A‘ver faizin sahibidir; Mesvût haberlerin sahibidir, onları getirip insanların ağzına atar, insanlar da onların bir aslı olmadığını görürler; Dâsim ise adam evine girip de selam vermediğinde ve Allah'ın adını anmadığında kaldırılmamış eşyaları ona gösteren şeytandır.

قال القاضي أبو محمد: وهذا وما جانسه مما لم يأت به سند صحيح فلذلك اختصرته، وقد طول النقاش في هذا المعنى، وجلب حكايات تبعد من الصحة، فتركتها إيجازا، ولم يمر بي في هذا صحيح، إلا ما في كتاب مسلم من أن للوضوء والوسوسة شيطانا يسمى خنزت، وذكر الترمذي أن للوضوء شيطانا يسمى الولهان والله العليم بتفاصيل هذه الأمور لا رب غيره، وقوله وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ أي أعداء، فهو اسم جنس، وقوله بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا أي بدل ولاية لله ﷿ بولاية إبليس وذريته، وذلك هو التعوض من الجن بالباطل، وهذا هو نفس الظلم، لأنه وضع الشيء في غير موضعه.

Ebû Muhammed [İbn Atıyye] dedi ki: Bu ve benzeri rivayetler sahih bir senetle gelmemiştir; bu sebeple onu kısalttım. Bu konuda en-Nakkâş sözü uzatmış ve sıhhatten uzak rivayetler aktarmıştır; veciz olmak adına onları terk ettim. Müslim'in kitabında geçen, abdest ve vesvese için *Hınzeb* adlı bir şeytanın bulunduğu rivayeti ile Tirmizî'nin zikrettiği abdest için *el-Velehân* adlı bir şeytanın bulunduğu rivayeti dışında bu konuda sahih bir rivayete rastlamadım. Bu hususların ayrıntısını en iyi bilen Allah'tır, O'ndan başka ilah yoktur. { وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ } “...Oysa onlar sizin düşmanınızdır...” buyruğu, düşmanlardır anlamında olup cins ismidir. { بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلاً } “Zalimler için ne kötü bir değiştirmedir bu!” buyruğu ise, Aziz ve Celil olan Allah'ın dostluğunu İblis ve zürriyetinin dostluğu ile değiştirmektir ki bu, haktan batıla saparak bedel tutmaktır. Bu ise zulmün ta kendisidir; çünkü bir şeyi kendi yerine koymamaktır.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu:

[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٥١ الى ٥٤]

[Kehf Suresi (18), Ayetler 51-54]

ما أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ وَما كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُداً (٥١) وَيَوْمَ يَقُولُ نادُوا شُرَكائِيَ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَجَعَلْنا بَيْنَهُمْ مَوْبِقاً (٥٢) وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُواقِعُوها وَلَمْ يَجِدُوا عَنْها مَصْرِفاً (٥٣) وَلَقَدْ صَرَّفْنا فِي هذَا الْقُرْآنِ لِلنَّاسِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ وَكانَ الْإِنْسانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلاً (٥٤)

{ ما أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ وَما كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُداً (٥١) وَيَوْمَ يَقُولُ نادُوا شُرَكائِيَ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَجَعَلْna بَيْنَهُمْ مَوْبِقاً (٥٢) وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُواقِعُوها وَلَمْ يَجِدُوا عَنْها مَصْرِفاً (٥٣) وَلَقَدْ صَرَّفْنا فِي هذَا الْقُرْآنِ لِلنَّاسِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ وَكانَ الْإِنْسانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلاً (٥٤) } “Ben onları ne göklerin ve yerin yaratılışına ne de bizzat kendilerinin yaratılışına şahit tuttum. Ben saptıranları hiçbir zaman yardımcı edinecek değilim. (51) [Allah'ın]: «İddia ettiğiniz ortaklarımı çağırın!» diyeceği o günü [hatırla]! Onları çağırırlar ama kendilerine cevap veremezler. Biz onların arasına helak edici bir uçurum koymuşuzdur. (52) Suçlular ateşi görmüşler ve muhakkak oraya düşeceklerini anlamışlardır; ondan kurtulacak bir sığınak da bulamamışlardır. (53) Andolsun ki Biz bu Kur'an'da insanlar için her türlü örneği türlü türlü yollarla açıkladık. Fakat insan her şeyden çok tartışmacıdır. (54)”

الضمير في أَشْهَدْتُهُمْ عائد على الكفار، وعلى الناس بالجملة، فتتضمن الآية الرد على طوائف من المنجمين، وأهل الطبائع، والمتحكمين من الأطباء، وسواهم من كل من يتخوض في هذه الأشياء.

{ أَشْهَدْتُهُمْ } fiilindeki zamir kâfirlere ve genel olarak insanlara aittir; dolayısıyla ayet müneccimlerden, tabiatçılardan, kendi kafalarına göre hüküm veren tabiplerden ve bu meselelere gelişigüzel dalan diğer tüm fırkalardan olan gruplara bir reddiye içermektedir.

قال القاضي أبو محمد: وحدثني أبي ﵁، قال: سمعت الفقيه أبا عبد الله محمد بن معاد المهدوي بالمهدية، يقول سمعت عبد الحق الصقلي يقول هذا القول ويتأول هذا التأويل في هذه الآية، وأنها رادة على هذه الطوائف، وذكر هذا بعض الأصوليين، وقيل الضمير في أَشْهَدْتُهُمْ عائد على ذرية إبليس، فهذه الآية، على هذا تتضمن تحقيرهم، والقول الأول أعظم فائدة، وأقول: إن الغرض المقصود أولا بالآية، هم إبليس وذريته، وبهذا الوجه يتجه الرد على الطوائف المذكورة وعلى الكهان والعرب المصدقين لهم والمعظمين للجن حين يقولون أعوذ بعزيز هذا الوادي، إذ الجميع من هذه الفرق متعلقون بإبليس وذريته، وهم أضلوا الجميع، فهم المراد الأول ب الْمُضِلِّينَ، وتندرج هذه الطوائف في معناهم، وقرأ الجمهور، «وما كنت» وقرأ أبو جعفر والجحدري والحسن بخلاف «وما كنت» ، والصفة ب الْمُضِلِّينَ، تترتب في الطوائف المذكورة، وفي ذرية إبليس لعنه الله، و «العضد» استعارة للمعين المؤازر، وهو تشبيه بالعضد للإنسان الذي يستعين به، وقرأ الجمهور «عضدا» بفتح العين وضم الضاد، وقرأ أبو عمرو والحسن بضمهما، وقرأ الضحاك بكسر العين وفتح الضاد، وقرأ عكرمة «عضدا» بضم العين وسكون الضاد، وقرأ عيسى بن عمر «عضدا» بفتح العين والضاد، وفيه لغات غير هذا لم يقرأ بها، وقوله وَيَوْمَ يَقُولُ الآية وعيد، المعنى واذكر يوم، وقرأ طلحة ويحيى والأعمش وحمزة «نقول» بنون العظمة، وقرأ الجمهور بالياء أي «يقول» الله تعالى للكفار الذين أشركوا به من الدنيا سواه: نادُوا شُرَكائِيَ أي على وجه الاستغاثة بهم، وقوله شُرَكائِيَ أي على دعواكم أيها المشركون وقد بين هذا بقوله الَّذِينَ زَعَمْتُمْ وقرأ ابن كثير وأهل مكة «شركائي» بياء مفتوحة، وقرأ الجمهور: «شركائي» بهمزة. فمنهم من حققها، ومنهم من خففها، و «الزعم» إنما هو مستعمل أبدا في غير اليقين، بل أغلبه في الكذب، ومنه هذه الآية، وأرفع موضعه أن يستعمل «زعم» بمعنى أخبر، حيث تبقى عهدة الخبر على المخبر، كما يقول سيبويه ﵀: زعم الخليل. وقوله فَدَعَوْهُمْ فلم يستجيبوا لهم ظاهره أن ذلك يقع حقيقة، ويحتمل أن يكون استعارة، كأن فكرة الكفار ونظرهم في أن تلك الجمادات، لا تغني شيئا ولا تنفع، هي بمنزلة الدعاء وترك الإجابة، والأول أبين، واختلف المتأولون في قوله مَوْبِقاً قال عبد الله ابن عمرو وأنس بن مالك ومجاهد: هو واد في جهنم يجري بدم وصديد، قال أنس: يحجز بين أهل النار وبين المؤمنين، فقوله على هذا بَيْنَهُمْ ظرف، وقال الحسن مَوْبِقاً معناه عداوة وبَيْنَهُمْ على هذا

Ebû Muhammed [İbn Atıyye] dedi ki: Babam radıyallâhu anh bana anlattı ve şöyle dedi: Mehdiyye'de fakih Ebû Abdillâh Muhammed b. Muâz el-Mehdî'nin şöyle dediğini işittim: Abdülhak es-Sıkıllî'nin bu sözü söylediğini ve bu ayeti böyle tevil ederek mezkûr fırkalara bir reddiye olduğunu belirttiğini işittim. Bunu bazı usulcüler de zikretmiştir. { أَشْهَدْتُهُمْ } lafzındaki zamirin İblis'in zürriyetine döndüğü de söylenmiştir; bu takdirde ayet onları tahkir etmeyi içerir; ancak birinci görüş daha büyük fayda taşır. Ben de derim ki: Ayetle ilk kastedilen hedef İblis ve onun zürriyetidir; bu cihetle anılan fırkalara, kâhinlere, onları tasdik eden ve «Bu vadinin efendisine sığınırım» diyerek cinleri yücelten Araplara bir reddiye yönelir; zira bu fırkaların tamamı İblis ve zürriyetine bağlıdır ve onlar herkesi saptırmışlardır. Dolayısıyla { الْمُضِلِّينَ } “saptıranlar” ifadesiyle öncelikli murat onlardır; anılan fırkalar da onların mânasına dâhil olur. Cumhur «وما كنت» okumuştur; Ebû Ca‘fer, el-Cahderî ve bir rivayette el-Hasan «وما كنت» şeklinde okumuşlardır. { الْمُضِلِّينَ } sıfatı mezkûr fırkalarda ve Allah'ın lanetine uğrayan İblis'in zürriyetinde sıralanır. *el-Adud* (العضد), insanın yardım aldığı pazısına benzetilerek yardım eden ve destek veren kimse için istiare yapılmıştır. Cumhur *ayn*ın fethası ve *dâd*ın zammesiyle «عضدا» okumuştur. Ebû Amr ve el-Hasan her ikisinin zammesiyle okumuşlardır. ed-Dahhâk *ayn*ın kesresi ve *dâd*ın fethasıyla okumuştur. İkrime *ayn*ın zammesi ve *dâd*ın sükûnuyla «عضدا» okumuştur. Îsâ b. Ömer *ayn* ve *dâd*ın fethasıyla «عضدا» okumuştur. Bunun dışında kıraatte okunmayan başka lehçeler de vardır. { وَيَوْمَ يَقُولُ } ayeti bir tehdittir; mânası: «O günü hatırla» demektir. Talha, Yahyâ, el-A‘meş ve Hamza azamet nûnu ile «نقول» okumuşlardır. Cumhur yâ ile okumuştur; yani Allah Teâlâ dünyada iken Kendisinden başka şeyleri ortak koşan kâfirlere şöyle «der»: { نادُوا شُرَكائِيَ } “...ortaklarımı çağırın!” yani onlardan yardım istemek üzere çağırın. { شُرَكائِيَ } “ortaklarımı” buyruğu, yani ey müşrikler, sizin iddianıza göre ortak olanları demektir ki bunu { الَّذِينَ زَعَمْتُمْ } “iddia ettiğiniz” buyruğu ile açıklamıştır. İbn Kesîr ve Mekke ehli fethalı yâ ile «شركائي» okumuştur. Cumhur ise hemze ile «شركائي» okumuştur; onlardan kimi hemzeyi tahkik ile, kimi de teshil ile okumuştur. *ez-Za‘m* (الزعم) kelimesi daima kesinlik ifade etmeyen yerlerde kullanılır, hatta çoğunlukla yalan hakkında kullanılır; bu ayet de bundandır. Onun en üst mertebedeki kullanımı ise haberin sorumluluğu haber verene ait kalmak kaydıyla *ahbara* (haber verdi) anlamında kullanılmasıdır; nitekim Sîbeveyh rahimehullâh'ın «el-Halîl iddia etti / haber verdi» demesi gibidir. { فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ } “Onları çağırırlar ama kendilerine cevap veremezler” buyruğunun zahiri, bunun fiilen hakikaten vuku bulacağıdır. Kâfirlerin bu cansız varlıkların hiçbir şeye yaramayacağı ve fayda vermeyeceği yönündeki fikir ve bakışlarının dua ve cevapsız bırakma mesabesinde kılınması şeklinde bir istiare olması da muhtemeldir; fakat birinci görüş daha açıktır. Müteevviller { مَوْبِقاً } kelimesi hakkında ihtilaf etmişlerdir: Abdullah b. Amr, Enes b. Mâlik ve Mücâhid: O, cehennemde kan ve irinin aktığı bir vadidir, demişlerdir. Enes: O, cehennem ehli ile müminlerin arasını ayırır, demiştir; buna göre { بَيْنَهُمْ } kelimesi zarftır. el-Hasan { مَوْبِقاً } kelimesinin düşmanlık mânasında olduğunu söylemiştir; buna göre de { بَيْنَهُمْ }

ظرف، وبعض هذه الفرقة، يرى أن الضمير في قوله بَيْنَهُمْ يعود على المؤمنين والكافرين، ويحتمل أن يعود على المشركين ومعبوداتهم، وقال ابن عباس مَوْبِقاً معناه مهلكا بمنزلة موضع وهو من قولك وبق الرجل وأوبقه غيره إذا أهلكه، فقوله بَيْنَهُمْ على هذا التأويل، يصح أن يكون ظرفا، والأظهر فيه أن يكون اسما، بمعنى جعلنا تواصلهم أمرا مهلكا لهم، ويكون بَيْنَهُمْ مفعولا أولا ل جَعَلْنا، وعبر بعضهم عن الموبق بالموعد وهذا ضعيف، ثم أخبر ﷿ عن رؤية المجرمين النار، ومعاينتهم لها، ووقوع العلم لهم بأنهم مباشروها، وأطلق الناس أن الظن هنا بمعنى اليقين، ولو قال بدل فَظَنُّوا وأيقنوا لكان الكلام متسقا، على مبالغة فيه، ولكن العبارة بالظن لا تجيء أبدا في موضع يقين تام قد قاله الحسن، بل أعظم درجاته أن يجيء في موضع علم متحقق، لكنه لم يقع ذلك المظنون، وإلا، فقد يقع ويحسن، لا يكاد توجد في كلام العرب العبارة عنه بالظن وتأمل هذه الآية، وتأمل قول دريد:

zarftır. Bu gruptan bazıları { بَيْنَهُمْ } buyruğundaki zamirin müminlere ve kâfirlere döndüğü görüşündedir; müşriklere ve onların taptıklarına dönmesi de muhtemeldir. İbn Abbâs: { مَوْبِقاً } kelimesi helak edici yer demektir; bir kimseyi helak ettiğinde söylenen *vebeka'r-racülü ve evbekahu gayruhû* sözünden gelir, demiştir. Bu tevile göre { بَيْنَهُمْ } kelimesinin zarf olması sahih olduğu gibi; onların birbirine olan bağlılığını onlar için helak edici bir iş kıldık anlamında bir isim olması daha zahirdir ve { بَيْنَهُمْ } lafzı { جَعَلْنا } fiilinin birinci mef'ûlü olur. Bazıları *mevbık*ı randevu/vade olarak açıklamışlardır; ancak bu zayıftır. Sonra Aziz ve Celil olan Allah suçluların ateşi görmelerini, onu bizzat müşahede etmelerini ve ona gireceklerine dair kesin bilgiye ulaşmalarını haber vermiştir. İnsanlar buradaki *zan* kelimesinin yakîn mânasında olduğunu mutlak olarak söylemişlerdir. Şayet { فَظَنُّوا } yerine «kesin olarak anladılar» denseydi söz mübalağa üzere yine intizamlı olurdu; lâkin *zan* ile yapılan ifade el-Hasan'ın da belirttiği üzere hiçbir zaman tam bir kesinlik yerinde gelmez; bilakis onun en yüksek derecesi, gerçekleşmesi kesin olan fakat zannedilen o şeyin henüz vuku bulmadığı bir yerde gelmesidir. Aksi takdirde, vuku bulmuş bir şey hakkında Arap kelamında *zan* ile ifade kullanıldığı neredeyse görülmez. Bu ayeti ve Dureyd'in şu sözünü düşün:

فقلت لهم ظنوا بألفي مدجج وقرأ الأعمش «فظنوا أنهم ملاقوها» ، وكذلك في مصحف ابن مسعود، وحكى أبو عمرو الداني عن علقمة، أنه قرأ: «ملافوها» بالفاء مشددة من لففت، وروى أبو سعيد الخدري أن رسول الله ﷺ قال إن الكافر ليرى جهنم ويظن أنها مواقعته من مسيرة أربعين سنة. و «المصرف» المعدل، والمرغ، ومنه قول أبي كبير الهذلي: [الكامل]

"Onlara dedim ki: Tepeden tırnağa silahlı iki bin kişiyi zannedin [kesin bilin]!" el-A‘meş «فظنوا أنهم ملاقوها» şeklinde okumuştur; İbn Mes‘ûd'un mushafında da böyledir. Ebû Amr ed-Dânî, Alkame'den onun *leffetü* fiilinden şeddeli fâ ile «ملافوها» okuduğunu nakletmiştir. Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «*Kâfir cehennemi görür ve kırk yıllık mesafeden onun içine düşeceğini anlar.*» *el-Masrif* (المصرف), sapılacak yer, sığınılacak yerdir. Ebû Kebîr el-Hüzelî'nin şu sözü bundandır: [Kâmil]

أزهير هل عن شيبة بن مصرف ... أم لا خلود لباذل متكلف

"Ey Züheyr! Yaşlılıktan bir kaçış ve sığınak var mıdır, yoksa kendini yoran cömert için ebedilik yok mudur?"

وهو مأخوذ من الانصراف من شيء إلى شيء، وقوله تعالى: وَلَقَدْ صَرَّفْنا الآية، المعنى: ولقد خوفنا ورجينا وبالغنا في البيان، وهذا كله بتمثيل وتقريب للأذهان، وقوله: مِنْ كُلِّ مَثَلٍ أي من كل مثال له نفع في الغرض المقصود بهم، وهو الهداية، وقوله وَكانَ الْإِنْسانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا خبر مقتضب في ضمنه، فلم ينفع فيهم تصريف الأمثال، بل هم منحرفون يجادلون بالباطل وقوله الْإِنْسانُ يريد الجنس، وروي أن سبب هذه الآية هو النضر بن الحارث، وقيل ابن الزبعرى. وروي أن رسول الله ﷺ دخل على علي بن أبي طالب ﵁ وقد نام عن صلاة الليل، فأيقظه، فقال له علي إنما نفسي بيد الله، ونحو هذا، فخرج رسول الله ﷺ وهو يضرب خده بيده ويقول: وَكانَ الْإِنْسانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا فقد استعمل الآية على العموم في جميع الناس، و «الجدل» الخصام والمدافعة بالقول، فالإنسان أكثر جدلا من كل ما يجادل من ملائكة وجن وغير ذلك إن فرض وفي قوله وَكانَ الْإِنْسانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا تعليم تفجع ما على الناس، ويبين فيما بعد.

Bu kelime bir şeyden başka bir şeye dönmek manasındaki *el-insirâf*tan alınmıştır. Yüce Allah'ın { وَلَقَدْ صَرَّفْنا } “Andolsun ki Biz türlü türlü açıkladık...” ayetinin mânası: Andolsun ki korkuttuk, ümit verdik ve açıklamada ileri dereceye vardık, demektir. Bütün bunlar örnekleme ve zihinlere yaklaştırma iledir. { مِنْ كُلِّ مَثَلٍ } “...her türlü örneği...” buyruğu, yani kendileri hakkında hedeflenen hidayet gayesinde faydası bulunan her türlü misalden demektir. { وَكانَ الْإِنْسانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلاً } “Fakat insan her şeyden çok tartışmacıdır.” buyruğu, özlü bir haberdir ve zımnında şu mana vardır: Misallerin türlü yollarla açıklanması onlara fayda vermedi, bilakis onlar haktan saparak batılla mücadele etmektedirler. { الْإِنْسانُ } buyruğu ile insan cinsini kastetmektedir. Bu ayetin nüzul sebebinin en-Nadr b. el-Hâris olduğu rivayet edilmiştir; İbnü'z-Ziba‘râ olduğu da söylenmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in gece namazına kalkamayıp uyuyan Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'ın yanına girip onu uyandırdığı, Ali'nin de ona: «Canımız Allah'ın elindedir» ve benzeri sözler söylediği, bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in elini dizine vurarak çıktığı ve: { وَكانَ الْإِنْسانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلاً } “Fakat insan her şeyden çok tartışmacıdır” dediği rivayet edilmiştir. Böylece ayeti genel anlamıyla bütün insanlar hakkında kullanmıştır. *el-Cedel* (الجدel), söz ile hasımlaşmak ve karşı koymaktır. Dolayısıyla insan, farz edilse meleklerden, cinlerden ve diğerlerinden tartışan her varlıktan daha çok tartışmacıdır. { وَكانَ الْإِنْسانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلاً } buyruğunda insanlara yönelik bir nevi eseflenme ve üzülme öğretisi vardır ki bu ileride açıklanacaktır.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu:

[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٥٥ الى ٥٧]

[Kehf Suresi (18), Ayetler 55-57]

وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى وَيَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ إِلاَّ أَنْ تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذابُ قُبُلاً (٥٥) وَما نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلاَّ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَيُجادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْباطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ وَاتَّخَذُوا آياتِي وَما أُنْذِرُوا هُزُواً (٥٦) وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآياتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْها وَنَسِيَ ما قَدَّمَتْ يَداهُ إِنَّا جَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً وَإِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدى فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذاً أَبَداً (٥٧)

{ وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى وَيَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ إِلاَّ أَنْ تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذابُ قُبُلاً (٥٥) وَما نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلاَّ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَيُجادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْباطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ وَاتَّخَذُوا آياتِي وَما أُنْذِرُوا هُزُواً (٥٦) وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآياتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْها وَنَسِيَ ما قَدَّمَتْ يَداهُ إِنَّا جَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً وَإِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدى فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذاً أَبَداً (٥٧) } “Kendilerine hidayet geldiğinde insanları iman etmekten ve Rablerinden bağışlanma dilemekten alıkoyan şey, ancak öncekilerin sünnetinin (başlarına gelen helakin) kendilerine de gelmesini yahut azabın karşılarına açıkça çıkmasını beklemeleridir. (55) Biz peygamberleri ancak müjdeleyiciler ve uyarıcılar olarak göndeririz. İnkâr edenler ise hakkı batılla ortadan kaldırmak için mücadele ederler; ayetlerimi ve kendilerine yapılan uyarıları alaya alırlar. (56) Kendisine Rabbinin ayetleri hatırlatıldığı halde onlardan yüz çeviren ve kendi ellerinin önden gönderdiği [günahları] unutan kimseden daha zalim kim olabilir? Şüphesiz Biz, onu anlamasınlar diye kalplerinin üzerine örtüler, kulaklarına da ağırlık koyduk. Sen onları hidayete çağırsan da artık ebediyen hidayete eremezler. (57)”

هذه آية: تأسف عليهم وتنبيه على فساد حالهم، لأن هذا المنع لم يكن بقصد منهم أن يمتنعوا ليجيئهم العذاب، وإنما امتنعوا هم مع اعتقادهم أنهم مصيبون، لكن الأمر في نفسه يسوقهم إلى هذا، فكأن حالهم تقتضي التأسف عليهم، والنَّاسَ يراد به كفار عصر رسول الله ﷺ، الذين تولوا دفع الشريعة وتكذيبها، والْهُدى هو شرع الله والبيان الذي جاء به محمد ﷺ، و «الاستغفار» هنا طلب المغفرة على فارط الذنب كفرا وغيره، وسُنَّةُ الْأَوَّلِينَ هي عذاب الأمم المذكورة من الغرق والصيحة والظلمة والريح وغير ذلك، أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذابُ قُبُلًا أي مقابلة عيانا، والمعنى عذابا غير المعهود، فتظهر فائدة التقسيم وكذلك صدق هذا الوعيد في بدر، وقال مجاهد:

Bu ayet, onlara acıma ve durumlarının bozukluğuna dikkat çekmedir; zira bu engelleme, azap kendilerine gelsin diye bilerek imtina etmelerinden kaynaklanmamıştı; bilakis onlar hak üzere olduklarına inanarak imtina etmişlerdi; fakat işin kendisi onları buna sürüklemektedir; sanki onların hali kendilerine acınmasını gerektirmektedir. { النَّاسَ } ile Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde şeriatı defetmeye ve onu yalanlamaya koyulan kâfirler kastedilmektedir. { الْهُدى } ise Allah'ın şeriatı ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiği beyandır. Buradaki «istiğfar» küfür ve diğer geçmiş günahlardan ötürü mağfiret talep etmektir. { سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ } ise zikredilen ümmetlerin suda boğulma, sayha (korkunç çığlık), zifiri karanlık, rüzgâr ve benzeri şekillerde başlarına gelen azabıdır. { أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذابُ قُبُلاً } “...yahut azabın karşılarına açıkça çıkmasını...” yani bizzat karşılarına ayan beyan gelmesini [beklemeleridir]; mânası: Alışılagelmişin dışında bir azap demektir; böylece taksimin faydası ortaya çıkar. Nitekim bu tehdit Bedir'de gerçekleşmiştir. Mücâhid şöyle demiştir:

قُبُلًا معناه فجأة وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو وابن عامر ومجاهد وعيسى بن عمر «قبلا» بكسر القاف وفتح الباء، وقرأ عاصم والكسائي وحمزة والحسن والأعرج «قبلا» بضم القاف والباء، ويحتمل معنيين أحدهما أن يكون بمعنى قبل، لأن أبا عبيدة حكاهما بمعنى واحد في المقابلة، والآخر أن يكون جمع قبيل، أي يجيئهم العذاب أنواعا وألوانا، وقرأ أبو رجاء والحسن أيضا: «قبلا» بضم القاف وسكون الباء، وقوله وَما نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ الآية، كأنه لما تفجع عليهم وعلى ضلالهم ومصيرهم بآرائهم إلى الخسار، قال: وليس الأمر كما يظنوا، والرسل لم نبعثهم ليجادلوا، ولا لتتمنى عليهم الاقتراحات، وإنما بعثناهم مبشرين من آمن بالجنة ومنذرين من كفر بالنار، و «يدحضوا» معناه يزهقوا، و «الدحض» الطين الذي يزهق فيه، ومنه قول الشاعر: [الطويل]

{ قُبُلاً }, ansızın demektir. İbn Kesîr, Nâfi‘, Ebû Amr, İbn Âmir, Mücâhid ve Îsâ b. Ömer *kâf*ın kesresi ve *bâ*nın fethasıyla «قبلا» okumuşlardır. Âsım, el-Kisâî, Hamza, el-Hasan ve el-A‘rec *kâf* ve *bâ*nın zammesiyle «قبلا» okumuşlardır. Bunun iki mânası muhtemeldir: Birincisi, *kıbel* (karşı) mânasında olmasıdır; zira Ebû Ubeyde her ikisinin de karşı karşıya gelme hususunda aynı mânada olduğunu nakletmiştir. İkincisi ise *kabîl*in çoğulu olmasıdır; yani azabın kendilerine türlü türlü ve renk renk gelmesidir. Ebû Recâ ve el-Hasan da *kâf*ın zammesi ve *bâ*nın sükûnuyla «قبلا» şeklinde okumuşlardır. Yüce Allah'ın { وَما نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ } “Biz peygamberleri göndermeyiz...” ayetine gelince; sanki onlara, onların sapıklıklarına ve kendi görüşleriyle hüsrana sürüklenişlerine esef ettikten sonra şöyle buyurmuştur: Mesele onların sandığı gibi değildir; Biz peygamberleri tartışsınlar yahut kendilerine birtakım istekler dayatılsın diye göndermedik; bilakis onları ancak iman edenleri cennetle müjdeleyiciler ve inkâr edenleri cehennemle korkutucular olarak gönderdik. *Yüdhıdû* (لِيُدْحِضُوا) kelimesi, yok etsinler, batıl kılsınlar demektir. *ed-Dahd* ise içine batılan kaygan çamurdur. Şairin şu sözü bundandır: [Tavîl]

وردت ونجى اليشكريّ نجاؤه ... وحاد كما حاد البعير عن الدحض

"Suya vardı, Yeşkürlü'yü kurtuluşu kurtardı; devenin kaygan çamurdan saptığı gibi o da saptı."

وقوله وَاتَّخَذُوا إلى آخر الآية توعيد، و «الآيات» تجمع آيات القرآن والعلامات التي ظهرت على لسان النبي ﷺ، وقوله وَما أُنْذِرُوا هُزُواً يريد من العذاب الآخرة، والتقدير وما أنذروه فحذف الضمير و «الهزاء» : السخر والاستخفاف، كقولهم أساطير الأولين، وقولهم لو نشاء لقلنا مثل هذا وقوله وَمَنْ أَظْلَمُ استفهام بمعنى التقرير، وهذا من أفصح التقرير أن يوقف الأمر على ما لا جواب له فيه إلا الذي يريد خصمه، فالمعنى لا أحد أَظْلَمُ مِمَّنْ هذه صفته، أن يعرض عن الآيات بعد الوقوف عليها بالتذكير، وينسى ويطرح كبائره التي أسلفها هذه غاية الانهمال، ونسب السيئات إلى اليدين، من حيث كانت اليدان آلة التكسب في الأمور الجرمية، فجعلت كذلك في المعاني، استعارة، ثم أخبر الله ﷿ عنهم وعن فعله بهم، جزاء على إعراضهم وتكسبهم القبيح، فإنه تعالى: جعل عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً وهي جمع كنان، وهو كالغلاف الساتر واختلف الناس في هذا وما أشبهه من الختم والطبع ونحوه، هل هو حقيقة أو مجاز، والحقيقة في هذا غير مستحيلة، والتجوز أيضا فصيح، أي لما كانت هذه المعاني مانعة في

{ وَاتَّخَذُوا } buyruğundan ayetin sonuna kadar olan kısım bir tehdittir. «Ayetler», Kur'an ayetlerini ve Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in diliyle ortaya çıkan mucizeleri bir araya toplar. { وَما أُنْذِرُوا هُزُواً } buyruğu ile ahiret azabını kastetmektedir; sözün takdiri: «kendisiyle uyarıldıkları şeyi» şeklindedir; zamir hazfedilmiştir. *el-Hüzüv* (الهزء), alay etmek ve hafife almaktır; nitekim onların «öncekilerin masalları» ve «dileseydik biz de bunun gibisini söylerdik» demeleri böyledir. { وَمَنْ أَظْلَمُ } “...kim daha zalim olabilir?” buyruğu takrir (onaylatma) mânasında bir istifhamdır; bu, meselenin hasmın arzu ettiğinden başka cevap veremeyeceği bir duruma bağlanması bakımından takririn en fasihidir. Mana: Kendisine hatırlatılmak suretiyle ayetler bildirildikten sonra onlardan yüz çeviren, önceden işlediği büyük günahlarını unutup terk eden kimseden daha { أَظْلَمُ } zalim hiç kimse yoktur. Bu, duyarsızlığın ve başıboşluğun son noktasıdır. Eller cürüm teşkil eden işlerde kazanma aleti olduğu için, günahlar mecaz yoluyla aynı şekilde mânalarda da ellere nispet edilmiştir. Sonra Aziz ve Celil olan Allah, yüz çevirmelerine ve çirkin amellerine bir ceza olarak onlar hakkında ve onlara ne yaptığı hakkında haber vermektedir; zira O Teâlâ { عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً } onların kalpleri üzerine örtüler koymuştur. Bu örtüler kılıf gibi örten örtü mânasındaki *kinân*ın çoğuludur. İlim ehli bu ve benzeri mühürleme, damgalama gibi hususların hakikat mi yoksa mecaz mı olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir; bu hususta hakikat imkânsız değildir, mecaz da oldukça fasihtir; yani bu manalar

الأجسام وحاملة، استعيرت للقلوب التي قد أقساها الله تعالى وأقصاها عن الخير، وأما «الوقر» في الآذان، فاستعارة بينة لأنا نحس الكفرة يسمعون الدعاء إلى الشرع سماعا تاما، ولكن لما كانوا لا يؤثر ذلك فيهم إلا كما يؤثر في الذي به وقر، فلا يسمع، شبهوا به، وكذلك العمى والصم والبكم، كلها استعارات، وإنما الخلاف في أوصاف القلب، هل هي حقيقة أو مجاز، و «الوقر» : الثقل في السمع، ثم أخبر تعالى عنهم أنهم، وإن دعوا إلى الهدى فإنهم لا يهتدون أبدا، وهذا يخرج على أحد تأويلين: أحدهما أن يكون هذا اللفظ العام يراد به الخاص، ممن حتم الله عليه أنه لا يؤمن ولا يهتدي أبدا، ويخرج عن العموم كل من قضى الله بهداه في ثاني حال، والآخر أن يريد: وإن تدعهم إلى الهدى جميعا فلن يؤمنوا جميعا أبدا، أي إنهم ربما آمن منهم الأفراد، ويضطرنا إلى أحد هذين التأويلين، أنا نجد المخبر عنهم بهذا الخبر قد آمن منهم واهتدى كثير.

cisimlerde engelleyici ve tutucu olunca, Allah Teâlâ'nın katılaştırdığı ve hayırdan uzaklaştırdığı kalpler için istiare yapılmıştır. Kulaklardaki { الْوَقْر } (ağırlık) ise açık bir istiaredir; zira biz kâfirlerin şeriata yapılan çağrıyı eksiksiz bir şekilde duyduklarını hissederiz; fakat bu çağrı onlarda ancak kulağında ağırlık olup işitmeyen kimsede bıraktığı etki kadar bir etki bıraktığı için ona benzetilmişlerdir. Aynı şekilde körlük, sağırlık ve dilsizlik de bütünüyle istiaredir. İhtilaf ancak kalbin sıfatlarının hakikat mi yoksa mecaz mı olduğu hususundadır. *el-Vakr* (الوقر), işitmedeki sağırlık ve ağırlıktır. Sonra Yüce Allah onların hidayete çağrılsalar bile ebediyen hidayet bulamayacaklarını haber vermiştir. Bu durum iki yorumdan birine dayanır: Birincisi, bu genel lafızla, Allah'ın kesin olarak iman etmeyeceğine ve asla hidayete eremeyeceğine hükmettiği özel kimselerin kastedilmiş olmasıdır; Allah'ın daha sonra hidayete ermesine hükmettiği kimseler bu genellikten çıkar. İkincisi ise: «Sen onları hep birlikte hidayete çağırsan da onların hepsi birden asla iman etmezler» mânasının kastedilmesidir; yani içlerinden tek tük kimseler iman edebilir. Bu iki tevilden birine bizi mecbur kılan husus, haklarında bu haberin verildiği kimselerden birçoğunun iman edip hidayete ermiş olduğunu görmemizdir.

[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٥٨ الى ٦٠]

[Kehf Suresi (18), Ayetler 58-60]

وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ لَوْ يُؤاخِذُهُمْ بِما كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذابَ بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلاً (٥٨) وَتِلْكَ الْقُرى أَهْلَكْناهُمْ لَمَّا ظَلَمُوا وَجَعَلْنا لِمَهْلِكِهِمْ مَوْعِداً (٥٩) وَإِذْ قالَ مُوسى لِفَتاهُ لا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ أَوْ أَمْضِيَ حُقُباً (٦٠)

{ وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ لَوْ يُؤاخِذُهُمْ بِما كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذابَ بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلاً (٥٨) وَتِلْكَ الْقُرى أَهْلَكْناهُمْ لَمَّا ظَلَمُوا وَجَعَلْنا لِمَهْلِكِهِمْ مَوْعِداً (٥٩) وَإِذْ قالَ مُوسى لِفَتاهُ لا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ أَوْ أَمْضِيَ حُقُباً (٦٠) } “Rabbin çok bağışlayandır, merhamet sahibidir. Eğer kazandıkları günahlar yüzünden onları hemen cezalandıracak olsaydı, onlara azabı çarçabuk verirdi. Fakat onlar için belirlenmiş bir buluşma zamanı vardır ki, O'ndan başka hiçbir sığınak bulamayacaklardır. (58) İşte haksızlık edip zulmettiklerinde helak ettiğimiz o beldeler! Onların helaki için de belirlenmiş bir zaman koymuştuk. (59) Hani Mûsâ genç yardımcısına şöyle demişti: «İki denizin birleştiği yere varıncaya kadar durup dinlenmeyeceğim yahut senelerce yürüyeceğim.» (60)”

لما أخبر تعالى عن القوم الذين حتم بكفرهم، أنهم لا يهتدون أبدا، عقب ذلك بأنه للمؤمنين، الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ، ويتحصل للكفار من صفته تعالى بالغفران والرحمة، ترك المعاجلة، ولو أخذوا بحسب ما يستحقونه لبادرهم بالعذاب المبيد لهم، ولكنه تعالى أخرهم إلى موعد لا يجدون عنه منجي، قالت فرقة هو أجل الموت، وقالت فرقة هو عذاب الآخرة، وقال الطبري هو يوم بدر، والحشر و «الموئل» المنجى يقال: وأل الرجل يئل إذا نجا. ومنه قول الشاعر:

Yüce Allah küfür üzere kalmalarına kesin hükmettiği topluluğun asla hidayete eremeyeceğini haber verince, hemen peşinden müminler için Kendisinin { الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ } çok bağışlayan ve merhamet sahibi olduğunu bildirmiştir. Kâfirlere ise Yüce Allah'ın mağfiret ve rahmet sıfatından pay olarak cezalarının aceleye getirilmemesi düşer; zira hak ettiklerine göre hesaba çekilselerdi onları yok eden azabı hemen başlarına verirdi; lâkin Yüce Allah onları kendisinden kurtulacak bir sığınak bulamayacakları belirlenmiş bir vakte ertelemiştir. Bir grup bunun ölüm vakti olduğunu; bir grup ahiret azabı olduğunu; Taberî ise Bedir günü ve haşir olduğunu söylemiştir. *el-Mev'il* (الموئل), sığınılacak kurtuluş yeridir; kurtulduğu zaman *veelet nefsuhû teilu* denir. Şairin şu sözü bundandır:

لا وألت نفسك خيلتها ... للعامريين ولم تكلم

"Nefsin kurtulmasın! Âmir oğullarının süvarileri onu kuşattı da tek söz edemedin."

ومنه قول الأعشى: [البسيط]

el-A‘şâ'nın şu sözü de bundandır: [Basît]

وقد أخالس رب البيت غفلته ... وقد يحاذر مني ثم ما يئل

"Kimi zaman ev sahibinin gafletinden gizlice faydalanırım; kimi zaman da benden sakınır fakat yine de kurtulamaz."

ثم عقب تعالى توعدهم بذكر الأمثلة من القرى التي نزل بها ما توعد هؤلاء بمثله، وفي قوله وَتِلْكَ الْقُرى حذف مضاف تقديره وَتِلْكَ أهل الْقُرى يدل على ذلك قوله أَهْلَكْناهُمْ فرد الضمير على أهل القرى، والْقُرى: المدن، وهذه الإشارة إلى عاد وثمود ومدين وغيرهم. وَتِلْكَ ابتداء، والْقُرى صفته، وأَهْلَكْناهُمْ خبر، ويصح أن يكون تِلْكَ منصوبا بفعل يدل عليه أَهْلَكْناهُمْ.

Sonra Yüce Allah, onları tehdit etmesinin hemen ardından, bu kâfirlere vaat edilen azabın bir benzerinin başlarına indiği beldelerden misaller zikretmiştir. { وَتِلْكَ الْقُرى } buyruğunda muzaf hazfedilmiştir; takdiri: «İşte o beldelerin halkı» şeklindedir. Buna { أَهْلَكْناهُمْ } buyruğunda zamirin belde halkına döndürülmüş olması delalet eder. *el-Kurâ* (القرى), şehirlerdir; buradaki işaret Âd, Semûd, Medyen ve diğerlerine yöneliktir. { وَتِلْكَ } mübteda (özne), { الْقُرى } onun sıfatı, { أَهْلَكْناهُمْ } ise haberdir (yüklemdir). { تِلْكَ } kelimesinin { أَهْلَكْناهُمْ } fiilinin delalet ettiği bir fiille mansûb olması da sahihtir.