Binûn

Kehf Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: el-Muharrerü'l-Vecîz · İbn Atıyye · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقرأ الجمهور «لمهلكهم» بضم الميم وفتح اللام، من أهلك، ومفعل في مثل هذا يكون لزمن الشيء، ولمكانه، ويكون مصدرا فالمصدر على هذا مضاف إلى المفعول، وقرأ عاصم في رواية أبي بكر «لمهلكهم» بفتح الميم واللام وقرأ في رواية حفص «لمهلكهم» بفتح الميم وكسر اللام، وهو مصدر من هلك، وهو في مشهور اللغة غير متعد، فالمصدر على هذا مضاف إلى الفاعل، لأنه بمعنى: وجعلنا لأن هلكوا موعدا،

Cumhur (çoğunluk), *ehleke* (أهلك) fiilinden hareketle mîmin zammesi ve lâmın fethasıyla «limehlekihim» (لِمَهْلَكِهِمْ) şeklinde okumuştur. Bu gibi kalıplarda *mef'al* (مَفْعَل) bir şeyin zamanı, mekânı için kullanılır veya masdar olur; bu takdirde masdar mef'ûle (nesneye) muzaf kılınmıştır. Âsım, Ebû Bekir rivayetinde mîm ve lâmın fethasıyla «limehlekihim» (لَمَهْلَكِهِمْ); Hafs rivayetinde ise mîmin fethası ve lâmın kesresiyle «limehlikihim» (لِمَهْلِكِهِمْ) şeklinde okumuştur. Bu da *heleke* (هلك) fiilinden masdardır ve dilin meşhur kullanımında geçişsiz (lâzım) bir fiildir. Buna göre masdar fâile muzaftır; zira anlamı: «Onların helak olmaları için belirlenmiş bir zaman koyduk» şeklindedir.

وقالت فرقة إن هلك يتعدى، تقول أهلكت الرجل وهلكته بمعنى واحد، وأنشد أبو علي في ذلك: [الرجز] ومهمه هالك من تعرجا فعلى هذا يكون المصدر في كل وجه مضافا إلى المفعول، وقوله وَإِذْ قالَ مُوسى الآية ابتداء قصة ليست من الكلام الأول، المعنى: اذكر واتل، ومُوسى هو موسى بن عمران بمقتضى الأحاديث والتواريخ وبظاهر القرآن، إذ ليس في القرآن موسى غير واحد، وهو ابن عمران ولو كان في هذه الآية غيره لبينه، وقالت فرقة منها نوف البكالي أنه ليس موسى بن عمران، وهو موسى بن مشنى، ويقال ابن منسى، وأما «فتاه» فعلى قول من قال موسى بن عمران، فهو يوشع بن نون بن إفراييم بن يوسف بن يعقوب، وأما من قال هو موسى بن مشنى فليس الفتى يوشع بن نون، ولكنه قول غير صحيح، رده ابن عباس وغيره و «الفتي» في كلام العرب الشاب، ولما كان الخدمة أكثر ما يكونون فتيانا، قيل للخادم فتى، على جهة حسن الأدب، وندبت الشريعة إلى ذلك في قول النبي ﷺ: «لا يقل أحدكم عبدي ولا أمتي وليقل فتاي وفتاتي» ، فهذا ندب إلى التواضع، و «الفتى» في الآية هو الخادم، ويوشع بن نون يقال هو ابن أخت موسى ﵇، وسبب هذه القصة فيما روي عن النبي ﷺ أن موسى جلس يوما في مجلس لبني إسرائيل، وخطب فأبلغ، فقيل له هل تعلم أحدا أعلم منك قال لا، فأوحى الله إليه بلى:

Bir grup ise *heleke* fiilinin geçişli olduğunu, aynı anlamda olmak üzere «adamı helak ettim» manasında *ehlektü'r-racüle* (أهلكت الرجل) ve *helektühû* (هلكته) denilebileceğini söylemiştir. Ebû Ali bu hususta şu recez beytini okumuştur: [Recez] «Yoldan sapan kimseyi helak eden ıssız bir çöl.» Buna göre masdar her veçhile mef'ûle muzaf olur. Yüce Allah'ın { وَإِذْ قالَ مُوسى } “Hani Mûsâ demişti ki...” ayeti önceki sözden bağımsız yeni bir kıssanın başlangıcıdır; anlamı: «Hatırla ve oku» demektir. Mûsâ; hadislerin, tarihlerin ve Kur'an'ın zahirinin gerektirdiği üzere İmrân oğlu Mûsâ'dır. Zira Kur'an'da İmrân oğlu Mûsâ'dan başka bir Mûsâ yoktur; şayet bu ayette kastedilen başkası olsaydı bunu açıklardı. Nevf el-Bikâlî'nin de aralarında bulunduğu bir grup, onun İmrân oğlu Mûsâ olmayıp Meşnâ oğlu Mûsâ -Menessâ oğlu da denilir- olduğunu söylemiştir. Âyette geçen *fetâ* (فتاه / genç yardımcısı) kelimesine gelince; onun İmrân oğlu Mûsâ olduğunu söyleyenlere göre bu kişi Yûşa‘ b. Nûn b. Efrâyim b. Yûsuf b. Ya‘kûb'dur. Onun Meşnâ oğlu Mûsâ olduğunu söyleyenlere göre ise genç yardımcısı Yûşa‘ b. Nûn değildir; fakat bu görüş İbn Abbâs ve diğerleri tarafından reddedilmiş sahih olmayan bir görüştür. *el-Fetâ* (الفتى) Arap kelamında genç demektir. Hizmetçiler çoğunlukla gençler arasından olduğu için, güzel bir edep gereği hizmetçiye *fetâ* denilmiştir. Şeriat da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu sözüyle buna teşvik etmiştir: «Hiçbiriniz [kölesi için] kulum (abdî) veya cariyem (emetî) demesin; delikanlım (fetâye) ve genç kızım (fetâtî) desin.» Bu [ifade], tevazuya bir teşviktir. Âyetteki *fetâ* ise hizmetçidir. Yûşa‘ b. Nûn'un Mûsâ aleyhisselâm'ın kız kardeşinin oğlu olduğu söylenir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre bu kıssanın sebebi şudur: Mûsâ bir gün İsrâiloğullarının bir meclisinde oturup son derece beliğ bir hutbe irad etti. Kendisine «Senden daha bilgili birini biliyor musun?» diye sorulduğunda «Hayır» dedi. Bunun üzerine Allah ona şöyle vahyetti: «Bilakis,

عبدنا خضر، فقال يا رب دلني على السبيل إلى لقيه، فأوحى الله إليه أن يسير بطول سيف البحر حتى يبلغ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ فإذا فقدت الحوت فإنه هنالك، وأمر أن يتزود حوتا، ويرتقب زواله عنه، ففعل موسى ذلك وقال لفتاه على جهة إمضاء العزيمة لا أَبْرَحُ أسير، أي لا أزال، وإنما قال هذه المقالة وهو سائر، ومن هذا قول الفرزدق: [الطويل]

kulumuz Hızır vardır.» [Mûsâ] «Ey Rabbim, onunla buluşmanın yolunu bana göster» dedi. Allah da ona deniz sahili boyunca yürümesini, nihayet { مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ } “iki denizin birleştiği yere” ulaşmasını; balığı kaybettiğinde [Hızır'ın] orada olacağını vahyetti. Mûsâ'ya bir balığı azık edinmesi ve onun kendisinden ayrılıp kaybolmasını gözetlemesi emredildi. Mûsâ bunu yaptı ve azmini kesin olarak ortaya koymak üzere genç yardımcısına { لا أَبْرَحُ } “durup dinlenmeyeceğim” yani yürümeye ara vermeyeceğim dedi. O bu sözü yürümekte olduğu esnada söylemiştir. Ferazdak'ın şu sözü bundandır: [Tavîl]

فما برحوا حتى تهادت نساؤهم ... ببطحاء ذي قار عياب اللطائم

«Kadınları Zûkâr vadisinde koku bohçalarını birbirine hediye edinceye dek durup dinlenmediler.»

وذكر الطبري عن ابن عباس: قال: لما ظهر موسى وقومه على مصر، أنزل قومه بمصر، فلما استقرت الحال خطب يوما، فذكر بآلاء الله وأيامه عند بني إسرائيل، ثم ذكر نحو ما تقدم، وما مر بي قط أن موسى ﵇ أنزل قومه بمصر إلا في هذا الكلام، وما أراه يصح، بل المتظاهر أن موسى مات بفحص التيه قبل فتح ديار الجبارين، وفي هذه القصة من الفقه الرحلة في طلب العلم، والتواضع للعالم، وقرأ الجمهور «مجمع» بفتح الميمين، وقرأ الضحاك «مجمع» بكسر الميم الثانية، واختلف الناس في مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ أين هو؟ فقال مجاهد وقتادة هو مجتمع بحر فارس وبحر الروم.

Taberî, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: «Mûsâ ve kavmi Mısır'a hâkim olunca, kavmini Mısır'a yerleştirdi. Durum istikrara kavuşunca bir gün hutbe irad etti; İsrâiloğullarına Allah'ın nimetlerini ve geçmiş günlerdeki lütuflarını hatırlattı.» Ardından yukarıda geçenlerin benzerini zikretti. Mûsâ aleyhisselâm'ın kavmini Mısır'a yerleştirdiğine dair bu söz dışında hiçbir rivayete rastlamadım; bunun sahih olduğunu da düşünmüyorum. Bilakis açık ve meşhur olan rivayetlere göre Mûsâ, zorbaların diyarı fethedilmeden önce Tîh Çölü'nde vefat etmiştir. Bu kıssada ilim talebi uğruna yolculuğa çıkma ve âlime karşı mütevazı olma fıkhı vardır. Cumhur «mecme'a» (مَجْمَعَ) kelimesini iki mîmin fethasıyla okumuştur. Dahhâk ise ikinci mîmin kesresiyle «mecmi'a» şeklinde okumuştur. İnsanlar { مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ } “iki denizin birleştiği yer”in neresi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Mücâhid ve Katâde buranın Fars Denizi ile Rum Denizi'nin birleştiği yer olduğunu söylemiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهو ذراع يخرج من البحر المحيط من شمال إلى جنوب في أرض فارس من وراء أذربيجان فالركن الذي لاجتماع البحرين مما يلي بر الشام، هو مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ

Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Bu, Fars topraklarında Azerbaycan'ın arkasından kuzeyden güneye doğru Okyanus'tan çıkan bir koldur. İki denizin Şam karasına bitişik olan kavşak noktası ise iki denizin birleştiği yerdir ({ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ }).

هو عند طنجة وهو حيث يجتمع البحر المحيط والبحر الخارج منه السائر من دبور إلى صبا. وروي عن أبي بن كعب أنه قال مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ بإفريقية، وهذا يقرب من الذي قبله، وقال بعض أهل العلم هو بحر الأندلس من البحر المحيط، وهذا كله واحد حكاه النقاش وهذا مما يذكر كثيرا، ويذكر أن القرية التي أبت أن تضيفهما هي الجزيرة الخضراء، وقالت فرقة مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ يريد بحرا ملحا وبحرا عذبا، فعلى هذا إنما كان

[Diğer bir görüşe göre] orası Tanca civarıdır; yani Okyanus ile ondan çıkıp batı rüzgârından doğu rüzgârına doğru akan denizin birleştiği yerdir. Übey b. Ka‘b'dan, iki denizin birleştiği yerin ({ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ }) İfrîkıye'de olduğunu söylediği rivayet edilmiştir ki bu da bir önceki görüşe yakındır. Bazı ilim ehli ise buranın Okyanus'a bağlı Endülüs Denizi olduğunu söylemiştir. Nakkâş'ın aktardığı bu görüşlerin hepsi birdir ve bu çokça zikredilen hususlardandır. Kendilerini misafir etmeyi reddeden köyün ise Cezîretü'l-Hadrâ (Algeciras) olduğu zikredilir. Bir grup ise iki denizin birleştiği yer ({ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ }) ile tuzlu bir deniz ile tatlı bir denizin kastedildiğini söylemiştir. Buna göre

الخضر عند موقع نهر عظيم في البحر، وقالت فرقة البحران إنما هما كناية عن موسى والخضر، لأنهما بحرا علم، وهذا قول ضعيف والأمر بين من الأحاديث أنه إنما رسم له ماء بحر، وقوله أَوْ أَمْضِيَ حُقُباً معناه أو أمضي على وجهي زمانا، واختلف القراء، فقرأ الحسن والأعمش وعاصم «حقبا» بسكون القاف، وقرأ الجمهور «حقبا» بضمه، وهو تثقيل حقب، وجمع الحقب أحقاب، واختلف في الحقب، فقال عبد الله بن عمرو ثمانون سنة، وقال مجاهد سبعون، وقال الفراء «الحقب» سنة واحدة وقال ابن عباس وقتادة أزمان غير محدودة وقالت فرقة «الحقب» جمع حقبة، وفي السنة كأنه قال أو أمضي سنين.

Hızır, büyük bir nehrin denize döküldüğü yerde bulunmaktaydı. Bir grup ise iki denizin Mûsâ ve Hızır'dan kinaye olduğunu, çünkü her ikisinin de birer ilim denizi olduğunu söylemiştir; fakat bu zayıf bir görüştür. Zira hadislerden açıkça anlaşılan husus, Mûsâ için bilfiil deniz suyunun işaret edildiğidir. Yüce Allah'ın { أَوْ أَمْضِيَ حُقُباً } “yahut senelerce yürüyeceğim” buyruğunun manası: «Yahut yoluma devam edip uzun bir zaman geçireceğim» demektir. Kurrâ ihtilaf etmiştir: Hasan, A‘meş ve Âsım kaf harfinin sükûnuyla «hukben» (حُقْباً); cumhur ise kaf harfinin zammesiyle «hukuben» (حُقُباً) şeklinde okumuştur ki bu, *hukb* kelimesinin harekelenerek ağırlaştırılmış halidir. *el-Hukb* (الحقب) kelimesinin çoğulu *ahkâb* (أحقاب) gelir. *Hukub* süresi hakkında ihtilaf edilmiştir: Abdullah b. Amr seksen yıl, Mücâhid yetmiş yıl olduğunu söylemiştir. Ferrâ *el-Hukb* kelimesinin tek bir yıl olduğunu; İbn Abbâs ve Katâde ise ucu bucağı belirsiz uzun zamanlar olduğunu söylemiştir. Bir grup ise *el-Hukub* kelimesinin *hukbe*nin çoğulu olduğunu ve yıl manasına geldiğini, sanki [Mûsâ'nın] «yahut yıllarca yürüyeceğim» dediğini söylemiştir.

قوله ﷿:

Yüce Allah'ın şu buyruğu:

[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٦١ الى ٦٥]

[Kehf Suresi (18): Ayet 61-65]

فَلَمَّا بَلَغا مَجْمَعَ بَيْنِهِما نَسِيا حُوتَهُما فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَباً (٦١) فَلَمَّا جاوَزا قالَ لِفَتاهُ آتِنا غَداءَنا لَقَدْ لَقِينا مِنْ سَفَرِنا هذا نَصَباً (٦٢) قالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَما أَنْسانِيهُ إِلاَّ الشَّيْطانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَباً (٦٣) قالَ ذلِكَ ما كُنَّا نَبْغِ فَارْتَدَّا عَلى آثارِهِما قَصَصاً (٦٤) فَوَجَدا عَبْداً مِنْ عِبادِنا آتَيْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَعَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً (٦٥)

{ فَلَمَّا بَلَغا مَجْمَعَ بَيْنِهِما نَسِيا حُوتَهُما فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَباً (٦١) فَلَمَّا جاوَزا قالَ لِفَتاهُ آتِنا غَداءَنا لَقَدْ لَقِينا مِنْ سَفَرِنا هذا نَصَباً (٦٢) قالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَما أَنْسانِيهُ إِلاَّ الشَّيْطانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَباً (٦٣) قالَ ذلِكَ ما كُنَّا نَبْغِ فَارْتَدَّا عَلى آثارِهِما قَصَصاً (٦٤) فَوَجَدا عَبْداً مِنْ عِبادِنا آتَيْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَعَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً (٦٥) } “Her ikisi iki denizin birleştiği yere varınca balıklarını unuttular. Balık da denizde bir tünele girer gibi yolunu tuttu. (61) Orayı geçtiklerinde [Mûsâ] genç yardımcısına: «Kuşluk yemeğimizi getir; gerçekten bu yolculuğumuz yüzünden başımıza epeyce bir yorgunluk geldi» dedi. (62) [Genç] dedi ki: «Gördün mü! Kayaya sığındığımızda ben balığı unuttum. Onu hatırlamamı bana unutturan da ancak şeytandır. O, şaşılacak bir şekilde denizde yolunu tutup gitti.» (63) [Mûsâ]: «İşte aradığımız da tam buydu!» dedi. Bunun üzerine kendi izlerini takip ederek gerisin geriye döndüler. (64) Derken kullarımızdan bir kul buldular ki, biz ona katımızdan bir rahmet vermiş ve tarafımızdan bir ilim öğretmiştik. (65)”

الضمير في قوله بَيْنِهِما للبحرين، قاله مجاهد، وقيل هو لموسى والخضر، والأول أصوب، وقرأ عبيد الله بن مسلم «مجمع» بكسر الميم الثانية، وقال نَسِيا وإنما كان النسيان من الفتى وحده، نسي أن يعلم موسى بما رأى من حاله من حيث كان لهما زادا، وكانا بسبب منه فنسب فعل الواحد فيه إليهما، وهذا كما تقول فعل بنو فلان لأمر إنما فعله منهم بعض، وروي في الحديث أن يوشع رأى الحوت قد حش من المكتل إلى البحر فرآه قد اتخذ السرب، وكان موسى نائما فأشفق أن يوقظه، وقال أؤخر حتى يستيقظ، فلما استيقظ نسي يوشع أن يعلمه، ورحلا حتى جاوزا «والسبيل» : المسلك، و «السرب» : المسلك في جوف الأرض، فشبه به مسلك الحوت في الماء حين لم ينطبق الماء بعده، بل بقي موضع كالطاق وهذا الذي ورد في الحديث عن النبي ﷺ، وقاله جمهور المفسرين أن الحوت بقي موضع سلوكه فارغا، وقال قتادة، صار موضع سلوكه حجرا صلدا. وقال ابن زيد إنما اتخذ سَبِيلَهُ سَرَباً في البر حتى وصل إلى البحر ثم عام على العادة.

{ بَيْنِهِما } buyruğundaki zamir, Mücâhid'in belirttiğine göre iki denize aittir; Mûsâ ve Hızır'a ait olduğu da söylenmiştir, ancak birincisi daha doğrudur. Ubeydullah b. Müslim ikinci mîmin kesresiyle «mecmi'a» şeklinde okumuştur. Yüce Allah { نَسِيا } “unuttular” buyurmuştur; oysa unutma eylemi yalnızca genç yardımcıdan sadır olmuştu; zira o, balığın durumuna dair gördüklerini Mûsâ'ya bildirmeyi unutmuştu. Ancak balık her ikisinin ortak azığı olduğu ve her ikisi de onunla alakadar bulunduğu için tek bir kişinin fiili her ikisine isnat edilmiştir. Bu, bir topluluktan yalnız bazılarının yaptığı bir iş hakkında «falan oğulları şöyle yaptı» denilmesine benzer. Hadiste rivayet edildiğine göre Yûşa‘ balığın zembilden sıçrayıp denize gittiğini ve bir tünel gibi yol tuttuğunu gördü; Mûsâ ise uyumaktaydı. Onu uyandırmaya kıyamadı ve «uyanıncaya kadar erteleyeyim» dedi. Mûsâ uyanınca Yûşa‘ ona haber vermeyi unuttu ve orayı geçinceye kadar yol aldılar. *es-Sebîl* (السبيل), yol demektir. *es-Serab* (السرب) ise yerin altındaki yoldur (tüneldir). Balığın ardından suyun hemen kapanmayıp kemer gibi bir boşluk bırakması sebebiyle balığın sudaki yolu buna benzetilmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen hadiste ve müfessirlerin cumhurunun kavlinde yer alan husus şudur: Balığın geçtiği yer boş bir menfez halinde kalmıştır. Katâde ise balığın geçtiği yerin sert bir taşa dönüştüğünü söylemiştir. İbn Zeyd ise balığın karada bir dehliz tutarak ({ سَبِيلَهُ سَرَباً }) denize ulaştığını, sonra da mutat şekilde yüzdüğünü söylemiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهؤلاء يتأولون سَرَباً بمعنى تصرفا وجولانا من قولهم فحل سارب، أي مهمل يرعى حيث شاء، ومنه قوله تعالى: وَسارِبٌ بِالنَّهارِ [الرعد: ١٠] ، أي متصرف وقالت فرقة اتخذ سَرَباً في التراب من المكتل إلى البحر، وصادف في طريقه حجرا فثقبه، وظاهر الأمر أن السرب، إنما كان في الماء، ومن غريب ما روي في البخاري عن ابن عباس من قصص هذه الآية أن الحوت إنما حيي لأنه مسه ماء عين هنالك تدعى عين الحياة ما مست قط شيئا إلا حيي، ومن غريبه أيضا أن بعض المفسرين ذكر أن موضع سلوك الحوت عاد حجرا طريقا، وأن موسى مشى عليه متبعا للحوت حتى أفضى ذلك

Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Bu görüştekiler { سَرَباً } kelimesini, «serbest bırakılmış, dilediği yerde otlayan erkek deve» manasındaki *fahlin sârib* tabirinden hareketle serbestçe dolaşma ve yönelme manasında tevil ederler; nitekim Yüce Allah'ın { وَسارِبٌ بِالنَّهارِ } [er-Ra'd: 10] “ve gündüz serbestçe dolaşan” buyruğu da kendi halinde hareket eden demektir. Bir grup ise balığın zembilden denize kadar toprakta bir dehliz/yarık ({ سَرَباً }) açtığını, yolunda bir taşa rastlayıp onu deldiğini söylemiştir. İşin zahiri ise bu menfezin bilfiil suyun içinde oluştuğudur. Buhârî'de İbn Abbâs'tan bu ayetin kıssalarına dair rivayet edilen garip hususlardan biri şudur: Balık, orada bulunan ve «Hayat Pınarı» denilen suyun kendisine temas etmesi sebebiyle canlanmıştır; zira o pınarın suyu neye dokunsa mutlaka dirilirdi. Yine garip rivayetlerden biri de bazı müfessirlerin, balığın geçtiği yerin taşlaşmış bir yola dönüştüğünü, Mûsâ'nın da balığı takip ederek bu yol üzerinde yürüdüğünü ve bu yolun

الطريق إلى الجزيرة في البحر وفيها وجد الخضر، وظاهر الروايات والكتاب أنه إنما وجد الخضر في ضفة البحر، يدل على ذلك قوله تعالى: فَارْتَدَّا عَلى آثارِهِما قَصَصاً وروي في قوله فَلَمَّا جاوَزا أن موسى ﵇ نزل عند صخرة عظيمة في ضفة البحر، فنسي يوشع الحوت هنالك، ثم استيقظ موسى ورحلا مرحلة بقية الليل وصدر يومهما، فجاع موسى ولحقه تعب الطريق، فاستدعى الغداء، قال أبي ﵁ سمعت أبا الفضل الجوهري يقول في وعظه مشى موسى إلى المناجاة فبقي أربعين يوما لم يحتج إلى طعام، ولما مشى إلى بشر لحقه الجوع في بعض يوم، و «النصب» التعب والمشقة، وقرأ عبد الله بن عبيد بن عمير «نصبا» بضم النون والصاد، ويشبه أن يكون جمع نصب وهو تخفيف نصب وقوله أَرَأَيْتَ الآية حكى الطبري عن فرقة أنها قالت الصخرة هي الشام عند نهر الذيب، وقد تقدم ذكر الخلاف في موضع هذه القصة، وقوله نَسِيتُ الْحُوتَ يريد نسيت ذكر ما جرى فيه لك، وأما الكسائي وحده «أنسانيه» ، وقرأت فرقة «أنسانيه» وقرأ ابن كثير في الوصل «أنسانيهي» بياء بعد الهاء، وفي مصحف عبد الله بن مسعود «وما أنسانيه أن أذكركه إلا الشيطان» . وقوله أَنْ أَذْكُرَهُ بدل من الْحُوتَ بدل اشتمال، وقوله وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَباً يحتمل أن يكون من قول يوشع لموسى أي اتخذ الحوت سبيله عجبا للناس، ويحتمل أن يكون قوله وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ تام الخبر، فاستأنف التعجب فقال من قبل نفسه:

denizdeki bir adaya çıktığını, Hızır'ı da orada bulduğunu zikretmeleridir. Oysa rivayetlerin ve Kitab'ın zahiri, Hızır'ı deniz kıyısında bulduğunu göstermektedir; nitekim Yüce Allah'ın { فَارْتَدَّا عَلى آثارِهِما قَصَصاً } “Bunun üzerine kendi izlerini takip ederek gerisin geriye döndüler” buyruğu da buna delalet eder. { فَلَمَّا جاوَزا } “Orayı geçtiklerinde” buyruğu hakkında rivayet edildiğine göre Mûsâ aleyhisselâm deniz kıyısındaki büyük bir kayanın yanında konaklamış, Yûşa‘ balığı orada unutmuş, ardından Mûsâ uyanmış ve gecenin kalan kısmında ve günün ilk saatlerinde bir konaklık mesafe yol almışlardı. Bunun üzerine Mûsâ acıkmış ve yol yorgunluğu kendisine çökmüş, böylece yemek istemiştir. Babam radıyallâhu anh dedi ki: Ebü'l-Fazl el-Cevherî'nin vaazında şöyle dediğini işittim: «Mûsâ münâcât için yürüdüğünde kırk gün boyunca yemeğe ihtiyaç duymaksızın kaldı; fakat bir beşere doğru yürüdüğünde günün bir kısmında açlık ona galip geldi.» *en-Nasab* (النصب), yorgunluk ve meşakkattir. Abdullah b. Ubeyd b. Umeyr nûn ve sâdın zammesiyle «nusuben» (نُصُباً) okumuştur; bunun *nasab*ın çoğulu veya *nusb* kelimesinin hafifletilmiş hali olması muhtemeldir. { قالَ أَرَأَيْتَ } “[Genç] dedi ki: «Gördün mü!...»” ayeti hakkında Taberî bir grubun kayanın Şam'da, Zîb Nehri kenarında olduğunu söylediğini nakletmiştir; bu kıssanın geçtiği mekân hakkındaki ihtilaf daha önce zikredilmişti. { نَسِيتُ الْحُوتَ } “ben balığı unuttum” sözüyle, «onun başına gelenleri sana anlatmayı unuttum» demek istemiştir. Yalnızca Kisâî «ensânîhi» (أَنْسانِيهِ) şeklinde he harfinin kesresiyle; bir grup ise «ensânîhu» şeklinde he harfinin zammesiyle okumuştur. İbn Kesîr ise vasıl halinde he'den sonra bir yâ ile «ensânîhî» şeklinde okumuştur. Abdullah b. Mes‘ûd'un mushafında ise «Onu sana hatırlatmamı bana ancak şeytan unutturdu» (وَمَا أَنْسَانِيهِ أَنْ أَذْكُرَكَهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ) şeklindedir. { أَنْ أَذْكُرَهُ } ifadesi, { الْحُوتَ } kelimesinden iştimal bedelidir. Yüce Allah'ın { وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَباً } “O, şaşılacak bir şekilde denizde yolunu tutup gitti” buyruğunun, Yûşa‘ın Mûsâ'ya söylediği bir söz olması muhtemeldir; yani «balık denizde insanlar için şaşılacak bir yol tuttu» demektir. { وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ } kısmının haberin tamamı olması, ardından kendi tarafından hayrete düşerek:

عَجَباً لهذا الأمر، وموضع العجب أن يكون حوت قد مات وأكل شقه الأيسر ثم حيي بعد ذلك، قال أبو شجاع في كتاب الطبري رأيته، أتيت به فإذا هو شقة حوت، وعين واحدة وشق آخر ليس فيه شيء.

«bu işe şaşılacak şey!» ({ عَجَباً }) şeklinde söze yeniden başlamış olması da muhtemeldir. Şaşılacak husus şudur: Ölmüş ve sol tarafı yenmiş bir balık, bundan sonra dirilmiştir! Ebû Şücâ‘, Taberî'nin kitabında şöyle der: «Ben o balığı gördüm; bana getirildiğinde bir balık yarısıydı, tek bir gözü vardı ve diğer yarısında hiçbir şey yoktu.»

قال القاضي أبو محمد: وأنا رأيته والشق الذي فيه شيء عليه قشرة رقيقة يشق تحتها شوكة وشقه الآخر، ويحتمل أن يكون قوله وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ الآية إخبار من الله تعالى، وذلك على وجهين: إما أن يخبر عن موسى أنه اتخذ سبيل الحوت من البرح عجبا أي تعجب منه، وإما أن يخبر عن الحوت أنه اتخذ سبيله عجبا للناس، وقرأ أبو حيوة «واتخاذ سبيله» فهذا مصدر معطوف على الضمير في أَذْكُرَهُ، وقوله تعالى:

Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Ben de onu gördüm; et bulunan tarafının üzerinde ince bir deri vardı, altındaki kılçığı ve diğer yarısı yarıktı. { وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ } ayetinin Yüce Allah'tan bir haber olması da muhtemeldir; bu da iki şekilde olur: Ya Mûsâ'nın balığın denizde yol alışını hayretle karşıladığını ({ عَجَباً }) haber vermektedir, ya da balığın insanlar için şaşılacak bir yol izlediğini bildirmektedir. Ebû Hayve masdar olarak ve { أَذْكُرَهُ } içindeki zamire atıfla «ve ittihâze sebîlihî» (وَاتِّخَاذَ سَبِيلِهِ) şeklinde okumuştur. Yüce Allah'ın şu buyruğuna gelince:

قالَ ذلِكَ الآية، المعنى قال موسى لفتاه أمر الحوت وفقده هو الذي كنا نطلب، فإن الرجل الذي جئنا له ثم، فرجعا يقصان أثرهما لئلا يخطئان طريقهما، وقرأ الجمهور «نبغي» بثبوت الياء، وقرأ عاصم وقوم «نبغ» دون ياء، وكان الحسن يثبتها إذا وصل ويحذفها إذا وقف، و «قص الأثر» اتباعه وتطلبه في موضع خفائه، و «العبد» هو الخضر في قول الجمهور بمقتضى الأحاديث، وخالف من لا يعتد بقوله فقال ليس، صاحب موسى بالخضر بل هو عالم آخر، والخضر نبي عند الجمهور، وقيل هو عبد صالح غير نبي، والآية تشهد بنبوته لأن بواطن أفعاله هل كانت إلا بوحي الله، وروي في الحديث أن موسى ﵇ وجد الخضر مسجى في ثوبه مستلقيا على الأرض فقال له السلام عليك، فرفع الخضر رأسه وقال وأنى بأرضك السلام؟ ثم قال له من أنت؟ قال أنا موسى، قال موسى بني إسرائيل؟ قال نعم، قال له ألم يكن لك في بني إسرائيل ما يشغلك عن السفر إلى هنا؟ قال بلى، ولكني أحببت لقاءك، وأن أتعلم منك، قال له إني على علم من علم الله علمنيه، لا تعلمه أنت على علم من علم الله علمكه الله لا أعلمه أنا.

{ قالَ ذلِكَ } “[Mûsâ]: «İşte aradığımız da tam buydu!» dedi” ayetinin manası: Mûsâ genç yardımcısına «Balık hadisesi ve onun kaybolması, aramakta olduğumuz şeydir; zira buluşmak için geldiğimiz zat oradadır» dedi. Yollarını şaşırmamak için izlerini takip ederek geri döndüler. Cumhur «nebğî» (نَبْغِي) şeklinde yâ harfinin sübûtuyla; Âsım ve bir topluluk ise yâ olmaksızın «nebğ» (نَبْغِ) şeklinde okumuştur. Hasan ise vasıl halinde yâ harfini sabit tutar, vakıf halinde ise hazfederdi. *Kassu'l-eser* (قص الأثر), gizlendiği yerde izin peşine düşüp onu aramaktır. *el-Abd* (العبد / kul) kelimesi, hadislerin gereğince cumhurun kavline göre Hızır'dır. Sözüne itibar edilmeyen bazı kimseler buna muhalefet edip «Mûsâ'nın arkadaşı Hızır değil, başka bir âlimdir» demişlerdir. Hızır cumhura göre bir peygamberdir; nebî olmayan salih bir kul olduğu da söylenmiştir. Ayet onun peygamberliğine şahitlik etmektedir; zira onun bâtınî fiilleri ancak Allah'ın vahyiyle olabilirdi. Hadiste rivayet edildiğine göre Mûsâ aleyhisselâm Hızır'ı elbisesine bürünmüş, yere uzanmış vaziyette buldu. Ona «Selâmün aleyk» dedi. Hızır başını kaldırdı ve «Senin yurdunda selâm ne gezer?» dedi. Sonra «Sen kimsin?» diye sordu. «Ben Mûsâ'yım» dedi. «İsrâiloğullarının Mûsâ'sı mı?» dedi. «Evet» dedi. Ona «İsrâiloğulları arasında seni buraya seyahat etmekten alıkoyacak bir meşguliyetin yok muydu?» dedi. Mûsâ «Evet vardı; fakat seninle karşılaşmayı ve senden bir şeyler öğrenmeyi istedim» dedi. Hızır ona dedi ki: «Ben Allah'ın bana öğrettiği, senin bilmediğin bir ilim üzereyim; sen de Allah'ın sana öğrettiği, benim bilmediğim bir ilim üzeresin.»

قال القاضي أبو محمد: كان علم الخضر معرفة بواطن قد أوحيت إليه لا تعطي ظواهر الأحكام أفعاله بحسبها. وكان علم موسى ﵇ علم الأحكام والفتيا بظاهر أقوال الناس وأفعالهم. وروي أن موسى

Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Hızır'ın ilmi, kendisine vahyedilen bâtınî halleri bilmekti ki bu haller fiillerinin zahirî hükümlere göre değerlendirilmesine imkân vermezdi. Mûsâ aleyhisselâm'ın ilmi ise insanların zahirî söz ve fiillerine göre hüküm ve fetva verme ilmiydi. Rivayet edildiğine göre Mûsâ,

وجد الخضر قاعدا على تيح البحر، وسمي الخضر خضرا لأنه جلس على فروة يابسة فاهتزت تحته خضراء، روي ذلك عن النبي ﷺ، و «الرحمة» في هذه الآية النبوءة، وقد ذكرنا الحديث المضمن أن سبب هذه القصة أن موسى ﵇، قيل له تعلم أحدا أعلم منك، قال: لا، وحكى الطبري حديثا آخر، مضمنه: أن موسى ﵇ قال: من قبل نفسه: أي رب، أي عبادك أعلم؟ قال الذي يبتغي علم الناس إلى علمه عسى أن يصيب كلمة خير تهديه، قال رب فهل في الأرض أحد؟ قال نعم فسأل السبيل إلى لقيه، والحديث الأول في صحيح البخاري، وقرأ الجمهور «من لدنّا» بتشديد النون وقرأ أبو عمرو من «لدنا» بضم الدال وتخفيف النون، قال أبو حاتم هما لغتان.

Hızır'ı denizin kenarında otururken bulmuştur. Hızır'a «Hızır» (yeşil) denilmesinin sebebi; kuru bir post/ot üzerine oturduğunda, altındaki yerin hemen yeşerip dalgalanmasıdır; bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edilmiştir. Bu ayetteki «rahmet», nübüvvettir. Bu kıssanın sebebinin, Mûsâ aleyhisselâm'a «Senden daha bilgili birini biliyor musun?» denildiğinde «Hayır» demesi olduğunu içeren hadisi daha önce zikretmiştik. Taberî bir başka hadis daha nakletmiştir ki içeriği şöyledir: Mûsâ aleyhisselâm kendi içinden «Ey Rabbim, kullarından hangisi daha bilgilidir?» demiş; Allah da «Kendisini doğru yola iletecek bir hayır sözüne rastlar ümidiyle insanların ilmini kendi ilmine katan kimsedir» buyurmuştur. Mûsâ «Rabbim, yeryüzünde [böyle] biri var mı?» diye sormuş; «Evet» buyrulunca onunla buluşmanın yolunu niyaz etmiştir. İlk hadis Sahîh-i Buhârî'dedir. Cumhur «min ledünnâ» (مِنْ لَدُنَّا) şeklinde nûn harfinin şeddesiyle okumuştur. Ebû Amr ise dâlın zammesi ve nûnun şeddesiz haliyle «min ledünâ» (مِنْ لَدُنا) okumuştur. Ebû Hâtim bunların iki ayrı lehçe olduğunu belirtmiştir.

قوله ﷿:

Yüce Allah'ın şu buyruğu:

[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٦٦ الى ٧٣]

[Kehf Suresi (18): Ayet 66-73]

قالَ لَهُ مُوسى هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْداً (٦٦) قالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً (٦٧) وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلى ما لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً (٦٨) قالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً وَلا أَعْصِي لَكَ أَمْراً (٦٩) قالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلا تَسْئَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْراً (٧٠)

{ قالَ لَهُ مُوسى هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْداً (٦٦) قالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً (٦٧) وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلى ما لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً (٦٨) قالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً وَلا أَعْصِي لَكَ أَمْراً (٦٩) قالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلا تَسْئَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْراً (٧٠) } “Mûsâ ona: «Sana öğretilen doğru bilgiden bana da öğretmen şartıyla sana tabi olayım mı?» dedi. (66) [Hızır] dedi ki: «Doğrusu sen benimle beraberliğe asla sabredemezsin. (67) İçyüzünü kavrayamadığın bir şeye nasıl sabredeceksin ki?» (68) [Mûsâ]: «İnşallah beni sabırlı bulacaksın ve senin hiçbir emrine karşı gelmeyeceğim» dedi. (69) [Hızır]: «O halde bana uyacaksan, ben sana ondan söz açmadıkça bana hiçbir şey hakkında soru sorma!» dedi. (70)”

فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا رَكِبا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَها قالَ أَخَرَقْتَها لِتُغْرِقَ أَهْلَها لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً إِمْراً (٧١) قالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً (٧٢) قالَ لا تُؤاخِذْنِي بِما نَسِيتُ وَلا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْراً (٧٣)

{ فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا رَكِبا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَها قالَ أَخَرَقْتَها لِتُغْرِقَ أَهْلَها لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً إِمْراً (٧١) قالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً (٧٢) قالَ لا تُؤاخِذْنِي بِما نَسِيتُ وَلا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْراً (٧٣) } “Bunun üzerine yola koyuldular. Nihayet bir gemiye bindiklerinde [Hızır] gemiyi deldi. [Mûsâ]: «İçindekileri boğmak için mi onu deldin? Doğrusu çok fena bir iş yaptın!» dedi. (71) [Hızır]: «Ben sana, benimle beraberliğe asla sabredemezsin dememiş miydim?» dedi. (72) [Mûsâ]: «Unuttuğum şeyden ötürü beni muaheze etme ve bu işimden dolayı bana güçlük çıkarma!» dedi. (73)”

هذه مخاطبة المستنزل المبالغ في حسن الأدب، المعنى: هل يتفق لك ويخف عليك، وهذا كما في الحديث «هل تستطيع أن تريني كيف كان رسول الله ﷺ يتوضأ» وعلى بعض التأويلات يجيء كذلك قوله هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنا مائِدَةً [المائدة: ١١٢] وقرأ ابن كثير ونافع وعاصم «رشدا» بضم الراء والشين، وقرأ أبو عمرو «رشدا» بفتح الراء والشين، ونصبه على وجهين: أحدهما: أن يكون مفعولا ثانيا ب تُعَلِّمَنِ والآخر أن يكون حالا من الضمير في قوله أَتَّبِعُكَ ثم قال الخضر، إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً أي إنك يا موسى، لا تطيق أن تصبر على ما تراه من عملي، لأن الظواهر التي علمك لا تعطيه، وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلى ما تراه خطأ، ولم تخبر بوجه الحكمة فيه ولا طريق الصواب، فقرب له موسى الأمر بوعده أنه سيجده، ثم استثنى حين حكم على نفسه بأمر فقوى الخضر وصاته وأمره بالإمساك عن السؤال والإكنان لما يراه حتى يبتدئه الخضر لشرح ما يجب شرحه، وقرأ نافع فلا «تسألنّي» بفتح اللام، وتشديد النون وإثبات الياء وقرأ ابن عامر كذلك إلا أنه حذف الباء فقال «تسألنّ» ، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو وعاصم وحمزة والكسائي «تسألني» بسكون اللام وثبوت الياء، وقرأ الجمهور «خبرا» بسكون الباء، وقرأ الأعرج «خبرا» بضمها، وقوله فَانْطَلَقا روي عن النبي ﷺ أنهما انطلقا ماشيين على سيف البحر حتى مرت بهما سفينة، فعرف الخضر فحملا بغير قول إلى مقصد أمه الخضر، وعرفت السَّفِينَةِ بالألف واللام تعريف الجنس لا لعهد عينها، فلما ركبا عمد الخضر إلى وتد فجعل يضرب في جنب السفينة حتى قلع به، فيما روي لوحين من ألواحها فذلك هو معنى خَرَقَها فلما

Bu hitap, son derece edepli ve lütufkâr bir üslupla ricada bulunan bir kimsenin hitabıdır. Anlamı: «Sence de uygun olur ve sana zahmet vermezse» demektir. Bu, hadiste geçen «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in nasıl abdest aldığını bana gösterebilir misin?» ifadesine benzer. Bazı tevillerde { هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنا مائِدَةً } [el-Mâide: 112] “Rabbin bize bir sofra indirebilir mi?” buyruğu da bu kabildendir. İbn Kesîr, Nâfi‘ ve Âsım râ ve şînin zammesiyle «rüşden» (رُشْداً); Ebû Amr ise râ ve şînin fethasıyla «raşeden» (رَشَداً) okumuştur. Kelimenin mansûb oluşu iki vechiledir: Birincisi { تُعَلِّمَنِ } fiilinin ikinci mef'ûlü olması; ikincisi { أَتَّبِعُكَ } fiilindeki zamirden hâl olmasıdır. Sonra Hızır { إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً } “Doğrusu sen benimle beraberliğe asla sabredemezsin” demiştir; yani: «Ey Mûsâ! Benim yaptığım işleri gördüğünde sabretmeye güç yetiremezsin; çünkü sana öğretilen zahirî hükümler buna cevaz vermez.» { وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلى } “Nasıl sabredeceksin ki?...” yani: Zahiren yanlış gördüğün, hikmet yönü ve doğru yolu sana bildirilmemiş bir şeye nasıl sabredeceksin? Mûsâ kendisini sabırlı bulacağını vaat ederek meseleyi ona kolaylaştırmış, ardından kendi nefsi hakkında bir hüküm verirken istisna yaparak «inşallah» demiştir. Bunun üzerine Hızır tavsiyesini pekiştirmiş ve açıklanması gereken şeyi bizzat kendisi açıklamaya başlayıncaya dek gördükleri hakkında soru sormaktan kaçınmasını ve suskun kalmasını emretmiştir. Nâfi‘ lâmın fethası, nûnun şeddesi ve yâ'nın sübûtuyla «felâ tes'elennî» (فَلا تَسْأَلَنِّي) okumuştur. İbn Âmir de öyle okumuş, ancak yâ'yı hazfederek «felâ tes'elenn» demiştir. İbn Kesîr, Ebû Amr, Âsım, Hamza ve Kisâî ise lâmın sükûnu ve yâ'nın sübûtuyla «felâ tes'elnî» (فَلا تَسْأَلْنِي) okumuşlardır. Cumhur bâ harfinin sükûnuyla «hubran» (خُبْراً); A‘rec ise zammesiyle «huburan» okumuştur. { فَانْطَلَقا } “Bunun üzerine yola koyuldular” buyruğuna gelince; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre deniz kıyısı boyunca yürüyerek gittiler; nihayet yanlarından bir gemi geçti. Hızır tanındı ve hiçbir ücret talep edilmeksizin Hızır'ın kastettiği istikamete bindirildiler. { السَّفِينَةِ } kelimesi belirli bir gemiyi değil, cins bildirmek üzere elif-lâm ile marife kılınmıştır. Bindiklerinde Hızır bir kazığa yönelip geminin böğrüne vurmaya başladı; rivayet edildiğine göre onunla geminin tahtalarından iki tahtayı söküp çıkardı; işte { خَرَقَها } “onu deldi” ifadesinin manası budur.

رأى ذلك موسى غلبه ظاهر الأمر على الكلام حين رأى فعلا يؤدي إلى غرفة جميع من في السفينة، فوقفه بقوله أَخَرَقْتَها وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو وابن عامر وعاصم «لتغرق أهلها» بالتاء وقرأ أبو رجاء «لتغرّق» بشد الراء وفتح الغين، وقرأ حمزة والكسائي «ليغرق أهلها» برفع الأهل، وإسناد الفعل إليهم و «الإمر» الشنيع من الأمور كالداهية والإد ونحوه، ومنه أمر أمر ابن أبي كبشة ومنه أمر القوم إذا كثروا، وقال مجاهد «الإمر» المنكر.

Mûsâ bunu görünce, gemideki herkesin boğulmasına yol açacak bir fiile şahit olması sebebiyle hadisenin zahiri onu konuşmaya sevk etti ve { أَخَرَقْتَها } “onu deldin mi?...” diyerek Hızır'ı durdurdu. İbn Kesîr, Nâfi‘, Ebû Amr, İbn Âmir ve Âsım «li-tuğrika ehlehâ» (لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا) şeklinde tâ ile okumuştur. Ebû Recâ râ'nın şeddesi ve gaynın fethasıyla «li-tuğarrika» okumuştur. Hamza ve Kisâî ise ehil kelimesinin ref‘i ve fiilin onlara isnadıyla «li-yeğraka ehlühâ» (لِيَغْرَقَ أَهْلُهَا) şeklinde okumuştur. *el-İmr* (الإمر); felaket, büyük bela ve benzeri korkunç/çirkin şeylerdir. İbn Ebî Kebşe'nin işinin büyümesi hakkında kullanılan *emira emru İbni Ebî Kebşe* ifadesi ve bir topluluk çoğaldığında söylenen *emira'l-kavm* tabiri bundandır. Mücâhid *el-İmr* kelimesinin «münker» (kötü/çirkin) anlamına geldiğini söylemiştir.

قال القاضي أبو محمد: والأمر أخص من المنكر، فقال الخضر مجاوبا لموسى: أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً فتنبه موسى لما أتى معه، فاعتذر بالنسيان، وذلك أنه نسي العهد الذي كان بينهما، هذا قول الجمهور، وفي كتاب التفسير من صحيح البخاري أن النبي ﷺ قال: «كانت الأولى من موسى نسيانا» ، وفيه عن مجاهد أنه قال «كانت الأولى نسيانا» ، والثانية شرطا، والثالثة عمدا، وهذا كلام معترض لأن الجميع شرط ولأن العمد يبعد على موسى ﵇، وإنما هو التأويل إذ جنب صيغة السؤال أو النسيان، وروى الطبري عن أبي بن كعب أنه قال: إن موسى ﵇ لم ينس، ولكن قوله هذا من معاريض الكلام، ومعنى هذا القول صحيح، والطبري لم يبينه، ووجهه عندي أن موسى ﵇ إنما رأى العهد في أن يسأل ولم ير إنكار هذا الفعل الشنيع سؤالا بل رآه واجبا، فلما رأى الخضر قد أخذ العهد على أعم وجوهه فضمنه السؤال والمعارضة والإنكار وكل اعتراض إذ السؤال أخف من هذه كلها أخذ معه في باب المعاريض، التي هي مندوحة عن الكذب، فقال له لا تُؤاخِذْنِي بِما نَسِيتُ ولم يقل له: إني نسيت العهد، بل قال لفظا يعطي للمتأول أنه نسي العهد، ويستقيم أيضا تأويله وطلبه، مع أنه لم ينس العهد لأن قوله لا تُؤاخِذْنِي بِما نَسِيتُ كلام جيد طلبه، وليس فيه للعهد ذكر هل نسيه أم لا، وفيه تعريض أنه نسي العهد، فجمع في هذا اللفظ بين العذر والصدق وما يخل بهذا القول إلا أن الذي قاله وهو أبي بن كعب روى عن النبي ﷺ أنه قال: «كانت الأولى من موسى نسيانا» وتُرْهِقْنِي معناه تكلفني وتضيف علي ومما قص من أمرهما، أنهما لما ركبا السفينة وجرت، نزل عصفور على جنب السفينة، فنقر في الماء نقرة، فقال الخضر لموسى، ماذا ترى هذا العصفور نقص من ماء البحر؟ فقال موسى قليلا، فقال: يا موسى ما نقص علمي وعلمك من علم الله إلا ما نقص هذا العصفور من ماء البحر.

Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: *el-İmr*, *münker*den daha hususi bir anlam taşır. Hızır Mûsâ'ya cevap vererek: { أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً } “Ben sana, benimle beraberliğe asla sabredemezsin dememiş miydim?” dedi. Mûsâ onunla yaptığı sözleşmeyi hatırladı ve unutmayı mazeret gösterdi; zira aralarındaki ahdi unutmuştu; cumhurun kavli budur. Sahîh-i Buhârî'nin Tefsir bölümünde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilir: «Mûsâ'nın ilk [itirazı] bir unutmaydı.» Yine orada Mücâhid'den «Birincisi unutma, ikincisi şart, üçüncüsü ise kasıtlıydı» dediği rivayet edilir. Fakat bu söz itiraza açıktır; zira hepsi de şart kapsamındadır ve kasıtlı davranmak Mûsâ aleyhisselâm'a yakışmaktan uzaktır. Bu ancak bir tevildir; zira o soru sorma veya unutma sıygasından uzak durmuştur. Taberî, Übey b. Ka‘b'dan Mûsâ aleyhisselâm'ın unutmadığını, ancak bu sözünün kinayeli/tarizli sözlerden (tevil yoluyla) olduğunu nakletmiştir. Bu görüşün manası sahihtir, fakat Taberî bunu açıklamamıştır. Bana göre bunun izahı şudur: Mûsâ aleyhisselâm ahdi sadece «soru sormamak» olarak görmüş, bu çirkin fiili inkâr etmeyi bir soru değil, bilakis vacip bir vazife saymıştır. Hızır'ın ise ahdi en genel anlamıyla alıp soru sormayı, itirazı, inkârı ve her türlü muhalefeti içine dâhil ettiğini görünce -ki soru sormak bunların en hafifidir- yalandan kaçış yolu olan tarizli sözler vadisine yönelmiş ve ona { لا تُؤاخِذْنِي بِما نَسِيتُ } “Unuttuğum şeyden ötürü beni muaheze etme” demiştir. «Ahdi unuttum» dememiş, dinleyenin ahdi unuttuğu şeklinde tevil edebileceği bir lafız kullanmıştır; üstelik ahdi unutmamış olsa bile sözü ve talebi sahih kalmaktadır. Çünkü { لا تُؤاخِذْنِي بِما نَسِيتُ } sözü gayet yerinde bir taleptir ve içinde ahdin unutulup unutulmadığına dair açık bir zikir yoktur; sadece ahdi unuttuğuna dair bir ima (tariz) vardır. Böylece bu lafızda hem mazereti hem de doğruluğu bir araya getirmiştir. Bu görüşü sadece, bunu söyleyen Übey b. Ka‘b'ın bizzat kendisinin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den: «Mûsâ'nın ilk itirazı bir unutmaydı» hadisini rivayet etmiş olması zedeleyebilir. { تُرْهِقْنِي } kelimesinin anlamı: «bana teklif edip yükleme, bana daraltıp zorluk çıkarma» demektir. İkisinin kıssasından nakledildiğine göre, gemiye binip gemi hareket ettiğinde bir serçe geminin kenarına kondu ve gagasıyla sudan bir yudum aldı. Hızır Mûsâ'ya «Bu serçenin deniz suyundan ne kadar eksilttiğini görüyorsun?» dedi. Mûsâ «Pek az bir şey» dedi. Bunun üzerine Hızır: «Ey Mûsâ! Benim ilmim ve senin ilmin, Allah'ın ilmi yanında, ancak bu serçenin deniz suyundan eksilttiği kadardır» dedi.

قال القاضي أبو محمد: فقيل معنى هذا الكلام وضع العلم موضع المعلومات، وإلا فعلم الله تعالى يشبه بمتناه إذ لا يتناهى، والبحر لو فرضت له عصافير على عدد نقطه لانتهى، وعندي أن الاعتراض باق لأن تناهي معلومات الله محال، إذ يتناهى العلم بتناهي المعلومات، وقيل فرارا عن هذا الاعتراض، يحتمل أن يريد من علم الله الذي أعطاه العلماء قبلهما، وبعدهما إلى يوم القيامة، فتجيء نسبة علمهما إلى البشر نسبة تلك النقطة إلى البحر، وهذا قول حسن لولا أن في بعض طرق الحديث «ما علمي وعلمك وعلم الخلائق في علم الله إلا كنقرة هذا العصفور» ، فلم يبق مع هذا إلا أن يكون التشبيه بتجوز، إذ لا يوجد في المحسوسات أقوى في القلة من نقطة بالإضافة إلى البحر، فكأنها لا شيء إذ لا يوجد لها إلى البحر نسبة معلومة، ولم يعن الخضر لتحرير موازنة بين المثال وبين علم الله تعالى.

Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Bu sözün manasının, ilim kelimesini bilinen şeyler (malûmât) yerine koymak olduğu söylenmiştir. Aksi takdirde Yüce Allah'ın ilmi sonlu bir şeye benzetilemez, zira O'nun ilminin sonu yoktur. Deniz ise damlaları sayısınca serçeler farz edilse dahi nihayetinde tükenir. Bana göre itiraz yine de geçerlidir; zira Allah'ın malûmâtının sonlu olması muhaldir, çünkü ilim malûmâtın tükenmesiyle son bulur. Bu itirazdan kaçınmak için şöyle bir görüş ileri sürülmüştür: Kastedilen, kendilerinden önceki ve kıyamete kadar gelecek âlimlere Allah'ın bahşettiği ilim olabilir; böylece ikisinin ilminin insanlara oranı, o tek damlanın denize oranı gibi olur. Hadisin bazı rivayet yollarında «Benim ilmim, senin ilmin ve bütün mahlûkatın ilmi, Allah'ın ilmi yanında ancak şu serçenin gagalaması gibidir» ifadesi yer almasaydı bu güzel bir görüş olurdu. Durum böyle olunca, bu benzetmenin mecazi bir anlatım olduğu anlaşılır; zira hissedilen şeyler arasında denize nispetle bir damladan daha azı bulunamaz. Sanki o damla, denize karşı bilinen bir oranı bulunmadığı için yok hükmündedir. Hızır burada örnek ile Yüce Allah'ın ilmi arasında birebir denk bir tartı yapmayı kastetmemiştir.

قوله ﷿:

Yüce Allah'ın şu buyruğu:

[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٧٤ الى ٧٨]

[Kehf Suresi (18): Ayet 74-78]

فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا لَقِيا غُلاماً فَقَتَلَهُ قالَ أَقَتَلْتَ نَفْساً زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً نُكْراً (٧٤) قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً (٧٥) قالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَها فَلا تُصاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْراً (٧٦) فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا أَتَيا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَما أَهْلَها فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُما فَوَجَدا فِيها جِداراً يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقامَهُ قالَ لَوْ شِئْتَ لاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً (٧٧) قالَ هذا فِراقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ ما لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً (٧٨)

{ فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا لَقِيا غُلاماً فَقَتَلَهُ قالَ أَقَتَلْتَ نَفْساً زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً نُكْراً (٧٤) قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً (٧٥) قالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَها فَلا تُصاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْراً (٧٦) فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا أَتَيا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَما أَهْلَها فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُما فَوَجَدا فِيها جِداراً يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقامَهُ قالَ لَوْ شِئْتَ لاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً (٧٧) قالَ هذا فِراقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ ما لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً (٧٨) } “Yine yola koyuldular. Nihayet bir erkek çocuğa rastladıklarında [Hızır] onu öldürdü. [Mûsâ]: «Bir cana karşılık olmaksızın suçsuz, tertemiz bir cana mı kıydın? Doğrusu çok çirkin bir iş yaptın!» dedi. (74) [Hızır]: «Ben sana, benimle beraberliğe asla sabredemezsin dememiş miydim?» dedi. (75) [Mûsâ]: «Eğer bundan sonra sana bir şey sorarsam artık benimle arkadaşlık etme; doğrusu benim tarafımdan mazur görülecek son sınıra ulaştın» dedi. (76) Bunun üzerine yine yola koyuldular. Nihayet bir belde halkına varıp onlardan yiyecek istediler; fakat onlar bu ikisini misafir etmekten kaçındılar. Derken orada yıkılmak üzere olan bir duvar buldular; [Hızır] hemen onu doğrultuverdi. [Mûsâ]: «Dileseydin elbet buna karşı bir ücret alırdın» dedi. (77) [Hızır] dedi ki: «İşte bu, benimle senin aramızın ayrılmasıdır. Şimdi sana sabredemediğin şeylerin içyüzünü haber vereceğim.» (78)”

فَانْطَلَقا في موضع نزولهما من السفينة، فمرا بغلمان يلعبون، فعمد الخضر إلى غلام حسن الهيئة وضيء، فاقتلع رأسه، ويقال رضه بحجر، ويقال ذبحه وقال بعض الناس كان الغلام لم يبلغ الحلم، ولذلك قال موسى زَكِيَّةً أي لم تذنب، وقالت فرقة بل كان بالغا شابا، والعرب تبقي على الشاب اسم الغلام، ومنه قول ليلى الأخيلية: [الطويل] غلام إذا هز القناة سقاها وهذا في صفة الحجاج، وفي الخبر أن هذا الغلام، كان يفسد في الأرض ويقسم لأبويه أنه ما فعل فيقسمان على قسمه، ويحميانه ممن يطلبه، وقرأ ابن عباس والأعرج وأبو جعفر ونافع والجمهور «زاكية» ، وقرأ الحسن وعاصم والجحدري «زكية» والمعنى واحد، وقد ذهب القوم إلى الفرق وليس ببين، وقوله بِغَيْرِ نَفْسٍ يقتضي أنه لو كان عن قتل نفس لم يكن به بأس، وهذا يدل على كبر الغلام وإلا فلو كان لم يحتلم لم يجب قتله بنفس، ولا بغير نفس وقرأ الجمهور «نكرا» وقرأ ابن عامر وأبو بكر عن عاصم وأبو جعفر وشيبة «نكرا» بضم الكاف واختلف عن نافع، ومعناه: شيئا ينكر، واختلف الناس أيهما أبلغ قوله إِمْراً [الكهف: ٧١] أو قوله نُكْراً فقالت فرقة هذا قتل بين، وهناك مترقب ف نُكْراً أبلغ وقالت فرقة هذا قتل واحد، وذلك قتل جماعة ف إِمْراً [الكهف: ٧١] أبلغ وعندي أنهما المعنيين، قوله إِمْراً [الكهف: ٧١] أفظع وأهول من حيث هو متوقع عظيم، ونُكْراً أبين في الفساد لأن مكروهه قد وقع ونصف القرآن بعد الحروف انتهى إلى النون من قوله نُكْراً وقوله أَلَمْ أَقُلْ لَكَ زجر وإغلاظ ليس في قوله أولا أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً وقوله بعد هذا يُرِيدُ بعدها القصة، فأعاد الضمير عليها وإن كانت لم يتقدم لها ذكر صريح، من حيث كانت في ضمن القول، وقرأ الجمهور «فلا تصاحبني» ورواها أبي عن النبي ﷺ وقرأ عيسى ويعقوب «فلا تصحبني» ، وقرأ عيسى أيضا «فلا تصحبني» بضم التاء وكسر الحاء ورواها سهل عن أبي عمرو، والمعنى فلا تصحبني علمك، وقرأ الأعرج «فلا تصحبنّي» : بفتح التاء والباء وشد النون، وقوله قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْراً أي قد أعذرت إلي، وبلغت إلى العذر من قبلي، ويشبه أن تكون هذه القصة أيضا أصلا للآجال في الأحكام التي هي ثلاثة، وأيام التلوم ثلاثة فتأمله، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو وابن عامر وحمزة والكسائي وحفص عن عاصم من

{ فَانْطَلَقا } “Yine yola koyuldular”; yani gemiden indikleri yerden yürüdüler ve oyun oynayan çocukların yanından geçtiler. Hızır güzel yüzlü, parlak bir çocuğa yönelip başını kopardı; taşla ezdiği veya boğazladığı da söylenir. Bazı kimseler çocuğun henüz büluğ çağına ermemiş olduğunu, bu sebeple Mûsâ'nın «günah işlememiş» manasında { زَكِيَّةً } dediğini söylemiştir. Bir grup ise onun büluğa ermiş bir genç olduğunu söylemiştir; zira Araplar genç delikanlıya da *gulâm* (oğlan) ismini verirler. Leylâ el-Ahyeliyye'nin Haccâc'ı vasfettiği şu sözü bundandır: [Tavîl] «Mızrağı sarstığında onu kana doyuran bir delikanlıdır (*gulâm*).» Haberde bildirildiğine göre bu çocuk yeryüzünde bozgunculuk yapar, anne babasına bunu yapmadığına dair yemin eder, onlar da onun yeminine güvenip yemin eder ve kendisini arayanlara karşı onu korurlardı. İbn Abbâs, A‘rec, Ebû Ca‘fer, Nâfi‘ ve cumhur «zâkiyeten» (زَاكِيَةً); Hasan, Âsım ve Cahderî ise «zekiyyeten» (زَكِيَّةً) okumuştur; mana birdir. Bazıları fark olduğunu ileri sürmüşse de bu belirgin değildir. { بِغَيْرِ نَفْسٍ } “bir cana karşılık olmaksızın” buyruğu, şayet bir cana karşılık olsaydı öldürülmesinde bir sakınca olmayacağını gerektirir. Bu da çocuğun büyük olduğuna delalet eder; zira büluğa ermemiş olsaydı ne bir cana karşılık ne de sebepsiz yere öldürülmesi vacip olmazdı. Cumhur «nükren» (نُكْراً); İbn Âmir, Âsım'dan Ebû Bekir, Ebû Ca‘fer ve Şeybe kâfın zammesiyle «nüküran» (نُكُراً) okumuştur; Nâfi‘den ise farklı rivayetler gelmiştir. Manası: «inkâr edilen, reddedilen bir şey» demektir. İnsanlar { إِمْراً } [el-Kehf: 71] kelimesinin mi yoksa { نُكْراً } kelimesinin mi daha beliğ olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bir grup «Bu açık bir öldürmedir, oradaki ise beklenilen bir durumdu; dolayısıyla { نُكْراً } daha beliğdir» demiştir. Diğer bir grup ise «Bu bir kişinin öldürülmesidir, oradaki ise bir topluluğun öldürülmesidir; dolayısıyla { إِمْراً } daha beliğdir» demiştir. Bana göre her ikisi iki ayrı manayı ifade etmektedir: { إِمْراً } kelimesi gerçekleşmesi beklenen büyük bir felaket olması bakımından daha korkunç ve dehşet vericidir; { نُكْراً } ise kötülüğü bilfiil vuku bulduğu için fesat bakımından daha açıktır. Harf sayımına göre Kur'an'ın tam yarısı { نُكْراً } kelimesindeki nûn harfine kadar gelmektedir. { أَلَمْ أَقُلْ لَكَ } “Ben sana dememiş miydim?” sözünde, ilk seferki { أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً } ifadesinde bulunmayan bir azarlama ve sertlik vardır. Bundan sonraki «ondan sonra» ({ بَعْدَها }) ifadesinde kıssa kastedilmiştir; açıkça zikri geçmemiş olsa da sözün kapsamında yer aldığı için zamir ona döndürülmüştür. Cumhur «felâ tusâhibnî» (فَلا تُصاحِبْنِي) okumuştur; Übey bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir. Îsâ ve Ya‘kûb «felâ teshabnî» (فَلا تَصْحَبْنِي) okumuştur. Îsâ ayrıca tâ'nın zammesi ve hâ'nın kesresiyle «felâ tushibnî» (فَلا تُصْحِبْنِي) şeklinde okumuş olup Sehl bunu Ebû Amr'dan rivayet etmiştir; manası «ilminden beni nasipdar kılma» demektir. A‘rec ise tâ ve bâ'nın fethası, nûnun şeddesiyle «felâ teshabennî» okumuştur. { قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْراً } buyruğunun manası: «Bana mazeret bırakmadın, benim tarafımdan ileri sürülecek son mazeret sınırına ulaştın» demektir. Bu kıssanın, ahkâmda üç olan mühletlerin ve üç günlük bekleme süresinin de aslı olması muhtemeldir; bunu iyi düşün! İbn Kesîr, Ebû Amr, İbn Âmir, Hamza, Kisâî ve Âsım'dan Hafs,

«لدنّي» بفتح اللام وضم الدال وشد النون. وهي «لدن» اتصلت بها نون الكناية التي في ضربني ونحوه، فوقع الإدغام، وهي قراءة النبي ﷺ، وقرأ نافع وعاصم «لدني» كالأولى إلا أن النون مخففة، فهي «لدن» اتصلت بها ياء المتكلم التي في غلامي وفرسي، وكسر ما قبل الياء كما كسر في هذه، وقرأ أبو بكر عن عاصم «لدني» بفتح اللام وسكون الدال وتخفيف النون وهي تخفيف «لدني» التي ذكرناها قبل هذه وروي عن عاصم «لدني» بضم اللام وسكون الدال قال ابن مجاهد وهي غلط قال أبو علي هذا التغليط يشبه أن يكون من جهة الرواية فأما على قياس العربية فهي صحيحة، وقرأ الحسن «لدني» بفتح اللام وسكون الدال، وقرأ الجمهور «عذرا» وقرأ أبو عمرو وعيسى «عذرا» بضم الدال، وحكى الداني أن أبي روى عن النبي ﷺ «عذري» بكسر الراء وياء بعدها وأسند الطبري، قال: كان رسول الله ﷺ إذا دعا لأحد بدأ بنفسه، فقال يوما رحمة الله علينا، وعلى موسى، لو صبر على صاحبه لرأى العجب، ولكنه قال فَلا تُصاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْراً وفي البخاري عن النبي ﷺ قال: يرحم الله موسى لوددنا أنه صبر، حتى يقص علينا من أمرهما، وروي في تفسير هذه الآية أن الله جعل هذه الأمثلة التي وقعت لموسى مع الخضر، حجة على موسى وعجبا له، وذلك أنه لما أنكر أمر خرق السفينة، نودي يا موسى أين كان تدبيرك هذا وأنت في التابوت مطروحا في اليم، فلما أنكر أمر الغلام، قيل له أين إنكارك هذا من وكرك للقبطي

lâmın fethası, dâlın zammesi ve nûnun şeddesiyle «min ledünnî» (مِنْ لَدُنِّي) okumuşlardır. Bu, *darabenî* (bana vurdu) ve benzerlerinde bulunan zamir nûnunun *ledün* kelimesine bitişmesiyle idgamın vuku bulduğu kıraattir ve bizzat Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kıraatidir. Nâfi‘ ve Âsım ilki gibi okumuş, ancak nûnu şeddesiz olarak «ledünî» (لَدُنِي) demişlerdir ki bu, *gulâmî* (kölem) ve *ferasî* (atım) kelimelerindeki mütekellim yâ'sının *ledün*e bitişmesi ve bunlarda olduğu gibi yâ'dan önceki harfin kesrelenmesiyledir. Âsım'dan Ebû Bekir lâmın fethası, dâlın sükûnu ve nûnun şeddesiz haliyle «lednî» (لَدْنِي) okumuştur; bu da az önce zikrettiğimiz «ledünî»nin hafifletilmiş şeklidir. Âsım'dan lâmın zammesi ve dâlın sükûnuyla «lüdnî» okuduğu da rivayet edilmiştir; İbn Mücâhid bunun galat (hatalı) olduğunu söylemiştir. Ebû Ali ise bu nitelemenin rivayet tariki açısından olabileceğini, Arap dilinin kıyasına göre ise sahih olduğunu belirtmiştir. Hasan lâmın fethası ve dâlın sükûnuyla «lednî» okumuştur. Cumhur dâlın sükûnuyla «uzran» (عُذْراً); Ebû Amr ve Îsâ dâlın zammesiyle «uzuran» (عُذُراً) okumuştur. Dânî, Übey'in Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den râ'nın kesresi ve sonrasında yâ ile «uzrî» (عُذْرِي) şeklinde rivayet ettiğini aktarmıştır. Taberî isnadıyla rivayet ettiğine göre: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem birine dua edeceği vakit önce kendisinden başlardı; bir gün şöyle buyurdu: «Allah'ın rahmeti bizim ve Mûsâ'nın üzerine olsun! Eğer arkadaşına sabretseydi şaşılacak şeyler görecekti; lâkin o: { فَلا تُصاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْراً } “artık benimle arkadaşlık etme; doğrusu benim tarafımdan mazur görülecek son sınıra ulaştın” dedi.» Buhârî'de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu yer alır: «Allah Mûsâ'ya rahmet etsin; ne kadar isterdik ki sabretsin de durumları bize etraflıca anlatılsın!» Bu ayetin tefsirinde rivayet edildiğine göre Yûce Allah, Hızır ile birlikte Mûsâ'nın başına gelen bu hadiseleri Mûsâ'ya karşı bir hüccet ve ibret kılmıştır. Şöyle ki: Geminin delinmesini inkâr ettiğinde kendisine «Ey Mûsâ! Sen bir sandık içinde denize atıldığın vakit bu tedbirin neredeydi?» diye nida edildi. Çocuğun öldürülmesini inkâr ettiğinde ona «Bu inkârın, Kıbtî'yi yumruklayıp

وقضائك عليه؟ فلما أنكر إقامة الجدار نودي أين هذا من رفعك حجر البير لبنات شعيب دون أجر؟ وقوله: فَانْطَلَقا يريد انطلق الخضر وموسى يمشيان لارتياد الخضر أمرا ينفذ فيه ما عنده من علم الله فمرا بقرية فطلبا من أهلها أن يطعموهما فأبوا، وفي حديث:

onun canını aldığın gün neredeydi?» denildi. Duvarın doğrultulmasını inkâr ettiğinde ise «Şu yaptığın, Şuayb'ın kızları için kuyu taşını hiçbir ücret almadan kaldırdığın gün neredeydi?» diye nida edildi. Yüce Allah'ın { فَانْطَلَقا } buyruğu: Hızır ve Mûsâ'nın, Hızır'ın Allah katından sahip olduğu ilmi icra edeceği bir iş aramak üzere yürüyerek yola koyulduklarını anlatır. Bir köye uğrayıp halkından kendilerini doyurmalarını istediler, fakat onlar reddetti. Bir hadiste şöyle geçer:

أنهما كانا يمشيان على مجالس أولئك القوم يستطعمانهم، وهذه عبرة مصرحة بهوان الدنيا على الله، واختلف الناس في «القرية» : فقال محمد بن سيرين هي الأبلة. وهي أبخل قرية وأبعدها من السماء، وقالت فرقة هي أنطاكية، وقالت فرقة هي برقة، وقالت فرقة هي بجزيرة الأندلس، روي ذلك عن أبي هريرة وغيره، ويذكر أنها الجزيرة الخضراء، وقالت فرقة هي أبو حوران، وهي بناحية أذربيجان.

O kavmin meclislerini tek tek dolaşıp yemek istiyorlardı. Bu, dünyanın Allah katındaki değersizliğini açıkça gösteren büyük bir ibrettir. İnsanlar bu «köy» ({ الْقَرْيَةِ }) hakkında ihtilaf etmişlerdir: Muhammed b. Sîrîn onun Übülle olduğunu söylemiştir ki orası halkı en cimri ve göğe (rahmete) en uzak köydür. Bir grup Antakya olduğunu; bir grup Berka olduğunu; bir grup ise Endülüs adasında olduğunu söylemiştir -bu Ebû Hureyre ve diğerlerinden rivayet edilmiştir- ve buranın Cezîretü'l-Hadrâ olduğu zikredilir. Bir grup da oranın Azerbaycan tarafındaki Ebû Horan olduğunu söylemiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا كله بحسب الخلاف في أي ناحية من الأرض كانت قصة موسى والله أعلم بحقيقة ذلك، وقرأ الجمهور «يضيّفوهما» بفتح الضاد وشد الياء، وقرأ أبو رجاء «يضيفوهما» ، بكسر الضاد وسكون الياء وهي قراءة ابن محيصن، وابن الزبير، والحسن وأبي رزين، والضيف مأخوذ من ضاف إلى المكان إذا مال إليه، ومنه الإضافة، وهي إمالة شيء إلى شيء، وقرأ الأعمش «فأبوا أن يطعموهما» ، وقوله في الجدار يُرِيدُ استعارة، وجميع الأفعال التي حقها أن تكون للحي الناطق متى أسندت إلى جماد أو بهيمة فإنما هي استعارة، أي لو كان مكان الجماد إنسان لكان ممتثلا لذلك الفعل، فمن ذلك قول الأعشى: [البسيط]

Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Bütün bu görüşler, Mûsâ kıssasının yeryüzünün hangi bölgesinde cereyan ettiği konusundaki ihtilaflara dayanmaktadır; işin hakikatini en iyi Allah bilir. Cumhur dâdın fethası ve yâ'nın şeddesiyle «yudayyifûhümâ» (يُضَيِّفُوهُما); Ebû Recâ dâdın kesresi ve yâ'nın sükûnuyla «yudîfûhümâ» (يُضِيفُوهُمَا) okumuştur; bu İbn Muhaysın, İbnü'z-Zübeyr, Hasan ve Ebû Rezîn'in de kıraatidir. *ed-Dayf* (misafir), bir kimse bir mekâna yönelip meylettiğinde kullanılan *dâfe ile'l-mekân* ifadesinden türemiştir; bir şeyi diğerine meylettirmek anlamındaki *el-izâfe* de bundandır. A‘meş «fe-ebev en yut'imûhümâ» (فَأَبَوْا أَنْ يُطْعِمُوهُمَا / onları doyurmaktan kaçındılar) şeklinde okumuştur. Duvar hakkında geçen { يُرِيدُ } “istiyordu” ifadesi bir istiaredir. Canlı ve konuşan varlıklara has olan fiiller bir cemâdâta (cansız varlığa) veya hayvana isnat edildiğinde bu mutlaka bir istiare olur; yani cansız varlığın yerinde bir insan olsaydı o fiili yerine getirirdi demektir. el-A‘şâ'nın şu sözü bundandır: [Basît]

أتنتهون ولا ينهى ذوي شطط ... كالطعن يذهب فيه الزيت والفتل

«Vazgeçecek misiniz? Yoksa haddi aşanları, içine fitil ve yağın girdiği [derin] mızrak yarası gibi bir şey mi engelleyecek?»

فأسند النهي إلى الطعن. ومن ذلك قول الشاعر: [الوافر]

Burada nehyetme fiili mızrak darbesine isnat edilmiştir. Şairin şu sözü de bundandır: [Vâfir]

يريد الرمح صدر أبي براء ... ويرغب عن دماء بني عقيل

«Mızrak Ebû Berâ'nın göğsünü istemekte, Ukayl oğullarının kanından ise yüz çevirmektedir.»

ومنه قول عنترة: [الكامل] وشكا إلي بعبرة وتحمحم وقد فسر هذا المعنى بقوله لو كان يدري ما المحاورة البيت، ومنه قول الناس: داري تنظر إلى دار فلان، ومنه قول النبي ﷺ، لا تتراءى نارهما، وهذا كثير جدا وقرأ الجمهور «ينقض» أي يسقط، وقرأ النبي ﷺ فيما روي عنه «أن ينقض» بضم الميم وتخفيف الضاد وهي قراءة أبي، وقرأ علي بن أبي طالب ﵁ وعكرمة «أن يناقص» ، بالصاد غير منقوطة بمعنى ينشق طولا، يقال انقاص الجدار وطي البير، وانقاصت السن، إذا انشقت طولا، وقيل إذا تصدعت كيف كان، ومنه قول أبي ذؤيب: [الطويل]

Antere'nin şu sözü de bundandır: [Kâmil] «Gözyaşı dökerek ve kişneyerek bana dert yandı.» Şair bu manayı beytin devamındaki «Eğer konuşmayı bilseydi...» sözüyle açıklamıştır. İnsanların «Evim filancanın evine bakıyor» demesi ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in «O ikisinin ateşi birbirini görmez» hadisi de bundandır ve bu tür kullanımlar pek çoktur. Cumhur «yengadda» (يَنْقَضَّ) şeklinde okumuştur; yani «düşmek, yıkılmak». Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre mîmin zammesi ve dâdın şeddesiz haliyle «en yunkada» okumuştur; bu Übey'in de kıraatidir. Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh ve İkrime noktasız sâd ile «en yenkâsa» (أَنْ يَنْقَاصَ) okumuşlardır; yani «boylamasına yarılmak». Duvar, kuyu örgüsü veya diş boylamasına çatlayıp yarıldığında bu kelime kullanılır; nasıl olursa olsun yarıldığında da bu ifade kullanılır. Ebû Züeyb'in şu sözü bundandır: [Tavîl]

فراق كقيص السن فالصبر انه ... لكل أناس عبرة وحبور

«Dişin çatlayıp kırılması gibi bir ayrılık; artık sabret! Zira her insan için bir ibret/keder ve bir sevinç vardır.»

ويروى عثرة وجبور بالثاء والجيم، وقرأ ابن مسعود والأعمش «يريد لينقض» واختلف المفسرون في قوله فَأَقامَهُ فقالت فرقة هدمه وقعد يبنيه، ووقع هذا في مصحف ابن مسعود، ويؤيد هذا التأويل قول، لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً لأنه فعل يستحق أجرا، وقال سعيد بن جبير مسحه بيده وأقامه فقام.

Şiir peltek sâ ve cîm ile «asratün ve cebûr» şeklinde de rivayet edilir. İbn Mes‘ûd ve A‘meş «yurîdü li-yenkadda» (يريد لينقض) şeklinde okumuşlardır. Müfessirler { فَأَقامَهُ } “onu doğrultuverdi” buyruğu hakkında ihtilaf etmişlerdir: Bir grup Hızır'ın duvarı yıkıp baştan inşa ettiğini söylemiştir; bu İbn Mes‘ûd'un mushafında da yer almaktadır. { لَوْ شِئْتَ لاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً } “Dileseydin elbet buna karşı bir ücret alırdın” sözü de bu tevili destekler; zira bu, ücrete hak kazandıran [emek gerektiren] bir fiildir. Saîd b. Cübeyr ise eliyle sıvazlayıp doğrulttuğunu ve duvarın öylece dikildiğini söylemiştir.

قال القاضي أبو محمد: وروي في هذا حديث وهو الأشبه بأفعال الأنبياء ﵈ فقال موسى للخضر: لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً أي طعاما تأكله، وقرأ الجمهور «لتخذت» وقرأ ابن كثير وأبو عمرو «لتخذت» وهي قراءة ابن مسعود والحسن وقتادة وأدغم بعض القراء الذال في التاء، ولم يدغمها بعضهم، ومن قولهم تخذ قول الشاعر [المزق] : [الطويل]

Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Bu hususta bir hadis de rivayet edilmiştir ve peygamberlerin aleyhimüsselâm fiillerine en uygun olanı da budur. Mûsâ Hızır'a { لَوْ شِئْتَ لاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً } demiştir; yani: «Yiyeceğin bir yemek [ücreti] alırdın.» Cumhur «lattehazte» (لَاتَّخَذْتَ); İbn Kesîr ve Ebû Amr ise «letahidte» (لَتَخِذْتَ) şeklinde okumuşlardır; bu İbn Mes‘ûd, Hasan ve Katâde'nin de kıraatidir. Bazı kurrâ zâl harfini tâ harfine idgam etmiş, bazıları ise idgam etmemiştir. *Tehize* (تخذ) fiilinin kullanımına dair şair el-Müzekkık'ın şu sözü vardır: [Tavîl]

وقد تخذت رجلي إلى جنب غرزها ... نسيقا كأفحوص القطاة المطرق

«Ayağım devenin üzengisinin yanında, bağırtlak kuşunun gizlendiği yuvası gibi düzgün bir iz edindi (*tehizet*).»

وفي حرف أبي بن كعب: «لو شئت لأوتيت عليه أجرا» ، ثم قال الخضر لموسى بحسب شرطهما هذا فِراقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ واشترط الخضر، وأعطاه موسى أن لا يقع سؤال عن شيء، والسؤال أقل وجوه الاعتراضات، فالإنكار والتخطئة أعظم منه، وقوله لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً وإن لم يكن سؤالا ففي ضمنه الإنكار لفعله، والقول بتصويب أخذ الأجر، وفي ذلك تخطئة ترك الأجر، والبين الصلاح، الذي يكون بين المصطحبين ونحوهما، وذلك مستعار فيه من الظرفية، ويستعمل استعمال الأسماء، وأما فصله، وتكريره بَيْنِي وَبَيْنِكَ وعدوله عن بيننا، فلمعنى التأكيد، والسين في قوله سَأُنَبِّئُكَ مفرقة بين المحاورتين والصحبتين، ومؤذنة بأن الأولى قد انقطعت، ثم أخبره في مجلسه ذلك وفي مقامه بِتَأْوِيلِ تلك القصص والتأويل هنا المآل.

Übey b. Ka‘b'ın kıraatinde «Dileseydin buna karşılık sana bir ücret verilirdi» (لو شئت لأوتيت عليه أجرا) şeklindedir. Sonra Hızır, aralarındaki şart gereğince Mûsâ'ya: { هذا فِراقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ } “İşte bu, benimle senin aramızın ayrılmasıdır” dedi. Hızır hiçbir şey hakkında soru sorulmamasını şart koşmuş, Mûsâ da buna söz vermişti. Oysa soru sormak itirazların en hafifidir; inkâr ve hatalı bulmak ise sorudan daha büyüktür. { لَوْ شِئْتَ لاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً } “Dileseydin elbet buna karşı bir ücret alırdın” sözü doğrudan bir soru olmasa da, zımnında Hızır'ın fiilini inkâr etmeyi ve ücret almayı doğru bulmayı barındırmaktadır; bu ise ücret almamayı hatalı bulmak demektir. *el-Beyn* (الصلة/الصلاح), birlikte bulunan kimseler arasındaki münasebettir; burada zarfiyet manasından istiare yoluyla isim gibi kullanılmıştır. { بَيْنِي وَبَيْنِكَ } şeklinde ayrılarak tekrarlanması ve «beynenâ» (aramız) denilmemesi ise tekit içindir. { سَأُنَبِّئُكَ } “Sana haber vereceğim” ifadesindeki sîn harfi iki konuşma ve iki arkadaşlık arasını ayıran, ilkinin artık sona erdiğini bildiren bir harftir. Hızır daha sonra o meclisinde ve bulunduğu yerde bu kıssaların teviliyle ({ بِتَأْوِيلِ }) onu bilgilendirmiştir; buradaki tevil, akıbet ve içyüz manasındadır.

قوله ﷿:

Yüce Allah'ın şu buyruğu:

[سورة الكهف (١٨) : آية ٧٩]

[Kehf Suresi (18): Ayet 79]

أَمَّا السَّفِينَةُ فَكانَتْ لِمَساكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَها وَكانَ وَراءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْباً (٧٩)

{ أَمَّا السَّفِينَةُ فَكانَتْ لِمَساكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَها وَكانَ وَراءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْباً (٧٩) } “«Gemiye gelince; o, denizde çalışan birtakım yoksullara aitti. Ben onu kusurlu kılmak istedim; çünkü ötelerinde, her [sağlam] gemiye zorla el koyan bir kral vardı.» (79)”

قرأ الجمهور «لمساكين» بتخفيف السين، جمع مسكين، واختلف في صفتهم، فقالت فرقة كانت

Cumhur sîn harfinin hafifletilmesiyle *miskîn* kelimesinin çoğulu olarak «li-mesâkîne» (لِمَساكِينَ) okumuştur. Bu kişilerin durumu hakkında ihtilaf edilmiştir: Bir grup geminin

لقوم تجار، ولكنهم من حيث هم مسافرون على قلة، وفي لجة بحر، وبحال ضعف عن مدافعة غصب جائر، عبر عنهم ب «مساكين» ، إذ هم في حالة يشفق عليهم بسببها.

tüccar kimselere ait olduğunu, ancak onların az bir sermayeyle yolculuk etmeleri, denizin ortasında bulunmaları ve zalim bir gaspı savuşturmaktan aciz kalmaları sebebiyle kendilerine acınacak bir durumda olduklarından «yoksullar» (*mesâkîn*) olarak nitelendirildiklerini söylemiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا كما تقول لرجل غني إذا وقع في وهدة وخطب مسكين وقالت فرقة:

Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Bu, zengin bir adam büyük bir sıkıntıya ve felakete düştüğünde «zavallı/miskin» denilmesine benzer. Bir grup ise şöyle demiştir:

كانوا عشرة إخوة: أهل عاهات خمسة منهم: عاملون بالسفينة لا قدرة بهم على العمل، وقرأت فرقة «لمساكين» بتشديد السين. واختلف في تأويل ذلك فقالت فرقة أراد ب «المساكين» ملاحي السفينة وذلك أن المساك هو الذي يمسك رجل المركب وكل الخدمة يصلح لإمساكه، فسمي الجميع «مساكين» ، وقالت فرقة: أراد «المسّاكين» دبغة المسوك، وهي الجلود واحدها مسك.

On kardeş idiler; bunlardan beşi sakat kimselerdi, beşi ise gemide çalışıyordu ve [başka] iş yapmaya güçleri yetmiyordu. Bir grup ise sîn harfinin şeddelenmesiyle «li-messâkîne» (لمساكين) şeklinde okumuştur. Bu kıraatin yorumunda ihtilaf edilmiştir: Bir grup, «miskînler» ile gemi tayfalarını kastettiğini, çünkü geminin ipini/dümenini tutan kişiye *messâk* dendiğini ve gemi hizmetlerinin hepsinin tutmaya uygun olduğunu, dolayısıyla hepsine birden «messâkîn» adı verildiğini söylemiştir. Diğer bir grup ise «el-messâkîn» ile, tekili *mesk* olan ham deri (mesk) tabaklayıcılarını kastettiğini söylemiştir.

قال القاضي أبو محمد: والأظهر في ذلك القراءة الأولى وأن معناها أن السفينة لقوم ضعفاء ينبغي أن يشفق لهم، واحتج الناس بهذه الآية في أن المسكين الذي له البلغة من العيش كالسفينة لهؤلاء، وأنه أصلح حالا من الفقير، واحتج من يرى خلاف هذا بقول الشاعر: [البسيط]

Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Bu konuda en açık olanı birinci kıraattir; anlamı da geminin kendilerine merhamet edilmesi gereken zayıf bir topluluğa ait olduğudur. İlim ehli, bu ayeti miskinin bu kimselerin gemisi gibi kendisini geçindirecek bir geçimliğe sahip olabileceğine ve onun fakirden daha iyi bir durumda bulunduğuna delil getirmişlerdir. Bunun aksini savunanlar ise şu şairin sözünü delil getirmişlerdir: [Basît]

أما الفقير الذي كانت حلوبته ... وفق العيال فلم يترك له سبد

«Fakire gelince; sağımlık devesi çoluk çocuğunun nafakasına yetmekteydi, fakat ona hiçbir mal bırakılmadı.»

وتحرير هذا عندي أنهما لفظان يدلان على ضعف الحال جدا، ومع المسكنة انكشاف وذل وسؤال، ولذلك جعلها الله صنفين، في قسم الصدقات، فأما حديث النبي ﷺ الذي هو: «ليس المسكين بهذا الطواف» . فجعل المساكين في اللغة أهل الحاجة الذين قد كشفوا وجوههم، وأما قول الله تعالى: لِلْفُقَراءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا [البقرة: ٢٧٣] . فجعل الفقراء أهل الحاجة الذين لم يكشفوا وجوههم، وقد تقدم القول في هذه المسألة بأوعب من هذا. وقوله وَكانَ وَراءَهُمْ مَلِكٌ قال قوم معناه أمامهم، وقالوا وراء من الأضداد، وقرأ ابن جبير وابن عباس: «وكان أمامهم ملك يأخذ كل سفينة» صحيحة وقرأ عثمان بن عفان «وكان وراءهم ملك يأخذ كل سفينة صالحة» .

Benim yanımdaki tahkike göre bu iki lafız, durumun son derece zayıflığına delalet eder; ancak miskinlikte bir açığa çıkma, zillet ve isteme durumu da bulunur. Bu sebeple Allah, zekât taksiminde onları iki ayrı sınıf kılmıştır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in «Miskin, şu kapı kapı dolaşan kimse değildir» hadisine gelince; lügatte miskinleri durumlarını açığa vuran ihtiyaç sahipleri kılmıştır. Yüce Allah'ın: { لِلْفُقَراءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا } “[Sadakalar] kendilerini [Allah yolunda] adayan fakirler içindir” [el-Bakara: 273] buyruğuna gelince; fakirleri ise durumlarını açığa vurmayan ihtiyaç sahipleri kılmıştır. Bu meseleye dair açıklama bundan daha kapsamlı bir şekilde geçmişti. Yüce Allah'ın: { وَكانَ وَراءَهُمْ مَلِكٌ } “Ötelerinde bir kral vardı” buyruğu hakkında bir topluluk bunun «önlerinde» manasında olduğunu ve *verâ'* (arka/öte) kelimesinin zıt anlamlı (ezdâd) kelimelerden olduğunu söylemiştir. İbn Cübeyr ve İbn Abbâs: «Önlerinde her sağlam gemiyi alan bir kral vardı» (وكان أمامهم ملك يأخذ كل سفينة صحيحة) şeklinde okumuşlardır. Osman b. Affân ise: «Arkalarında/ötelerinde her elverişli gemiyi alan bir kral vardı» (وكان وراءهم ملك يأخذ كل سفينة صالحة) şeklinde okumuştur.

قال القاضي أبو محمد: وقوله وَراءَهُمْ هو عندي على بابه وذلك أن هذه الألفاظ إنما تجيء مراعا بها الزمن، وذلك أن الحادث المقدم الوجود هو الإمام، وبين اليد: لما يأتي بعده في الزمن، والذي يأتي بعد: هو الوراء وهو ما خلف، وذلك بخلاف ما يظهر ببادي الرأي، وتأمل هذه الألفاظ في مواضعها حيث وردت تجدها تطرد، فهذه الآية معناها: أن هؤلاء وعملهم، وسعيهم، يأتي بعده في الزمن غصب هذا الملك، ومن قرأ «أمامهم» ، أراد في المكان، أي إنهم كانوا يسيرون إلى بلده، وقوله تعالى في التوراة والإنجيل إنها بين يدي القرآن، مطرد على ما قلنا في الزمن، وقوله مِنْ وَرائِهِمْ جَهَنَّمُ [الجاثية: ١٠] مطرد كما قلنا مراعاة الزمن وقول النبي ﷺ «الصلاة أمامك» يريد في المكان، وإلا فكونهم في ذلك الوقت كان أمام الصلاة في الزمن وتأمل هذه المقالة فإنها مريحة من شغب هذه الألفاظ، ووقع لقتادة في كتاب الطبري وَكانَ وَراءَهُمْ مَلِكٌ قال قتادة أمامهم، ألا ترى أنه يقول مِنْ وَرائِهِمْ جَهَنَّمُ [الجاثية: ١٠] وهي بين أيديهم. وهذا القول غير مستقيم وهذه هي العجمة التي كان الحسن بن أبي الحسن يضج منها قاله الزجاج ويجوز إن كان رجوعهم في طريقهم على الغاصب، فكان وراءهم حقيقة، وقيل اسم هذا الغاصب هدد بن بدد، وقيل اسمه الجلندا، وهذا كله غير ثابت، وقوله كُلَّ سَفِينَةٍ عموم

Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: { وَراءَهُمْ } ifadesi bana göre asıl manasındadır. Çünkü bu lafızlar zaman gözetilerek gelir. Şöyle ki; varlığı önceden gerçekleşen hadise «imam/ön»dür ve «iki elin arası» (beyne yedeyhi) zamanca kendisinden sonra gelecek olanlar içindir. Sonradan gelen ise «arka/öte» (el-verâ') ve «arkada kalan»dır (mâ halefe); bu ise ilk akla gelenin aksinedir. Bu lafızları nerede geçmişse yerlerinde düşündüğünde birbiriyle uyumlu ve tutarlı olduğunu görürsün. Bu ayetin manası şudur: Bu kimseler, onların çalışmaları ve gayretlerinden sonraki bir zamanda bu kralın gaspı gelecektir. «Önlerinde» (*emâmehum*) şeklinde okuyan kişi ise mekânı kastetmiştir; yani onlar kralın memleketine doğru yol almaktaydılar. Yüce Allah'ın Tevrat ve İncil'in Kur'an'ın önünde (beyne yedeyhi) olduğunu bildirmesi de zaman bakımından söylediğimiz üzere tutarlıdır. Yüce Allah'ın: { مِنْ وَرائِهِمْ جَهَنَّمُ } “Arkalarında cehennem vardır” [el-Câsiye: 10] buyruğu da söylediğimiz gibi zamanın gözetilmesi bakımından tutarlıdır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in «Namaz senin önündedir» sözü ise mekânı kastetmektedir; aksi halde o vakitte bulunmaları zaman bakımından namazın önünde olmaları demekti. Bu açıklamayı iyi düşün; zira o, bu lafızların karmaşasından kurtarıp rahatlatır. Taberî'nin kitabında Katâde'den { وَكانَ وَراءَهُمْ مَلِكٌ } ayeti hakkında Katâde'nin: «Önlerinde demektir; baksana Allah, önlerinde olduğu halde { مِنْ وَرائِهِمْ جَهَنَّمُ } [el-Câsiye: 10] buyurmaktadır» dediği nakledilmiştir. Oysa bu söz isabetli değildir. Zeccâc'ın belirttiğine göre bu, Hasan-ı Basrî'nin yakındığı yabancılaşma/anlayış kıtlığı türündendir. Şayet onların yollarındaki dönüşleri gaspçının bulunduğu tarafa doğru idiyse, kralın onların arkasında bulunması hakikat manasında da caizdir. Bu gaspçının adının Haded b. Beded, bir diğer görüşe göre Cülendâ olduğu söylenmiştir; bunların hiçbiri sabit değildir. { كُلَّ سَفِينَةٍ } “Her gemiyi” ifadesi umumidir;

معناه الخصوص في الجياد منها الصحاح المارة به.

ancak manası yanından geçen iyi ve sağlam gemilere mahsustur.

قوله ﷿:

Yüce Allah'ın şu buyruğu:

[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٨٠ الى ٨٢]

[Kehf Suresi (18): Ayetler 80-82]

وَأَمَّا الْغُلامُ فَكانَ أَبَواهُ مُؤْمِنَيْنِ فَخَشِينا أَنْ يُرْهِقَهُما طُغْياناً وَكُفْراً (٨٠) فَأَرَدْنا أَنْ يُبْدِلَهُما رَبُّهُما خَيْراً مِنْهُ زَكاةً وَأَقْرَبَ رُحْماً (٨١) وَأَمَّا الْجِدارُ فَكانَ لِغُلامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ وَكانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُما وَكانَ أَبُوهُما صالِحاً فَأَرادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغا أَشُدَّهُما وَيَسْتَخْرِجا كَنزَهُما رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ وَما فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي ذلِكَ تَأْوِيلُ ما لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً (٨٢)

{ وَأَمَّا الْغُلامُ فَكانَ أَبَواهُ مُؤْمِنَيْنِ فَخَشِينا أَنْ يُرْهِقَهُما طُغْياناً وَكُفْراً (٨٠) فَأَرَدْنا أَنْ يُبْدِلَهُما رَبُّهُما خَيْراً مِنْهُ زَكاةً وَأَقْرَبَ رُحْماً (٨١) وَأَمَّا الْجِدارُ فَكانَ لِغُلامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ وَكانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُما وَكانَ أَبُوهُما صالِحاً فَأَرادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغا أَشُدَّهُما وَيَسْتَخْرِجا كَنزَهُما رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ وَما فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي ذلِكَ تَأْوِيلُ ما لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً (٨٢) } “«Erkek çocuğa gelince; onun anne babası mümin kimselerdi. Biz onun onları azgınlık ve inkâra sürüklemesinden endişe ettik.» (80) «İstedik ki Rableri onun yerine kendilerine ondan daha temiz ve merhameti daha yakın birini versin.» (81) «Duvara gelince; o, şehirde bulunan iki yetim erkek çocuğa aitti; altında onlara ait bir define vardı ve babaları da salih bir kimseydi. Rabbin diledi ki onlar ergenlik çağına ulaşsınlar ve Rabbinden bir rahmet olarak definelerini çıkarsınlar. Ben bunu kendiliğimden yapmadım. İşte sabredemediğin şeylerin tevili (içyüzü) budur.» (82)”

تقدم القول في الْغُلامُ، والخلاف في بلوغه أو صغره، وفي الحديث: أن ذلك الغلام طبع يوم طبع كافرا، وهذا يؤيد ظاهره أنه كان غير بالغ، ويحتمل أن يكون خبرا عنه، مع كونه بالغا. وقيل اسم الغلام جيسور بالراء، وقيل جيسون بالنون، وهذا أمر كله غير ثابت، وقرأ أبي بن كعب: «فكان كافرا وكان أبواه مؤمنين» ، وقرأ أبو سعيد الخدري «فكان أبواه مؤمنان» فجعلها كان التي فيها الأمر والشأن، وقوله فَخَشِينا قيل هو في جملة الخضر، فهذا متخلص. والضمير عندي للخضر وأصحابه الصالحين الذين أهمهم الأمر وتكلموا فيه، وقيل هو في جهة الله تعالى، وعنه عبر الخضر قال الطبري معناه فعلمنا وقال غيره معناه فكرهنا والأظهر عندي في توجيه هذا التأويل، وإن كان اللفظ يدافعه، أنها استعارة، أي على ظن المخلوقين والمخاطبين، لو علموا حاله لوقعت منهم خشية الرهق للأبوين، وقرأ ابن مسعود «فخاف ربك» وهذا بين في الاستعارة وهذا نظير ما يقع في القرآن في جهة الله تعالى من لعل وعسى. فإن جميع ما في هذا كله، من ترج وتوقع، وخوف، وخشية، إنما هو بحبكم أيها المخاطبون، ويُرْهِقَهُما معناه يحثهما ويكلفهما بشدة، والمعنى أن يلقيهما حبه في اتباعه، وقرأ الجمهور «أن يبدّلهما» بفتح الباء وشد الدال، وقرأ ابن محيصن والحسن وعاصم «يبدلهما» بسكون الباء وتخفيف الدال، و «الزكاة» : شرف الخلق، والوقار والسكينة المنطوية على خير ونية، و «الرحم» الرحمة، والمراد عند فرقة أي يرحمهما، وقيل أي يرحمانه، ومنه قول رؤبة بن العجاج: [الرجز]

*Gulam* (الْغُلامُ) kelimesi ve onun büluğ çağına ulaşıp ulaşmadığı hakkındaki ihtilaf daha önce geçmişti. Hadiste şöyle buyrulmuştur: «O çocuk, yaratıldığı gün kâfir olarak yaratılmıştır.» Bu hadis, zahiri itibarıyla onun baliğ olmadığını desteklemektedir; baliğ olmakla birlikte onun hakkındaki bir haber olması da muhtemeldir. Çocuğun isminin râ harfiyle Ceysevr (جيسور) olduğu, nûn harfiyle Ceysûn (جيسون) olduğu da söylenmiştir; bunların hiçbiri sabit değildir. Übey b. Ka‘b: «O kâfirdi, anne babası ise mümin idi» (فكان كافرا وكان أبواه مؤمنين) şeklinde okumuştur. Ebû Saîd el-Hudrî ise: «Anne babası iki mümindi» (فكان أبواه مؤمنان) şeklinde okumuş ve buradaki kâne'yi durum ve şan bildiren (kâne eş-şe'niyye) kılmıştır. { فَخَشِينا } “Endişe ettik” buyruğunun Hızır'ın kendi sözü olduğu söylenmiştir ki bu açıktır. Zamir bana göre Hızır'a ve bu durumu dert edinen ve hakkında konuşan salih arkadaşlarına aittir. Yüce Allah tarafına ait olduğu ve Hızır'ın O'nun adına ifade ettiği de söylenmiştir. Taberî bunun manasının «bildik» olduğunu, başkası ise «hoş görmedik / kerih gördük» olduğunu söylemiştir. Bu tevilin açıklanmasında –lafız buna mani gibi dursa da– bana göre en açık olanı bunun bir istiare olmasıdır; yani şayet yaratılmışlar ve muhataplar onun durumunu bilselerdi, anne babayı azgınlığa ve küfre sürükleme endişesine düşerlerdi. İbn Mes‘ûd: «Rabbin endişe etti/korktu» (فخاف ربك) şeklinde okumuştur ki bu istiarede gayet açıktır. Bu, Kur'an'da Yüce Allah hakkında geçen *le‘alle* ve *asâ* gibi umma bildiren ifadelere benzer. Çünkü bütün bu ümit etme, bekleme, korkma ve endişe duymalar siz muhataplara göredir. { يُرْهِقَهُما } ifadesinin anlamı, onları zorlayıp ağır bir yüke sokmasıdır; mana da sevgisinin onları kendisinin ardına düşürmesidir. Cumhur b harfinin fethası ve dâl harfinin şeddesiyle «en yubeddilehumâ» (أَنْ يُبْدِلَهُما) okumuştur. İbn Muhaysın, Hasan ve Âsım ise b harfinin sükûnu ve dâl harfinin hafifletilmesiyle «yubdilehumâ» (يبدلهما) okumuştur. *ez-Zekât* (الزَّكاةُ); ahlakın şerefi, vakar ve hayır ile iyi niyet barındıran sükûnettir. *er-Ruhm* (الرُّحْمُ) ise rahmet/merhamettir. Bir gruba göre kastedilen, çocuğun onlara merhamet etmesidir; diğer bir görüşe göre ise anne babanın ona merhamet etmesidir. Rû‘be b. el-Accâc'ın şu sözü bundandır: [Recez]

يا منزل الرحم على إدريسا ... ومنزل اللعن على إبليسا

«Ey İdris'e rahmeti indiren ... Ve İblis'e laneti indiren!»

وقرأ ابن عامر «رحما» بضم الحاء، وقرأ الباقون «رحما» بسكونها، واختلف عن أبي عمرو، وقرأ ابن عباس «ربهما أزكى منه» وأَقْرَبَ رُحْماً وروي عن ابن جريج أنهما بدلا غلاما مسلما، وروي عن ابن جريج أنهما بدلا جارية، وحكى النقاش أنها ولدت هي وذريتها سبعين نبيا، وذكره المهدوي عن ابن عباس.

İbn Âmir hâ harfinin zammesiyle «ruhuman» (رُحُماً) okumuş, diğerleri ise sükûnuyla «ruhman» (رُحْماً) okumuştur; Ebû Amr'dan ise ihtilaf nakledilmiştir. İbn Abbâs: «Rableri ondan daha temizini versin» (ربهما أزكى منه وأقرب رحما) şeklinde okumuştur. İbn Cüreyc'den, onların yerine Müslüman bir erkek çocuk verildiği rivayet edilmiş; yine İbn Cüreyc'den bir kız çocuk verildiği rivayet edilmiştir. Nakkâş, bu kadının ve neslinin yetmiş peygamber doğurduğunu nakletmiş, Mehdî de bunu İbn Abbâs'tan aktarmıştır.

قال القاضي أبو محمد: وهذا بعيد، ولا تعرف كثرة الأنبياء إلا في بني إسرائيل، وهذه المرأة لم تكن فيهم، وروي عن ابن جريج أن أم الغلام يوم قتل كانت حاملا بغلام مسلم، وقوله وَأَمَّا الْجِدارُ فَكانَ لِغُلامَيْنِ هذان الغلامان صغيران، بقرينة وصفهما باليتم، وقد قال ﷺ «لا يتم بعد بلوغ» . هذا

Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Bu uzaktır; peygamberlerin çokluğu ancak İsrâiloğullarında bilinmektedir, bu kadın ise onlardan değildi. İbn Cüreyc'den, çocuğun öldürüldüğü gün annesinin Müslüman bir erkek çocuğa hamile olduğu rivayet edilmiştir. Yüce Allah'ın: { وَأَمَّا الْجِدارُ فَكانَ لِغُلامَيْنِ } “Duvara gelince; o, iki erkek çocuğa aitti” buyruğundaki bu iki çocuk, yetimlikle nitelendirilmeleri karinesiyle küçüktürler. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Büluğdan sonra yetimlik yoktur» buyurmuştur. Zahir olan budur.

الظاهر، وقد يحتمل أن يبقى عليهما اسم اليتم بعد البلوغ أي كانا يتيمين على معنى التشفق عليهما، واختلف الناس في «الكنز» : فقال عكرمة وقتادة كان مالا جسيما، وقال ابن عباس كان علما في صحف مدفونة، وقال عمر مولى غفرة كان لوحا من ذهب قد كتب فيه عجبا للموقن بالرزق كيف يتعب، وعجبا للموقن بالحساب كيف يغفل، وعجبا للموقن بالموت كيف يفرح، وروي نحو هذا مما هو في معناه، قوله وَكانَ أَبُوهُما صالِحاً ظاهر اللفظ والسابق منه أنه والدهما دنيّة، وقيل هو الأب السابع، وقيل العاشر، فحفظا فيه وإن لم يذكرا بصلاح، وفي الحديث «إن الله تعالى يحفظ الرجل الصالح في ذريته» ، وجاء في أنباء الخضر ﵇ في أول قصة فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَها [الكهف: ٧٩] وفي الثانية فَأَرَدْنا أَنْ يُبْدِلَهُما وفي الثالثة فَأَرادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغا وإنما انفرد أولا في الإرادة لأنها لفظة عيب، فتأدب بأن لم يسند الإرادة فيها إلا إلى نفسه، كما تأدب إبراهيم ﵇ في قوله وَإِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ [الشعراء: ٨٠] ، فأسند الفعل قبل وبعد إلى الله تعالى، وأسند المرض إلى لنفسه، إذ هو معنى نقص ومصيبة، وهذا المنزع يطرد في فصاحة القرآن كثيرا، ألا ترى إلى تقديم فعل البشر في قوله تعالى: فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّهُ [الصف: ٥] ، وتقديم فعل الله تعالى في قوله ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا [التوبة: ١١٨] ، وإنما قال الخضر في الثانية فَأَرَدْنا لأنه أمل قد كان رواه هو وأصحابه الصالحون، وتكلم فيه في معنى الخشية على الوالدين، وتمنى البديل لهما، وإنما أسند الإرادة في الثالثة إلى الله تعالى. لأنها في أمر مستأنف في الزمن طويل غيب من الغيوب، فحسن إفادة هذا الموضع بذكر الله تعالى، وإن كان الخضر قد أراد أيضا ذلك الذي أعلمه الله أنه يريده، فهذا توجيه فصاحة هذه العبارة بحسب فهمنا المقصر، والله أعلم، و «الأشد» كما الخلق والعقل واختلف الناس في قدر ذلك من السن، فقيل خمس وثلاثون، وقيل ست وثلاثون، وقيل أربعون، وقيل غير هذا مما فيه ضعف، وقول الخضر وَما فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي يقتضي أن الخضر نبي، وقد اختلف الناس فيه: فقيل هو نبي، وقيل هو عبد صالح وليس بنبي، وكذلك جمهور الناس على أن الخضر مات ﷺ، وتقول فرقة إنه حي، لأنه شرب من عين الحياة، وهو باق في الأرض، وأنه يحج البيت، وغير هذا، وقد أطنب النقاش في هذا المعنى، وذكر في كتابه أشياء كثيرة عن علي بن أبي طالب ﵁ وغيره، كلها لا يقوم على ساق، ولو كان الخضر ﵇ حيا يحج لكان له في ملة الإسلام ظهور والله العليم بتفاصيل الأشياء لا رب غيره، ومما يقضي بموت الخضر الآن قول النبي ﷺ «أرأيتكم ليلتكم هذه فإنه لا يبقى ممن هو اليوم على ظهر الأرض أحد» ، وقوله ذلك تأويل أي مآل، وقرأت فرقة «تستطع» ، وقرأ الجمهور «تسطع» قال أبو حاتم كذا نقرأ «نتبع» المصحف، وانتزع الطبري من اتصال هذه القصة بقوله تعالى: وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ لَوْ يُؤاخِذُهُمْ بِما كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذابَ بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلًا [الكهف: ٥٨] إن هذه القصة إنما جلبت على معنى المثل للنبي ﷺ في قومه أي لا تهتم بإملاء الله لهم وإجراء النعم لهم على ظاهرها، فإن البواطن سائرة إلى الانتقام منهم، ونحو هذا مما هو محتمل لكن بتعسف ما فتأمله.

Büluğdan sonra da kendilerine acıma manasında yetim isminin üzerlerinde kalmış olması muhtemeldir. İnsanlar «define» (الْكَنْزُ) hakkında ihtilaf etmişlerdir: İkrime ve Katâde büyük bir mal olduğunu söylemiştir. İbn Abbâs gömülü sahifelerdeki ilim olduğunu söylemiştir. Gavfere'nin azatlısı Ömer ise üzerinde: «Rızka kesin inananın nasıl yorulup didindiğine şaşarım; hesaba kesin inananın nasıl gaflete düştüğüne şaşarım; ölüme kesin inananın nasıl sevindiğine şaşarım» yazılı altın bir levha olduğunu söylemiştir. Bu manada benzer rivayetler de aktarılmıştır. Yüce Allah'ın: { وَكانَ أَبُوهُما صالِحاً } “Babaları da salih bir kimseydi” buyruğunun lafız zahirinden ve ilk anlaşılanından kasıt, onların öz babalarıdır. Yedinci baba olduğu veya onuncu baba olduğu da söylenmiştir; böylece kendileri salihlikle anılmasalar bile babaları sayesinde korunmuşlardır. Hadiste: «Şüphesiz Allah Teâlâ, salih adam sebebiyle onun neslini korur» buyrulmuştur. Hızır aleyhisselâm'ın haberlerinde; kıssanın birincisinde { فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَها } “Ben onu kusurlu kılmak istedim” [el-Kehf: 79], ikincisinde { فَأَرَدْنا أَنْ يُبْدِلَهُما } “İstedik ki [Rableri] onların yerine versin”, üçüncüsünde ise { فَأَرادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغا } “Rabbin diledi ki onlar ulaşsınlar” şeklinde gelmiştir. Birincisinde iradeyi sadece kendi nefsine nispet etmiştir, çünkü o bir kusur (ayıp) lafzıdır; nitekim İbrâhim aleyhisselâm'ın: { وَإِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ } “Hastalandığım zaman bana şifa veren O'dur” [eş-Şuarâ: 80] buyurarak öncesindeki ve sonrasındaki fiili Yüce Allah'a isnat edip hastalığı ise bir noksanlık ve musibet manası taşıdığı için kendi nefsine nispet ettiği gibi edep göstermiştir. Bu incelik Kur'an'ın fesahatinde çokça caridir. Baksana, Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّهُ } “Onlar yoldan sapınca Allah da [kalplerini saptırdı]” [es-Saf: 5] buyruğunda beşerin fiilinin öne alınışına ve { ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا } “Sonra tövbe etsinler diye onların tövbelerini kabul etti” [et-Tevbe: 118] buyruğunda ise Allah Teâlâ'nın fiilinin öne alınışına! Hızır ikincisinde { فَأَرَدْنا } “Biz istedik” demiştir; çünkü bu, kendisinin ve salih arkadaşlarının aktardığı bir temenniydi; anne babaya dair duyulan endişe hakkında konuşmuş ve onlara hayırlı bir bedel dilenmişti. Üçüncüsünde ise iradeyi Yüce Allah'a isnat etmiştir; çünkü bu, gelecekteki uzun bir zamana ait, gayblardan bir gayb olan bir iştir. Bu sebeple bu makamda Yüce Allah'ı zikretmek güzel düşmüştür; her ne kadar Hızır da Allah'ın dilediğini kendisine bildirdiği şeyi dilemiş olsa bile. Bizim kusurlu anlayışımıza göre bu ifadenin fesahatinin izahı böyledir; en doğrusunu Allah bilir. *el-Eşudd* (الْأَشُدُّ); bedenin ve aklın kemale ermesidir. İnsanlar bunun yaştan miktarında ihtilaf etmişlerdir; otuz beş, otuz altı, kırk ve zayıflığı bulunan başka yaşlar söylenmiştir. Hızır'ın: { وَما فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي } “Ben bunu kendiliğimden yapmadım” sözü, Hızır'ın bir peygamber olduğunu gerektirir. İnsanlar onun hakkında ihtilaf etmişlerdir: Peygamber olduğu söylenmiş, salih bir kul olup peygamber olmadığı da söylenmiştir. Aynı şekilde cumhur, Hızır'ın vefat ettiği (aleyhisselâm) görüşündedir. Bir fırka ise onun hayatta olduğunu, çünkü hayat suyundan içtiğini, yeryüzünde baki kaldığını, hac ettiğini ve benzeri şeyleri söyler. Nakkâş bu manada sözü çok uzatmış ve kitabında Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh ile başkalarından hiçbir temeli olmayan pek çok şey zikretmiştir. Şayet Hızır aleyhisselâm hayatta olup haccediyor olsaydı, İslâm milletinde mutlaka bir zuhuru olurdu. Şeylerin tafsilatını hakkıyla bilen Allah'tır, O'ndan başka Rab yoktur. Hızır'ın şu an ölmüş olduğuna hükmeden delillerden biri de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğudur: «Bu gecenizi görüyor musunuz? Şüphesiz bugün yeryüzünde olanlardan hiçbiri [yüz yıl sonra] sağ kalmayacaktır.» { ذلِكَ تَأْوِيلُ } “İşte tevili budur” ifadesi, akıbeti/içyüzü demektir. Bir grup «testeti‘» (تستطع), cumhur ise «testı‘» (تَسْطِعْ) okumuştur. Ebû Hâtim: «Biz Mushaf'a tabi olarak böyle okuruz» demiştir. Taberî, bu kıssanın Yüce Allah'ın: { وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ لَوْ يُؤاخِذُهُمْ بِما كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذابَ بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلًا } “Rabbin bağışlayandır, merhamet sahibidir. Eğer kazandıkları yüzünden onları yakalayacak olsaydı, onlara azabı hemen verirdi. Fakat onlar için vaat edilen bir zaman vardır ki onun dışında asla bir sığınak bulamayacaklardır” [el-Kehf: 58] ayetiyle olan irtibatından şu neticeyi çıkarmıştır: Bu kıssa, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e kavmi hakkında bir mesel olsun diye getirilmiştir; yani Allah'ın onlara mühlet vermesine ve nimetleri zahiren onların lehine akıtmasına aldırış etme; zira işin içyüzü onlardan intikam almaya doğru gitmektedir. Buna benzer ihtimaller bulunsa da bir parça zorlamadır, bunu iyi düşün.

قوله ﷿:

Yüce Allah'ın şu buyruğu:

[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٨٣ الى ٨٦]

[Kehf Suresi (18): Ayetler 83-86]

وَيَسْئَلُونَكَ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ قُلْ سَأَتْلُوا عَلَيْكُمْ مِنْهُ ذِكْراً (٨٣) إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِي الْأَرْضِ وَآتَيْناهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَباً (٨٤) فَأَتْبَعَ سَبَباً (٨٥) حَتَّى إِذا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَها تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ وَوَجَدَ عِنْدَها قَوْماً قُلْنا يا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْناً (٨٦)

{ وَيَسْئَلُونَكَ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ قُلْ سَأَتْلُوا عَلَيْكُمْ مِنْهُ ذِكْراً (٨٣) إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِي الْأَرْضِ وَآتَيْناهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَباً (٨٤) فَأَتْبَعَ سَبَباً (٨٥) حَتَّى إِذا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَها تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ وَوَجَدَ عِنْدَها قَوْماً قُلْنا يا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْناً (٨٦) } “Sana Zülkarneyn'den soruyorlar. De ki: «Size ondan bir hatıra okuyacağım.» (83) Gerçekten biz onu yeryüzünde iktidar sahibi kıldık ve ona her şeyden bir sebep (ulaşma vasıtası) verdik. (84) O da bir sebebi takip etti. (85) Nihayet güneşin battığı yere ulaştığında onu balçıklı bir gözede batar buldu; yanında da bir kavim buldu. Dedik ki: «Ey Zülkarneyn! İster [onları] cezalandırırsın, ister haklarında güzel bir yol tutarsın.» (86)”

اختلف فيمن سأله عن هذه القصة، فقيل سألته طائفة من أهل الكتاب، وروى في ذلك عقبة بن عامر حديثا ذكره الطبري وقيل إنما سألته قريش، حين دلتها اليهود على سؤاله عن الروح، والرجل الطواف، وفتية ذهبوا في الدهر ليقع امتحانه بذلك، و «ذو القرنين» : هو الإسكندر الملك اليوناني المقدوني، وقد تشدد قافه، فيقال المقدوني، وذكر ابن إسحاق في كتاب الطبري أنه يوناني، وقال وهب بن منبه هو رومي، وذكر الطبري حديثا عن النبي ﷺ «أن ذا القرنين شاب من الروم» وهو حديث واهي السند، فيه عن شيخين من تجيب، واختلف الناس في وجه تسميته ب ذِي الْقَرْنَيْنِ، فأحسن الأقوال أنه كان ذا ضفرتين من شعر هما قرناه، فسمي بهما، ذكره المهدوي وغيره، والضفائر قرون الرأس، ومنه قول الشاعر: [الكامل]

Ona bu kıssayı kimin sorduğu hususunda ihtilaf edilmiştir: Ehl-i kitaptan bir taifenin sorduğu söylenmiş olup Ukbe b. Âmir bu hususta Taberî'nin zikrettiği bir hadis rivayet etmiştir. Yahudilerin ruhu, dünyayı dolaşan adamı ve geçmiş devirlerde gitmiş gençleri sormasını telkin etmesi üzerine Kureyş'in onu imtihan etmek amacıyla sorduğu da söylenmiştir. «Zülkarneyn»; Yunanlı Makedonyalı Melik İskender'dir. Kâf harfi şeddelenerek «el-Makdûnî» de denir. İbn İshâk, Taberî'nin kitabında onun Yunanlı olduğunu zikretmiş, Vehb b. Münebbih ise Rûmlu olduğunu söylemiştir. Taberî, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den «Zülkarneyn Rûm'dan bir gençtir» hadisini nakletmiştir ki senedi çürük bir hadistir; içinde Tücîb kabilesinden iki şeyh bulunmaktadır. İnsanlar ona { ذِي الْقَرْنَيْنِ } (iki boynuzlu/zülüflü) denilmesinin sebebi hakkında ihtilaf etmişlerdir. En güzel görüş; onun iki örgülü saçı (zülfü) olduğu ve bunların onun iki boynuzu kabul edilerek bu sebeple isimlendirildiğidir. Bunu Mehdî ve başkaları zikretmiştir. Saç örgüleri başın boynuzları sayılır. Şairin şu sözü bundandır: [Kâmil]

فلثمت فاها آخذا بقرونها ... شرب النزيف لبرد ماء الحشرج

«Zülüflerinden tutarak ağzını öptüm ... Çok susamış birinin çakıl taşlı pınarın soğuk suyunu içişi gibi.»

ومنه حديث في غسل بنت النبي ﷺ، قالت أم عطية: فضفرنا رأسها ثلاثة قرون، وكثيرا تجيء تسمية النواصي قرونا، وروي أنه كان في أول ملكه يرى في نومه أنه يتناول الشمس، ويمسك قرنين لها بيديه، فقص ذلك، ففسر أنه سيغلب على ما ذرت عليه، وسمي «ذا القرنين» ، وقالت فرقة سمي «ذا القرنين» لأنه بلغ المغرب والمشرق، فكأنه حاز قرني الدنيا، وقالت فرقة إنه بلغ مطلع الشمس كشف بالرؤية قرنيها، فسمي بذلك، أو قرني الشيطان بها، وقال وهب بن منبه: سمي بذلك لأن جنبتي رأسه كانتا من نحاس، وقال وهب بن منبه أيضا كان له قرنان تحت عمامته.

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kızının yıkanmasına dair hadiste Ümmü Atiyye'nin: «Başını üç örgü (boynuz) yaptık» sözü de bundandır. Alın saçlarına (zülüflere) boynuz adı verilmesi çokça görülür. Hükümdarlığının başında rüyasında güneşi tuttuğunu ve iki eliyle onun iki boynuzunu yakaladığını gördüğü, bunu anlattığında üzerine güneşin doğduğu yerlere galip geleceği şeklinde yorumlandığı ve bu yüzden «Zülkarneyn» diye isimlendirildiği rivayet edilmiştir. Bir fırka; batıya ve doğuya ulaştığı, adeta dünyanın iki boynuzunu kuşattığı için «Zülkarneyn» diye isimlendirildiğini söylemiştir. Diğer bir fırka ise güneşin doğduğu yere ulaşıp bizzat gözüyle onun iki boynuzunu veya onunla birlikte şeytanın iki boynuzunu gördüğü için böyle isimlendirildiğini söylemiştir. Vehb b. Münebbih: «Başının iki yanı bakırdan olduğu için böyle isimlendirildi» demiştir. Vehb b. Münebbih yine: «Sarığının altında iki boynuzu vardı» demiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا كله بعيد، وقال علي بن أبي طالب: إنما سمي «ذا القرنين» لأنه ضرب على قرن رأسه فمات. ثم حيي ثم ضرب على قرن رأسه الآخر فمات، فسمي بذلك لأنه جرح على قرني رأسه جرحين عظيمين في يومين عظيمين من أيام حربه فسمي بذلك، وهذا قريب، والتمكين له في الأرض أنه ملك الدنيا، ودانت له الملوك كلها، فروي أن جميع من ملك الدنيا كلها أربعة: مؤمنان وكافران، والمؤمنان: سليمان بن داود، والإسكندر، والكافران نمرود وبخت نصر، وقوله وَآتَيْناهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَباً معناه علما في كل أمر، وأقيسة يتوصل بها إلى معرفة الأشياء، وقوله كُلِّ شَيْءٍ عموم، معناه الخصوص في كل ما يمكن أن يعلمه ويحتاج إليه، وثم لا محالة أشياء لم يؤت منها سببا يعلمها به، واختلف في ذِي الْقَرْنَيْنِ فقيل هو نبي، وهذا ضعيف. وقيل هو ملك بفتح اللام، وروي عن علي بن أبي طالب أنه سمع رجلا يدعو آخر يا ذا القرنين، فقال أما كفاكم أن تسميتم بأسماء الأنبياء حتى تسميتم بأسماء الملائكة. وروي عن النبي ﷺ أنه سئل عنه فقال «ملك مسح الأرض من تحتها بالأسباب» . وقيل هو عبد ملك بكسر اللام صالح، نصح لله فأيده، قاله علي بن أبي طالب، وقال فيكم اليوم مثله، وعنى بذلك نفسه، والله أعلم. وقوله فَأَتْبَعَ سَبَباً الآية، قرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو «فاتّبع»

Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Bütün bunlar uzaktır. Ali b. Ebî Tâlib şöyle demiştir: «Ona Zülkarneyn denilmesinin sebebi, başının bir tarafına vurulup ölmesi, sonra diriltilmesi, ardından başının diğer tarafına vurulup ölmesidir. Savaş günlerinden iki büyük günde başının iki yanından iki büyük yara aldığı için böyle isimlendirilmiştir.» Bu görüş yakındır. Ona yeryüzünde imkân verilmesi (temkin), dünyaya hükmetmesi ve bütün kralların ona boyun eğmesidir. Dünyanın tamamına hükmedenlerin sadece dört kişi olduğu rivayet edilmiştir: İkisi mümin, ikisi kâfirdir. Müminler; Süleyman b. Dâvûd ve İskender'dir. Kâfirler ise Nemrud ve Buhtunnasr'dır. Yüce Allah'ın: { وَآتَيْناهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَباً } buyruğunun manası; her hususta bir ilim ve şeyleri tanımaya ulaştıran ölçüler verdik demektir. { كُلِّ شَيْءٍ } lafzı umum ifade etse de manası, bilebileceği ve muhtaç olacağı her şeye mahsustur; şüphesiz kendisini bilecek bir sebep verilmemiş şeyler de mevcuttur. Zülkarneyn hakkında ihtilaf edilmiştir: Peygamber olduğu söylenmiştir ki bu zayıftır. Lâm harfinin fethasıyla melek (*melek*) olduğu da söylenmiştir. Ali b. Ebî Tâlib'den rivayet edildiğine göre o, bir adamın diğerine «Ey Zülkarneyn!» diye seslendiğini işitmiş ve: «Peygamberlerin isimleriyle isimlendiğiniz yetmedi de meleklerin isimleriyle mi isimlendiniz?» demiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ondan sorulduğunda: «Yeryüzünü altından sebeplerle adımlamış bir melektir» buyurduğu rivayet edilmiştir. Lâm harfinin kesresiyle salih bir hükümdar kul (*melik*) olduğu, Allah'a ihlasla yönelip O'nun da kendisini desteklediği söylenmiştir; bunu Ali b. Ebî Tâlib söylemiş ve «Bugün içinizde de onun bir benzeri vardır» diyerek kendisini kastetmiştir; en doğrusunu Allah bilir. { فَأَتْبَعَ سَبَباً } ayetine gelince; İbn Kesîr, Nâfi‘ ve Ebû Amr tâ harfinin şeddesiyle «fettebe‘a» (فَاتَّبَعَ)

بشد التاء، وقرأ عاصم وابن عامر وحمزة والكسائي «فأتبع» بسكون التاء على وزن أفعل، قال بعض اللغويين هما بمعنى واحد، وكذلك تبع، وقالت فرقة «أتبع» بقطع الألف: هي عبارة عن المجد المسرع الحثيث الطلب، و «اتبع» إنما يتضمن معنى الاقتفاء دون هذه القرائن، قاله أبو زيد وغيره.

okumuşlardır. Âsım, İbn Âmir, Hamza ve Kisâî ise *ef‘ale* vezninde tâ harfinin sükûnuyla «fe-etbe‘a» (فَأَتْبَعَ) okumuşlardır. Bazı dilciler ikisinin de aynı manada olduğunu, *tebi‘a* (تَبِعَ) kelimesinin de böyle olduğunu söylemişlerdir. Bir topluluk ise hemzenin kat'ı ile «etbe‘a» fiilinin, gayretli, hızlı ve ısrarla arayan kişiyi ifade ettiğini; «ittebe‘a» fiilinin ise bu karineler olmaksızın sadece izleme manası içerdiğini söylemiştir; bunu Ebû Zeyd ve başkaları ifade etmiştir.

قال القاضي أبو محمد: واستقرأ هذا القائل هذه المقالة من القرآن كقوله ﷿ فَأَتْبَعَهُ شِهابٌ ثاقِبٌ [الصافات: ١٠] ، وكقوله فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ [يونس: ٩٠] [طه: ٧٨] ، وكقوله تعالى: فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطانُ [الأعراف: ١٧٥] ، وهذا قول حكاه النقاش عن يونس بن حبيب، وإذا تأملت «اتّبع» بشد التاء لم تربط لك هذا المعنى ولا بد. و «السبب» في هذه الآية، الطريق المسلوكة، لأنها سبب الوصول إلى المقصد، وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو وحفص عن عاصم «في عين حمئة» ، على وزن فعلة، أي ذات حماة، وقرأ عاصم في رواية أبي بكر، والباقون في «عين حامية» ، أي حارة، وقد اختلف في ذلك قراءة معاوية وابن عباس فقال ابن عباس «حمئة» ، وقال معاوية «حامية» ، فبعثا إلى كعب الأحبار ليخبرهم بالأمر كيف هو في التوراة، فقال لهما أما العربية فأنتما أعلم بها مني، ولكني أجد في التوراة أنها تغرب في عين ثاط، والثاط الطين. فلما انفصلا قال رجل لابن عباس: لوددت أني حضرت يا أبا العباس، فكنت أنجدك بشعر تبع الذي يقول فيه في ذكر ذي القرنين: [الكامل]

Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Bu sözü söyleyen kimse bu çıkarımı Kur'an'dan yapmıştır; nitekim Yüce Allah'ın: { فَأَتْبَعَهُ شِهابٌ ثاقِبٌ } “Hemen onu delen bir ışık kovalar” [es-Sâffât: 10], { فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ } “Firavun onları takip etti” [Yûnus: 90; Tâhâ: 78] ve { فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطانُ } “Şeytan onu peşine taktı” [el-A‘râf: 175] buyruklarında olduğu gibi. Bu, Nakkâş'ın Yûnus b. Habîb'den naklettiği bir sözdür. Tâ harfinin şeddesiyle «ittebe‘a» fiilini düşündüğünde, sana mutlaka bu manayı bağlamaz. Bu ayetteki *sebeb* (السَّبَبُ), hedefe ulaşmanın vesilesi olduğu için tutulan yoldur. İbn Kesîr, Nâfi‘, Ebû Amr ve Âsım'dan rivayetle Hafs *fe‘iletün* vezninde «fî aynin hami'etin» (فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ) şeklinde yani balçıklı olarak okumuştur. Ebû Bekr rivayetiyle Âsım ve diğerleri ise «fî aynin hâmiyetin» (عَيْنٍ حامِيَةٍ) yani sıcak olarak okumuşlardır. Bu hususta Muâviye ile İbn Abbâs'ın kıraati ihtilaf etmişti; İbn Abbâs «hami'etin» derken, Muâviye «hâmiyetin» demişti. Bunun üzerine olayın Tevrat'ta nasıl geçtiğini bildirmesi için Kâ‘b el-Ahbâr'a adam gönderdiler. Kâ‘b onlara: «Arapçayı siz benden daha iyi bilirsiniz, fakat ben Tevrat'ta onun sâttan bir pınarda battığını buluyorum; sât ise çamurdur» dedi. Ayrıldıklarında bir adam İbn Abbâs'a: «Ey Ebu'l-Abbâs, keşke orada bulunsaydım da Zülkarneyn'i zikrettiği şu beytinde Tübba'ın şiiriyle sana yardımcı olsaydım!» dedi: [Kâmil]

قد كان ذو القرنين جدي مسلما ... ملكا تدين له الملوك ويحشد

«Dedem Zülkarneyn bir Müslümandı ... Kralların kendisine boyun eğip toplandığı bir hükümdardı.»

بلغ المشارق والمغارب يبتغي ... أسباب أمر من حكيم مرشد

«Doğulara ve batılara ulaştı, arayarak ... Hikmet sahibi, yol gösterici [Allah]tan bir işin sebeplerini.»

فرأى مغار الشمس عند غروبها ... في عين ذي خلب وثاط حرمد

«Güneşin battığı yeri gördü batarken ... Balçıklı, çamurlu ve kara bir pınarda.»

فالخلب: الطين، والثاط: الحمأة، الحرمد: الأسد، ومن قرأ «حامئة» ، وجهها إلى الحرارة، وروي عن عبد الله بن عمرو أن رسول الله ﷺ نظر إلى الشمس وهي تغيب فقال «في نار الله الحامية، لولا ما يزعها من الله لأحرقت ما على الأرض» ، وروى أبو ذر أن رسول الله ﷺ نظر إلى الشمس عند غروبها فقال «أتدري أين تغرب يا أبا ذر؟ قلت لا، قال «إنها تغرب في عين حامية» ، فهذا يدل على أن العين هنالك حارة، و «حامية» هي قراءة طلحة بن عبيد الله، وعمرو بن العاص وابنه، وابن عمر، وذهب الطبري إلى الجمع بين الأمرين: فيقال يحتمل أن تكون العين حارة، ذات حمأة فكل قراءة وصف بصفة من أحوالها، وذهب بعض البغداديين إلى أن فِي بمنزلة عند، كأنها مسامتة من الأرض فيما يرى الرائي ل عَيْنٍ حَمِئَةٍ وقال بعضهم: قوله فِي عَيْنٍ إنما المراد أن ذا القرنين كان فيها، أي هي آخر الأرض.

*Haleb* (الخلب); çamurdur. *Sât* (الثاط); balçıktır. *Harmad* (الحرمد) ise siyahtır. «Hâmi'eten» şeklinde okuyan kimse bunu hararete yöneltmiştir. Abdullah b. Amr'dan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem batmakta olan güneşe bakıp şöyle buyurmuştur: «Allah'ın kızgın ateşindedir; Allah'ın onu tutması olmasaydı yeryüzündekileri yakardı.» Ebû Zer'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem batışı sırasında güneşe bakıp: «Nerede battığını bilir misin ey Ebû Zer?» buyurmuş, o da «Hayır» demiştir. Efendimiz: «O, sıcak bir pınarda batar» buyurmuştur. Bu, oradaki pınarın sıcak olduğuna delalet eder. «Hâmiyeh» kıraati Talha b. Ubeydillâh'ın, Amr b. el-Âs'ın, oğlunun ve İbn Ömer'in kıraatidir. Taberî bu iki hususu birleştirmeye gitmiştir: Şöyle denebilir; pınarın sıcak ve balçıklı olması muhtemeldir; böylece her kıraat onun hallerinden bir sıfatı nitelemiştir. Bazı Bağdatlılar buradaki «fî» (فِي) edatının «ınde» (عِنْدَ / yanında) anlamında olduğunu, adeta bakan kimsenin görüşünde balçıklı bir gözenin hizasında gibi göründüğünü savunmuşlardır. Bazıları ise { فِي عَيْنٍ } sözüyle Zülkarneyn'in orada bulunduğunun, yani oranın yeryüzünün son noktası olduğunun kastedildiğini söylemiştir.

قال القاضي أبو محمد: وظاهر هذه الأقوال تخيل والله أعلم، قال أبو حاتم: وقد يمكن أن تكون «حاميئة» مهموزة، بمعنى ذات حمأة، فتكون القراءتان بمعنى واحد، واستدل بعض الناس عل أن ذا القرنين نبي، بقوله تعالى: قُلْنا يا ذَا الْقَرْنَيْنِ ومن قال إنه ليس بنبي، قال كانت هذه المقالة من الله له بإلهام، وإِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ بالقتل على الكفر وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْناً أي بالإجمال على الإيمان، واتباع الهدى، فكأنه قيل له هذه لا تعطيها إلا إحدى خطتين: إما أن تكفر فتعذبها، وإما أن تؤمن فتحسن

Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Bu sözlerin zahiri birer tahayyüldür; en doğrusunu Allah bilir. Ebû Hâtim dedi ki: Hemzeli olarak «hâmi'eh» şeklinde balçıklı manasında olması mümkündür, böylece iki kıraat aynı manaya gelir. Bazı insanlar Yüce Allah'ın: { قُلْنا يا ذَا الْقَرْنَيْنِ } “Dedik ki: «Ey Zülkarneyn!»” buyruğundan Zülkarneyn'in peygamber olduğuna delil getirmişlerdir. Peygamber olmadığını söyleyen kimse ise Allah'ın bu hitabının ona ilham yoluyla olduğunu söylemiştir. { إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ } “İster azap edersin” ifadesi küfürleri sebebiyle öldürmekle, { وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْناً } “İster haklarında güzel bir yol tutarsın” ifadesi ise iman etmeleri ve hidayete uymaları konusunda güzel davranmakladır. Adeta ona şöyle denilmiştir: Bunlara ancak iki durumdan birini uygulayabilirsin; ya inkâr ederler onları cezalandırırsın ya da iman ederler kendilerine güzellikle

إليها، وذهب الطبري إلى أن اتخاذ الحسن هو الأسر مع كفرهم، فالمعنى، على هذا، أنهم كفروا ولا بد فخيره الله بين قتلهم أو أسرهم، ويحتمل أن يكون الاتخاذ ضرب الجزية.

muamele edersin. Taberî ise güzel muamelenin, onların küfürleriyle birlikte esir alınmaları olduğu görüşüne varmıştır. Buna göre mana, onların mutlaka küfretmiş oldukları, Allah'ın da onu öldürmekle esir almak arasında serbest bıraktığıdır. Güzel muamelenin cizye koymak olması da muhtemeldir.

قال القاضي أبو محمد: ولكن تقسيم ذِي الْقَرْنَيْنِ بعد هذا الأمر إلى كفر أو إيمان، يريد هذا القول بعض الرد، فتأمله.

Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Fakat bu emirden sonra Zülkarneyn'in meseleyi küfür veya imana taksim etmesi, bu söze bir nevi itiraz getirmektedir; bunu iyi düşün.

قوله ﷿:

Yüce Allah'ın şu buyruğu:

[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٨٧ الى ٩١]

[Kehf Suresi (18): Ayetler 87-91]

قالَ أَمَّا مَنْ ظَلَمَ فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ ثُمَّ يُرَدُّ إِلى رَبِّهِ فَيُعَذِّبُهُ عَذاباً نُكْراً (٨٧) وَأَمَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَلَهُ جَزاءً الْحُسْنى وَسَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنا يُسْراً (٨٨) ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً (٨٩) حَتَّى إِذا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ وَجَدَها تَطْلُعُ عَلى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِها سِتْراً (٩٠) كَذلِكَ وَقَدْ أَحَطْنا بِما لَدَيْهِ خُبْراً (٩١)

{ قالَ أَمَّا مَنْ ظَلَمَ فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ ثُمَّ يُرَدُّ إِلى رَبِّهِ فَيُعَذِّبُهُ عَذاباً نُكْراً (٨٧) وَأَمَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَلَهُ جَزاءً الْحُسْنى وَسَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنا يُسْراً (٨٨) ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً (٨٩) حَتَّى إِذا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ وَجَدَها تَطْلُعُ عَلى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِها سِتْراً (٩٠) كَذلِكَ وَقَدْ أَحَطْنا بِما لَدَيْهِ خُبْراً (٩١) } “Dedi ki: «Kim zulmederse onu cezalandıracağız; sonra Rabbine döndürülür, O da onu görülmemiş bir azapla cezalandırır.» (87) «Ama kim de iman edip salih amel işlerse, ona mükâfat olarak en güzel karşılık vardır; ona buyruğumuzdan kolay olanı söyleyeceğiz.» (88) Sonra bir sebebi takip etti. (89) Nihayet güneşin doğduğu yere ulaştığında onu, kendileri için güneşe karşı hiçbir örtü yapmadığımız bir kavmin üzerine doğar buldu. (90) İşte böyle! Şüphesiz biz onun yanındaki her şeyi bilgimizle kuşatmıştık. (91)”

ظَلَمَ في هذه الآية بمعنى كفر، ثم توعد الكافرين بتعذيبه إياهم قبل عذاب الله، وعقب لهم بذكر عذاب الله، لأن تعذيب ذي القرنين هو اللاحق عندهم، المحسوس لهم، الأقرب نكاية فلما جاء إلى وعد المؤمنين، قدم تنعيم الله تعالى الذي هو اللاحق عن المؤمنين، والآخر بإزائه حقير، ثم عبر أخيرا بذكر إحسانه في قول اليسر، وجعله قولا، إذ الأفعال كلها خلق الله تعالى، فكأنه سلمها، ولم يراع تكسبه، وقرأت فرقة «نكرا» بضم الكاف، وفرقة «نكرا» بسكون الكاف، ومعناه المنكر الذي تنكره الأوهام لعظمه وتستهوله، وقرأ ابن كثير ونافع وعاصم في رواية أبي بكر وأبو عمرو وابن عامر: جَزاءً الْحُسْنى بإضافة الجزاء إلى الْحُسْنى، وذلك يحتمل معنيين: أحدهما أن يريد ب الْحُسْنى الجنة، والجنة هي الجزاء، فأضاف ذلك كما قال «دار الآخرة» والدار هي الآخرة، والثاني أن يريد ب الْحُسْنى أعمالهم الصالحة في إيمانهم، فوعدهم بجزاء الأعمال الصالحة، وقرأ حمزة الكسائي وحفص عن عاصم «جزاء الحسنى» بنصب الجزاء على المصدر في موضع الحال، و «الحسنى» : ابتداء خبره في المجرور، ويراد بها الجنة، وقرأ عبد الله بن أبي إسحاق «جزاء» بالرفع والتنوين الْحُسْنى وقرأ ابن عباس ومسروق:

Bu ayetteki { ظَلَمَ } “Zulmetti” ifadesi inkâr etti manasındadır. Ardından kâfirleri Allah'ın azabından önce kendi cezalandırmasıyla tehdit etmiş ve peşinden Allah'ın azabını zikretmiştir; çünkü Zülkarneyn'in cezası onların yanında hemen gerçekleşecek, hissedilir ve darbesi en yakın olandır. Müminlere olan vaade gelince, müminlere ulaşacak olan Allah Teâlâ'nın nimetini öne almıştır ki diğerinin bunun karşısında değeri azdır. Sonra en son olarak kolay söz söyleyerek kendi ihsanını ifade etmiş ve bunu söze has kılmıştır; zira bütün fiiller Allah Teâlâ'nın yaratmasıdır, dolayısıyla adeta fiilleri teslim etmiş ve kendi kazancını öne çıkarmamıştır. Bir grup kâf harfinin zammesiyle «nukuren» (نُكْراً), bir grup da sükûnuyla «nukran» (نُكْراً) okumuştur; manası, büyüklüğünden ötürü akılların yadırgadığı ve korkunç bulduğu münker şeydir. İbn Kesîr, Nâfi‘, Ebû Bekr rivayetiyle Âsım, Ebû Amr ve İbn Âmir; «cezâü'l-hüsnâ» (جَزاءُ الْحُسْنى) şeklinde ceza kelimesini hüsnâ kelimesine izafe ederek okumuşlardır. Bunun iki muhtemel manası vardır: Birincisi, *el-hüsnâ* ile cenneti kastetmesidir ki cennet mükâfatın ta kendisidir; nitekim «dârü'l-âhireti» (ahiret yurdu) denilip yurdun bizzat ahiret olması gibi bunu da izafe etmiştir. İkincisi ise *el-hüsnâ* ile onların imanları içindeki salih amellerini kastetmesidir; böylece onlara salih amellerin mükâfatını vadetmiştir. Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Hafs «cezâen el-hüsnâ» (جَزاءً الْحُسْنى) şeklinde ceza kelimesini hal konumunda mastar olarak mansub okumuşlardır; *el-hüsnâ* ise mecrur konumdaki haberi olan mübtedadır ve bununla cennet kastedilmektedir. Abdullah b. Ebî İshâk tenvinli ve merfû olarak «cezâun el-hüsnâ» (جَزاءٌ الْحُسْنى) okumuştur. İbn Abbâs ve Mesrûk ise:

«جزاء» نصب بغير التنوين الْحُسْنى بالإضافة، قال المهدوي: ويجوز حذف التنوين لالتقاء الساكنين، ووعدهم بذلك بأنه ييسر عليهم أمور دنياهم، وقرأ ابن القعقاع: «يسرا» بضم السين، وقوله ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً المعنى: ثم سلك ذو القرنين الطرق المؤدية إلى مقصده، فيجيء سبب الوصول، وكان ذو القرنين، على ما وقع في كتب التواريخ يدوس الأرض بالجيوش الثقال، والسيرة الحميدة، والإعداد الموفي، والحزم المستيقظ المتقد، والتأييد المتواصل، وتقوى الله ﷿، فما لقي أمة ولا مر بمدينة إلا دانت له، ودخلت في طاعته، وكل من عارضه أو توقف عن أمره جعله عظة وآية لغيره، وله في هذا المعنى أخبار كثيرة وغرائب. كرهت التطويل بها لأنها علم تاريخ. وقرأ الجمهور «مطلع» بكسر اللام، وقرأ الحسن بخلاف وابن كثير وأهل مكة «مطلع الشمس» بفتح اللام، و «القوم» : الزنج، قاله قتادة وهم الهنود وما وراءهم، وقال النقاش في قوله لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِها سِتْراً معناه: أنه ليس لهم بنيان، إذ لا تحمل أرضهم البناء، وإنما يدخلون من حر الشمس في أسراب، وقيل يدخلون في ماء البحر، قاله الحسن وقتادة

izafetle tenvinsiz mansub olarak «cezâe'l-hüsnâ» (جَزاءَ الْحُسْنى) okumuşlardır. Mehdî şöyle demiştir: İki sakinin yan yana gelmesinden ötürü tenvinin hazfedilmesi caizdir. Böylece dünya işlerini onlar için kolaylaştıracağını vadetmiştir. İbnü'l-Ka‘kâ‘ sîn harfinin zammesiyle «yusuran» (يُسُراً) okumuştur. Yüce Allah'ın: { ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً } buyruğunun manası: Sonra Zülkarneyn maksadına ulaştıran yolları tuttu; böylece ulaşma vesilesi hasıl oldu. Tarih kitaplarında yer aldığına göre Zülkarneyn ağır ordularla, güzel bir siyasetle, eksiksiz bir hazırlıkla, uyanık ve keskin bir azimle, kesintisiz bir teyitle ve Yüce Allah'ın takvasıyla yeryüzünü çiğniyordu. Hangi millete rastladıysa ve hangi şehre uğradıysa mutlaka ona boyun eğmiş ve itaatine girmiştir. Ona karşı çıkan veya emrinden geri duran herkesi başkalarına ibret ve bir ayet kılmıştır. Bu manada onun pek çok haberi ve ilginç durumları vardır; bunlar tarih ilmi olduğu için sözü uzatmak istemedim. Cumhur lâm harfinin kesresiyle «matli‘» (مَطْلِعَ) okumuştur. İhtilaflı olarak Hasan, İbn Kesîr ve Mekke ehli ise lâm harfinin fethasıyla «matla‘a'ş-şemsi» (مَطْلَعَ الشَّمْسِ) okumuşlardır. «Kavim» ise Zencilerdir; bunu Katâde söylemiştir; onlar Hintliler ve onların ötesindekilerdir. Nakkâş, Yüce Allah'ın: { لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِها سِتْراً } “Kendileri için güneşe karşı hiçbir örtü yapmadığımız” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Toprakları bina tutmadığı için onların binaları yoktur; güneşin sıcağından ancak yer altı oyuklarına (dehlizlere) girerler. Deniz suyuna girdikleri de söylenmiştir; bunu Hasan, Katâde

وابن جريج، وكثر النقاش في غيره في هذا المعنى، والظاهر من اللفظ أنها عبارة بليغة عن قرب الشمس منهم وفعلها، لقدرة الله تعالى فيهم، ونيلها منهم، ولو كان لهم أسراب تغني لكان سترا كثيفا، وإنما هم في قبضة القدرة، سواء كان لهم أسراب أو دور أو لم يكن، ألا ترى أن الستر، عندنا نحن، إنما هو من السحاب والغمام وبرد الهوى، ولو سلط الله علينا الشمس لأحرقتنا، فسبحان المنفرد بالقدرة التامة، وقوله كَذلِكَ معناه: فعل معهم كفعله مع الأولين أهل المغرب، فأوجز بقوله كَذلِكَ ثم أخبر الله تعالى عن إحاطته بجميع ما لدى ذي القرنين، وما تصرف من أفعاله ويحتمل أن يكون كَذلِكَ استئناف قول، ولا يكون راجعا على الطائفة الأولى، فتأمله، والأول أصوب.

ve İbn Cüreyc söylemiştir. Nakkâş ve başkaları bu konuda sözü çok uzatmıştır. Lafzın zahirinden anlaşılan; bunun Allah Teâlâ'nın onlar üzerindeki kudreti ve güneşin onlara tesiri sebebiyle güneşin onlara yakınlığından kinaye beliğ bir ifade olduğudur. Şayet onları koruyacak yer altı dehlizleri olsaydı bu kalın bir örtü olurdu; oysa ister yer altı dehlizleri ve evleri olsun ister olmasın onlar kudretin kabzası altındadırlar. Görmez misin ki bizdeki örtü de ancak buluttan, sisten ve havanın serinliğindendir; şayet Allah güneşi üzerimize musallat etseydi bizi yakardı. Eksiksiz kudretinde tek olan Allah noksanlıklardan münezzehtir. Yüce Allah'ın: { كَذلِكَ } “İşte böyle” buyruğunun manası: Batı ehlinden olan öncekilere yaptığı gibi bunlara da yaptı demektir; { كَذلِكَ } diyerek sözü veciz kılmıştır. Sonra Allah Teâlâ Zülkarneyn'in yanındaki her şeyi ve onun tasarrufta bulunduğu fiillerini kuşattığını bildirmiştir. { كَذلِكَ } kelimesinin yeni bir söz başlangıcı (istînâf) olması ve birinci taifeye dönmemesi de muhtemeldir, bunu iyi düşün; ancak birinci görüş daha isabetlidir.

قوله ﷿:

Yüce Allah'ın şu buyruğu:

[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٩٢ الى ٩٥]

[Kehf Suresi (18): Ayetler 92-95]

ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً (٩٢) حَتَّى إِذا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ وَجَدَ مِنْ دُونِهِما قَوْماً لا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلاً (٩٣) قالُوا يا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجاً عَلى أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا (٩٤) قالَ ما مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْماً (٩٥)

{ ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً (٩٢) حَتَّى إِذا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ وَجَدَ مِنْ دُونِهِما قَوْماً لا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلاً (٩٣) قالُوا يا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجاً عَلى أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا (٩٤) قالَ ما مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْماً (٩٥) } “Sonra bir sebebi takip etti. (92) Nihayet iki set arasına ulaştığında, onların önünde neredeyse hiçbir söz anlamayan bir kavim buldu. (93) Dediler ki: «Ey Zülkarneyn! Ye'cûc ve Me'cûc yeryüzünde bozgunculuk yapmaktadırlar. Bizimle onlar arasına bir set yapman şartıyla sana bir vergi verelim mi?» (94) Dedi ki: «Rabbimin bana içinde imkân verdiği şeyler daha hayırlıdır. Siz bana beden gücüyle yardım edin de sizinle onlar arasına sağlam bir engel yapayım.» (95)”

قرأت فرقة «اتّبع» بشد التاء، وقرأت فرقة «أتبع» بتخفيفها، وقد تقدم ذكره وهذه الآية تقتضي أنه لما بلغ مطلع الشمس، أي أدنى الأرض من مطلع الشمس، أَتْبَعَ بعد ذلك سَبَباً، أي طريقا آخر، فهو، والله أعلم، إما يمنة وإما يسرة من مطلع الشمس، و «السدان» فيما ذكر أهل التفسير، جبلان سدا مسالك تلك الناحية من الأرض، وبين طرفي الجبلين فتح، هو موضع الردم، قال ابن عباس: الجبلان اللذان بينهما السد: أرمينية وأذربيجان، وقالت فرقة: هما من وراء بلاد الترك، ذكره المهدوي.

Bir grup tâ harfinin şeddesiyle «ittebe‘a» (اتّبع), bir grup ise tahfifiyle «etbe‘a» (أتبع) okumuştur; bunun zikri daha önce geçmişti. Bu ayet gerektirir ki o, güneşin doğduğu yere yani yeryüzünün güneşin doğuşuna en yakın noktasına ulaştığında, bundan sonra bir sebebi yani başka bir yolu takip etmiştir ({ أَتْبَعَ سَبَباً }); bu yol –en doğrusunu Allah bilir– güneşin doğduğu yerin ya sağına ya da solunadır. Tefsir ehlinin zikrettiğine göre «iki set» (السَّدَّيْنِ), yeryüzünün o tarafındaki geçitleri kapatan iki dağdır; bu iki dağın iki ucu arasında seddin bulunduğu yer olan bir açıklık vardır. İbn Abbâs: «Aralarında set bulunan iki dağ Ermenistan ve Azerbaycan'dır» demiştir. Bir topluluk ise: «Onlar Türk beldelerinin ardındadır» demiştir; bunu Mehdî zikretmiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا كله غير متحقق، وإنما هما في طريق الأرض مما يلي المشرق ويظهر من ألفاظ التواريخ، أنه إلى ناحية الشمال، وأما تعيين موضع فيضعف، وقرأ نافع وابن عامر وعاصم:

Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Bütün bunlar kesinleşmiş değildir; ancak onlar yeryüzünün doğu tarafına bitişik yolu üzerindedir. Tarih lafızlarından anlaşıldığına göre kuzey tarafındadır; belli bir yer tayin etmek ise zayıf kalır. Nâfi‘, İbn Âmir ve Âsım:

«السّدين» بضم السين، وكذلك «سدا» حيث وقع، وقرأ حفص عن عاصم بفتح ذلك كله من جميع القرآن، وهي قراءة مجاهد وعكرمة وإبراهيم النخعي، وقرأ ابن كثير «السّدين» بفتح السين وضم «سدا» في يس، واختلف بعد فقال الخليل وسيبويه: الضم هو الاسم والفتح هو المصدر، وقال الكسائي: الضم والفتح لغتان بمعنى واحد، وقرأ عكرمة وأبو عمرو بن العلاء وأبو عبيدة ما كان من خلقة الله لم يشارك فيه أحد بعمل فهو بالضم، وما كان من صنع البشر فهو بالفتح.

sîn harfinin zammesiyle «es-Suddeyni» (السُّدَّيْنِ) ve aynı şekilde Kur'an'da geçtiği her yerde «sudden» (سُدّاً) okumuşlardır. Âsım'dan rivayetle Hafs bütün Kur'an'da bunların hepsini fetha ile okumuştur; bu Mücâhid, İkrime ve İbrâhîm en-Nehaî'nin kıraatidir. İbn Kesîr sîn harfinin fethasıyla «es-Seddeyni» (السَّدَّيْنِ) ve Yâsîn suresindeki «sudden» kelimesini zamme ile okumuştur. Sonrasında ihtilaf edilmiştir: Halîl ve Sîbeveyh; zammenin isim, fethanın ise mastar olduğunu söylemiştir. Kisâî; zamme ve fethanın aynı manada iki lügat olduğunu söylemiştir. İkrime, Ebû Amr b. el-Alâ ve Ebû Ubeyde ise: «Allah'ın yarattığı ve içine kimsenin fiilinin karışmadığı şeyler zamme ile, insanların yaptığı şeyler ise fetha iledir» demişlerdir.

قال القاضي أبو محمد: ويلزم أهل هذه المقالة أن يقرأ «بين السّدين» بالضم وبعد ذلك «سدا» بالفتح، وهي قراءة حمزة والكسائي، وحكى أبو حاتم عن ابن عباس وعكرمة عكس ما قال أبو عبيدة، وقال ابن أبي إسحاق: وما رأته عيناك فهو «سد» بالضم، وما لا يرى فهو «سد» بالفتح، والضمير في دُونِهِما عائد على الجبلين، أي: وجدهم في الناحية التي تلي عمارة الناس إلى المغرب، واختلف في القوم، فقيل: هم بشر، وقيل جن، والأول أصح من وجوه، وقوله لا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلًا عبارة عن بعد لسانهم عن ألسنة الناس، لكنهم فقهوا وأفهموا بالترجمة ونحوها، وقرأ حمزة والكسائي «يفقهون» من أفقه، وقرأ

Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Bu görüş sahiplerine göre { بَيْنَ السَّدَّيْنِ } lafzını zamme ile ve bundan sonraki { سَدًّا } lafzını ise fetha ile okumak gerekir ki bu Hamza ve Kisâî'nin kıraatidir. Ebû Hâtim, İbn Abbâs ve İkrime'den Ebû Ubeyde'nin söylediğinin aksini nakletmiştir. İbn Ebî İshâk ise: «İki gözünün gördüğü şey zamme ile 'sudd'dur, görülmeyen şey ise fetha ile 'sed'dir» demiştir. { دُونِهِما } ifadesindeki zamir iki dağa aittir; yani onları batıya doğru insanların yerleşim yerine bitişik tarafta buldu. Bu kavim hakkında ihtilaf edilmiştir: İnsan oldukları söylenmiş, cin oldukları da söylenmiştir; birincisi birçok yönden daha sahihtir. { لا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلًا } “Neredeyse hiçbir söz anlamazlardı” buyruğu, dillerinin insanların dillerinden uzaklığını ifade eder; fakat tercüme ve benzeri yollarla anlamışlar ve anlatmışlardır. Hamza ve Kisâî *efkehe* fiilinden «yüfkihevn» (يُفْقِهُونَ) okumuş, diğerleri ise

الباقون «يفقهون» من فقه، والضمير في قالُوا: للقوم الذين من دون السدين، ويَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ:

*fekıhe* fiilinden «yefkahûne» (يَفْقَهُونَ) okumuşlardır. { قالُوا } “Dediler” fiilindeki zamir iki seddin önündeki kavme aittir. Ye'cûc ve Me'cûc ({ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ }):

قبيلتان من بني آدم لكنهم ينقسمون أنواعا كثيرة، اختلف الناس في عددها، فاختصرت ذكره لعدم الصحة، وفي خلقهم تشويه: منهم المفرط الطول، ومنهم مفرط القصر، على قدر الشبر، وأقل، وأكثر، ومنهم صنف: عظام الآذان، الأذن الواحدة وبرة والأخرى زعرى يصيف بالواحدة ويشتو في الأخرى وهي تعمه، واختلفت القراءة فقرأ عاصم وحده «يأجوج ومأجوج» بالهمز وقرأ الباقون: «يأجوج وماجوج» بغير همزة فأما من همز، فاختلف: فقالت فرقة: هو أعجمي علتاه في منع الصرف: العجمة والتأنيث، وقالت فرقة: هو معرب من أجج وأج، علتاه في منع الصرف التعريف والتأنيث، وأما من لم يهمز فإما أن يراهما اسمين أعجميين، وإما أن يسهل من الهمز، وقرأ رؤبة بن العجاج: «آجوج ومأجوج» بهمزة بدل الياء، واختلف الناس في «إفسادهم» الذي وصفوهم به، فقال سعيد بن عبد العزيز: «إفسادهم» : أكل بني آدم، وقالت فرقة «إفسادهم» إنما عندهم توقعا، أي سيفسدون، فطلبوا وجه التحرز منهم، وقالت فرقة: «إفسادهم» هو الظلم والغشم والقتل وسائر وجوه الإفساد المعلوم من البشر، وهذا أظهر الأقوال، لأن الطائفة الشاكية إنما تشكت من ضرر قد نالها، وقولهم فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجاً استفهام على جهة حسن الأدب، و «الخرج» :

Âdemoğullarından iki kabiledir; ancak pek çok kısma ayrılırlar. İnsanlar bunların sayısında ihtilaf etmişlerdir; sahih olmaması sebebiyle zikrini kısalttım. Yaratılışlarında gariplikler vardır: İçlerinde aşırı uzun olanlar, bir karış kadar veya daha az ya da daha çok aşırı kısa olanlar vardır. İçlerinden bir sınıf da kulakları büyük olanlardır; kulaklarından biri kıllı/yünlü, diğeri tüysüzdür; birinde yazlar, diğerinde kışlar ve o kulak kendisini tamamen örter. Kıraat ihtilaf etmiştir: Sadece Âsım hemze ile «Ye'cûce ve Me'cûce» (يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ) okumuş, diğerleri ise hemzesiz olarak «Yâcûce ve Mâcûce» (يَاجُوجَ وَمَاجُوجَ) okumuşlardır. Hemze ile okuyanlara gelince, ihtilaf etmişlerdir: Bir grup bunun gayri Arapça (acemî) olduğunu, gayrimunsarıf olmasının iki illetinin yabancı dil (ucme) ve müenneslik olduğunu söylemiştir. Bir grup ise *ecîc* ve *ecc* kökünden türemiş Arapçalaşmış bir kelime olduğunu, gayrimunsarıf olmasının iki illetinin belirlilik (marifelik) ve müenneslik olduğunu söylemiştir. Hemzesiz okuyanlar ise ya bunları iki yabancı isim kabul etmiş ya da hemzeyi teshil etmişlerdir. Rû‘be b. el-Accâc yâ yerine hemze ile «Âcûce ve Me'cûce» (آجوج ومأجوج) okumuştur. İnsanlar onları niteledikleri «bozgunculukları» hakkında ihtilaf etmişlerdir: Saîd b. Abdilazîz «bozgunculukları Âdemoğullarını yemeleridir» demiştir. Bir fırka «onların bozgunculuğu sadece bir beklentiydi; yani ileride bozgunculuk yapacaklardı, bu sebeple onlardan korunma yolunu talep ettiler» demiştir. Diğer bir fırka ise «bozgunculukları zulüm, haksızlık, katil ve insanlardan bilinen diğer fesat yollarıdır» demiştir; bu en açık görüştür, çünkü şikâyet eden topluluk ancak kendilerine isabet eden bir zarardan yakınmıştır. Onların: { فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجاً } “Sana bir vergi verelim mi?” sözleri edep yoluyla sorulmuş bir istifhamdır. *el-Harc* (الْخَرْجُ);

المجبي، وهو الخراج، وقال فوم: الخرج: المال يخرج مرة، والخراج المجبي المتكرر، فعرضوا عليه أن يجمعوا له أموالا يقيم بها أمر السد، قال ابن عباس خَرْجاً: أجرا، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو وعاصم «خرجا» وقرأ حمزة والكسائي «خراجا» وهي قراءة طلحة بن مصرف والأعمش والحسن بخلاف عنه وروي في أمر يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ أن أرزاقهم هي من التنين يمطرونها، ونحو هذا مما لم يصح، وروي أيضا أن الذكر منهم لا يموت حتى يولد له ألف، والأنثى لا تموت حتى تخرج من بطنها ألف، فهم لذلك إذا بلغوا العدد ماتوا، ويروى أنهم يتناكحون في الطرق كالبهائم، وأخبارهم تضيق بها الصحف، فاختصرتها لضعف صحتها وقوله قالَ ما مَكَّنِّي الآية، المعنى قال لهم ذو القرنين: ما بسطه الله لي من القدرة والملك، خير من خرجكم وأموالكم، ولكن أعينوني بقوة الأبدان، وبعمل منكم بالأيدي، وقرأ ابن كثير «ما مكنني» بنونين، وقرأ الباقون «ما مكني» بإدغام النون الأولى في الثانية، وهذا من تأييد الله تعالى لذي القرنين، فإنه «تهدا؟؟؟» في هذه المحاورة إلى الأنفع الأنزه، فإن القوم، لو جمعوا له خرجا لم يمنعه منهم أحد، ولوكلوه إلى البنيان، ومعونتهم بالقوة أجمل به، وأمر يطاول مدة العمل، وربما أربى على المخرج، و «الردم» أبلغ من السد، إذ السد كل ما سد به، و «الردم» وضع الشيء على الشيء من حجارة أو تراب أو نحوه حتى يقوم من ذلك حجاب منيع، ومنه ردم ثوبه: إذا رقعه برقاع متكاثفة، بعضها فوق بعض، ومنه قول الشاعر:

toplanan vergidir, yani haraçtır. Bir topluluk şöyle demiştir: *Harc*, bir defada çıkan maldır; *harâc* ise sürekli toplanan vergidir. Böylece seddin inşasını yürütebilmesi için ona aralarında mal toplamayı teklif ettiler. İbn Abbâs { خَرْجاً } ifadesinin «ücret» olduğunu söylemiştir. İbn Kesîr, Ebû Amr ve Âsım «harcen» (خَرْجاً); Hamza ve Kisâî ise «harâcen» (خَراجاً) okumuşlardır ki bu Talha b. Musarrıf, el-A‘meş ve ihtilaflı olarak Hasan'ın kıraatidir. Ye'cûc ve Me'cûc hakkında rızıklarının yağmur gibi kendilerine yağdırılan ejderhadan olduğu ve buna benzer sahih olmayan şeyler rivayet edilmiştir. Yine onlardan erkeğin bin çocuğu doğmadıkça ölmediği, dişinin de karnından bin tane çıkmadıkça ölmediği, bu sebeple bu sayıya ulaştıklarında öldükleri rivayet edilmiştir. Yollarda hayvanlar gibi çiftleştikleri de rivayet edilir. Onların haberleriyle sayfalar dolar, sahihliğinin zayıflığı sebebiyle bunları kısalttım. Yüce Allah'ın: { قالَ ما مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ } “Dedi ki: «Rabbimin bana içinde imkân verdiği şeyler daha hayırlıdır»” ayetinin manası: Zülkarneyn onlara dedi ki: «Allah'ın bana bahşettiği kudret ve mülk, sizin verginizden ve mallarınızdan daha hayırlıdır; fakat bana beden gücüyle ve kendi ellerinizle yapacağınız işle yardım edin.» İbn Kesîr iki nûn ile «mâ mekkenenî» (ما مكنني) okumuş, diğerleri ise birinci nûn'u ikinciye idgam ederek «mâ mekkennî» (ما مَكَّنِّي) okumuşlardır. Bu, Yüce Allah'ın Zülkarneyn'e bir yardımıdır; zira o bu konuşmada en faydalı ve en şerefli olana hidayet edilmiştir. Çünkü o kavim şayet ona bir vergi toplasalardı bunu onlardan kimse engellemezdi ve inşaatı tamamen ona havale ederlerdi; fakat beden gücüyle yardım etmeleri onun şanına daha yakışandır ve işin süresini uzatacak bir husustur, üstelik bazen toplanan vergiyi de aşar. *er-Radm* (الرَّدْمُ); *sed*den daha kuvvetli ve sağlamdır; zira set, kapatılan her şeydir. *Radm* ise oradan aşılmaz ve sağlam bir engel meydana gelinceye kadar taş, toprak ve benzeri şeylerin üst üste konmasıdır. Elbisenin üst üste sık yamalarla yamandığında «rademe sevbehu» (ردم ثوبه) denilmesi bundandır. Şairin şu sözü bundandır:

[الكامل] هل غادر الشعراء من متردم أي من قول يركب بعضه على بعض.

[Kâmil] «Şairler yamalı/söylenmedik bir söz bıraktı mı?» yani birbiri üzerine bindirilen bir söz bıraktı mı?

قوله ﷿:

Yüce Allah'ın şu buyruğu:

[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٩٦ الى ١٠٠]

[Kehf Suresi (18): Ayetler 96-100]

آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ حَتَّى إِذا ساوى بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ قالَ انْفُخُوا حَتَّى إِذا جَعَلَهُ ناراً قالَ آتُونِي أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْراً (٩٦) فَمَا اسْطاعُوا أَنْ يَظْهَرُوهُ وَمَا اسْتَطاعُوا لَهُ نَقْباً (٩٧) قالَ هذا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي فَإِذا جاءَ وَعْدُ رَبِّي جَعَلَهُ دَكَّاءَ وَكانَ وَعْدُ رَبِّي حَقًّا (٩٨) وَتَرَكْنا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَجَمَعْناهُمْ جَمْعاً (٩٩) وَعَرَضْنا جَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ لِلْكافِرِينَ عَرْضاً (١٠٠)

{ آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ حَتَّى إِذا ساوى بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ قالَ انْفُخُوا حَتَّى إِذا جَعَلَهُ ناراً قالَ آتُونِي أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْراً (٩٦) فَمَا اسْطاعُوا أَنْ يَظْهَرُوهُ وَمَا اسْتَطاعُوا لَهُ نَقْباً (٩٧) قالَ هذا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي فَإِذا جاءَ وَعْدُ رَبِّي جَعَلَهُ دَكَّاءَ وَكانَ وَعْدُ رَبِّي حَقًّا (٩٨) وَتَرَكْنا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَجَمَعْناهُمْ جَمْعاً (٩٩) وَعَرَضْنا جَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ لِلْكافِرِينَ عَرْضاً (١٠٠) } “«Bana demir kütleleri getirin!» Nihayet iki dağın arasını eşitleyip düzleyince: «Körükleyin!» dedi. Nihayet onu kor ateş haline getirince: «Bana erimiş bakır getirin de üzerine dökeyim» dedi. (96) Artık onu ne aşabildiler ne de onda bir delik açabildiler. (97) Dedi ki: «Bu, Rabbimden bir rahmettir. Rabbimin vaadi geldiği zaman onu yerle bir eder. Rabbimin vaadi haktır.» (98) O gün biz onları bırakırız, birbiri içinde dalgalanırlar. Sûr'a da üflenir; böylece onları bütünüyle bir araya toplarız. (99) O gün cehennemi kâfirlere öyle bir gösteririz ki! (100)”