Binûn

İbn Atıyye'nin Mukaddimesi — 2. Sayfa

Kaynak: el-Muharrerü'l-Vecîz · İbn Atıyye · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ح- بيان معنى لفظ أو متعلقه:

E- Bir lafzın veya onunla bağlantılı olan şeyin anlamının beyanı:

مثال ذلك تفسير الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ والضَّالِّينَ.

Bunun örneği, { الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ } “gazaba uğrayanlar” ve { الضَّالِّينَ } “sapıtanlar” [lafızlarının] tefsiridir.

فقد أخرج أحمد والترمذي- وحسنه- وابن حبان في صحيحه عن عدي بن حاتم قال:

Nitekim Ahmed, Tirmizî -ve onu hasen kabul etmiştir- ve Sahîh'inde İbn Hibbân, Adiy b. Hâtim'den rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir:

قال رسول الله ﷺ: «إن المغضوب عليهم هم اليهود، وإن الضالين هم النصارى» .

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şüphesiz gazaba uğrayanlar Yahudilerdir, sapıtanlar da Hristiyanlardır.»

خ- بيان أحكام زائدة على ما جاء في القرآن:

F- Kur'an'da gelene ilave hükümlerin beyanı:

فقد أورد القرآن- مثلا- المحرمات في قوله تعالى: وَلا تَنْكِحُوا ما نَكَحَ آباؤُكُمْ ... حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ ... الآيات. فأثبتت الأحاديث زيادة على ذلك مثلا:

Kur'an -örneğin- haram kılınanları Yüce Allah'ın: { وَلا تَنْكِحُوا ما نَكَحَ آباؤُكُمْ ... حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ ... } “Babalarınızın nikâhladığı kadınları nikâhlamayın... Size analarınız haram kılındı...” ayetlerinde zikretmiştir. Hadisler ise buna ilaveten örneğin şu hükümleri sabit kılmıştır:

الجمع بين المرأة وعمتها، والجمع بين المرأة وخالتها.

Bir kadınla halasının [aynı nikâhta] bir araya getirilmesi ve bir kadınla teyzesinin bir araya getirilmesi.

وهناك أنواع أخرى من تفسير الرسول ﷺ للقرآن.

Resul'ün sallallâhu aleyhi ve sellem Kur'an'ı tefsirinin başka türleri de vardır.

يقول الطبري: «إن مما أنزل الله في القرآن على نبيه ﷺ ما لا يوصل إلى علم تأويله إلا ببيان الرسول ﷺ وذلك تأويل جميع ما فيه من وجوه أمره ونهيه، وندبه وإرشاده.... إلخ» .

Taberî şöyle der: «Allah'ın Nebisi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem Kur'an'da indirdiği şeylerden bir kısmı vardır ki, onun tevilinin bilgisine ancak Resul'ün sallallâhu aleyhi ve sellem açıklamasıyla ulaşılabilir. Bu da onda bulunan emir, nehiy, mendup kılma ve irşat nevilerinin tamamının tevilidir... ilh.»

وقال أبو حيان: - في معرض حديثه عما يحتاج إليه المفسر:

Ebû Hayyân da -müfessirin ihtiyaç duyduğu şeylerden bahsederken- şöyle demiştir:

الوجه الرابع: تعيين مبهم، وتبيين مجمل، وسبب نزول، ونسخ، ويؤخذ ذلك من النقل الصحيح عن الرسول ﷺ وذلك من علم الحديث.

Dördüncü vecih: Mübhemin belirlenmesi, mücmelin açıklanması, nüzul sebebi ve neshtir; bu da Resul'den sallallâhu aleyhi ve sellem sahih nakille alınır ki bu da hadis ilmindendir.

القدر الذي فسره الرسول من القرآن

Resul'ün Kur'an'dan Tefsir Ettiği Miktar

الرأي الأول: اختلف العلماء في ذلك، فقال بعضهم: كله، وقال بعضهم: بعضه. فمن الذين قالوا: كله، ابن تيمية.. يقول- ومن ذهب مذهبه-: إن النبي ﷺ بيّن لأصحابه كل معاني القرآن الكريم، كما بين لهم ألفاظه، فلم يترك فيه جزءا يحتاج إلى بيان إلا بينه وفسره.

Birinci Görüş: Âlimler bu konuda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: 'Tamamını [tefsir etmiştir]', bazıları da: 'Bir kısmını [tefsir etmiştir]' demiştir. 'Tamamını' diyenlerden biri İbn Teymiyye'dir. O -ve onun benimsediği görüşe tabi olanlar- şöyle der: Şüphesiz Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem, lafızlarını açıkladığı gibi ashabına Kur'an-ı Kerim'in bütün anlamlarını da açıklamıştır; dolayısıyla onda açıklamaya muhtaç hiçbir kısım bırakmamış, mutlaka onu açıklamış ve tefsir etmiştir.

وقد استدلوا على ذلك بما يأتي ١- قوله تعالى: وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ فالبيان في الآية يتناول بيان معاني القرآن كله، وبيان معاني ألفاظه.

Onlar buna şu delilleri getirmişlerdir: 1- Yüce Allah'ın: { وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ } “İnsanlara kendilerine indirileni açıklayasın diye ve belki düşünürler diye sana da bu Zikr'i indirdik” kavlidir. Ayetteki beyan (açıklama), Kur'an'ın bütün anlamlarının açıklanmasını ve lafızlarının anlamlarının açıklanmasını kapsamaktadır.

٢- ما روي عن أبي عبد الرحمن السلمي قال: حدثنا الذين كانوا يقرئوننا القرآن كعثمان بن عفان وابن مسعود- وغيرهما ﵃ أنهم كانوا إذا تعلموا عشر آيات لم يجاوزوها حتى يتعلموا ما فيها من العلم والعمل، قالوا: فتعلمنا القرآن والعلم والعمل جميعا.

2- Ebû Abdirrahmân es-Sülemî'den rivayet edilen şu sözdür: O şöyle demiştir: Bize Kur'an okutan Osman b. Affân, İbn Mes'ûd -ve diğerleri- radıyallâhu anhüm anlattılar ki; onlar on ayet öğrendiklerinde, bu ayetlerdeki ilim ve ameli öğreninceye kadar onları geçmezlerdi. Onlar: 'Böylece Kur'an'ı, ilmi ve ameli hep birlikte öğrendik' dediler.

وذكر الإمام مالك في الموطأ: أن ابن عمر أقام على حفظ سورة البقرة ثمان سنوات.

İmam Mâlik el-Muvatta'da zikretmiştir ki: İbn Ömer, Bakara suresini ezberlemek için sekiz yıl geçirmiştir.

٣- إن العادة تمنع قوما أن يقرؤوا كتابا ولا يستفسروه، فكيف بالقرآن كتاب الله الذي به نجاتهم وسعادتهم في الدنيا والآخرة.

3- Bir topluluğun bir kitabı okuyup da onun açıklamasını sormaması adet bakımından imkânsızdır; nerede kaldı ki dünyada ve ahirette kurtuluş ve mutluluklarının kaynağı olan Allah'ın kitabı Kur'an [için böyle olsun].

٤- ما أخرجه الإمام أحمد- في مسنده- وابن ماجة عن عمر من أن الرسول ﷺ قبض قبل أن يفسر آية الربا..

4- İmam Ahmed'in -Müsned'inde- ve İbn Mâce'nin Ömer'den rivayet ettiği, Resul'ün sallallâhu aleyhi ve sellem faiz ayetini tefsir etmeden önce vefat ettiğine dair rivayettir..

قالوا: فحوى ذلك: أن النبي ﷺ كان يفسر كل ما نزل من القرآن ولم يفسر هذه الآية.

Dediler ki: Bunun anlamı şudur: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem Kur'an'dan inen her şeyi tefsir ediyordu, ancak bu ayeti tefsir etmedi.

وقد ردّ عليه بما يلي:

Buna şu şekilde cevap verilmiştir:

١- إنه لا دليل في آية سورة النحل على أن الرسول فسر القرآن كله، وإنما البيان والتبيين لا يكون إلا لما أشكل فهمه.

1- Nahl suresindeki ayette, Resul'ün Kur'an'ın tamamını tefsir ettiğine dair bir delil yoktur; zira beyan ve açıklama ancak anlaşılması kapalı olan şeyler için olur.

ثم إن الآية نفسها تبين أن المطلوب من المسلمين أن يتفكروا في آيات القرآن..

Ayrıca ayetin kendisi, Müslümanlardan istenen şeyin Kur'an ayetleri üzerinde düşünmeleri olduğunu açıklamaktadır..

٢- ولا دليل في ما رواه أبو عبد الرحمن السلمي- أيضا- لأنهم لم يحددوا الزمن الذي كانوا يحفظون فيه العشر آيات.. ثم إنهم كانوا يعلمون كثيرا منه مما لا يحتاج إلى بيان فهم أهل اللسان الأول، والبيان والفصاحة.

2- Ebû Abdirrahmân es-Sülemî'nin rivayet ettiğinde de bir delil yoktur; çünkü onlar on ayeti ezberledikleri süreyi belirlememişlerdir.. Ayrıca onlar, açıklamaya muhtaç olmayan kısımların birçoğunu zaten biliyorlardı; zira onlar ilk dilin, beyanın ve fasahatın ehlidirler.

٣- استدلالهم بأن الرسول ﷺ توفي قبل تفسير آية الربا لا يدل على ما أرادوا- وإنما هو دليل على أن الرسول ﷺ لم يبين لهم كل معاني القرآن.

3- Resul'ün sallallâhu aleyhi ve sellem faiz ayetini tefsir etmeden önce vefat ettiği şeklindeki istidlal de kastettikleri şeye delalet etmez; aksine bu, Resul'ün sallallâhu aleyhi ve sellem Kur'an'ın bütün anlamlarını onlara açıklamadığının delilidir.

ثم إن ابن تيمية نفسه يقول في أحسن طرق التفسير:

Ayrıca İbn Teymiyye'nin kendisi de en güzel tefsir yolları hakkında şöyle demektedir:

الأول: إن أصح الطرق تفسير القرآن بالقرآن.

Birincisi: En sahih yol, Kur'an'ın Kur'an ile tefsir edilmesidir.

الثاني: فإن أعياك ذلك فعليك بالسنة.

İkincisi: Eğer bu seni aciz bırakırsa sünnete sarılmalısın.

الثالث: إذا لم نجد التفسير في القرآن ولا في السنة رجعنا في ذلك إلى أقوال الصحابة، فإنهم أدرى الناس بذلك لما شاهدوه من القرائن والأحوال التي اختصوا بها.

Üçüncüsü: Tefsiri ne Kur'an'da ne de sünnette bulamazsak, bu hususta sahabenin sözlerine başvururuz; çünkü onlar, kendilerine has kılınan karine ve hâllere bizzat şahit oldukları için bunu insanların en iyi bilenleridir.

الرابع: إذا لم نجد في القرآن ولا في السنة ولا عند الصحابة ما نريد رجعنا إلى أقوال التابعين كمجاهد بن جبر..... إلخ.

Dördüncüsü: Ne Kur'an'da ne sünnette ne de sahabenin yanında aradığımızı bulamazsak, Mücâhid b. Cebr gibi tabiînlerin sözlerine başvururuz..... ilh.

معنى ذلك أن الرسول لم يفسر القرآن الكريم كله.

Bunun anlamı, Resul'ün Kur'an-ı Kerim'in tamamını tefsir etmediğidir.

الرأي الثاني: وهو للسيوطي وغيره، الذين ذهبوا إلى أن الرسول ﷺ لم يبين لأصحابه معاني القرآن كله، وإنما بين القليل النادر، واستدلوا على ذلك ب:

İkinci Görüş: Bu görüş Süyûtî ve diğerlerine aittir; onlar Resul'ün sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına Kur'an'ın bütün anlamlarını açıklamadığı, sadece pek az ve nadir olanı açıkladığı görüşüne varmışlar ve buna şunları delil getirmişlerdir:

١- حديث روي عن السيدة عائشة- رواه البزار: عن عائشة قالت: ما كان رسول الله ﷺ يفسر شيئا من القرآن إلا آيا بعدد، علمه إياهن جبريل.

1- Hz. Âişe'den rivayet edilen bir hadistir; Bezzâr'ın rivayetine göre Âişe şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Cebrâil'in kendisine öğrettiği sayılı birkaç ayet dışında Kur'an'dan hiçbir şeyi tefsir etmezdi.

٢- بيان الرسول لكل معاني القرآن متعذر.

2- Resul'ün Kur'an'ın bütün anlamlarını açıklaması imkânsızdır.

٣- لو فسر الرسول القرآن كله ما دعا لابن عباس قائلا: «اللهم فقهه في الدين وعلمه التأويل» .

3- Eğer Resul Kur'an'ın tamamını tefsir etmiş olsaydı, İbn Abbâs'a: «Allahım! Onu dinde fakih kıl ve ona tevili öğret» diyerek dua etmezdi.

الرد عليهم:

Onlara Verilen Cevap:

١- أما الحديث الذي استدلوا به فهو حديث منكر غريب لأنه من رواية محمد بن جعفر الزبيري، وهو مطعون فيه.

1- Delil getirdikleri hadise gelince; o, münker ve garip bir hadistir, zira Muhammed b. Ca'fer ez-Zübeyrî'nin rivayetindendir ve o da cerhedilmiş (tenkit edilmiş) bir kimsedir.

٢- وأما الدليل الثاني فلا بد أيضا على ندرة ما جاء عن النبي ﷺ في التفسير، إذ إن دعوة إمكان التفسير بالنسبة لآيات قلائل، وتعذره للكل غير مسلمة.

2- İkinci delile gelince; o da tefsirde Nebi'den sallallâhu aleyhi ve sellem gelen şeylerin nadir olduğuna delalet etmez; zira pek az ayet için tefsirin mümkün olup tamamı için imkânsız olduğu iddiası kabul edilemez.

٣- لو سلمنا أن الدليل الثالث يدل على أن النبي ﷺ لم يفسر كل معاني القرآن، فلا نسلم أنه يدل على أنه فسر النادر منه كما هو المدعى.

3- Üçüncü delilin, Nebi'nin sallallâhu aleyhi ve sellem Kur'an'ın bütün anlamlarını tefsir etmediğine delalet ettiğini kabul etsek bile, iddia edildiği gibi onun pek azını tefsir ettiğine delalet ettiğini kabul etmeyiz.

التوفيق بين الرأيين

İki Görüşün Uzlaştırılması

روى ابن جرير بسنده عن ابن عباس قال :

İbn Cerîr senediyle İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir :

التفسير على أربعة أوجه:

Tefsir dört vecih (kısım) üzeredir:

- وجه تعرفه العرب من كلامها.

- Arapların kendi dillerinden bildikleri vecih.

- وتفسير لا يعذر أحد بجهالته.

- Hiç kimsenin bilmemekte mazur sayılmayacağı tefsir.

- وتفسير يعلمه العلماء.

- Âlimlerin bildiği tefsir.

- وتفسير لا يعلمه إلا الله.

- Allah'tan başkasının bilmediği tefsir.

ولم يفسر الرسول ﷺ لأصحابه ما يرجع فهمه إلى معرفة كلام العرب لأن القرآن نزل بلغتهم، ولم يفسر لهم ما تتبادر الأفهام إلى معرفته وهو الذي لا يعذر أحد بجهله لأنه لا يخفى على أحد، ولم يفسر لهم ما استأثر الله بعلمه كقيام الساعة ...

Resul sallallâhu aleyhi ve sellem, anlaşılması Arap kelamını bilmeye dayanan şeyleri ashabına tefsir etmemiştir; zira Kur'an onların diliyle inmiştir. Zihinlerin hemen anlayıverdiği ve hiç kimsenin bilmemekte mazur sayılmayacağı şeyleri de onlara tefsir etmemiştir; çünkü bu kimseye kapalı kalmaz. Kıyametin kopması gibi Allah'ın bilgisini kendine has kıldığı şeyleri de onlara tefsir etmemiştir...

وإنما فسر لهم الرسول ﷺ بعض المغيبات التي أخفاها الله عنهم ... وفسر لهم أيضا كثيرا مما يندرج تحت القسم الثالث وهو ما يعلمه العلماء ويرجع إلى اجتهادهم، كبيان المجمل، وتخصيص العام، وتوضيح المشكل، وما إلى ذلك مما خفي معناه، والتبس به المراد .

Fakat Resul sallallâhu aleyhi ve sellem onlara, Allah'ın kendilerinden gizlediği gaybî hususların bir kısmını tefsir etmiştir... Ayrıca üçüncü kısma giren, âlimlerin bildiği ve onların ictihadına dayanan; mücmelin beyanı, umumun tahsisi, müşkilin açıklanması ve anlamı gizli olup murat edilen şeyin kapalı kaldığı diğer pek çok hususu da onlara tefsir etmiştir .

٣- تفسير الصحابة للقرآن

3- Sahabenin Kur'an Tefsiri

إذا لم نجد في القرآن ولا في السنة والأحاديث عن النبي ﷺ رجعنا في ذلك إلى ما صح وثبت عن الصحابة.

Kur'an'da, sünnette ve Nebi'den sallallâhu aleyhi ve sellem gelen hadislerde [tefsiri] bulamadığımız takdirde, bu hususta sahabeden sahih ve sabit olan rivayetlere başvururuz.

ذلك: أنهم أدرى منا بالقرآن، فقد بين لهم الرسول معانيه، وأزال مشكله، وشرح مجمله. وهم أعلم بتفسيره منا لما شاهدوه من القرائن والأحوال التي أحاطت بنزول القرآن الكريم، ولما لهم من الفهم التام والعلم الصحيح، والعمل الصالح، والقلب المستضيء، والعقل الذكي، ولا سيما كبراءهم وعلماءهم كالخلفاء الأربعة، وابن مسعود، وأبيّ، وزيد بن ثابت، وابن عباس، وأمثالهم.

Bunun sebebi şudur: Onlar Kur'an'ı bizden daha iyi bilirler; nitekim Resul onlara onun anlamlarını açıklamış, kapalı kısımlarını gidermiş ve mücmel olan taraflarını şerh etmiştir. Ayrıca Kur'an-ı Kerim'in inişini kuşatan karinelere ve ahvale bizzat şahit olmaları, tam bir anlayışa, sahih bir ilme, salih amele, aydınlık bir kalbe ve keskin bir akla sahip bulunmaları sebebiyle onun tefsirini bizden çok daha iyi bilirler. Bilhassa Dört Halife, İbn Mes'ûd, Übey [b. Kâ'b], Zeyd b. Sâbit, İbn Abbâs ve benzerleri gibi onların büyükleri ve âlimleri [bu hususta böyledir].

عن عبد الله بن مسعود قال: «من كان منكم متأسيا فليتأسّ بأصحاب رسول الله ﷺ فإنهم كانوا أبرّ هذه الأمة قلوبا، وأعمقها علما، وأقلّها تكلفا، وأقومها هديا، وأحسنها حالا، اختارهم الله لصحبة نبيه ﷺ وإقامة دينه، فاعرفوا لهم فضلهم، واتبعوهم في آثارهم» .

Abdullah b. Mes'ûd'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Sizden kim birine uyacaksa, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına uysun. Çünkü onlar, bu ümmetin kalpleri en iyi, ilmi en derin, tekellüfü (yapmacıklığı) en az, hidayeti en doğru ve hâli en güzel olanlarıydı. Allah onları, Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem arkadaşlık etmeleri ve dinini ikame etmeleri için seçmiştir. Onların faziletini bilin ve onların izlerine uyun.»

وقال الإمام الشافعي عنهم: «هم فوقنا في كل علم واجتهاد، وورع، وعقل، وأمر استدرك به علم، واستنبط به، وآراؤهم لنا أحمد، وأولى بنا من آرائنا عندنا لأنفسنا» .

İmam Şâfiî onlar hakkında şöyle demiştir: «Onlar her ilimde, ictihadda, takvada, akılda ve kendisiyle ilmin elde edilip hükmün çıkarıldığı her hususta bizden üstündürler. Onların görüşleri bizim için kendi kendimize vardığımız görüşlerimizden daha övgüye layık ve bizim için daha evladır.»

أدوات الاجتهاد في التفسير عند الصحابة

Sahabe Katında Tefsirde İctihad Araçları

أ- معرفة أوضاع اللغة العربية وأسرارها، فإن ذلك يعين على فهم الآيات التي لا يتوقف فهمها على غير لغة العرب.

a- Arap dilinin durumlarını ve inceliklerini bilmek; zira bu, anlaşılması Arap dilinden başkasına bağlı olmayan ayetlerin anlaşılmasına yardımcı olur.

«فقد ورد أن عمر بن الخطاب قال: عليكم بديوانكم لا تضلوا، قالوا وما ديواننا؟ قال: شعر العرب، فإن فيه تفسير كتابكم ومعاني كلامكم» .

«Nitekim Ömer b. el-Hattâb'ın şöyle dediği rivayet edilmiştir: Divanınıza sarılın ki sapmayasınız. Onlar: Divanımız nedir? dediler. O da: Arap şiiridir; zira onda Kitabınızın tefsiri ve sözlerinizin anlamları vardır, dedi.»

ب- معرفة عادات العرب في أقوالها وأفعالها ... في عصر التنزيل.

b- Nüzul asrında Arapların söz ve fiillerindeki adetlerini bilmek...

فذلك مما يعين على فهم القرآن ويبعد من الوقوع في الشّبه.

Zira bu, Kur'an'ı anlamaya yardımcı olan ve şüphelere düşmekten uzaklaştıran hususlardandır.

فمن عرف منهم أن خزاعة عبدت «الشعرى» ولم يعبد العرب كوكبا سواها عرف سر تخصيصها بالذكر في قوله تعالى وَأَنَّهُ هُوَ رَبُّ الشِّعْرى.

Nitekim onlardan kim Huzâa kabilesinin 'Şi'râ'ya taptığını ve Arapların ondan başka bir yıldıza tapmadığını bilirse, Yüce Allah'ın { وَأَنَّهُ هُوَ رَبُّ الشِّعْرَى } “Doğrusu Şi'râ yıldızının Rabbi de O'dur.” kavlinde onun özellikle zikredilmesinin sırrını anlar.

ت- معرفة أسباب النزول وما أحاط بالقرآن من ظروف وملابسات فإنها قرائن تعين على الفهم.

c- Nüzul sebeplerini ve Kur'an'ı çevreleyen şartları ve durumları bilmek; zira bunlar anlamaya yardımcı olan karinelerdir.

يقول الواحدي : لا يمكن معرفة تفسير الآية دون الوقوف على قصتها وبيان سبب نزولها.

Vâhidî şöyle der : Bir ayetin tefsirini, onun kıssasını öğrenmeden ve nüzul sebebini açıklamadan bilmek mümkün değildir.

وفي جواب ابن عباس لعمر بن الخطاب ما يبين أهمية معرفة سبب النزول:

İbn Abbâs'ın Ömer b. el-Hattâb'a verdiği cevapta nüzul sebebini bilmenin önemini açıklayan [şu husus] vardır:

إذ سأله عمر بن الخطاب عن سر اختلاف الأمة، فقال له: كيف تختلف هذه الأمة ونبيها واحد وقبلتها واحدة؟ فقال: يا أمير المؤمنين إنا أنزل علينا القرآن فقرأناه، وعلمنا فيم نزل، وإنه سيكون بعدنا أقوام يقرؤون القرآن ولا يدرون فيم نزل، فيكون لهم فيه رأي، فإذا كان لهم فيه رأي اختلفوا، فإذا اختلفوا اقتتلوا .

Ömer b. el-Hattâb ona ümmetin ihtilafının sırrını sorup: «Peygamberi bir, kıblesi bir iken bu ümmet nasıl ihtilaf eder?» deyince o şöyle cevap vermiştir: «Ey Müminlerin Emiri! Şüphesiz Kur'an bize indirildi ve biz onu okuduk, ne hakkında indiğini de bildik. Bizden sonra öyle topluluklar gelecek ki Kur'an'ı okuyacaklar fakat ne hakkında indiğini bilmeyecekler. Böylece onun hakkında bir görüş sahibi olacaklar; onun hakkında bir görüş sahibi olduklarında da ihtilaf edecekler, ihtilaf ettiklerinde ise birbirleriyle savaşacaklar» .

ث- معرفة أحوال اليهود والنصارى في جزيرة العرب وقت نزول القرآن، إذ تعين على فهم الآيات التي تتحدث عنهم أو ترد عليهم.

ç- Kur'an'ın indirildiği sırada Arap Yarımadası'ndaki Yahudi ve Hristiyanların durumlarını bilmek; zira bu, onlardan bahseden veya onlara reddiye getiren ayetlerin anlaşılmasına yardımcı olur.

ح- قوة الفهم وسعة الإدراك.

d- Güçlü kavrayış ve geniş idrak.

وبدهي أنهم قد تفاوتوا في ذلك، وقد كان ابن عباس صاحب النصيب الأوفر في ذلك، بدعاء النبي ﷺ له.

Aşikârdır ki onlar bu hususta farklı derecelerde idiler; Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisine ettiği dua vesilesiyle İbn Abbâs bu konuda en büyük paya sahip olandı.

أشهر مفسري القرآن من الصحابة

Sahabeden Kur'an Müfessirlerinin En Meşhurları

اشتهر من الصحابة بتفسير القرآن الكريم: الخلفاء الأربعة- عبد الله بن مسعود- أبي بن كعب- زيد بن ثابت- الزبير بن العوام- عبد الله بن عباس.

Sahabeden Kur'an-ı Kerim tefsiriyle meşhur olanlar şunlardır: Dört Halife, Abdullah b. Mes'ûd, Übeyy b. Ka'b, Zeyd b. Sâbit, Zübeyr b. el-Avvâm, Abdullah b. Abbâs.

علي بن أبي طالب:

Ali b. Ebî Tâlib:

ومعظم ما روي من التفسير عن الخلفاء الراشدين هو عن عليّ كرّم الله وجهه، وذلك لبعده عن مهام الخلافة إلى نهاية خلافة عثمان.

Hulefâ-yi Râşidîn'den rivayet edilen tefsirin çoğu Ali'dendir [kerremallâhu vecheh]. Bunun sebebi, Osman'ın hilafetinin sonuna kadar onun hilafet vazifelerinden uzak kalmasıdır.

ثم إنه نشأ في بيت النبوة، وترعرع في كنف رسول الله ﷺ فنهل من علمه، ثم زوّجه ﷺ ابنته فاطمة الزهراء.

Ayrıca o, peygamberlik evinde yetişmiş, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem himayesinde büyüyüp onun ilminden kana kana içmiştir; sonra da [Allah Resulü] sallallâhu aleyhi ve sellem kızı Fâtımatü'z-Zehrâ'yı onunla evlendirmiştir.

وقد دخل على تفسيره الشيء الكثير مما لم يقل به ولم يعلمه، إنما نسبه إليه غلاة الشيعة. فإذا ما ثبت عنه قول صحيح النسبة إليه- كما يقول سعيد بن جبير. ( ... لم نعدل إلى غيره) وقد قال عليّ عن نفسه وهو يخطب :

Onun söylemediği ve bilmediği pek çok şey tefsirine dâhil edilmiştir; bunları ona ancak Şîa'nın aşırıları nispet etmiştir. Şayet ondan nakledilen bir sözün ona nispeti sahih olursa -Saîd b. Cübeyr'in dediği gibi- (...başkasını ona tercih etmezdik). Nitekim Ali hutbe irat ederken kendisi hakkında şöyle demiştir :

سلوني، فو الله لا تسألوني عن شيء إلا أخبرتكم به، وسلوني عن كتاب الله فو الله ما من آية إلا وأنا أعلم أبليل نزلت أم بنهار أم في سهل أم في جبل.

Bana sorunuz! Vallahi bana ne sorarsanız mutlaka onu size haber veririm. Bana Allah'ın Kitabı'ndan sorunuz! Vallahi hiçbir ayet yoktur ki ben onun gece mi yoksa gündüz mü, düzlükte mi yoksa dağda mı indiğini biliyor olmayayım.

وقال- فيما رواه ابن سعد-:

İbn Sa'd'ın rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir:

«والله ما نزلت آية إلا وقد علمت فيم نزلت، وأين نزلت، وعلام نزلت، إن ربي وهب لي قلبا عقولا، ولسانا ناطقا» .

«Vallahi hiçbir ayet inmemiştir ki ben onun ne hakkında indiğini, nerede indiğini ve kimin hakkında indiğini biliyor olmayayım. Şüphesiz Rabbim bana akleden bir kalp ve konuşan bir dil bağışlamıştır.»

وقال أبو عبد الرحمن السلمي:

Ebû Abdirrahmân es-Sülemî şöyle demiştir:

«ما رأيت ابن أنثى أقرأ لكتاب الله من علي» .

«Allah'ın Kitabı'nı Ali'den daha iyi okuyup anlayan bir beşer görmedim.»

عبد الله بن مسعود:

Abdullah b. Mes'ûd:

كان من أعلم الناس بالتفسير- يقول عن نفسه :

İnsanların tefsiri en iyi bilenlerindendi. Kendisi hakkında şöyle demektedir :

والذي لا إله غيره ما نزلت آية من كتاب الله إلا وأنا أعلم فيمن نزلت، وأين نزلت، ولو أعلم مكان أحد أعلم بكتاب الله مني تناله المطايا لأتيته.

Kendisinden başka ilah olmayana yemin olsun ki, Allah'ın Kitabı'ndan inen her bir ayetin kim hakkında indiğini ve nerede indiğini mutlaka bilirim. Şayet Allah'ın Kitabı'nı benden daha iyi bilen ve bineklerin ulaşılabileceği bir yerde bulunan birini bilseydim, mutlaka ona giderdim.

وقد زكّاه عليّ- كرم الله وجهه- وشهد له بسعة علمه وعلو كعبه في ذلك، فقد قالوا لعلي: أخبرنا عن ابن مسعود، قال:

Ali [kerremallâhu vecheh] onu tezkiye etmiş ve onun bu husustaki geniş ilmine ve yüksek derecesine şahitlik etmiştir. Nitekim Ali'ye: Bize İbn Mes'ûd'dan bahset, dediklerinde o şöyle demiştir:

«علم القرآن والسنة ثم انتهى، وكفى بذلك علما» .

«Kur'an'ı ve Sünnet'i öğrendi, sonra [bunda] nihayete erdi; ilim olarak bu [ona] yeter!»

روى البخاري عن مسروق قال: ذكر عبد الله بن مسعود عن عبد الله بن عمرو- يعني: ابن العاص، فقال: لا أزال أحبه بعد ما سمعت النبي ﷺ يقول: «خذوا القرآن من أربعة: من عبد الله بن مسعود، وسالم، ومعاذ، وأبي بن كعب» .

Buhârî Mesrûk'tan rivayet etmiştir; o şöyle dedi: Abdullah b. Amr'ın -yani İbnü'l-Âs'ın- yanında Abdullah b. Mes'ûd zikredildi, bunun üzerine o şöyle dedi: Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu işittiğimden beri onu sevmeye devam ediyorum: «Kur'an'ı dört kişiden alınız: Abdullah b. Mes'ûd'dan, Sâlim'den, Muâz'dan ve Übeyy b. Ka'b'dan.»

أبيّ بن كعب:

Übeyy b. Ka'b:

أحد المشهورين بحفظ القرآن، العالمين بقراءته، وأحد كتاب الوحي للرسول ﷺ.

Kur'an'ı ezberlemesiyle meşhur, onun kıraatini iyi bilenlerden ve Resul'ün sallallâhu aleyhi ve sellem vahiy kâtiplerinden biridir.

قال فيه عمر بن الخطاب: «أبيّ أقرؤنا» . رواه البخاري.

Ömer b. el-Hattâb onun hakkında şöyle demiştir: «Übeyy, [Kur'an'ı] en iyi okuyanımızdır.» Buhârî rivayet etmiştir.

قال له النبي ﷺ: إن الله أمرني أن أقرأ عليك لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا....

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona şöyle buyurmuştur: Şüphesiz Allah bana sana { لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenler...” [suresini] okumamı emretti.

قال: وسماني؟ قال «نعم» فبكى.

[Übeyy:] Benim adımı andı mı? dedi. [Peygamber:] «Evet» buyurdu. Bunun üzerine [Übeyy] ağladı.

وفي رواية أخرى: قال ﷺ:

Başka bir rivayette ise [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu:

إني أمرت أن أعرض عليك القرآن، فقال أبيّ: بالله آمنت، وعلى يدك أسلمت، ومنك تعلمت، قال: فرد النبي ﷺ القول، فقال: يا رسول الله: وذكرت هناك؟ قال: نعم، باسمك ونسبك في الملأ الأعلى، قال: فأقرأ إذن يا رسول الله.

Şüphesiz bana Kur'an'ı sana arz etmem (okumam) emredildi. Übeyy dedi ki: Allah'a iman ettim, senin elinde Müslüman oldum ve senden öğrendim. [Ravi] dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem sözü tekrarladı. Bunun üzerine [Übeyy]: Ey Allah'ın Resulü! Orada adım anıldı mı? dedi. [Peygamber:] Evet, Mele-i A'lâ'da adınla ve nesebinle [anıldın], buyurdu. [Übeyy]: O halde oku ey Allah'ın Resulü, dedi.

وفرح أبيّ فرحة غامرة، صرح بها حين سئل: وفرحت بذلك؟ فأجابه: وما يمنعني وهو يقول: قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ.

Übeyy son derece büyük bir sevinç duydu; nitekim kendisine: «Buna sevindin mi?» diye sorulduğunda, [Yüce Allah]: { قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ } “De ki: Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle, yalnızca bununla sevinsinler. Bu, onların topladıklarından daha hayırlıdır.” buyururken sevinmeme ne engel olabilir ki? diyerek bunu açıkça ifade etti.

وقال ﷺ: «استقرئوا القرآن من أربعة: عبد الله بن مسعود، وسالم مولى أبي حذيفة، ومعاذ بن جبل، وأبي بن كعب» .

[Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kur'an'ı dört kişiden okuyup öğreniniz: Abdullah b. Mes'ûd, Ebû Huzeyfe'nin azatlısı Sâlim, Muâz b. Cebel ve Übeyy b. Ka'b» .

يقول عبد الله بن عباس :

Abdullah b. Abbâs şöyle demektedir :

«كنت ألزم الأكابر من أصحاب رسول الله ﷺ من المهاجرين والأنصار، فأسألهم عن مغازي رسول الله ﷺ وما نزل من القرآن في ذلك، وكنت لا آتي أحدا إلا سرّ بإتياني لقربي من رسول الله ﷺ فجعلت أسأل أبي بن كعب يوما عما نزل من القرآن بالمدينة فقال: نزل بها سبع وعشرون سورة، وسائرها بمكة» .

«Muhacirler ve Ensar'dan Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabının büyüklerinin yanından ayrılmazdım; onlara Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem gazvelerini ve bu hususta inen Kur'an [ayetlerini] sorardım. Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem olan yakınlığımdan ötürü kime vardıysam gelişime mutlaka sevinirdi. Bir gün Übeyy b. Ka'b'a Medine'de inen Kur'an [surelerini] sormaya başladım; o da: Medine'de yirmi yedi sure indi, geri kalanı ise Mekke'dedir, dedi.»

زيد بن ثابت:

Zeyd b. Sâbit:

كان من كتاب الوحي، ذا بصيرة نافذة، وعقل واع، وبديهة حاضرة، ولذلك أمره ﷺ أن يتعلم السريانية والعبرانية حتى لا يزيدوا في رسائله ﷺ.

Vahiy kâtiplerindendi; derin bir basirete, kavrayışlı bir akla ve hazırcevâp bir zekâya sahipti. Bu sebeple [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem, mektuplarına bir şey eklemesinler diye onun Süryanice ve İbranice öğrenmesini emretmiştir.

قال زيد: فتعلمت السريانية في خمسة عشر يوما- والعبرانية في خمسة عشر يوما .

Zeyd şöyle demiştir: «Süryaniceyi on beş günde –İbraniceyi de on beş günde– öğrendim.»

هو: أعلم الناس بالفرائض- قال النبي ﷺ لأصحابه: «أفرض أمتي زيد بن ثابت» .

O, insanların feraiz (miras hukuku) ilmini en iyi bilenidir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına: «Ümmetimin feraizi en iyi bileni Zeyd b. Sâbit'tir» buyurmuştur .

وقال سليمان بن يسار :

Süleyman b. Yesâr şöyle demiştir :

«ما كان عمر ولا عثمان يقدمان على زيد بن ثابت أحدا في القضاء، والفتوى، والفرائض، والقراءة» .

«Ne Ömer ne de Osman; kaza (yargı), fetva, feraiz ve kıraat konularında Zeyd b. Sâbit'in önüne hiç kimseyi geçirmezlerdi.»

عبد الله بن عباس حبر الأمة وترجمان القرآن:

Ümmetin Âlimi ve Kur'an'ın Tercümanı Abdullah b. Abbâs: